- وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة لآتوها وَمَا تلبثوا بهَا إِلَّا يَسِيرا وَلَقَد كَانُوا عَاهَدُوا الله من قبل لَا يولون الأدبار وَكَانَ عهد الله مسؤلا قل لن ينفعكم الْفِرَار إِن فررتم من الْمَوْت أَو الْقَتْل وَإِذا لَا تمتعون إِلَّا قَلِيلا قل من ذاالذي يعصمكم مِمَّن الله إِن أَرَادَ بكم سوء أَو أَرَادَ بكم رَحْمَة وَلَا يَجدونَ لَهُم من دون الله وليا وَلَا نَصِيرًا قد يعلم الله الموقين مِنْكُم والقائلين لإخوانهم هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يأْتونَ الْبَأْس إِلَّا قَلِيلا
- {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة لآتوها وَمَا تلبثوا بهَا إِلَّا يَسِيرا وَلَقَد كَانُوا عَاهَدُوا الله من قبل لَا يولون الأدبار وَكَانَ عهد الله مسؤلا قل لن ينفعكم الْفِرَار إِن فررتم من الْمَوْت أَو الْقَتْل وَإِذا لَا تمتعون إِلَّا قَلِيلا قل من ذاالذي يعصمكم مِمَّن الله إِن أَرَادَ بكم سوء أَو أَرَادَ بكم رَحْمَة وَلَا يَجدونَ لَهُم من دون الله وليا وَلَا نَصِيرًا قد يعلم الله الموقين مِنْكُم والقائلين لإخوانهم هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يأْتونَ الْبَأْس إِلَّا قَلِيلا} “Eğer Medine’nin her yanından üzerlerine saldırılsaydı da sonra kendilerinden fitne [çıkarmaları/dinden dönmeleri] istenseydi, hemen buna yanaşırlar ve bu hususta pek az tereddüt ederlerdi. Oysa daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah’a söz vermişlerdi. Allah’a verilen söz ise sorumluluk gerektirir. De ki: 'Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez. Kaçsanız bile ancak pek az bir süre yaşatılırsınız.' De ki: 'Eğer Allah size bir kötülük dilerse yahut size bir rahmet murat ederse, sizi Allah’tan kim koruyabilir?' Onlar kendilerine Allah’tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. Şüphesiz Allah, içinizden [savaşı] engelleyenleri ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri çok iyi bilir. Onlar savaşa da pek az gelirler.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: جَاءَ تَأْوِيل هَذِه الْآيَة على رَأس سِتِّينَ سنة {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة لآتوها} قَالَ: لأعطوها يَعْنِي إِدْخَال بني حَارِثَة أهل الشَّام على الْمَدِينَة
Beyhakî ed-Delâil'de İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu ayetin tevili altmışıncı yılın başında gerçekleşti: {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة لآتوها} “Eğer Medine’nin her yanından üzerlerine saldırılsaydı da sonra kendilerinden fitne istenseydi, hemen buna yanaşırlardı.” [İbn Abbâs] dedi ki: "Hemen verirlerdi; yani Benî Hârise'nin Şam halkını Medine'ye sokması kastedilmektedir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها} قَالَ: من نَوَاحِيهَا {ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة لآتوها} قَالَ: لَو دعوا إِلَى الشّرك لأجابوا
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها} “Eğer Medine’nin her yanından üzerlerine saldırılsaydı” ayeti hakkında: "Çevrelerinden/kenarlarından [girilseydi]" dedi. {ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة لآتوها} “Sonra kendilerinden fitne istenseydi, hemen buna yanaşırlardı” ayeti hakkında da: "Şirke çağrılsalardı hemen icabet ederlerdi" dedi.
وخ ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها} قَالَ: من أطرافها {ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة} يَعْنِي الشّرك
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها} “Eğer Medine’nin her yanından üzerlerine saldırılsaydı” ayeti hakkında: "Uçlarından/kenarlarından [girilseydi]" dediğini; {ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة} “Sonra kendilerinden fitne istenseydi” hakkında da: "Yani şirk [istenseydi]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها} أَي لَو دخل عَلَيْهِم من نواحي الْمَدِينَة {ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة} قَالَ: الشّرك {لآتوها وَمَا تلبثوا بهَا إِلَّا يَسِيرا} يَقُول: لأعطوه طيبَة بِهِ أنفسهم {وَمَا تلبثوا بهَا إِلَّا يَسِيرا} {وَلَقَد كَانُوا عَاهَدُوا الله من قبل} قَالَ: كَانَ نَاس غَابُوا عَن وقْعَة بدر وَرَأَوا مَا أعْطى الله سُبْحَانَهُ أهل بدر من الْفَضِيلَة والكرامة قَالُوا: لَئِن أشهدنا الله قتالاً لنقاتلن فساق الله إِلَيْهِم ذَلِك حَتَّى كَانَ فِي نَاحيَة الْمَدِينَة فصنعوا مَا قصّ الله عَلَيْكُم
İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: {وَلَو دخلت عَلَيْهِم من أقطارها} “Eğer Medine’nin her yanından üzerlerine saldırılsaydı” yani Medine'nin çevrelerinden üzerlerine girilseydi, {ثمَّ سئلوا الْفِتْنَة} “Sonra kendilerinden fitne istenseydi” ayeti hakkında: "Şirk [istenseydi]", {لآتوها وَمَا تلبثوا بهَا إِلَّا يَسِيرا} “Gönül hoşluğuyla onu verirlerdi ve bu hususta pek az tereddüt ederlerdi” dedi. {وَلَقَد كَانُوا عَاهَدُوا الله من قبل} “Oysa daha önce Allah’a söz vermişlerdi” ayeti hakkında da şöyle dedi: "Bedir Savaşı'nda bulunmayan bazı kimseler vardı. Allah Teâlâ'nın Bedir ehline verdiği fazileti ve ikramı görünce: 'Eğer Allah bizi bir savaşa eriştirirse mutlaka savaşacağız' dediler. Allah da Medine civarında gerçekleşen bu savaşı onların önüne sevk etti, onlar ise Allah'ın size anlattığı şeyleri yaptılar."
وَفِي قَوْله {قل لن ينفعكم الْفِرَار إِن فررتم} قَالَ: لن تزدادوا على آجالكم الَّتِي أجلكم الله وَذَلِكَ قَلِيل وَإِنَّمَا الدُّنْيَا كلهَا قَلِيل
{قل لن ينفعكم الْفِرَار إِن فررتم} “De ki: Eğer kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez” ayeti hakkında da şöyle dedi: "Allah'ın sizin için takdir ettiği ecellerin ötesine geçemezsiniz; o da azdır, zira dünyanın tamamı azdan ibarettir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن خثيم ﵁ فِي قَوْله {وَإِذا لَا تمتعون إِلَّا قَلِيلا} قَالَ: مَا بَينهم وَبَين الْأَجَل
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Rebî' b. Huseym radıyallâhu anh'tan {وَإِذا لَا تمتعون إِلَّا قَلِيلا} “O takdirde ancak pek az bir süre yaşatılırsınız” ayeti hakkında: "Onlarla ecelleri arasındaki süre kadar" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {قد يعلم الله المعوقين مِنْكُم} قَالَ: الْمُنَافِقين يعوقون النَّاس عَن مُحَمَّد ﷺ
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {قد يعلم الله المعوقين مِنْكُم} “Şüphesiz Allah, içinizden engelleyenleri bilir” ayeti hakkında: "[Bunlar] insanları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den alıkoyan münafıklardır" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {قد يعلم الله المعوقين مِنْكُم} قَالَ: هَذَا يَوْم الْأَحْزَاب انْصَرف رجل من عِنْد النَّبِي ﷺ فَوجدَ أَخَاهُ بَين يَدَيْهِ شواء ورغيف فَقَالَ لَهُ: أَنْت هَهُنَا فِي الشواء والرغيف والنبيذ وَرَسُول الله ﷺ بَين الرماح وَالسُّيُوف
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {قد يعلم الله المعوقين مِنْكُم} “Şüphesiz Allah, içinizden engelleyenleri bilir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu, Ahzâb gününde oldu. Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından ayrıldı; kardeşinin önünde kızartma et ve ekmek buldu. Ona: 'Sen burada et kızartması, ekmek ve nebîz içindesin; Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ise mızraklar ve kılıçlar arasında!' dedi."
قَالَ: هَلُمَّ الي لقد بلغ بك وبصاحبك - وَالَّذِي يحلف بِهِ - لَا يَسْتَقِي لَهَا مُحَمَّد أبدا قَالَ: كذبت - وَالَّذِي يحلف بِهِ - وَكَانَ أَخَاهُ من أَبِيه وَأمه وَالله لأخبرن النَّبِي ﷺ بِأَمْرك وَذَهَبت إِلَى النَّبِي ﷺ يُخبرهُ
[Kardeşi]: 'Bana gel! Sana da arkadaşına da yetti artık; adına yemin edilen [Allah]'a andolsun ki, Muhammed asla bundan çıkamaz/kurtulamaz' dedi. O da: 'Yalan söyledin; adına yemin edilen [Allah]'a andolsun!' dedi -ki o onun ana-baba bir öz kardeşiydi- 'Vallahi senin bu durumunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mutlaka haber vereceğim' dedi ve haber vermek üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitti.
فَوَجَدَهُ قد نزل جِبْرِيل ﵇ بِخَبَرِهِ {قد يعلم الله المعوقين مِنْكُم والقائلين لإخوانهم هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يأْتونَ الْبَأْس إِلَّا قَلِيلا}
Gittiğinde Cibrîl aleyhisselâm'ın onun haberiyle indiğini gördü: {قد يعلم الله المعوقين مِنْكُم والقائلين لإخوانهم هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يأْتونَ الْبَأْس إِلَّا قَلِيلا} “Şüphesiz Allah, içinizden engelleyenleri ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri çok iyi bilir. Onlar savaşa da pek az gelirler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {قد يعلم الله المعوقين مِنْكُم} قَالَ: هَؤُلَاءِ أنَاس من الْمُنَافِقين كَانُوا يَقُولُونَ: لاخوانهم: مَا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابه إِلَّا أَكلَة رَأس وَلَو كَانُوا لَحْمًا لالتهمهم أَبُو سُفْيَان وَأَصْحَابه دعوا هَذَا الرجل فَإِنَّهُ هَالك {والقائلين لإخوانهم} أَي من الْمُؤمنِينَ {هَلُمَّ إِلَيْنَا} أَي دعوا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابه فَإِنَّهُ هَالك ومقتول {وَلَا يأْتونَ الْبَأْس إِلَّا قَلِيلا} قَالَ: لَا يحْضرُون الْقِتَال إِلَّا كارهين
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {قد يعلم الله المعوقين مِنْكُم} “Şüphesiz Allah, içinizden engelleyenleri bilir” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bunlar münafıklardan bir gruptu; kardeşlerine şöyle diyorlardı: 'Muhammed ve ashabı bir lokmalık aştan ibarettir. Eğer et olsalardı Ebû Süfyân ve ashabı onları bir lokmada yutardı. Bu adamı bırakın, zira o helak olucudur.' {والقائلين لإخوانهم} “ve kardeşlerine diyenleri” yani mümin kardeşlerine; {هَلُمَّ إِلَيْنَا} “Bize gelin” yani Muhammed'i ve ashabını bırakın, zira o helak olacak ve öldürülecektir. {وَلَا يأْتونَ الْبَأْس إِلَّا قَلِيلا} “Onlar savaşa da pek az gelirler” ayeti hakkında da: 'Savaşa ancak istemeyerek gelirler' dedi."
وان حَضَرُوهُ كَانَت أَيْديهم من الْمُسلمين وَقُلُوبهمْ من الْمُشْركين
"Katılsalar bile elleri Müslümanlarla, kalpleri ise müşriklerle beraberdir."
