أخرج عبد بن حميد من طَرِيق مطر الْوراق عَن قَتَادَة فِي قَول الله {الْحَمد لله رب الْعَالمين} قَالَ: ماوصف من خلقه
Abd b. Humeyd'in Matar el-Verrâk yoluyla Katâde'den rivayet ettiğine göre o, Allah'ın {الْحَمد لله رب الْعَالمين} “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Yaratıklarından nitelediği [şeylerdir].»
وَفِي قَوْله {الرَّحْمَن الرَّحِيم} قَالَ: مدح نَفسه {مَالك يَوْم الدّين} قَالَ: يَوْم يدان بَين الْخَلَائق
{الرَّحْمَن الرَّحِيم} “Rahmân'dır, Rahîm'dir” buyruğu hakkında ise: «Kendisini övmüştür» dedi. {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâlikidir” buyruğu hakkında da: «Yaratılanlar arasında hesap görülecek gündür» dedi.
أَي هَكَذَا فَقولُوا {إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين} قَالَ: دلّ على نَفسه {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} أَي الصِّرَاط الْمُسْتَقيم {صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم} أَي طَرِيق الْأَنْبِيَاء {غير المغضوب عَلَيْهِم} قَالَ: الْيَهُود {وَلَا الضَّالّين} قَالَ: النَّصَارَى
Yani: Böyle söyleyiniz. {إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين} “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğu hakkında: «Kendisine delalet etmiştir (kulluğu Kendisine yöneltmiştir)» dedi. {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Bizi dosdoğru yola ilet” yani dosdoğru yola ilet. {صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم} “Kendilerine nimet verdiklerinin yoluna” yani peygamberlerin yoluna. {غير المغضوب عَلَيْهِم} “Gazaba uğramışların değil” buyruğu hakkında: «Yahudilerdir» dedi. {وَلَا الضَّالّين} “Sapmışların da değil” buyruğu hakkında da: «Hristiyanlardır» dedi.
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن أم سَلمَة أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ فِي الصَّلَاة {بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم} فعدّها آيَة {الْحَمد لله رب الْعَالمين} آيَتَيْنِ {الرَّحْمَن الرَّحِيم} ثَلَاث آيَات {مَالك يَوْم الدّين} أَربع آيَات وَقَالَ: هَكَذَا {إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين} وَجمع خمس أَصَابِعه
Dârekutnî, Hâkim ve Beyhakî'nin Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazda {بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم} “Bismillâhirrahmânirrahîm”i okudu ve onu bir ayet saydı. {الْحَمد لله رب الْعَالمين} “Elhamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn”i iki ayet, {الرَّحْمَن الرَّحِيم} “er-Rahmâni'r-rahîm”i üç ayet, {مَالك يَوْم الدّين} “Mâliki yevmi'd-dîn”i dört ayet saydı ve şöyle dedi: «Böyledir: {إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين} “İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în”» ve beş parmağını topladı.
٤ - قَوْله تَعَالَى: ملك يَوْم الدّين [وَفِي قِرَاءَة: مَالك يَوْم الدّين]
4 - Yüce Allah'ın: “Meliki yevmi'd-dîn” [ve bir kıraatte: “Mâliki yevmi'd-dîn”] buyruğu.
أخرج التِّرْمِذِيّ وَابْن أبي الدُّنْيَا وَابْن الْأَنْبَارِي كِلَاهُمَا فِي كتاب الْمَصَاحِف عَن أم سَلمَة أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يقْرَأ {مَالك يَوْم الدّين} بِغَيْر ألف وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن أنس قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ وَأَبُو بكر وَعمر وَطَلْحَة وَالزُّبَيْر وَعبد الرَّحْمَن بن عَوْف ومعاذ بن جبل {مَالك يَوْم الدّين} بِغَيْر ألف
Tirmizî ile her ikisi de Kitâbü'l-Mesâhif'te olmak üzere İbn Ebi'd-Dünyâ ve İbnü'l-Enbârî'nin Ümmü Seleme'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki/hükümranı” ayetini elifsiz (Melik şeklinde) okurdu. İbnü'l-Enbârî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer, Talha, Zübeyr, Abdurrahman b. Avf ve Muâz b. Cebel {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki/hükümranı” ayetini elifsiz okurlardı.»
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن أبي دَاوُد وَابْن الْأَنْبَارِي عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ وَأَبا بكر وَعمر وَعُثْمَان كَانُوا يقرؤون {مَالك يَوْم الدّين} بِالْألف
Ahmed ez-Zühd'de, Tirmizî, İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Enbârî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” ayetini elifle okurlardı.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف من طَرِيق سَالم عَن أَبِيه
Saîd b. Mansûr ve el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd'un Sâlim yoluyla babasından rivayet ettiğine göre;
أَن النَّبِي ﷺ وَأَبا بكر وَعمر وَعُثْمَان كَانُوا يقرؤون {مَالك يَوْم الدّين}
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer ve Osman {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okurlardı.