- قَوْله تَعَالَى: أشحة عَلَيْكُم فَإِذا جَاءَ الْخَوْف رَأَيْتهمْ ينظرُونَ إِلَيْك تَدور أَعينهم كَالَّذي يغشى عَلَيْهِ من الْمَوْت فَإِذا ذهب الْخَوْف سلقوكم بألسنة حداد أشحة على الْخَيْر أُولَئِكَ لم يُؤمنُوا فأحبط الله أَعْمَالهم وَكَانَ ذَلِك على الله يَسِيرا
- Allah Teâlâ'nın buyruğu: {أشحة عَلَيْكُم فَإِذا جَاءَ الْخَوْف رَأَيْتهمْ ينظرُونَ إِلَيْك تَدور أَعينهم كَالَّذي يغشى عَلَيْهِ من الْمَوْت فَإِذا ذهب الْخَوْف سلقوكم بألسنة حداد أشحة على الْخَيْر أُولَئِكَ لم يُؤمنُوا فأحبط الله أَعْمَالهم وَكَانَ ذَلِك على الله يَسِيرا} “Size karşı pek cimridirler/kıskançtırlar. Korku geldiği zaman, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince ise, hayra karşı pek cimri olarak sizi keskin dilleriyle incitirler. İşte onlar iman etmemişlerdir; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır. Bu ise Allah için çok kolaydır.”
أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أشحة عَلَيْكُم} بِالْخَيرِ المُنَافِقُونَ
Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {أشحة عَلَيْكُم} “Size karşı pek cimridirler” ayeti hakkında: "[Yani] hayır hususunda [cimridirler, onlar] münafıklardır" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {أشحة عَلَيْكُم} قَالَ: فيالغنائم إِذا أَصَابَهَا المسملون شاحوهم عَلَيْهَا قَالُوا بألسنتهم: لَسْتُم باحق بهَا منا قد شَهِدنَا وقاتلنا
İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan {أشحة عَلَيْكُم} “Size karşı pek cimridirler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ganimetler hususundadır; Müslümanlar ganimet elde edince onlara karşı cimrilik/açgözlülük ederler ve dilleriyle: 'Ona bizden daha layık değilsiniz; biz de hazır bulunduk ve savaştık' derler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فَإِذا جَاءَ الْخَوْف رَأَيْتهمْ ينظرُونَ إِلَيْك} قَالَ: إِذا حَضَرُوا الْقِتَال والعدو {رَأَيْتهمْ ينظرُونَ إِلَيْك} أجبن قوم وأخذله للحق {تَدور أَعينهم} قَالَ: من الْخَوْف
İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {فَإِذا جَاءَ الْخَوْف رَأَيْتهمْ ينظرُونَ إِلَيْك} “Korku geldiği zaman sana baktıklarını görürsün” ayeti hakkında: "Savaş ve düşman hazır olduğunda, {رَأَيْتهمْ ينظرُونَ إِلَيْك} 'sana baktıklarını görürsün', insanların en korkağı ve hakka karşı en yardımsız bırakanıdırlar. {تَدور أَعينهم} 'gözleri döner' ise: Korkudan [dolayıdır]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {تَدور أَعينهم} قَالَ: فرقا من الْمَوْت
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {تَدور أَعينهم} “Gözleri döner” ayeti hakkında: "Ölüm korkusundan [dolayıdır]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سلقوكم} قَالَ: استقبلوكم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {سلقوكم} “Sizi incitirler/haşlarlar” ayeti hakkında: "Sizi karşılarlar" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الأرزق قَالَ لَهُ أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {سلقوكم بألسنة حداد} قَالَ الطعْن بِاللِّسَانِ قَالَ وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ نعم أما سَمِعت الْأَعْشَى وَهُوَ يَقُول فيهم الْخطب والسماحة والنجدة فيهم والخاطب المسلاق وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فَإِذا ذهب الْخَوْف سلقوكم بألسنة حداد} قَالَ أما عِنْد الْغَنِيمَة فأشح قوم وأسوأه مقاسمة أعطونا أعطونا إِنَّا قد شَهِدنَا مَعكُمْ وَأما عِنْد الْبَأْس فأجبن قوم وأخذله للحق وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله أشحة على الْخَيْر قَالَ على المَال وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَكَانَ ذَلِك على الله يَسِيرا} يَعْنِي هيناً وَالله أعلم
et-Tastî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir ki Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Aziz ve Celil olan Allah'ın {سلقوكم بألسنة حداد} “Sizi keskin dilleriyle incitirler/haşlarlar” buyruğunu haber ver" dedi. O da: "Dille sokmak/incitmektir" dedi. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" deyince; "Evet, el-A'şâ'nın şöyle dediğini işitmedin mi? 'Hitabet, cömertlik ve yardımseverlik onlardadır; hatip olan ise keskin/etkili konuşandır (mislâk)'" dedi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {فَإِذا ذهب الْخَوْف سلقوكم بألسنة حداد} “Korku gidince ise sizi keskin dilleriyle incitirler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Ganimet anında insanların en cimrisi ve taksimatın en kötüsüdürler: 'Bize verin, bize verin! Biz de sizinle birlikte hazır bulunduk' derler. Savaş anında ise insanların en korkağı ve hakka karşı en yardımsız bırakanıdırlar." İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan: "{أشحة على الْخَيْر} “Hayra karşı pek cimri olarak” ayeti hakkında: 'Mala karşı [cimridirler]' dediğini rivayet etmiştir." İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَكَانَ ذَلِك على الله يَسِيرا} “Bu ise Allah için pek kolaydır” ayeti hakkında: "Yani çok basittir/kolaydır" dediğini rivayet etmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
قَوْله تَعَالَى
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
- يحسبون الْأَحْزَاب لم يذهبوا وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَاب يودوا لَو أَنهم بادون فِي الْأَعْرَاب يسئلون عَن أنبائكم وَلَو كَانُوا فِيكُم مَا قَاتلُوا إِلَّا قَلِيلا أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله يحسبون الْأَحْزَاب لم يذهبوا قَالَ يحسبونهم قَرِيبا لم يبعدوا وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله يحسبون الْأَحْزَاب لم يذهبوا قَالَ كَانُوا يتحدثون بمجيء أبي سُفْيَان وَأَصْحَابه وَإِنَّمَا سموا الْأَحْزَاب لأَنهم حزبوا من قبائل الْأَعْرَاب على النَّبِي صلى الله علييه وَسلم {وَإِن يَأْتِي الْأَحْزَاب} قَالَ أَبُو سُفْيَان وَأَصْحَابه {يودوا لَو أَنهم بادون فِي الْأَعْرَاب} يَقُول يود المُنَافِقُونَ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قي قَوْله {وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَاب} قَالَ أَبُو سُفْيَان وَأَصْحَابه {يودوا لَو أَنهم بادون} يَقُول يود المنافقيون وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَاب {يودوا لَو أَنهم بادون فِي الْأَعْرَاب} قَالَ هم المُنَافِقُونَ بِنَاحِيَة الْمَدِينَة كَانُوا يتحدثون بِنَبِي
- {يحسبون الْأَحْزَاب لم يذهبوا وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَاب يودوا لَو أَنهم بادون فِي الْأَعْرَاب يسئلون عَن أنبائكم وَلَو كَانُوا فِيكُم مَا قَاتلُوا إِلَّا قَلِيلا} “Onlar, birleşik orduların (Ahzâb) gitmediğini sanıyorlar. Şayet o ordular tekrar gelecek olsa, çölde bedevilerin arasında bulunup sizin haberlerinizi sormayı arzu ederler. Aranızda bulunsalardı dahi pek az savaşırlardı.” Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {يحسبون الْأَحْزَاب لم يذهبوا} “Onlar, birleşik orduların gitmediğini sanıyorlar” ayeti hakkında: "Onların yakınlarda olduğunu ve uzaklaşmadıklarını sanıyorlar" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan {يحسبون الْأَحْزَاب لم يذهبوا} hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Ebû Süfyân ve ashabının gelişini konuşuyorlardı. Onlara 'Ahzâb' (birlikler/gruplar) denmesinin sebebi, bedevi kabilelerinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı toplanıp grup oluşturdukları içindir. {وَإِن يَأْتِي الْأَحْزَاب} 'Şayet o ordular tekrar gelecek olsa': Ebû Süfyân ve ashabı [gelirse]; {يودوا لَو أَنهم بادون فِي الْأَعْرَاب} 'Çölde bedevilerin arasında bulunmayı arzu ederler': Münafıklar [bunu] temenni ederler demektir." İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَاب} “Şayet o ordular tekrar gelecek olsa” ayeti hakkında: "Ebû Süfyân ve ashabı"; {يودوا لَو أَنهم بادون} “Çölde bedevilerin arasında bulunmayı arzu ederler” hakkında: "Münafıklar [bunu] temenni ederler" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: {وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَاب يودوا لَو أَنهم بادون فِي الْأَعْرَاب} “Şayet o ordular tekrar gelecek olsa, çölde bedevilerin arasında bulunmayı arzu ederler” ayeti hakkında: "Onlar Medine civarındaki münafıklardır; Allah'ın Peygamberi
الله ﷺ وَأَصْحَابه وَيَقُولُونَ أما هلكون بعد وَلم يعلمُوا بذهبا الْأَحْزَاب قد سرهم أَن جَاءَهُم الْأَحْزَاب أهم بادون فِي الاعراب مَخَافَة الْقِتَال وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {يسْأَلُون عَن أنبائكم} قَالَ عَن أَخْبَار النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه وَمَا فعلوا وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف والخطيب فِي تالي التَّلْخِيص عَن أَسد بن يزِيد أَن فِي مصحف عُثْمَان بن عَفَّان ﵁ يسلون عَن أنبائكم السُّؤَال بِغَيْر ألف
sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı hakkında konuşur ve: 'Hâlâ helak olmadılar mı?' derlerdi. Ahzâb'ın gittiğini bilmezlerdi. Ahzâb'ın kendilerine gelmesi durumunda, savaştan korktukları için bedeviler arasında çölde yaşamayı temenni ederlerdi" dedi. Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {يسْأَلُون عَن أنbائكم} “Sizin haberlerinizi sorarlar” ayeti hakkında: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının haberlerini ve ne yaptıklarını [sorarlar]" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te ve Hatîb Tâlî et-Telhîs'te Esed b. Yezîd'den, Osmân b. Affân radıyallâhu anh'ın mushafında {يسلون عَن أنبائكم} kelimesinin hemzesiz/elifsiz olarak yer aldığını rivayet etmişlerdir.
قَوْله تَعَالَى
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
- لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة لمن كَانَ يرجوا الله وَالْيَوْم الآخر وَذكر الله كثير أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة قَالَ مواساة عِنْد الْقِتَال وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والخطيب قَالَ فِي جوع رَسُول الله ﷺ وَأخرج مَالك وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن سعيد بن يسَار قَالَ كنت مَعَ ابْن عمر ﵄ فِي طَرِيق مَكَّة فَلَمَّا خشيت الصُّبْح نزلت فأوترت فَقَالَ ابْن عمر ﵁ أَلَيْسَ لَك فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة قلت بلَى قَالَ فَإِنَّهُ كَانَ يُوتر على الْبَعِير وَأخرج ابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم عَن حَفْص بن عَاصِم ﵁ قَالَ قلت لعبد الله بن عمر ضي الله عَنْهُمَا رَأَيْتُك فِي السّفر لَا تصلي قبل الصَّلَاة وَلَا بعْدهَا فَقَالَ يَا ابْن أخي صَحِبت رَسُول الله ﷺ كَذَا وَكَذَا فَلم أره يُصَلِّي قبل الصَّلَاة وَلَا بعْدهَا وَقَول الله تَعَالَى لقد كَانَ لكم فِي رَسُول اله أُسْوَة حَسَنَة وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن
- {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة لمن كَانَ يرجوا الله وَالْيَوْم الآخر وَذكر الله كثير} “Andolsun ki, Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı uman ve Allah’ı çokça zikreden kimseler için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır.” İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır” ayeti hakkında: "Savaş anında yardımlaşma/örnek alma vardır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye ve el-Hatîb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in açlığı hususunda olduğunu rivayet etmişlerdir. Mâlik, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, Saîd b. Yesâr'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Mekke yolunda İbn Ömer radıyallâhu anhümâ ile berabereydim. Sabah olmasından korkunca binitimden inip vitir namazı kıldım. Bunun üzerine İbn Ömer radıyallâhu anh: 'Allah'ın Resulünde senin için güzel bir örnek yok mudur?' dedi. Ben de: 'Evet, vardır' dedim. Şöyle dedi: 'O, vitir namazını deve üzerinde kılardı.'" İbn Mâce ve İbn Ebî Hâtim, Hafs b. Âsım radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'ya: "Yolculukta senin farz namazlardan önce ve sonra [nafile] kılmadığını gördüm" dedim. O da şöyle dedi: "Ey kardeşimin oğlu! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile şu kadar ve şu kadar süre arkadaşlık ettim; onun farz namazlardan önce veya sonra [nafile] kıldığını görmedim. Allah Teâlâ da: {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول اله أُسْوَة حَسَنَة} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır” buyurmaktadır." Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye,
ابْن عمر ﵄
İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmişlerdir:
أَنه سُئِلَ عَن رجل مُعْتَمر طَاف بِالْبَيْتِ: أيقع على امْرَأَته قبل أَن يطوف بالصفا والمروة فَقَالَ: قدم رَسُول الله ﷺ فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَصلى خلف الْمقَام رَكْعَتَيْنِ وسعى بَين الصَّفَا والمروة ثمَّ قَرَأَ {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حسنه}
Ona, Beyt'i tavaf edip de Safâ ve Merve arasında sa'y etmeden önce eşiyle cinsi münasebette bulunup bulunamayacağı sorulan umreci bir adam hakkında soruldu. O da şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, Beyt'i tavaf etti, Makam'ın arkasında iki rekat namaz kıldı ve Safâ ile Merve arasında sa'y etti. Sonra da: {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حسنه} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır” [ayetini] okudu."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء ﵁ أَن رجلا أَتَى ابْن عَبَّاس ﵄ فَقَالَ: إِنِّي نذرت أَن أنحر نَفسِي
İbn Ebî Hâtim, Atâ radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: Bir adam İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya gelip: "Ben kendimi kurban etmeyi adadım" dedi.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة} {وفديناه بِذبح عَظِيم} فَأمره بكبش
Bunun üzerine İbn Abbâs: {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır” ve {وفديناه بِذبح عَظِيم} “Biz, ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayetlerini okudu ve ona bir koç [kurban etmesini] emretti.