وَأخرج وَكِيع فِي تَفْسِيره وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَابْنه عَن الزُّهْرِيّ
Vekî' tefsirinde, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd ve oğlu [İbn Ebî Dâvûd]'un Zührî'den rivayet ettiğine göre;
أَن رَسُول
Resûlullah...
الله ﷺ وَأَبا بكر وَعمر كَانُوا يقرؤونها {مَالك يَوْم الدّين} وأوّل من قَرَأَهَا ملك يَوْم الدّين بِغَيْر ألف مَرْوَان
...sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer bu ayeti {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okurlardı. Onu elifsiz olarak «Meliki yevmi'd-dîn» şeklinde ilk okuyan kimse Mervân'dır.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد والخطيب من طَرِيق ابْن شهَاب عَن سعيد بن الْمسيب والبراء بن عَازِب قَالَا: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ وَأَبا بكر وَعمر {مَالك يَوْم الدّين}
İbn Ebî Dâvûd ve el-Hatîb'in İbn Şihâb yoluyla Saîd b. el-Müseyyeb ve Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre her ikisi şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okudular.»
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد عَن ابْن شهَاب
İbn Ebî Dâvûd'un İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre;
أَنه بلغه أَن النَّبِي ﷺ وَأَبا بكر وَعمر وَعُثْمَان وَمُعَاوِيَة وَابْنه يزِيد كَانُوا يقرؤون {مَالك يَوْم الدّين} قَالَ ابْن شهَاب: وأوّل من أحدث ملك مَرْوَان
Ona ulaştığına göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Muâviye ve oğlu Yezîd {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okurlardı. İbn Şihâb: «"Melik" [kıraatini] ilk ihdas eden Mervân'dır» dedi.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد وَابْن الْأَنْبَارِي عَن الزُّهْرِيّ
İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Enbârî'nin Zührî'den rivayet ettiğine göre;
أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يقْرَأ {مَالك يَوْم الدّين} وَأَبا بكر وَعمر وَعُثْمَان وَطَلْحَة وَالزُّبَيْر وَابْن مَسْعُود ومعاذ بن جبل
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okurdu; Ebû Bekir, Ömer, Osman, Talha, Zübeyr, İbn Mes'ûd ve Muâz b. Cebel de [böyle okurlardı].
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد وَابْن الْأَنْبَارِي عَن أنس قَالَ: صليت خلف النَّبِي ﷺ وَأبي بكر وَعمر وَعُثْمَان وَعلي كلهم كَانَ يقْرَأ / ملك يَوْم الدّين /
İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Enbârî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Ebû Bekir'in, Ömer'in, Osman'ın ve Ali'nin arkasında namaz kıldım; hepsi de "Meliki yevmi'd-dîn" şeklinde okuyordu.»
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد وَابْن أبي مليكَة عَن بَعْص أَزوَاج النَّبِي ﷺ أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {مَالك يَوْم الدّين}
İbn Ebî Dâvûd ve İbn Ebî Müleyke'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinden birinden rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد وَابْن الْأَنْبَارِي وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الْأَفْرَاد وَابْن جَمِيع فِي مُعْجَمه عَن أبي هُرَيْرَة أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يقْرَأ / ملك يَوْم الدّين /
İbn Ebî Dâvûd, İbnü'l-Enbârî, el-Efrâd'da Dârekutnî ve Mu'cem'inde İbn Cemî'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem "Meliki yevmi'd-dîn" şeklinde okurdu.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ يقْرَأ {مَالك يَوْم الدّين}
Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Ebû Hureyre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okurdu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي مُعْجَمه الْكَبِير عَن ابْن مَسْعُود
Taberânî'nin el-Mu'cemü'l-Kebîr'de İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre;
أَنه قَرَأَ رَسُول الله ﷺ {مَالك يَوْم الدّين} بِالْألف {غير المغضوب عَلَيْهِم} خفض
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” ayetini elifle, {غير المغضوب عَلَيْهِم} “Gazaba uğramışların değil” kısmını da kesreli (hafz ile) okumuştur.
واخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَأَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر من طرق عَن عمر بن الْخطاب
Vekî', Firyâbî, Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in çeşitli yollardan Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre;
أَنه كَانَ يقْرَأ {مَالك يَوْم الدّين} بِالْألف
O, {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” ayetini elifle okurdu.
وَأخرج وَكِيع وَسَعِيد بن مَنْصُور عَن أبي قلَابَة أَن أبي بن كَعْب كَانَ يقْرَأ {مَالك يَوْم الدّين}
Vekî' ve Saîd b. Mansûr'un Ebû Kılâbe'den rivayet ettiğine göre Übey b. Ka'b {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okurdu.
وَأخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن أبي دَاوُد عَن أبي هُرَيْرَة أَنه كَانَ يقْرؤهَا {مَالك يَوْم الدّين} بِالْألف
Vekî', Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Dâvûd'un Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o, bu ayeti {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde elifle okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي عُبَيْدَة أَن عبد الله قَرَأَهَا {مَالك يَوْم الدّين}
Abd b. Humeyd'in Ebû Ubeyde'den rivayet ettiğine göre Abdullah [b. Mes'ûd] bu ayeti {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود وأناس من الصَّحَابَة فِي قَوْله {مَالك يَوْم الدّين} قَالَ: هُوَ يَوْم الْحساب
İbn Cerîr ile rivayet edip sahihleyen Hâkim'in İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden rivayet ettiğine göre {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” buyruğu hakkında: «O, hesap günüdür» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مَالك يَوْم الدّين} يَقُول: لايملك أحد مَعَه فِي ذَلِك الْيَوْم حكما كملكهم فِي الدُّنْيَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” buyruğu hakkında şöyle demektedir: «O gün hiç kimse dünyadaki hükümranlıkları gibi O'nunla birlikte bir hükümranlığa sahip olamaz.»
وَفِي قَوْله {يَوْم الدّين} قَالَ: يَوْم حِسَاب الْخَلَائق وَهُوَ يَوْم الْقِيَامَة يدينهم بأعمالهم
{يَوْم الدّين} “Din günü” buyruğu hakkında ise şöyle demiştir: «Yaratılanların hesap günüdür; o, amellerine göre karşılıklarını vereceği kıyamet günüdür;...»
إِن خيرا فَخير وَإِن شرا فشر إِلَّا من عَفا عَنهُ
...iyilikse iyilik, kötülükse kötülük [görürler], affettikleri müstesna.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {مَالك يَوْم الدّين} قَالَ: يَوْم يدين اله الْعباد بأعمالهم
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {مَالك يَوْم الدّين} “Din gününün mâliki” buyruğu hakkında: «Allah'ın, kullara amellerinin karşılığını vereceği gündür» demiştir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ عَن عَائِشَة قَالَت شكا النَّاس إِلَى رَسُول الله ﷺ قُحُوط الْمَطَر فَأمر بمنبر فَوَضعه فِي الْمصلى ووعد النَّاس يَوْمًا يخرجُون فِيهِ فَخرج حِين بدا حَاجِب الشَّمْس فَقعدَ على الْمِنْبَر فَكبر وَحمد الله ثمَّ قَالَ: إِنَّكُم شكوتم جَدب دِيَاركُمْ واستئخار الْمَطَر عَن إبان زَمَنه عَنْكُم وَقد أَمركُم الله أَن تَدعُوهُ ووعدكم أَن يستجيب لكم ثمَّ قَالَ {الْحَمد لله رب الْعَالمين الرَّحْمَن الرَّحِيم مَالك يَوْم الدّين} لَا إِلَه إِلَّا الله يفعل مَا يُرِيد اللَّهُمَّ أَنْت لَا إِلَه إِلَّا أَنْت الْغَنِيّ وَنحن الْفُقَرَاء أنزل علينا الْغَيْث وَاجعَل مَا أنزل قوّة وبلاغاً إِلَى حِين
Ebû Dâvûd, rivayet edip sahihleyen Hâkim ve Beyhakî'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yağmurun kesilmesinden yakındılar. Bunun üzerine o bir minber getirilmesini emretti ve musallâya (namazgâha) konuldu. İnsanlara dışarı çıkacakları bir gün belirledi. Güneşin kenarı (ufukta) göründüğü vakit çıktı, minbere oturdu, tekbir getirdi ve Allah'a hamdetti. Sonra şöyle buyurdu: "Siz yurtlarınızın kuraklığından ve yağmurun vaktinde yağmayıp gecikmesinden yakındınız. Hâlbuki Allah size Kendisine dua etmenizi emretmiş ve duanızı kabul edeceğini vadetmiştir." Sonra şöyle dedi: {الْحَمد لله رب الْعَالمين الرَّحْمَن الرَّحِيم مَالك يَوْم الدّين} “Hamd âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm, din gününün mâliki olan Allah'a mahsustur. Allah'tan başka ilah yoktur, O dilediğini yapar. Allah'ım! Sen [öyle bir Allah'sın ki] Senden başka ilah yoktur, zengin olan Sensin, biz ise fakirleriz. Üzerimize yağmur indir ve indirdiğini bizim için bir güç ve bir süreye kadar yetecek bir azık kıl!"»
قَالَ أَبُو دَاوُد: حَدِيث غَرِيب اسناده جيد
Ebû Dâvûd şöyle demiştir: «Garîb bir hadistir, isnadı ceyyiddir (iyidir).»
أهل الْمَدِينَة يقرؤون / ملك يَوْم الدّين / وَهَذَا الحَدِيث حجَّة لَهُم
Medine ehli "Meliki yevmi'd-dîn" şeklinde okurlar; bu hadis onlar için bir delildir.
٥ - قَوْله تَعَالَى: إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين
5 - Yüce Allah'ın: “İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în” buyruğu.