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَعبد الرَّزَّاق وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن ماجة وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِذا حرم الرجل عَلَيْهِ امْرَأَته فَهُوَ يَمِين يكفرهَا وَقَالَ {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة}
Tayâlisî, Abdurrezzâk, Buhârî, Müslim, İbn Mâce ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bir kimse karısını kendine haram kılarsa, bu bir yemindir ve kefaretini öder." Ve: {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır” dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ أَنه أهلّ وَقَالَ: إِن حيل بيني وَبَينه فعلت كَمَا فعل النَّبِي ﷺ وَأَنا مَعَه ثمَّ تَلا {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة}
İbn Merdûye, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir ki o ihrama girdi ve: "Eğer benimle onun arasına bir engel girerse, ben de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberken onun yaptığı gibi yaparım" dedi; ardından {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır” ayetini okudu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: هم عمر بن الْخطاب ﵁ أَن يُنْهِي عَن الْحبرَة من صباغ الْبَوْل فَقَالَ لَهُ رجل: أَلَيْسَ قد رَأَيْت رَسُول الله ﷺ يلبسهَا قَالَ عمر ﵁: بلَى
Abdurrezzâk el-Musannef'te Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh idrarla boyanmış hibere kumaşını yasaklamaya niyetlendi. Bir adam ona: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu giydiğini görmedin mi?" dedi. Ömer radıyallâhu anh: "Evet, gördüm" dedi.
قَالَ الرجل: ألم يقل الله {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة} فَتَركهَا عمر
Adam: "Allah: {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır” buyurmadı mı?" dedi. Bunun üzerine Ömer [yasaklamaktan] vazgeçti.
وَأخرج أَحْمد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ ان عمر ﵁ أكب على الرُّكْن فَقَالَ: إِنِّي لَا علم أَنَّك حجر وَلَو لم أر رَسُول الله ﷺ قبلك واستلمك مَا استلمتك
Ahmed, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir ki Ömer radıyallâhu anh Rükn'ün üzerine eğildi ve: "Ben senin bir taş olduğunu çok iyi biliyorum. Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seni öptüğünü ve istilâm ettiğini görmeseydim, seni ne istilâm ederdim...
وَلَا قبلتك {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة}
...ne de seni öperdim. {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır”" dedi.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو يعلى عَن يعلى بن أُميَّة ﵁ قَالَ: طفت مَعَ عمر ﵁ فَلَمَّا كنت عِنْد الرُّكْن الَّذِي يَلِي الْبَاب مِمَّا يَلِي الْحجر أخذت بِيَدِهِ ليستلم فَقَالَ: مَا طفت مَعَ رَسُول الله ﷺ قلت: بلَى
Ahmed ve Ebû Ya'lâ, Ya'lâ b. Ümeyye radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: "Ömer radıyallâhu anh ile birlikte tavaf ettim. Hicr tarafındaki kapıya bitişik olan rükne vardığımda, istilâm etmesi için elinden tuttum. 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber tavaf etmedin mi?' dedi. Ben: 'Evet, ettim' dedim.
قَالَ: فَهَل رَأَيْته يستلمه قلت: لاز قَالَ: مَا بعد عَنْك فَإِن لَك فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة
O: 'Peki onun bu rüknü istilâm ettiğini gördün mü?' dedi. Ben: 'Hayır' dedim. O da: 'O halde bundan uzak dur; zira senin için Allah'ın Resulünde güzel bir örnek vardır' dedi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن عِيسَى بن عَاصِم عَن أَبِيه قَالَ: صلى ابْن عمر ﵄ صَلَاة من صَلَاة النَّهَار فِي السّفر فَرَأى بَعضهم يسبح فَقَالَ ابْن عمر
Abdurrezzâk, Îsâ b. Âsım'dan, o da babasından rivayet etmiştir: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ yolculukta gündüz namazlarından birini kıldırdı ve bazılarının nafile (tesbih) kıldığını gördü. Bunun üzerine İbn Ömer...
رَضِي الله عَنْهُمَا: لَو كنت مسبحاً لأتممت الصَّلَاة حججْت مَعَ رَسُول الله ﷺ فَكَانَ لَا يسبح بِالنَّهَارِ وَحَجَجْت مَعَ أبي بكر فَكَانَ لَا يسبح بِالنَّهَارِ وَحَجَجْت مَعَ عمر فَكَانَ لَا يسبح بِالنَّهَارِ وَحَجَجْت مَعَ عُثْمَان ﵁ فَكَانَ لَا يسبح بِالنَّهَارِ ثمَّ قَالَ ابْن عمر ﵁ {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله اسوة حَسَنَة}
...radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: "Eğer nafile kılacak olsaydım namazı tamamlardım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile haccettim, gündüzün [farzın peşinden] nafile kılmazdı. Ebû Bekir ile haccettim, gündüzün nafile kılmazdı. Ömer ile haccettim, gündüzün nafile kılmazdı. Osmân radıyallâhu anh ile haccettim, o da gündüzün nafile kılmazdı." Sonra İbn Ömer radıyallâhu anh: {لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله اسوة حَسَنَة} “Andolsun ki sizin için Allah’ın Resulünde güzel bir örnek vardır” ayetini okudu.
- قَوْله تَعَالَى: وَلما رأى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَاب قَالُوا هَذَا مَا وعدنا الله وَرَسُوله وَصدق الله وَرَسُوله وَمَا زادهم إِلَّا إِيمَانًا وتسليما
- Allah Teâlâ'nın buyruğu: {وَلما رأى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَاب قَالُوا هَذَا مَا وعدنا الله وَرَسُوله وَصدق الله وَرَسُوله وَمَا زادهم إِلَّا إِيمَانًا وتسليما} “Müminler ise o birleşik orduları (Ahzâb) gördüklerinde: 'İşte bu, Allah’ın ve Resulünün bize vaad ettiği şeydir. Allah ve Resulü doğru söylemiştir' dediler. Bu, onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı.”
أخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الطلائل عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَلما رأى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَاب} إِلَى آخر الْآيَة قَالَ إِن الله تَعَالَى قَالَ لَهُم فِي سُورَة الْبَقَرَة {أم حسبتم أَن تدْخلُوا الْجنَّة وَلما يأتكم مثل الَّذين خلوا من قبلكُمْ مستهم البأساء وَالضَّرَّاء} الْبَقَرَة الْآيَة ٢١٤ فَلَمَّا مسهم الْبلَاء حَيْثُ رابطوا الْأَحْزَاب فِي الخَنْدَق {قَالُوا هَذَا مَا وعدنا الله وَرَسُوله} فتأول الْمُؤْمِنُونَ ذَلِك فَلم يزدهم إِلَّا إِيمَانًا وتسليماً
İbn Cerîr, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَلما رأى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَاب} “Müminler ise o birleşik orduları gördüklerinde...” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde onlara: {أم حسبتم أَن تدْخلُوا الْجنَّة وَلما يأتكم مثل الَّذين خلوا من قبلكُمْ مستهم البأساء وَالضَّرَّاء} “Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenlerin benzeri sizin başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokunmuştu ki...” (Bakara, 214. ayet) buyurmuştu. Hendek'te birleşik ordulara karşı nöbet tutarken kendilerine bu bela dokununca: {قَالُوا هَذَا مَا وعدنا الله وَرَسُوله} “'İşte bu, Allah’ın ve Resulünün bize vaad ettiği şeydir' dediler.” Müminler bunu bu şekilde anladılar/yorumladılar; bu da onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı."
وَأخرج جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك ﵁ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أنزلت هَذِه الْآيَة قبل [] تحوّل {أم حسبتم أَن تدْخلُوا الْجنَّة وَلما يأتكم مثل الَّذين خلوا من قبلكُمْ}
Cüveybir, Dahhâk radıyallâhu anh'tan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu ayet, [kıblenin] dönmesinden önce indirilmişti: {أم حسبتم أَن تدْخلُوا الْجنَّة وَلما يأتكم مثل الَّذين خلوا من قبلكُمْ} “Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenlerin benzeri sizin başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?”"
وَصدق الله ورصوله فِيمَا أخبرا بِهِ من الْوَحْي قبل أَن يكون
Vuku bulmadan önce vahyedilip haber verilen şeyler konusunda Allah ve Resulü doğru söylemiştir.
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَعبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: أنزل الله فِي سُورَة الْبَقَرَة {أم حسبتم أَن تدْخلُوا الْجنَّة}
Tayâlisî, Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: Allah Bakara Suresi'nde {أم حسبتم أَن تدْخلُوا الْجنَّة} “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” ayetini indirmişti...
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَمَا زادهم إِلَّا إِيمَانًا وتسليماً} قَالَ: مَا زادهم الْبلَاء إِلَّا إِيمَانًا بالرب وتسليماً للْقَضَاء
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan {وَمَا زادهم إِلَّا إِيمَانًا وتسليماً} “Bu, onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı” ayeti hakkında: "Bela, onların ancak Rabbe olan imanlarını ve kazaya olan teslimiyetlerini artırdı" dediğini rivayet etmişlerdir.