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إياك نعْبد} يَعْنِي إياك نوحد ونخاف وَنَرْجُو رَبنَا لَا غَيْرك {وَإِيَّاك نستعين} على طَاعَتك وعَلى أمورنا كلهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {إياك نعْبد} “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Yani: Ey Rabbimiz, başkasını değil, yalnız Seni birleriz, yalnız Senden korkar ve yalnız Seni umarız. {وَإِيَّاك نستعين} “Ve yalnız Senden yardım dileriz” [buyruğu ise]; Sana itaatte ve bütün işlerimizde [Senden yardım dileriz demektir].»
وَأخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي عَن أبي رُزين قَالَ: سَمِعت عليا قَرَأَ هَذَا الْحَرْف وَكَانَ قرشيا عَرَبيا فصيحاً {إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين اهدنا} يرفعهما جَمِيعًا
Vekî' ve Firyâbî'nin Ebû Rezîn'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ali'nin bu harfi (kıraat vecihini) okuduğunu işittim -ki o, fasih bir Arap Kureyşliydi-: {إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين اهدنا} “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz. Bizi ilet” ayetindeki her iki fiili de merfû (ötreli) okuyordu.»
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن أبي رُزين أَن عليا قَرَأَ {إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين} فهمز وَمد وَشد
el-Hatîb Târîh'inde Ebû Rezîn'den rivayet ettiğine göre Ali {إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين} “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” ayetini okurken hemze koydu, uzattı ve şeddeli okudu.
وَأخرج أَبُو الْقَاسِم الْبَغَوِيّ وَالْمَاوَرْدِيّ مَعًا فِي معرفَة الصَّحَابَة وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَأَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل عَن أنس بن مَالك عَن أبي طَلْحَة قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي غَزْو فلقي العدوّ فَسَمعته يَقُول: يَا {مَالك يَوْم الدّين إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين} قَالَ: فَلَقَد رَأَيْت الرِّجَال تصرع تضربها الْمَلَائِكَة من بَين يَديهَا وَمن خلفهَا
Ma'rifetü's-Sahâbe'de Ebu'l-Kāsım el-Begavî ve el-Mâverdî birlikte, el-Evsat'ta Taberânî ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym'ın Enes b. Mâlik yoluyla Ebû Talha'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir gazvede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Düşmanla karşılaştı ve onun şöyle dediğini işittim: "Ey {مَالك يَوْم الدّين إياك نعْبد وَإِيَّاك نستعين} “Din gününün mâliki! Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz”." [Ebû Talha] dedi ki: «Andolsun, meleklerin önlerinden ve arkalarından vurmasıyla adamların yerlere serildiğini gördüm.»
٦ - قَوْله تَعَالَى: اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم
6 - Yüce Allah'ın: “İhdine's-sırâta'l-müstekîm” buyruğu.
أخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَتعقبه الذَّهَبِيّ عَن أبي هُرَيْرَة
Rivayet edip sahihleyen Hâkim'in -ki Zehebî onu eleştirmiştir- Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre;
أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} بالصَّاد
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Bizi dosdoğru yola ilet” ayetini sâd (ص) harfiyle okumuştur.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Târîh'inde Buhârî ve İbnü'l-Enbârî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre;
أَنه قَرَأَ / اهدنا السراط / بِالسِّين
O, "İhdine's-sırât" lafzını sîn (س) harfiyle [es-Sırât şeklinde] okumuştur.
وَأخرج أبن الْأَنْبَارِي عَن عبد الله بن كثير
İbnü'l-Enbârî'nin Abdullah b. Kesîr'den rivayet ettiğine göre;
أَنه كَانَ يقْرَأ / السراط / بِالسِّين
O, "es-Sırât" kelimesini sîn (س) harfiyle okurdu.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن الْفراء قَالَ: قَرَأَ حَمْزَة / الزراط / بالزاي قَالَ الْفراء: و / الزراط / باخلاص الزَّاي
İbnü'l-Enbârî'nin Ferrâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hamza "ez-Zırât" kelimesini zâ (ز) harfiyle okudu. Ferrâ şöyle dedi: "ez-Zırât" kelimesi halis zâ ile...»
لُغَة لعذرة وكلب وَبني الْعين
...Uzre, Kelb ve Benü'l-Kayn kabilelerinin lehçesidir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} يَقُول: ألهمنا دينك الْحق
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Bizi dosdoğru yola ilet” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bize hak dinini ilham et.»
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} قَالَ: ألهمنا الطَّرِيق الْهَادِي وَهُوَ دين الله الَّذِي لَا عوج لَهُ
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Bizi dosdoğru yola ilet” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bize doğruya ulaştıran yolu ilham et; o da Allah'ın kendisinde hiçbir eğrilik bulunmayan dinidir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ {الصِّرَاط} الطَّرِيق
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{الصِّرَاط} “Yol”, tarîk (yol) demektir.»