- قَوْله تَعَالَى: من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ فَمنهمْ من قضى نحبه وَمِنْهُم من ينْتَظر وَمَا بدلُوا تبديلا ليجزي الله الصَّادِقين بصدقهم ويعذب الْمُنَافِقين إِن شَاءَ أَو يَتُوب عَلَيْهِم إِن الله كَانَ غَفُورًا رحِيما
- Allah Teâlâ'nın buyruğu: {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ فَمنهمْ من قضى نحبه وَمِنْهُم من ينْتَظر وَمَا بدلُوا تبديلا ليجزي الله الصَّادِقين بصدقهم ويعذب الْمُنَافِقين إِن شَاءَ أَو يَتُوب عَلَيْهِم إِن الله كَانَ غَفُورًا رحِيما} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri söze sadık kaldılar. Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de beklemektedir. Onlar [ahitlerini] asla değiştirmediler. Çünkü Allah, sadakat gösterenleri sadakatleri sebebiyle ödüllendirecek; münafıklara da dilerse azap edecek yahut tevbelerini kabul edecektir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
أخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف وَالْبَغوِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن زيد بن ثَابت ﵁ قَالَ لما نسخنا الْمُصحف فِي الْمَصَاحِف فقدت آيَة من سُورَة الْأَحْزَاب كنت أسمع رَسُول الله ﷺ يَقْرَأها لم أَجدهَا مَعَ أحد إِلَّا مَعَ خُزَيْمَة بن ثَابت الْأنْصَارِيّ الَّذِي جعل رَسُول الله ﷺ شَهَادَته بِشَهَادَة رجلَيْنِ {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} فَأَلْحَقْتهَا فِي سورتها فِي الْمُصحف وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة عَن أنس ﵁ قَالَ نرى هَذِه الْآيَة نزلت فِي أنس بن النَّضر ﵁ {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} وَأخرج ابْن سعد وَأحمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَالْبَغوِيّ فِي مُعْجَمه وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية والبيقي فِي الدَّلَائِل عَن أنس ﵁ قَالَ غَابَ عمي أنس بن النَّضر عَن بدر فشق عَلَيْهِ وَقَالَ أول مشْهد شهده رَسُول الله ﷺ غبت عَنهُ لَئِن أَرَانِي الله مشهدا مَعَ رَسُول الله ﷺ فِيمَا بعد ليرين الله مَا أصنع فَشهد يَوْم أحد فَاسْتَقْبلهُ سعد بن معَاذ ﵁ فَقَالَ يَا أَبَا عَمْرو إِلَى لَا أَيْن قَالَ واهاً لريح الْجنَّة أَجدهَا دون أحد فقاتل حَتَّى قتل فَوجدَ فِي جسده بضع وَثَمَانُونَ من بَين ضَرْبَة بِسيف وطعنة بِرُمْح ورمية بِسَهْم وَنزلت هَذِه الْآيَة {رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} وَكَانُوا يرَوْنَ أَنَّهَا نزلت فِيهِ وَفِي أَصْحَابه وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة عَن أنس ﵁ أَن عَمه غَابَ عَن قتال بدر فَقَالَ غبت عَن أول قتال قَاتله النَّبِي ﷺ الْمُشْركين لَئِن أشهدني الله تَعَالَى قتالاً للْمُشْرِكين ليرين الله كَيفَ أصنع فَلَمَّا كَانَ يَوْم أحد انْكَشَفَ الْمُشْركُونَ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي ابرأ إِلَيْك مِمَّا جَاءَ بِهِ هَؤُلَاءِ يَعْنِي الْمُشْركُونَ وَاعْتذر إِلَيْك مِمَّا صنع هَؤُلَاءِ عَنى أَصْحَابه ثمَّ تقدم فَلَقِيَهُ سعد ﵁ فَقَالَ يَا أخي مَا فعلق فَأَنا مَعَك فَلم أستطع أَن أصنع مَا صنع فَوجدَ فِيهِ بضعاً وَثَمَانِينَ من ضَرْبَة بِسيف وطعنة بِرُمْح ورمية
Abdurrezzâk, Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî, el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd, Begavî, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî, Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Mushafı ana nüshalara istinsah ettiğimizde, Ahzâb Suresi'nden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuduğunu işittiğim bir ayeti bulamadım. Onu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şahitliğini iki adamın şahitliğine denk kıldığı Huzeyme b. Sâbit el-Ensârî'den başkasının yanında bulamadım: {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri söze sadık kaldılar...” Ayeti Mushaf'taki suresine ekledim." Buhârî, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, Enes radıyallâhu anh'tan: "Biz bu ayetin Enes b. en-Nadr radıyallâhu anh hakkında indiğini düşünürüz: {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri söze sadık kaldılar”" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Sa'd, Ahmed, Müslim, Tirmizî, Nesâî, Mu'cem'inde Begavî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve ed-Delâil'de Beyhakî, Enes radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Amcam Enes b. en-Nadr Bedir'de bulunamamıştı. Bu ona çok ağır geldi ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in katıldığı ilk savaşta bulunamadım. Eğer Allah bana bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir savaşa katılmayı nasip ederse, neler yapacağımı Allah elbette gösterecektir' dedi. Uhud günü savaşa katıldı. Karşısına Sa'd b. Muâz radıyallâhu anh çıktı. Ona: 'Ey Ebû Amr! Nereye?' dedi. O da: 'Ah! Uhud'un önünden cennetin kokusunu alıyorum' dedi ve şehit düşene kadar savaştı. Bedeninde kılıç darbesi, mızrak saplanması ve ok yarası olmak üzere seksen küsur yara bulundu. Bunun üzerine şu ayet indi: {رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} “...Allah’a verdikleri söze sadık kalan adamlar vardır.” Onlar bu ayetin onun ve arkadaşları hakkında indiği kanaatindeydiler." Hâkim (sahih olduğunu belirtmiştir), Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, Enes radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir ki amcası Bedir Savaşı'nda bulunamamıştı ve: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşriklerle yaptığı ilk savaşta bulunamadım. Eğer Allah Teâlâ beni müşriklerle bir savaşa eriştirirse, neler yapacağımı Allah elbette gösterecektir" dedi. Uhud günü olunca müşrikler kaçıştı. O da: "Allahım! Şunların -yani müşriklerin- getirdiği şeylerden Sana sığınırım/uzak olduğumu bildiririm; şunların -yani arkadaşlarının- yaptıklarından dolayı da Senden af dilerim" dedi, ardından ileri atıldı. Karşısına Sa'd radıyallâhu anh çıktı ve: "Ey kardeşim! Ne yaparsan ben de seninleyim" dedi. [Sa'd daha sonra]: 'Ben onun yaptığını yapmaya güç yetiremedim' dedi. Bedeninde kılıç darbesi, mızrak saplanması ve ok...
بِسَهْم فَكُنَّا نقُول فِيهِ وَفِي أَصْحَابه نزلت {فَمنهمْ من قضى نحبه وَمِنْهُم من ينْتَظر} وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَتعقبه الذَّهَبِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ حِين انْصَرف من أحد مر على مُصعب بن عُمَيْر ﵁ وَهُوَ مقتول فَوقف عَلَيْهِ ودعا لَهُ ثمَّ قَرَأَ {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} ثمَّ قَالَ أشهد أَن هَؤُلَاءِ شُهَدَاء عِنْد الله يَوْم الْقِيَامَة فائتوهم وزوروهم فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ لَا يسلم عَلَيْهِم أحد إِلَى يَوْم الْقِيَامَة إِلَّا ردوا عَلَيْهِ وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي ذَر ﵁ قَالَ لما فرغ رَسُول الله ﷺ يَوْم أحد مر على مُصعب بن عُمَيْر ﵁ مقتولاً على طَرِيقه فَقَرَأَ {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق خباب ﵁ مثله وَأخرج ابْن أبي عَاصِم وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن طَلْحَة ﵁ أَن أَصْحَاب النَّبِي ﷺ قَالُوا لَا عرابي جَاهِل سَله عَمَّن قضى نحبه من هُوَ وَكَانُوا لَا يجترؤن على مَسْأَلته يوقرونه ويهابونه فَسَأَلَهُ الْأَعرَابِي فَأَعْرض عَنهُ ثمَّ سَأَلَهُ فَأَعْرض عَنهُ ثمَّ إِنِّي انْطَلَقت من بَاب الْمَسْجِد فَقَالَ أَيْن السَّائِل عَمَّن قضى نحبه قَالَ الْأَعرَابِي أَنا قَالَ هَذَا مِمَّن قضى نحبه وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن طَلْحَة بن عبيد الله ﵁ قَالَ لما رَجَعَ النَّبِي ﷺ من أَحْمد صعد الْمِنْبَر فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ ثمَّ قَرَأَ هَذِه الْآيَة {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} كلهَا فَقَامَ إِلَيْهِ رجل فَقَالَ يَا رَسُول الله من هَؤُلَاءِ فَأَقْبَلت فَقَالَ أيا السَّائِل هَذَا مِنْهُم وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن مُعَاوِيَة ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول طَلْحَة مِمَّن قضى نحبه وَأخرج الْحَاكِم عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت دخل طَلْحَة ﵁ على
...yarası olmak üzere seksen küsur [yara] bulundu. Biz, {فَمنهمْ من قضى نحبه وَمِنْهُم من ينْتَظر} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi (şehit oldu), kimi de beklemektedir” ayetinin onun ve arkadaşları hakkında indiğini söylerdik. Hâkim (sahih olduğunu belirtmiş, Zehebî de bunu değerlendirmiştir) ve ed-Delâil'de Beyhakî, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'dan ayrılırken öldürülmüş olan Mus'ab b. Umeyr radıyallâhu anh'a uğradı, başında durup ona dua etti; sonra {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri söze sadık kaldılar” ayetini okudu. Sonra da şöyle buyurdu: "Şahitlik ederim ki bunlar kıyamet gününde Allah katında şehitlerdir. Onlara gelin ve onları ziyaret edin. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, kıyamet gününe kadar kim onlara selam verirse mutlaka selamını alırlar." Hâkim (sahih olduğunu belirtmiştir) ve ed-Delâil'de Beyhakî, Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Uhud günü işi bitince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yolu üzerinde öldürülmüş olan Mus'ab b. Umeyr radıyallâhu anh'a uğradı ve {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri söze sadık kaldılar” ayetini okudu." İbn Merdûye Habbâb radıyallâhu anh kanalıyla benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Âsım, Tirmizî (hasen olduğunu belirtmiştir), Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye, Talha radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bir bedeviye: "Ona adağını yerine getiren kimsenin kim olduğunu sor" dediler; zira ona olan saygı ve heybetlerinden dolayı soru sormaya cesaret edemiyorlardı. Bedevi ona sordu, Peygamber ondan yüz çevirdi. Sonra tekrar sordu, yine yüz çevirdi. Sonra ben mescidin kapısından girdim. Bunun üzerine: "Adağını yerine getirenin kim olduğunu soran nerede?" buyurdu. Bedevi: "Benim" dedi. [Peygamber]: "İşte bu, adağını yerine getirenlerdendir" buyurdu. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, Talha b. Ubeydillâh radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'dan dönünce minbere çıktı, Allah'a hamd ve senada bulundu, sonra bu ayetin tamamını okudu: {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri söze sadık kaldılar.” Bir adam kalkıp: 'Ey Allah'ın Resulü! Bunlar kimlerdir?' dedi. Ben de o sırada geldim. [Peygamber]: 'Ey soran kişi! İşte bu da onlardandır' buyurdu." Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Muâviye radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Talha, adağını yerine getirenlerdendir" buyurduğunu işittim. Hâkim, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Talha radıyallâhu anh,
النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا طَلْحَة أَنْت مِمَّن قضى نحبه
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi. Bunun üzerine [Peygamber]: "Ey Talha! Sen adağını yerine getirenlerdensin" buyurdu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو نعيم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من سره أَن ينظر إِلَى رجل يمشي على الأَرْض قد قضى نحبه فَلْينْظر إِلَى طَلْحَة
Saîd b. Mansûr, Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir, Ebû Nuaym ve İbn Merdûye, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yeryüzünde yürüyen ve adağını yerine getirmiş (şehitliği hak etmiş) bir adama bakmak kimi sevindirirse, Talha'ya baksın."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من حَدِيث جَابر بن عبد الله عَنهُ
İbn Merdûye, Câbir b. Abdillâh'ın hadisinden ondan [şöyle]
مثله
benzerini [rivayet etmiştir].
وَأخرج ابْن مَنْدَه وَابْن عَسَاكِر عَن أَسمَاء بنت أبي بكر ﵂ قَالَت دخل طَلْحَة بن عبيد الله على النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا طَلْحَة
İbn Mende ve İbn Asâkir, Esmâ bnt. Ebî Bekir radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Talha b. Ubeydillâh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi. Bunun üzerine [Peygamber]: "Ey Talha!
أَنْت مِمَّن قضى نحبه
Sen adağını yerine getirenlerdensin" buyurdu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن عَسَاكِر عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ أَنهم قَالُوا: حَدثنَا عَن طَلْحَة قَالَ: ذَاك امروء نزل فِيهِ آيَة من كتاب الله {فَمنهمْ من قضى نحبه وَمِنْهُم من ينْتَظر} طَلْحَة مِمَّن قضى نحبه لَا حِسَاب عَلَيْهِ فِيمَا يسْتَقْبل
Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: Onlar: "Bize Talha'dan bahset" dediler. O da şöyle dedi: "O, hakkında Allah'ın Kitabı'ndan şu ayetin indiği kimsedir: {فَمنهمْ من قضى نحبه وَمِنْهُم من ينْتَظر} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi, kimi de beklemektedir.” Talha adağını yerine getirenlerdendir, gelecekte onun üzerine hiçbir hesap yoktur."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ {فَمنهمْ من قضى نحبه وَمِنْهُم من ينْتَظر} وَآخَرُونَ {وَمَا بدلُوا تبديلاً}
Saîd b. Mansûr ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle okuyordu: {فَمنهمْ من قضى نحبه وَمِنْهُم من ينْتَظر} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi, kimi de beklemektedir” ve başkaları da {وَمَا بدلُوا تبديلاً} “ve hiçbir değişiklik yapmamışlardır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فَمنهمْ من قضى نحبه} قَالَ: الْمَوْت على مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ {وَمِنْهُم من ينْتَظر} على ذَلِك
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {فَمنهمْ من قضى نحبه} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi” [kavli hakkında]: "Allah'a verdikleri söz üzere ölmektir; {وَمِنْهُم من ينْتَظر} “kimi de beklemektedir” [ifadesi de] bu [söz] üzere [ölmeyi beklemektedir demektir]" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {قضى نحبه} قَالَ: أَجله الَّذِي قدر لَهُ
Tastî el-Mesâil'inde İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir ki Nâfi' b. el-Ezrak ona {قضى نحبه} “adağını yerine getirdi / ecelini tamamladı” kavlini sordu. O da: "Kendisi için takdir edilmiş olan ecelidir" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet,
أما سَمِعت قَول لبيد: أَلا تَسْأَلَانِ الْمَرْء مَاذَا يحاول أنحب فَيقْضى أم ضلال وباطل وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {فَمنهمْ من قضى نحبه} قَالَ: عَهده {وَمِنْهُم من ينْتَظر} يَوْمًا فِيهِ جِهَاد فَيَقْضِي نحبه يَعْنِي عَهده بِقِتَال أَو صدق فِي لِقَاء
Lebîd'in şu sözünü duymadın mı: 'Siz o adama neyin peşinde olduğunu sormaz mısınız? Yerine getirilecek bir adak (ecel) mi, yoksa bir sapıklık ve batıl mı?'" dedi. Feryâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {فَمنهمْ من قضى نحبه} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi” [kavli hakkında]: "Ahdini [yerine getirdi]; {وَمِنْهُم من ينْتَظر} “kimi de beklemektedir” [ifadesi ise] içinde cihad olan bir günü bekler de savaşarak yahut [düşmanla] karşılaşmadaki sadakatiyle adağını yani ahdini yerine getirir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن سُلَيْمَان بن صرد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَوْم الْأَحْزَاب الْآن نغزوهم وَلَا يغزونا
Ahmed, Buhârî ve İbn Merdûye, Süleymân b. Surad radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb günü şöyle buyurdu: "Artık biz onlara gazaya gideceğiz, onlar bize saldıramazlar."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ حبسنا يَوْم الخَنْدَق عَن الظّهْر وَالْعصر وَالْمغْرب وَالْعشَاء حَتَّى كَانَ بعد الْعشَاء بهك كفينا ذَلِك
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: "Hendek günü öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarından alıkonulduk. Nihayet yatsıdan sonra bir süre geçince bu sıkıntıdan kurtarıldık."
فَأنْزل الله {وَكفى الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال وَكَانَ الله قَوِيا عَزِيزًا} فَأمر رَسُول الله ﷺ بِلَالًا فَأَقَامَ ثمَّ صلى الظّهْر كَمَا كَانَ يُصليهَا قبل ذَلِك ثمَّ أَقَامَ فصلى الْعَصْر كَمَا كَانَ يُصليهَا قبل ذَلِك ثمَّ أَقَامَ الْمغرب فَصلاهَا كَمَا كَانَ يُصليهَا قبل ذَلِك ثمَّ أَقَامَ الْعشَاء فَصلاهَا كَمَا كَانَ يُصليهَا قبل ذَلِك
Bunun üzerine Allah: {وَكفى الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال وَكَانَ الله قَوِيا عَزِيزًا} “Savaşta Allah müminlere yetti. Allah güçlüdür, mutlak galiptir” [ayetini] indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bilâl'e emretti; o kamet getirdi, sonra [Resûlullah] daha önce kıldığı gibi öğleyi kıldırdı. Sonra kamet getirdi, daha önce kıldığı gibi ikindiyi kıldırdı. Sonra kamet getirdi, daha önce kıldığı gibi akşamı kıldırdı. Sonra kamet getirdi, daha önce kıldığı gibi yatsıyı kıldırdı.
وَذَلِكَ قبل أَن تنزل صَلَاة الْخَوْف {فَإِن خِفْتُمْ فرجالاً أَو ركباناً} الْبَقَرَة الْآيَة ٢٣٩
Bu durum, korku namazı [hakkındaki] {فَإِن خِفْتُمْ فرجالاً أَو ركباناً} “Eğer korkarsanız, yürüyerek veya binek üzerinde [namaz kılın]” (el-Bakara, 239. ayet) inmeden önceydi.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عِيسَى بن طَلْحَة قَالَ: دخلت على أم الْمُؤمنِينَ وَعَائِشَة بنت طَلْحَة وَهِي تَقول لأمها أَسمَاء: أَنا خير مِنْك وَأبي خير من أَبِيك فَجعلت أَسمَاء تشتمها وَتقول: أَنْت خير مني فَقَالَت عَائِشَة ﵂: أَلا أقضين بَيْنكُمَا قَالَت: بلَى
Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Îsâ b. Talha'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müminlerin annesinin [Âişe'nin] yanına girdim; Âişe bnt. Talha da oradaydı ve annesi Esmâ'ya: "Ben senden daha hayırlıyım, babam da senin babandan daha hayırlıdır" diyordu. Esmâ da ona çıkışarak: "Sen benden daha mı hayırlısın?!" diyordu. Âişe radıyallâhu anhâ: "Aranızda hüküm vereyim mi?" dedi. O da: "Evet" dedi.
قَالَت: فان أَبَا بكر ﵁ دخل على رَسُول الله ﷺ فَقَالَ لَهُ: أَنْت عَتيق من النَّار قَالَت: فَمن يَوْمئِذٍ سمى عتيقا ثمَّ دخل طَلْحَة ﵁ فَقَالَ: أَنْت يَا طَلْحَة مِمَّن قضى نحبه
[Âişe] dedi ki: "Ebû Bekir radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi; [Resûlullah] ona: 'Sen cehennemden azat edilmişsin' buyurdu." [Âişe]: "İşte o günden itibaren Atîk (azat edilmiş) diye isimlendirildi. Sonra Talha radıyallâhu anh girdi; [Resûlullah]: 'Ey Talha! Sen adağını yerine getirenlerdensin' buyurdu" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عبد الله بن اللهف عَن أَبِيه ﵁ فِي قَوْله {فَمنهمْ من قضى نحبه} قَالَ: نَذره وَقَالَ الشَّاعِر: قَضَت من يثرب نحبها فاستمرت وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر ﵄ فِي قَوْله {فَمنهمْ من قضى نحبه} قَالَ: مَاتَ على مَا هُوَ عَلَيْهِ من التَّصْدِيق والإِيمان {وَمِنْهُم من ينْتَظر} ذَلِك {وَمَا بدلُوا تبديلاً} وَلم يُغيرُوا كَمَا غير المُنَافِقُونَ
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. el-Lehf kanalıyla babası radıyallâhu anh'tan {فَمنهمْ من قضى نحبه} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi” kavli hakkında: "Adağını [yerine getirdi]" dediğini rivayet etmişlerdir. Şair de şöyle demiştir: "Yesrib'deki adağını yerine getirdi ve yoluna devam etti." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan {فَمنهمْ من قضى نحبه} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi” kavli hakkında: "Üzerinde bulunduğu tasdik ve iman üzere vefat etti; {وَمِنْهُم من ينْتَظر} “kimi de beklemektedir” bunu [beklemektedir]; {وَمَا بدلُوا تبديلاً} “ve hiçbir değişiklik yapmamışlardır” münafıkların değiştirdiği gibi [dinlerini] değiştirmemişlerdir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ فَمنهمْ من قضى نحبه} على الصدْق وَالْوَفَاء {وَمِنْهُم من ينْتَظر} من نَفسه الصدْق وَالْوَفَاء {وَمَا بدلُوا تبديلاً} يَقُول: مَا شكوا وَلَا ترددوا فِي دينهم وَلَا استبدلوا بِهِ غَيره {ويعذب الْمُنَافِقين إِن شَاءَ أَو يَتُوب عَلَيْهِم} قَالَ: يميتهم على نفاقهم فَيُوجب لَهُم الْعَذَاب أَو يَتُوب عَلَيْهِم قَالَ: يخرجهم من النِّفَاق بِالتَّوْبَةِ حَتَّى يموتوا وهم تائبون من النِّفَاق فَيغْفر لَهُم
İbn Cerîr, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: {من الْمُؤمنِينَ رجال صدقُوا مَا عَاهَدُوا الله عَلَيْهِ فَمنهمْ من قضى نحبه} “Müminlerden öyle adamlar vardır ki, Allah’a verdikleri söze sadık kaldılar. Onlardan kimi adağını yerine getirdi” sadakat ve vefa üzere; {وَمِنْهُم من ينْتَظر} “kimi de beklemektedir” kendisinden sadakat ve vefayı [beklemektedir]; {وَمَا بدلُوا تبديلاً} “ve hiçbir değişiklik yapmamışlardır” [ifadesini] şöyle açıklamıştır: "Dinlerinde ne şüpheye düştüler ne tereddüt ettiler ne de onu başka bir şeyle değiştirdiler." {ويعذب الْمُنَافِقين إِن شَاءَ أَو يَتُوب عَلَيْهِم} “Münafıklara dilerse azap etsin yahut tövbelerini kabul buyursun diye” [kavli hakkında da] şöyle demiştir: "Onları nifakları üzere öldürür de onlara azabı vacip kılar yahut tövbelerini kabul eder; yani tövbe ile onları nifaktan çıkarır, nihayet nifaktan tövbe etmiş olarak ölürler ve onları bağışlar."