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر والمحاملي فِي أَمَالِيهِ من نُسْخَة المُصَنّف وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن جَابر بن عبد الله فِي قَوْله {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} قَالَ: هُوَ الإِسلام وَهُوَ أوسع مِمَّا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض
Vekî', Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Emâlî'sinde müellifin nüshasından el-Mehâmilî ve -sahih olduğunu belirterek- el-Hâkim'in Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o, {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Bizi dosdoğru yola ilet” ayeti hakkında şöyle demiştir: «O, İslâm'dır; o da yer ile gök arasından daha geniştir.»
وَأخرج ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس قَالَ {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} الإِسلام
İbn Cüreyc'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Dosdoğru yol”, İslâm'dır.»
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} الإِسلام
İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden rivayet ettiğine göre: «{الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Dosdoğru yol”, İslâm'dır.»
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن النّواس بن سمْعَان عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ ضرب الله صراطاً مُسْتَقِيمًا وعَلى جنبتي الصِّرَاط سوران فيهمَا أَبْوَاب مفتحة وعَلى الْأَبْوَاب ستور مرخاة وعَلى بَاب الصِّرَاط دَاع يَقُول: ياأيها النَّاس أدخلُوا الصِّرَاط جَمِيعًا ولاتتفرقوا
Ahmed, -hasen olduğunu belirterek- Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī'nin Nevvâs b. Sem'ân'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah dosdoğru bir yol misal verdi. Yolun iki tarafında, içlerinde açık kapılar bulunan iki sur vardır. Kapıların üzerinde ise sarkıtılmış perdeler mevcuttur. Yolun başında bir davetçi şöyle der:
وداع يَدْعُو من فَوق: الصِّرَاط فَإِذا أَرَادَ الْإِنْسَان أَن يفتح شَيْئا من تِلْكَ الْأَبْوَاب قَالَ: وَيحك
Yolun üstünden de bir davetçi çağırır. Bir insan o kapılardan birini açmak istediğinde [o davetçi]:
لَا تفتحه فَإنَّك إِن تفتحه تلجه
Sakın onu açma! Şayet açarsan içeri giriverirsin
فالصراط
İşte o yol,
الإِسلام والسوران حُدُود الله والأبواب المفتحة محارم الله وَذَلِكَ الدَّاعِي على رَأس الصِّرَاط كتاب الله والداعي من فَوق واعظ الله تَعَالَى فِي قلب كل مُسلم
İslâm'dır. İki sur Allah'ın sınırlarıdır; açılmış kapılar Allah'ın haramlarıdır. Yolun başındaki o davetçi Allah'ın Kitabı'dır; üstteki davetçi ise her müslümanın kalbindeki Allah Teâlâ'nın öğütçüsüdür.»
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو بكر بن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الْمَصَاحِف وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عبد الله بن مَسْعُود فِي قَوْله {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} قَالَ: هُوَ كتاب الله
Vekî', Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Kitâbü'l-Mesâhif'te Ebû Bekr b. el-Enbârî, -sahih olduğunu belirterek- el-Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī'nin Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, {اهدنا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Bizi dosdoğru yola ilet” ayeti hakkında şöyle demiştir: «O, Allah'ın Kitabı'dır.»
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن هَذَا الصِّرَاط محتضر تحضره الشَّيَاطِين
İbnü'l-Enbârî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şüphesiz bu yola şeytanlar dadanmıştır [ve şöyle derler]:
ياعباد الله هَذَا الصِّرَاط فَاتَّبعُوهُ {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} كتاب الله فَتمسكُوا بِهِ
Ey Allah'ın kulları! Yol budur, buna uyun!
وَأخرج ابْن أبي شيبَة والدارمي وَالتِّرْمِذِيّ وَضَعفه وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن عليّ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول سَتَكُون فتن قلت: وَمَا الْمخْرج مِنْهَا قَالَ: كتاب الله
İbn Ebî Şeybe, Dârimî, -zayıf olduğunu belirterek- Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī'nin Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Yakında birtakım fitneler olacaktır.» Ben: «Onlardan çıkış yolu nedir?» dedim. O şöyle buyurdu: «Allah'ın Kitabı'dır.
فِيهِ نبأ مَا قبلكُمْ وَخبر مَا بعدكم وَحكم مَا بَيْنكُم هُوَ الْفَصْل وَلَيْسَ بِالْهَزْلِ وَهُوَ حَبل الله المتين وَهُوَ ذكره الْحَكِيم وَهُوَ الصِّرَاط الْمُسْتَقيم
Onda sizden öncekilerin haberi, sizden sonrakilerin haberi ve aranızdakilerin hükmü vardır. O, hak ile batılı ayıran kesin bir sözdür; bir şaka/eğlence değildir. O, Allah'ın sağlam ipidir; O, hikmet dolu zikirdir ve O, dosdoğru yoldur.»
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير عَن ابْن مَسْعُود قَالَ {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} الَّذِي تركنَا عَلَيْهِ رَسُول الله ﷺ
Taberânî'nin el-Mu'cemü'l-Kebîr'de İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Dosdoğru yol”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizi üzerinde bıraktığı yoldur.»
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} تركنَا رَسُول الله ﷺ على طرفه والطرف الآخر فِي الْجنَّة
İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Dosdoğru yol”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi onun bir ucunda bıraktı, diğer ucu ise cennettedir.»
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب من طَرِيق قيس بن سعد عَن رجل عَن النَّبِي ﷺ قَالَ الْقُرْآن هُوَ النُّور الْمُبين وَالذكر الْحَكِيم والصراط الْمُسْتَقيم
Beyhakī'nin eş-Şuab'da Kays b. Sa'd kanalıyla bir adamdan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kur'an; apaçık bir nur, hikmet dolu zikir ve dosdoğru yoldur.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جريج وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عدي وَابْن عَسَاكِر من
Abd b. Humeyd, İbn Cüreyc, İbn Ebî Hâtim, İbn Adî ve İbn Asâkir'in;
طَرِيق عَاصِم الْأَحول عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} قَالَ: هُوَ رَسُول الله ﷺ وصاحباه من بعده قَالَ: فَذَكرنَا ذَلِك لِلْحسنِ فَقَالَ: صدق أَبُو الْعَالِيَة ونصح
Âsım el-Ahvel kanalıyla Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o, {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Dosdoğru yol” ayeti hakkında şöyle demiştir: «O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki iki arkadaşıdır.» [Râvi] dedi ki: «Bunu Hasan'a zikrettik, o da şöyle dedi:
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق أبي الْعَالِيَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} قَالَ: هُوَ رَسُول الله وصاحباه
Hâkim'in -sahih olduğunu belirterek- Ebu'l-Âliye kanalıyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Dosdoğru yol” ayeti hakkında şöyle demiştir: «O, Resûlullah ve iki arkadaşıdır.»
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة الريَاحي قَالَ: تعلمُوا الْإِسْلَام فَإِذا علمتموه فَلَا ترغبوا عَنهُ وَعَلَيْكُم بالصراط الْمُسْتَقيم فَإِن {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} الْإِسْلَام وَلَا تحرفوا يَمِينا وَشمَالًا
Abd b. Humeyd'in Ebu'l-Âliye er-Riyâhî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İslâm'ı öğrenin; onu öğrendiğinizde ondan yüz çevirmeyin ve dosdoğru yola sarılın. Zira {الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Dosdoğru yol”, İslâm'dır; sağa ve sola sapmayın.»
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور فِي سنَنه وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب الرُّؤْيَة عِنْد سُفْيَان قَالَ: لَيْسَ فِي تَفْسِير الْقُرْآن اخْتِلَاف انما هُوَ كَلَام جَامع يُرَاد بِهِ هَذَا وَهَذَا
Saîd b. Mansûr'un Sünen'inde, İbnü'l-Münzir'in ve Kitâbü'r-Rü'ye'de Beyhakī'nin rivayet ettiğine göre Süfyân şöyle demiştir: «Kur'an'ın tefsirinde ihtilaf yoktur; o ancak hem bunu hem de şunu kastedebilen kapsamlı bir sözdür.»
وَأخرج ابْن سعد فِي الطَّبَقَات وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي قلَابَة قَالَ: قَالَ أَبُو الدَّرْدَاء: إِنَّك لاتفقه كل الْفِقْه حَتَّى ترى لِلْقُرْآنِ وُجُوهًا
İbn Sa'd'ın et-Tabakāt'ta ve Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de Ebû Kılâbe'den rivayet ettiğine göre Ebü'd-Derdâ şöyle demiştir: «Sen Kur'an için [farklı] vecihler görmedikçe tam anlamıyla fakih olamazsın.»
وَأخرج ابْن سعد عَن عِكْرِمَة قَالَ: سَمِعت ابْن عَبَّاس يحدث عَن الْخَوَارِج الَّذين أَنْكَرُوا الْحُكُومَة فاعتزلوا عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: فاعتزل مِنْهُم اثْنَا عشر ألفا فدعاني عَليّ فَقَالَ: اذْهَبْ إِلَيْهِم فخاصهم وادعهم إِلَى الْكتاب وَالسّنة وَلَا تحاجهم بِالْقُرْآنِ فَإِنَّهُ ذَوُو وُجُوه وَلَكِن خاصهم بِالسنةِ
İbn Sa'd'ın İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın, tahkimi inkâr edip Ali b. Ebî Tâlib'den ayrılan Hâricîlerden bahsettiğini işittim; şöyle dedi: «Onlardan on iki bin kişi ayrıldı. Bunun üzerine Ali beni çağırdı ve:
وَأخرج ابْن سعد عَن عمرَان بن مناح قَالَ: فَقَالَ ابْن عَبَّاس: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ فَأَنا أعلم بِكِتَاب الله مِنْهُم
İbn Sa'd'ın İmrân b. Menâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs: «Ey Müminlerin Emiri! Ben Allah'ın Kitabı'nı onlardan daha iyi bilirim,
فِي بُيُوتنَا نزل فَقَالَ: صدقت وَلَكِن الْقُرْآن جمال ذُو وُجُوه يَقُول
zira o bizim evlerimizde indi» dedi. [Ali] şöyle buyurdu: «Doğru söyledin; fakat Kur'an çok vecihlidir, [bir manayı] söyler,
وَيَقُولُونَ
onlar da [başka mana] söylerler.