قَوْله تَعَالَى
Yüce Allah'ın şu kavli:
- ورد الله الَّذين كفرُوا بغيظهم لم ينالوا خيرا وَكفى الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال وَكَانَ الله قَوِيا عزيا أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ورد الله الَّذين كفرُوا بغيظهم} قَالَ الْأَحْزَاب وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ قي قَوْله {ورد الله الَّذين كفرُوا بغيظهم} قَالَ أَبُو سُفْيَان وَأَصْحَابه {لم ينالوا خيرا} قَالَ لم يُصِيبُوا من مُحَمَّد ﷺ وَأَصْحَابه ظفراً وَكفى الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال انْهَزمُوا بِالرِّيحِ من غير قتال وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله وَكفى {الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال} قَالَ بالجنود من عِنْده وَالرِّيح الَّتِي بعث عَلَيْهِ {وَكَانَ الله قَوِيا} فِي أمره {عَزِيزًا} فِي نقمته وَأخرج ابْن سعد عَن سعيد بن الْمسيب ﵁ قَالَ لما كَانَ يَوْم الْأَحْزَاب حصر النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَأَصْحَابه بضعَة عشرَة لَيْلَة حَتَّى خلص إِلَى كل امرىء مِنْهُم الكرب وَحَتَّى قَالَ النَّبِي ﷺ اللَّهُمَّ إِنِّي أنْشدك عَهْدك وَوَعدك الله أَنَّك إِن تشأ لَا تعبد فَبَيْنَمَا هم على ذَلِك إِذْ جَاءَهُم نعيم بن مَسْعُود الْأَشْجَعِيّ وَكَانَ يأمنه الْفَرِيقَانِ جَمِيعًا فخذل بَين النَّاس فَانْطَلق الْأَحْزَاب منهزمين من غير قتال فَذَلِك قَوْله {وَكفى الله الْمُؤمنِينَ} الْقِتَال وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر ﵁ قَالَ لما كَانَ يَوْم الْأَحْزَاب ردهم الله {بغيظهم لم ينالوا خيرا} فَقَالَ النَّبِي من يحمي أَعْرَاض الْمُسلمين قَالَ كَعْب ﵁ أَنا يَا رَسُول الله قَالَ عبد الله بن رَوَاحَة ﵁ أَنا يَا رَسُول الله فَقَالَ إِنَّك تحسن الشّعْر فَقَالَ حسان أَنا يَا رَسُول الله فَقَالَ نعم اهجهم أَنْت فَإِنَّهُ سيعينك عَلَيْهِم روح الْقُدس وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن مَسْعُود ﵁ أَنه كَانَ يقْرَأ هَذَا الْحَرْف {وَكفى الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال} بعلي بن أبي طَالب
- [Allah], inkâr edenleri hiçbir hayra eremeden öfkeleriyle geri çevirdi. Savaşta Allah müminlere yetti. Allah güçlüdür, mutlak galiptir. Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {ورد الله الَّذين كفرُوا بغيظهم} “Allah inkâr edenleri öfkeleriyle geri çevirdi” kavli hakkında: "Ahzâb (birleşik ordular)" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Süddî radıyallâhu anh'tan {ورد الله الَّذين كفرُوا بغيظهم} “Allah inkâr edenleri öfkeleriyle geri çevirdi” kavli hakkında: "Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır; {لم ينالوا خيرا} “hiçbir hayra eremediler” [ifadesi de] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına karşı bir zafer elde edemediler demektir. Savaşta Allah müminlere yetti; savaş olmaksızın rüzgârla hezimete uğradılar" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال} “Savaşta [Allah] müminlere [yetti]” kavli hakkında: "Kendi katından olan ordularla ve onların üzerine gönderdiği rüzgârla [yetti]; {وَكَانَ الله قَوِيا} “Allah güçlüdür” emrinde, {عَزِيزًا} “mutlak galiptir” intikamında" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Sa'd, Saîd b. el-Müseyyeb radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ahzâb günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı on küsur gece muhasara altında kaldılar, öyle ki her birine büyük bir sıkıntı çöktü; hatta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allahım! Senden ahdini ve vadini diliyorum. Allahım! Eğer dilersen Sana ibadet edilmez' buyurdu. Onlar bu durumdayken Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî geldi; her iki taraf da ona güveniyordu. O da insanlar arasını açıp [birbirlerine olan güvenlerini] sarstı. Böylece Ahzâb fırkaları savaş olmaksızın hezimete uğrayarak çekip gittiler. İşte Yüce Allah'ın: {وَكفى الله الْمُؤمنِينَ} “Allah müminlere yetti” kavli budur. İbn Merdûye, Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir: Ahzâb günü Allah onları {بغيظهم لم ينالوا خيرا} “öfkeleriyle, hiçbir hayra eremeden” geri çevirince Peygamber: 'Müslümanların ırzlarını (şerefini) kim savunur?' buyurdu. Kâ'b radıyallâhu anh: 'Ben, ey Allah'ın Resulü!' dedi. Abdullah b. Revâha radıyallâhu anh: 'Ben, ey Allah'ın Resulü!' dedi. [Peygamber]: 'Sen güzel şiir söylersin' buyurdu. Hassân: 'Ben, ey Allah'ın Resulü!' dedi. [Peygamber]: 'Evet, sen onları hicvet; muhakkak ki Rûhu'l-Kudüs onlara karşı sana yardım edecektir' buyurdu. İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir ki o bu harfi (kıraati): {وَكفى الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال} “Savaşta Allah müminlere yetti” [ifadesini] 'Ali b. Ebî Tâlib ile' [şeklinde] okuyordu.
قَوْله تَعَالَى
Yüce Allah'ın şu kavli:
- وَأنزل الَّذين ظاهروهم من أهل الْكتاب من صياصيهم وَقذف فِي قُلُوبهم الرعب فريقا تقتلون وتأسرون فريق وأورثكم أَرضهم وديارهم وَأَمْوَالهمْ وأرضا لم تطؤها وَكَانَ الله على كل شَيْء قَدِيرًا أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَأنزل الَّذين ظاهروهم من أهل الْكتاب} قَالَ قُرَيْظَة {من صياصيهم} قَالَ قصورهم وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ضي الله عَنْهُمَا فِي قَوْله {من صياصيهم} قَالَ حصونهم وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَأنزل الَّذين ظاهروهم من أهل الْكتاب} قَالَ هم بَنو قُرَيْظَة ظاهروا أَبَا سُفْيَان وراسلوه وَنَكَثُوا الْعَهْد الَّذِي بَينهم وَبَين النَّبِي ﷺ فَبَيْنَمَا النَّبِي ﷺ عِنْد زَيْنَب بنت جحش يغسل رَأسه وَقد غسلت شقَّه إِذْ أَتَاهُ جِبْرِيل ﵇ فَقَالَ عَفا الله عَنْك مَا وضعت الْمَلَائِكَة ﵈ سلاحها مُنْذُ أَرْبَعِينَ لَيْلَة فانهض إِلَى بني قُرَيْظَة فَإِنِّي قد قطعت أوتادهم وَفتحت أَبْوَابهم وتركتهم فِي زلزال وبلبال فَأرْسل رَسُول الله ﷺ فَحَاصَرَهُمْ وناداهم يَا اخوة القردة فَقَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِم مَا كنت فحاشاً فنزلوا على حكم سعد بن معَاذ وَكَانَ بَينهم وَبَين قومه حلف فَرجوا أَن تَأْخُذهُ فيهم مَوَدَّة فَأَوْمأ إِلَيْهِم أَبُو لبَابَة فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تخونوا الله وَالرَّسُول} فَحكم فيهم أَن تقتل مُقَاتلَتهمْ وَأَن تسبى ذَرَارِيهمْ وَأَن عقارهم للمهاجرين دون الْأَنْصَار فَقَالَ قومه وعشيرته آثر الْمُهَاجِرين بالأعقار علينا فَقَالَ إِنَّكُم كُنْتُم ذَوي أعقار وَأَن الْمُهَاجِرين كَانُوا لَا أعقار لَهُم فَذكر لنا أَن رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ كبر وَقَالَ مضى فِيكُم بِحكم الله وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَقذف فِي قُلُوبهم الرعب} قَالَ بصنيع جِبْرِيل ﵇ {فريقاً تقتلون} قَالَ الَّذين ضربت
- Kitap ehlinden onlara yardım edenleri kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı. Bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz. Onların topraklarını, evlerini, mallarını ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı size miras bıraktı. Allah her şeye kadirdir. Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَأنزل الَّذين ظاهروهم من أهل الْكتاب} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri indirdi” kavli hakkında: "Kurayza'dır"; {من صياصيهم} “kalelerinden” kavli hakkında da: "Köşklerinden" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {من صياصيهم} “kalelerinden” kavli hakkında: "Kalelerinden" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir: {وَأنزل الَّذين ظاهروهم من أهل الْكتاب} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri indirdi” kavli hakkında şöyle dedi: "Onlar Benî Kurayza'dır. Ebû Süfyân'a arka çıktılar, ona elçiler gönderdiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarındaki ahdi bozdular. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyneb bnt. Cahş'ın yanında başını yıkarken ve Zeyneb de onun başının bir tarafını yıkamışken Cebrâil aleyhisselâm ona geldi ve: 'Allah seni bağışlasın! Melekler kırk geceden beri silahlarını bırakmadılar. Benî Kurayza'nın üzerine yürü; zira ben onların çadır kazıklarını söktüm, kapılarını açtım ve onları sarsıntı ile telaş içinde bıraktım' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [birliklerini] gönderdi, onları kuşattı ve onlara: 'Ey maymunların kardeşleri!' diye seslendi. Onlar: 'Ey Ebu'l-Kāsım! Sen asla kötü söz söyleyen biri değildin' dediler. Sonunda Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olarak indiler. Zira onlarla kavmi arasında bir antlaşma vardı; onun kendilerine merhamet edeceğini umuyorlardı. Ebû Lübâbe onlara [boğazını kesme] işareti yaptı; bunun üzerine Allah: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تخونوا الله وَالرَّسُول} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resul'e hainlik etmeyin” [ayetini] indirdi. Sa'd onların hakkında; savaşanlarının öldürülmesine, zürriyetlerinin esir edilmesine ve arazilerinin Ensar hariç Muhacirlere verilmesine hükmetti. Kavmi ve aşireti: 'Arazileri bize değil Muhacirlere verdin' deyince o: 'Siz arazileri olan kimselerdiniz, Muhacirlerin ise arazileri yoktu' dedi. Bize anlatıldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir getirdi ve: 'Onlar hakkında Allah'ın hükmüyle hükmettin' buyurdu." İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَقذف فِي قُلُوبهم الرعب} “ve kalplerine korku saldı” kavli hakkında: "Cebrâil aleyhisselâm'ın yaptıklarıyla" dediğini; {فريقاً تقتلون} “Bir kısmını öldürüyordunuz” kavli hakkında da:
أَعْنَاقهم وَكَانُوا أَرْبَعمِائَة مقَاتل فَقتلُوا حَتَّى أَتَوا على آخِرهم {وتأسرون فريقاً} قَالَ: الَّذين سبوا وَكَانُوا فِيهَا سَبْعمِائة سبي
"Boyunları vurulanlardır; onlar dört yüz savaşçı idiler, sonuncularına kadar öldürüldüler. {وتأسرون فريقاً} “Bir kısmını da esir alıyordunuz” kavli ise esir edilenlerdir ki içlerinde yedi yüz esir vardı" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وأورثكم أَرضهم وديارهم وَأَمْوَالهمْ} قَالَ: قُرَيْظَة وَالنضير أهل الْكتاب {وأرضا لم تطؤوها} قَالَ: خَيْبَر
İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {وأورثكم أَرضهم وديارهم وَأَمْوَالهمْ} “Onların topraklarını, evlerini ve mallarını size miras bıraktı” kavli hakkında: "Kitap ehlinden Kurayza ve Nadîr'dir; {وأرضا لم تطؤوها} “ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı” kavli hakkında da: 'Hayber'dir' dediğini rivayet etmiştir.
فتحت بعد قُرَيْظَة
Kurayza'dan sonra fethedilmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وأرضا لم تطؤوها} قَالَ: كُنَّا نُحدث أَنَّهَا مَكَّة وَقَالَ الْحسن ﵁: هِيَ أَرض الرّوم وَفَارِس وَمَا فتح عَلَيْهِم
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {وأرضا لم تطؤوها} “ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı” kavli hakkında: "Biz onun Mekke olduğu şeklinde konuşurduk" dediğini; Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'ın da: "O, Rum ve Fars toprakları ile onlara fethedilen yerlerdir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وأرضا لم تطؤوها} قَالَ: يَزْعمُونَ أَنَّهَا خَيْبَر وَلَا أحسبها إِلَّا كل أَرض فتحهَا الله على الْمُسلمين أَو هُوَ فاتحها إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Feryâbî, Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den {وأرضا لم تطؤوها} “ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Onun Hayber olduğunu ileri sürerler; fakat ben onun, Allah'ın Müslümanlara fethettiği veya kıyamet gününe kadar fethedeceği her toprak olduğunu düşünüyorum."
وَأخرج ابْن سعد عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَ يَوْم الخَنْدَق بِالْمَدِينَةِ فجَاء أَبُو سُفْيَان بن حَرْب وَمن تبعه من قُرَيْش وَمن تبعه من كنَانَة وعيينة بن حصن وَمن تبعه من غطفان وطليحة وَمن تبعه من بني أَسد وَأَبُو الْأَعْوَر وَمن تبعه من بني سليم وَقُرَيْظَة كَانَ بَينهم وَبَين رَسُول الله ﷺ عهد فنقضوا ذَلِك وظاهروا الْمُشْركين فَأنْزل الله فيهم {وَأنزل الَّذين ظاهروهم من أهل الْكتاب من صياصيهم} فَأتى جِبْرِيل ﵇ وَمَعَهُ الرّيح فَقَالَ حِين سرى جِبْرِيل ﵇: أَلا أَبْشِرُوا ثَلَاثًا
İbn Sa'd, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Hendek günü Medine'de idi. Ebû Süfyân b. Harb ve Kureyş'ten ona tâbi olanlar, Kinâne'den ona tâbi olanlar, Uyeyne b. Hısn ve Gatafân'dan ona tâbi olanlar, Tuleyha ve Benî Esed'den ona tâbi olanlar, Ebu'l-A'ver ve Benî Süleym'den ona tâbi olanlar geldi. Benî Kurayza ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir ahit vardı; bunu bozdular ve müşriklere arka çıktılar. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {وَأنزل الَّذين ظاهروهم من أهل الْكتاب من صياصيهم} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri kalelerinden indirdi” [ayetini] indirdi. Cebrâil aleyhisselâm beraberinde rüzgârla geldi. Cebrâil aleyhisselâm gece yürüyüşü yaptığında: 'Müjdeler olsun!' diye üç defa söyledi.