وَلَكِن حاججهم بالسنن فَإِنَّهُم لن يَجدوا عَنْهَا محيصاً
Fakat onlarla sünnetlerle tartış; çünkü onlar sünnetlerden kaçacak bir yol bulamazlar.»
فَخرج ابْن عَبَّاس إِلَيْهِم فحاججهم بالسنن فَلم يبْق بِأَيْدِيهِم حجَّة
Bunun üzerine İbn Abbâs onların yanına gitti ve onlarla sünnetlerle tartıştı; neticede ellerinde hiçbir delil kalmadı.
٧ - قَوْله تَعَالَى: صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم غير المغضوب عَلَيْهِم وَلَا الضَّالّين
7 - Yüce Allah'ın: “Sırâtallezîne en'amte aleyhim gayri'l-mağdûbi aleyhim veleddâllîn” buyruğu.
أخرج وَكِيع وَأَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي دَاوُد وَابْن الْأَنْبَارِي كِلَاهُمَا فِي الْمَصَاحِف من طرق عمر بن الْخطاب
Vekî', Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ile el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Enbârî'nin çeşitli yollarla Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiklerine göre;
أَنه كَانَ يقْرَأ / صِرَاط من أَنْعَمت عَلَيْهِم غير المغضوب عَلَيْهِم وَغير الضَّالّين /
O, bu ayeti / صِرَاط من أَنْعَمت عَلَيْهِم غير المغضوب عَلَيْهِم وَغير الضَّالّين / [Sırâta men en'amte aleyhim gayri'l-mağdûbi aleyhim ve gayri'd-dâllîn] şeklinde okurdu.
وَأخرج أَبُو عبيد وَعبد بن حميد وَابْن أبي دَاوُد وَابْن الْأَنْبَارِي عَن عبد الله بن الزبير قَرَأَ / صِرَاط من أَنْعَمت عَلَيْهِم غير المغضوب عَلَيْهِم وَغير الضَّالّين / فِي الصَّلَاة
Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Enbârî'nin Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o, namazda / صِرَاط من أَنْعَمت عَلَيْهِم غير المغضوب عَلَيْهِم وَغير الضَّالّين / [Sırâta men en'amte aleyhim gayri'l-mağdûbi aleyhim ve gayri'd-dâllîn] şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن الْحسن أَنه كَانَ يقْرَأ / عليهمي / بِكَسْر الْهَاء وَالْمِيم واثبات الْيَاء
İbnü'l-Enbârî'nin Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, / عليهمي / lafzını he (هـ) ve mim (م) harflerinin kesresiyle ve yâ (ي) harfini sabit kılarak [aleyhimî şeklinde] okurdu.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن الْأَعْرَج أَنه كَانَ يقْرَأ / عليهمو / بِضَم الْهَاء وَالْمِيم وإلحاق الْوَاو
İbnü'l-Enbârî'nin el-A'rec'den rivayet ettiğine göre o, / عليهمو / lafzını he (هـ) ve mim (م) harflerinin zammesiyle ve bir vâv (و) bitiştirerek [aleyhumû şeklinde] okurdu.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن عبد الله بن كثير أَنه كَانَ يقْرَأ / أَنْعَمت عليهمو / بِكَسْر الْهَاء وَضم الْمِيم مَعَ إِلْحَاق الْوَاو
İbnü'l-Enbârî'nin Abdullah b. Kesîr'den rivayet ettiğine göre o, / أَنْعَمت عليهمو / lafzını he (هـ) harfinin kesresi, mim (م) harfinin zammesi ve bir vâv (و) bitiştirilmesiyle [en'amte aleyhimû şeklinde] okurdu.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن إِسْحَق أَنه قَرَأَ {عَلَيْهِم} بِضَم الْهَاء وَالْمِيم من غير إِلْحَاق وَاو
İbnü'l-Enbârî'nin İbn İshak'tan rivayet ettiğine göre o, {عَلَيْهِم} “Onlara” lafzını bir vâv bitiştirmeksizin he (هـ) ve mim (م) harflerinin zammesiyle [aleyhum şeklinde] okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد عَن ابراهيم قَالَ: كَانَ عِكْرِمَة وَالْأسود يقرآنها / صِرَاط من أَنْعَمت عَلَيْهِم غير المغضوب عَلَيْهِم وَغير الضَّالّين /
İbn Ebî Dâvûd'un İbrâhim'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İkrime ve el-Esved bu ayeti / صِرَاط من أَنْعَمت عَلَيْهِم غير المغضوب عَلَيْهِم وَغير الضَّالّين / [Sırâta men en'amte aleyhim gayri'l-mağdûbi aleyhim ve gayri'd-dâllîn] şeklinde okurlardı.»
وَأخرج الثَّعْلَبِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ {أَنْعَمت عَلَيْهِم} الْآيَة السَّادِسَة
Sa'lebî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{أَنْعَمت عَلَيْهِم} “Kendilerine nimet verdiğin kimseler”, altıncı ayettir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم} يَقُول: طَرِيق من أَنْعَمت عَلَيْهِم من الْمَلَائِكَة والنبيين وَالصديقين وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ الَّذين أطاعوك وعبدوك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم} “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Sana itaat edip ibadet eden melekler, nebiler, sıddîklar, şehitler ve salihlerden kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoludur.»
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم} قَالَ: الْمُؤمنِينَ
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم} “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” ayeti hakkında: «Müminlerin [yoludur]» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي زيد فِي قَوْله {صِرَاط الَّذين} قَالَ: النَّبِي ﷺ وَمن مَعَه
İbn Cerîr'in Ebû Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, {صِرَاط الَّذين} “O kimselerin yoluna” ayeti hakkında: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla beraber olanlardır» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم} قَالَ: النَّبِيُّونَ {غير المغضوب عَلَيْهِم} قَالَ: الْيَهُود {وَلَا الضَّالّين} قَالَ: النَّصَارَى
Abd b. Humeyd'in Rebî' b. Enes'ten rivayet ettiğine göre o, {صِرَاط الَّذين أَنْعَمت عَلَيْهِم} “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” hakkında: «Nebilerdir»; {غير المغضوب عَلَيْهِم} “Gazaba uğramışların değil” hakkında: «Yahudilerdir»; {وَلَا الضَّالّين} “Sapmışların da değil” hakkında ise: «Hristiyanlardır» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {غير المغضوب عَلَيْهِم} قَالَ: الْيَهُود {وَلَا الضَّالّين} قَالَ: النَّصَارَى
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: «{غير المغضوب عَلَيْهِم} “Gazaba uğramışların değil”; Yahudilerdir. {وَلَا الضَّالّين} “Sapmışların da değil”; Hristiyanlardır» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير {غير المغضوب عَلَيْهِم وَلَا الضَّالّين}
Abd b. Humeyd'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, {غير المغضوب عَلَيْهِم وَلَا الضَّالّين} “Gazaba uğramışların ve sapmışların değil” ayeti hakkında;
قَالَ: الْيَهُود وَالنَّصَارَى
«Yahudiler ve Hristiyanlardır» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد فِي مُسْنده وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَالْبَغوِيّ فِي مُعْجم الصَّحَابَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عبد الله بن شَقِيق قَالَ: أَخْبرنِي من سمع النَّبِي ﷺ وَهُوَ بوادي الْقرى على فرس لَهُ وَسَأَلَهُ رجل من بني الْعين فَقَالَ: من المغضوب عَلَيْهِم يَا رَسُول الله قَالَ: الْيَهُود قَالَ: فَمن الضالون قَالَ: النَّصَارَى
Abdurrezzâk, Müsned'inde Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Mu'cemü's-Sahâbe'de Begavî, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Abdullah b. Şakīk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Vâdi'l-Kurâ'da atının üzerindeyken onu işiten ve Benü'l-Kayn kabilesinden bir adamın ona sorduğunu işiten kişi bana haber verdi: «Ey Allah'ın Resûlü! Gazaba uğrayanlar kimlerdir?» dedi. O: «Yahudilerdir» buyurdu. «Peki sapanlar kimlerdir?» dedi. O: «Hristiyanlardır» buyurdu.
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن عبد الله بن شَقِيق الْعقيلِيّ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يحاصر أهل وَادي الْقرى فَقَالَ لَهُ رجل: من هَؤُلَاءِ قَالَ: هَؤُلَاءِ {المغضوب عَلَيْهِم} يَعْنِي الْيَهُود قَالَ: يَا رَسُول الله فَمن هَؤُلَاءِ الطَّائِفَة الْأُخْرَى قَالَ: هَؤُلَاءِ {الضالون} يَعْنِي النَّصَارَى
Vekî', Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Abdullah b. Şakīk el-Ukaylî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Vâdi'l-Kurâ ehlini kuşatıyordu. Bir adam ona: «Bunlar kimlerdir?» dedi. «Bunlar {المغضوب عَلَيْهِم} “Gazaba uğramış olanlar”dır» buyurdu; yani Yahudileri [kastetti]. Adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Peki şu diğer zümre kimlerdir?» dedi. «Bunlar da {الضالون} “Sapmış olanlar”dır» buyurdu; yani Hristiyanları [kastetti].