فَأرْسل الله عَلَيْهِم فهتكت القباب وكفأت الْقُدُور ودفنت الرِّجَال وَقطعت الْأَوْتَاد فَانْطَلقُوا لَا يلوي أحد على أحد فَأنْزل الله {إِذْ جاءتكم جنود فَأَرْسَلنَا عَلَيْهِم ريحًا وجنوداً لم تَرَوْهَا}
Bunun üzerine Allah onların üzerine [rüzgârı] gönderdi; çadırlar parçalandı, tencereler devrildi, adamlar [toprağa] gömüldü, çadır kazıkları koptu; kimse kimseye bakmadan kaçıp gittiler. Allah da: {إِذْ جاءتكم جنود فَأَرْسَلنَا عَلَيْهِم ريحًا وجنوداً لم تَرَوْهَا} “Hani size ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular göndermiştik” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: خرجت يَوْم الخَنْدَق أقفو النَّاس فَإِذا أَنا بِسَعْد بن معَاذ ورماه رجل من قُرَيْش يُقَال لَهُ ابْن العرقة بِسَهْم فَأصَاب أكحله فَقَطعه فَدَعَا الله سعد فَقَالَ: اللَّهُمَّ لَا تمتني حَتَّى تقرعيني من قُرَيْظَة وَبعث الله الرّيح على الْمُشْركين {وَكفى الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال} وَلحق أَبُو سُفْيَان وَمن مَعَه بتهامة وَلحق عُيَيْنَة بن بدر وَمن مَعَه بِنَجْد وَرجعت بَنو قُرَيْظَة فَتَحَصَّنُوا فِي صياصيهم وَرجع رَسُول الله ﷺ إِلَى الْمَدِينَة وَأمر
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve İbn Merdûye, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Hendek günü insanların arkasından çıktım, bir de baktım ki Sa'd b. Muâz ile karşılaştım. Kureyş'ten İbnü'l-Arika denilen bir adam ona bir ok attı ve kol damarını vurup kesti. Bunun üzerine Sa'd Allah'a dua edip: 'Allahım! Kurayza'dan dolayı gözümü aydın kılıncaya kadar canımı alma' dedi. Allah müşriklerin üzerine rüzgârı gönderdi ve {وَكفى الله الْمُؤمنِينَ الْقِتَال} “Savaşta Allah müminlere yetti.” Ebû Süfyân ve beraberindekiler Tihâme'ye, Uyeyne b. Bedr ve beraberindekiler Necid'e ulaştılar. Benî Kurayza da dönüp kalelerine sığındılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü ve
بقبة من أَدَم فَضربت على سعد ﵁ فِي الْمَسْجِد قَالَت: فجَاء جِبْرِيل ﵇ وَإِن على ثناياه نقع الْغُبَار - فَقَالَ: أوقد وضعت السِّلَاح لَا وَالله مَا وضعت الْمَلَائِكَة السِّلَاح بعد أخرج إِلَى بني قُرَيْظَة فَقَاتلهُمْ فَلبس رَسُول الله ﷺ لامته وَأذن فِي النَّاس بالرحيل: أَن يخرجُوا فَأَتَاهُم فَحَاصَرَهُمْ خمْسا وَعشْرين لَيْلَة فَلَمَّا اشْتَدَّ حصرهم وَاشْتَدَّ الْبلَاء عَلَيْهِم فَقيل لَهُم: انزلوا على حكم رَسُول الله ﷺ قَالُوا: ننزل على حكم سعد بن معَاذ فنزلوا وَبعث رَسُول الله ﷺ إِلَى سعد بن معَاذ فَأتي بِهِ على حمَار فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: احكم فيهم فَقَالَ: إِنِّي أحكم فيهم
deriden bir çadır kurulmasını emretti; mescitte Sa'd radıyallâhu anh için [bir çadır] kuruldu. [Âişe] dedi ki: Cebrâil aleyhisselâm geldi —ön dişlerinde toz kalıntıları vardı— ve: 'Silahı bıraktın mı? Hayır, vallahi melekler henüz silahı bırakmadılar. Benî Kurayza'ya çık ve onlarla savaş' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zırhını giydi ve insanlara hareket emrini verdi: Çıkmalarını [emretti]. Onların yanına gidip yirmi beş gece onları kuşattı. Kuşatmaları uzayıp üzerlerindeki bela şiddetlenince kendilerine: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne razı olarak inin' denildi. Onlar: 'Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olarak ineriz' dediler ve indiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd b. Muâz'a haber gönderdi; o da bir merkep üzerinde getirildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onlar hakkında hüküm ver' buyurdu. O da: 'Onlar hakkında hükmüm şudur ki:
أَن تقتل مُقَاتلَتهمْ وتسبى ذَرَارِيهمْ وتقسم أَمْوَالهم قَالَ: فَلَقَد حكمت فيهم بِحكم الله وَحكم رَسُوله
Savaşanları öldürülsün, zürriyetleri esir edilsin ve malları taksim edilsin' dedi. [Resûlullah]: 'Onlar hakkında Allah'ın hükmüyle ve Resulü'nün hükmüyle hükmettin' buyurdu."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن مُوسَى بن عقبَة ﵁ قَالَ: أنزل الله فِي قصَّة الخَنْدَق وَبني قُرَيْظَة تسعا وَعشْرين آيَة فاتختها {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اذْكروا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ جاءتكم جنود} وَالله تَعَالَى أعلم
Beyhakî, Mûsâ b. Ukbe radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah, Hendek ve Benî Kurayza kıssası hakkında yirmi dokuz ayet indirdi; bunların başlangıcı: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اذْكروا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ جاءتكم جنود} “Ey iman edenler! Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani size ordular gelmişti” [ayetidir]. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
- قَوْله تَعَالَى: يَا أَيهَا النَّبِي قل لِأَزْوَاجِك إِن كنتن تردن الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا فتعالين أمتعكن وأسرحكن سراحاً جميلاً وَإِن كنتن تردن الله وَرَسُوله وَالدَّار الْآخِرَة فَإِن الله أعد للمحسنات مِنْكُن أجرا عَظِيما يَا نسَاء النَّبِي من يَأْتِ مِنْكُن بِفَاحِشَة مبينَة يُضَاعف لَهَا الْعَذَاب ضعفين وَكَانَ ذَلِك على الله يَسِيرا
- Yüce Allah'ın şu kavli: "Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzel bir şekilde salıvereyim. Eğer Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, muhakkak ki Allah içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.' Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik yaparsa, onun azabı iki katına katlanır. Bu, Allah'a pek kolaydır."
أخرج أَحْمد وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق أبي الزبير عَن جَابر قَالَ: أقبل أَبُو بكر ﵁ يسْتَأْذن على رَسُول الله ﷺ وَالنَّاس بِبَابِهِ جُلُوس وَالنَّبِيّ ﷺ جَالس فَلم يُؤذن لَهُ ثمَّ أذن لأبي بكر وَعمر ﵄ فدخلا وَالنَّبِيّ ﷺ جَالس وَحَوله نساؤه وَهُوَ سَاكِت فَقَالَ عمر ﵁: لأُكلمَن
Ahmed, Müslim, Nesâî ve İbn Merdûye, Ebü'z-Zübeyr kanalıyla Câbir'den rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girmek için izin istemeye geldi; insanlar da kapısında oturuyordu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de oturmaktaydı; ona izin verilmedi. Sonra Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'ya izin verildi, ikisi girdiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oturuyor, etrafında eşleri bulunuyor ve kendisi susuyordu. Ömer radıyallâhu anh: "Mutlaka
رَسُول الله ﷺ لَعَلَّه يضْحك فَقَالَ عمر ﵁: يَا رَسُول الله لَو رَأَيْت ابْنة زيد امْرَأَة عمر سَأَلتنِي النَّفَقَة آنِفا فَوَجَأْت عُنُقهَا فَضَحِك النَّبِي ﷺ حَتَّى بدا ناجذه وَقَالَ: هن حَولي يَسْأَلْنَنِي النَّفَقَة
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşacağım, umulur ki güler" dedi. Ömer radıyallâhu anh: "Ey Allah'ın Resulü! Ömer'in eşi Zeyd'in kızını bir görseydin; az önce benden nafaka istedi, ben de boynuna vurdum!" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem azı dişleri görününceye kadar güldü ve: "İşte onlar da benim etrafımda benden nafaka istiyorlar" buyurdu.
فَقَامَ أَبُو بكر ﵁ إِلَى عَائِشَة ﵂ ليضربها وَقَامَ عمر إِلَى حَفْصَة كِلَاهُمَا يَقُولَانِ: تَسْأَلَانِ النَّبِي ﷺ مَا لَيْسَ عِنْده
Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh Âişe radıyallâhu anhâ'ya vurmak için kalktı; Ömer de Hafsa'ya kalktı. İkisi de: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yanında olmayan şeyi mi istiyorsunuz?" diyorlardı.
فَنَهَاهُمَا رَسُول الله ﷺ عَن هَذَا فَقُلْنَ نساؤه: وَالله لَا نسْأَل رَسُول الله ﷺ بعد هَذَا الْمجْلس مَا لَيْسَ عِنْده
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları bundan nehyetti. Eşleri de: "Vallahi bu meclisten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yanında olmayan bir şeyi asla istemeyeceğiz" dediler.
وَأنزل الله الْخِيَار فَبَدَأَ بعائشة ﵂ فَقَالَ إِنِّي ذَاكر لَك أمرا مَا أحب أَن تعجلِي فِيهِ حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْك
Bunun üzerine Allah muhayyerlik (serbest bırakma) ayetini indirdi. [Peygamber] Âişe radıyallâhu anhâ ile başlayıp: "Sana bir mesele açacağım; anne babana danışıncaya kadar acele etmeni istemem" buyurdu.
قَالَت: مَا هُوَ فَتلا عَلَيْهَا {يَا أَيهَا النَّبِي قل لِأَزْوَاجِك}
[Âişe]: "Nedir o?" dedi. Bunun üzerine [Peygamber] ona: {يَا أَيهَا النَّبِي قل لِأَزْوَاجِك} “Ey Peygamber! Eşlerine söyle...” [ayetini] okudu.
قَالَت عَائِشَة ﵂: أفيك استأمر أَبَوي بل اخْتَار الله وَرَسُوله وَأَسْأَلك أَن لَا تذكر إِلَى امْرَأَة من نِسَائِك امْرَأَة مَا اخْتَرْت فَقَالَ: إِن الله لم يَبْعَثنِي مُتَعَنتًا وَإِنَّمَا بَعَثَنِي معلما مبشراً لَا تَسْأَلنِي امْرَأَة مِنْهُنَّ عَمَّا اخْتَرْت إِلَّا أخْبرتهَا
Âişe radıyallâhu anhâ: "Senin hakkında mı anne babama danışacağım? Bilakis ben Allah'ı ve Resulünü seçiyorum. Senden kadınlarından hiçbirine neyi seçtiğimi söylememeni rica ediyorum" dedi. Bunun üzerine [Peygamber]: "Muhakkak ki Allah beni zorlaştırıcı olarak göndermedi; aksine beni bir öğretici ve müjdeleyici olarak gönderdi. Onlardan hangi kadın bana senin neyi seçtiğini sorarsa mutlaka ona haber veririm" buyurdu.
وَأخرج ابْن سعد عَن أبي سَلمَة الْحَضْرَمِيّ قَالَ جَلَست مَعَ أبي سعيد الْخُدْرِيّ وَجَابِر بن عبد الله ﵄ وهما يتحدثان وَقد ذهب بصر جَابر ﵁ فجَاء رجل فَجَلَسَ ثمَّ قَالَ: يَا أَبَا عبد الله أَرْسلنِي إِلَيْك عُرْوَة بن الزبير أَسأَلك فيمَ هجر رَسُول الله ﷺ نِسَاءَهُ فَقَالَ جَابر ﵁: تركنَا رَسُول الله ﷺ لَيْلَة لم يخرج إِلَى الصَّلَاة فأخذنا مَا تقدم وَمَا تَأَخّر فَاجْتَمَعْنَا بِبَابِهِ يسمع كلامنا وَيعلم مَكَاننَا فأطلنا الْوُقُوف فَلم يَأْذَن لنا وَلم يخرج إِلَيْنَا فَقُلْنَا: قد علم رَسُول الله ﷺ مَكَانكُمْ وَلَو أَرَادَ أَن يَأْذَن لكم لأذن فَتَفَرَّقُوا لَا تؤذوه فَتَفَرَّقُوا غير عمر بن الْخطاب ﵁ يَتَنَحْنَح وَيتَكَلَّم ويستأذن حَتَّى أذن لَهُ رَسُول الله ﷺ
İbn Sa'd, Ebû Seleme el-Hadramî'den rivayet etmiştir: Ebû Saîd el-Hudrî ve Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ ile birlikte oturdum; onlar konuşuyorlardı, Câbir radıyallâhu anh'ın gözleri ise görmüyordu. Bir adam gelip oturdu, sonra şöyle dedi: "Ey Ebû Abdillâh! Urve b. ez-Zübeyr beni sana gönderdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınlarından niçin uzak durduğunu (ilâ yaptığını) sana sormamı istedi." Câbir radıyallâhu anh şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece bizi bıraktı, namaza çıkmadı. Biz de öne arkaya düşerek kapısında toplandık; sözlerimizi duyuyor ve nerede olduğumuzu biliyordu. Uzun süre bekledik; fakat bize izin vermedi ve yanımıza çıkmadı. Bunun üzerine: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nerede olduğunuzu bildi; eğer size izin vermek isteseydi verirdi; dağılın, onu rahatsız etmeyin' dedik. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh hariç herkes dağıldı; o boğazını temizliyor, konuşuyor ve izin istiyordu; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona izin verdi."
قَالَ عمر ﵁: فَدخلت عَلَيْهِ وَهُوَ وَاضع يَده على خَدّه أعرف بِهِ الكآبة فَقلت لَهُ: أَي نَبِي الله - بِأبي وَأمي يَا رَسُول الله - مَا الَّذِي رَابَك وَمَا الَّذِي لَقِي النَّاس بعدكم من فقدهم لرؤيتك فَقَالَ: يَا عمر سَأَلتنِي الاماء مَا لَيْسَ عِنْدِي - يَعْنِي نِسَاءَهُ - فَذَاك الَّذِي بلغ بِي مَا ترى
Ömer radıyallâhu anh dedi ki: "Huzuruna girdim; elini yanağına koymuştu, yüzündeki kederi fark ettim. Ona: 'Ey Allah'ın Peygamberi! —Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resulü!— Seni üzen şey nedir? İnsanlar seni göremeyince ne hallere düştüler!' dedim. Şöyle buyurdu: 'Ey Ömer! Cariyeler —yani eşlerini kastediyor— benden yanımda olmayan şeyi istediler; işte gördüğün bu duruma beni getiren budur.'"
فَقلت: يَا نَبِي الله قد صككت جميلَة بنت ثَابت صَكَّة ألصقت خدها مِنْهَا بِالْأَرْضِ لِأَنَّهَا سَأَلتنِي مَا لَيْسَ عِنْدِي وَأَنت يَا رَسُول الله على موعد من رَبك وَهُوَ جَاعل بعد الْعسر يسرا
Dedim ki: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Ben Cemîle bnt. Sâbit'e öyle bir tokat attım ki, benden yanımda olmayan bir şeyi istediği için yanağı yere yapıştı. Sen ise ey Allah'ın Resulü, Rabbinden bir vaat üzerindesin; O, zorluktan sonra kolaylık kılacaktır.'
قَالَ: فَلم أزل ُأكَلِّمهُ حَتَّى رَأَيْت رَسُول الله ﷺ قد تحلل
[Ömer] dedi ki: Onunla konuşmaya devam ettim, nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinden
عَنهُ بعض ذَلِك فَخرجت فَلَقِيت أَبَا بكر الصّديق ﵁ فَحَدَّثته الحَدِيث فَدخل أَبُو بكر على عَائِشَة ﵂ قد علمت أَن رَسُول الله ﷺ لَا يدّخر عنكن شَيْئا فَلَا تسأليه مَا لَا يجد انظري حَاجَتك فاطلبيها إِلَيّ وَانْطَلق عمر ﵁ إِلَى حَفْصَة فَذكر لَهَا مثل ذَلِك ثمَّ اتبعا أُمَّهَات الْمُؤمنِينَ فَجعلَا يذكران لَهُنَّ مثل ذلكن فَأنْزل الله تَعَالَى فِي ذَلِك {يَا أَيهَا النَّبِي قل لِأَزْوَاجِك إِن كنتن تردن الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا فتعالين أمتعكن وأسرحكن سراحاً جميلاً} يَعْنِي مُتْعَة الطَّلَاق وَيَعْنِي بتسريحهن: تطليقهن طَلَاقا جميلاً {وَإِن كنتن تردن الله وَرَسُوله وَالدَّار الْآخِرَة فَإِن الله أعد للمحسنات مِنْكُن أجرا عَظِيما}
o sıkıntının bir kısmının kalktığını gördüm. Çıktım ve Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh ile karşılaşıp olayı anlattım. Ebû Bekir, Âişe radıyallâhu anhâ'nın yanına girdi: 'Biliyorsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sizden hiçbir şeyi esirgemez; bulamayacağı şeyi ondan isteme, bir ihtiyacın olursa onu benden iste' dedi. Ömer radıyallâhu anh da Hafsa'ya gidip ona benzerini söyledi. Sonra müminlerin annelerini takip edip onlara da aynı şeyleri söylemeye başladılar. Bunun üzerine Yüce Allah bu konuda şu ayeti indirdi: {يَا أَيهَا النَّبِي قل لِأَزْوَاجِك إِن كنتن تردن الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا فتعالين أمتعكن وأسرحكن سراحاً جميلاً} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim ve sizi güzel bir şekilde salıvereyim.'” Yani boşanma bedeli (müt'a), onları salıvermekten kasıt ise onları güzel bir şekilde boşamaktır. {وَإِن كنتن تردن الله وَرَسُوله وَالدَّار الْآخِرَة فَإِن الله أعد للمحسنات مِنْكُن أجرا عَظِيما} “Eğer Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, muhakkak ki Allah içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”
فَانْطَلق رَسُول الله ﷺ فَبَدَأَ بعائشة ﵂ فَقَالَ: إِن الله قد أَمرنِي أَن أخيركن بَين أَن تخترن الله وَرَسُوله وَالدَّار الْآخِرَة وَبَين أَن تخترن الدُّنْيَا وَزينتهَا وَقد بدأت بك وَأَنا أخيرك قَالَت: وَهل بدأت بِأحد قبلي مِنْهُنَّ قَالَ: لَا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gidip Âişe radıyallâhu anhâ ile başladı ve şöyle buyurdu: "Allah bana, Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu seçmek ile dünyayı ve süsünü seçmek arasında sizi muhayyer bırakmamı emretti; seninle başladım ve seni muhayyer bırakıyorum." [Âişe]: "Onlardan benden önce birisiyle başladın mı?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır" buyurdu.
قَالَت: فَإِنِّي أخْتَار الله وَرَسُوله وَالدَّار الْآخِرَة فاكتم عَليّ وَلَا تخبر بِذَاكَ نِسَاءَك قَالَ رَسُول الله ﷺ: بل أخبرهن بِهن فأخبرهن رَسُول الله ﷺ جَمِيعًا فاخترن الله وَرَسُوله وَالدَّار الْآخِرَة فَكَانَ خِيَاره بَين الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
[Âişe]: "Ben Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu seçiyorum; bunu bende gizli tut ve kadınlarına bunu haber verme" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bilakis, onlara bunu haber veririm" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hepsine bunu haber verdi; onlar da Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu seçtiler. Böylece onun muhayyer kılması dünya ile ahiret arasında oldu.
اتخترن الْآخِرَة أَو الدُّنْيَا قَالَ {وَإِن كنتن تردن الله وَرَسُوله وَالدَّار الْآخِرَة فَإِن الله أعد للمحسنات مِنْكُن أجرا عَظِيما} فاخترن أَن لَا يتزوجن بعده ثمَّ قَالَ {يَا نسَاء النَّبِي من يَأْتِ مِنْكُن بِفَاحِشَة مبينَة} يَعْنِي الزِّنَا {يُضَاعف لَهَا الْعَذَاب ضعفين} يَعْنِي فِي الْآخِرَة {وَكَانَ ذَلِك على الله يَسِيرا وَمن يقنت مِنْكُن لله وَرَسُوله} يَعْنِي تطيع الله وَرَسُوله {وتعمل صَالحا نؤتها أجرهَا مرَّتَيْنِ} مضاعفاً لَهَا فِي الْآخِرَة {وأعتدنا لَهَا رزقا كَرِيمًا} {يَا نسَاء النَّبِي لستن كَأحد من النِّسَاء إِن اتقيتن فَلَا تخضعن بالْقَوْل فيطمع الَّذِي فِي قلبه مرض} يَقُول فجور {وقلن قولا مَعْرُوفا وَقرن فِي بيوتكن} يَقُول لَا تخرجن من بيوتكن {وَلَا تبرجن} يَعْنِي إِلْقَاء القناع فعل الْجَاهِلِيَّة الأولى ثمَّ قَالَ جَابر ﵁: ألم يكن الحَدِيث هَكَذَا قَالَ: بلَى
Ahireti mi yoksa dünyayı mı seçeceklerdi? [Allah] buyurdu ki: {وَإِن كنتن تردن الله وَرَسُوله وَالدَّار الْآخِرَة فَإِن الله أعد للمحسنات مِنْكُن أجرا عَظِيما} “Eğer Allah'ı, Resulünü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, muhakkak ki Allah içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.” Onlar da ondan sonra evlenmemeyi seçtiler. Sonra şöyle buyurdu: {يَا نسَاء النَّبِي من يَأْتِ مِنْكُن بِفَاحِشَة مبينَة} “Ey Peygamber hanımları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik yaparsa” yani zina ederse; {يُضَاعف لَهَا الْعَذَاب ضعفين} “onun azabı iki katına katlanır” yani ahirette; {وَكَانَ ذَلِك على الله يَسِيرا} “Bu, Allah'a pek kolaydır.” {وَمن يقنت مِنْكُن لله وَرَسُوله} “Sizden kim de Allah'a ve Resulüne itaat ederse” yani Allah'a ve Resulüne boyun eğerse; {وتعمل صَالحا نؤتها أجرهَا مرَّتَيْنِ} “ve salih bir amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz” ahirette ona kat kat verilir; {وأعتدنا لَهَا رزقا كَرِيمًا} “ve onun için değerli bir rızık hazırlamışızdır.” {يَا نسَاء النَّبِي لستن كَأحد من النِّسَاء إِن اتقيتن فَلَا تخضعن بالْقَوْل فيطمع الَّذِي فِي قلبه مرض} “Ey Peygamber hanımları! Sizler kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz; eğer takva sahibi iseniz sözü yumuşak (cilveli) söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamah etmesin” yani günahkârlık; {وقلن قولا مَعْرُوفا} “ve uygun söz söyleyin.” {وَقرن فِي بيوتكن} “Evlerinizde vakarla oturun” yani evlerinizden çıkmayın; {وَلَا تبرجن} “ve açılıp saçılmayın” yani örtüyü atmak ki ilk Cahiliye döneminin fiilidir. Sonra Câbir radıyallâhu anh: "Hadis böyle değil miydi?" dedi. [Ebû Seleme]: "Evet" dedi.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَائِشَة ﵂ أَن رَسُول الله ﷺ جاءها حِين أمره الله أَن يُخَيّر أَزوَاجه قَالَت: فَبَدَأَ بِي فَقَالَ: إِنِّي ذَاكر لَك أمرا فَلَا عَلَيْك أَن
Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet etmişlerdir: Allah eşlerini muhayyer bırakmasını emrettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. [Âişe] dedi ki: Benimle başladı ve şöyle buyurdu: "Sana bir mesele açacağım; artık acele etmemende bir beis yoktur