وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن طَاوس أَنه كَانَ يَقُول: اللَّهُمَّ ارزقني الإِيمان وَالْعَمَل وجنبني المَال وَالْولد فَإِنِّي سَمِعت فِيمَا أوحيت {وَمَا أَمْوَالكُم وَلَا أَوْلَادكُم بِالَّتِي تقربكم عندنَا زلفى}
İbn Ebî Hâtim'in Tâvûs'tan naklettiğine göre o şöyle dua ederdi: "Allahım! Bana iman ve salih amel nasip et; beni mal ve evlattan uzak tut. Zira ben vahyettiğin şu ayeti işittim: { وَمَا أَمْوَالكُم وَلَا أَوْلَادكُم بِالَّتِي تقربكم عندنَا زلفى } “Sizi katımızda bize yaklaştıracak olan mallarınız ve evlatlarınız değildir.”"
وَأخرج أَحْمد وَمُسلم وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله لَا ينظر إِلَى صوركُمْ وَأَمْوَالكُمْ وَلَكِن ينظر إِلَى قُلُوبكُمْ وَأَعْمَالكُمْ
Ahmed, Müslim ve İbn Mâce'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz ki Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; lâkin kalplerinize ve amellerinize bakar."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَأُولَئِك لَهُم جَزَاء الضعْف بِمَا عمِلُوا} قَالَ: بِالْوَاحِدِ عشرا وَفِي سَبِيل الله بِالْوَاحِدِ سَبْعمِائة
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan { فَأُولَئِك لَهُم جَزَاء الضعْف بِمَا عمِلُوا } “İşte onlar için yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır” ayeti hakkında naklettiğine göre o: "[Her] bir [iyiliğe] on kat, Allah yolunda ise [her] birine yedi yüz kat [verilir]" demiştir.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ قَالَ: إِذا كَانَ الْمُؤمن غَنِيا تقياً آتَاهُ الله أجره مرَّتَيْنِ
Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Mümin hem zengin hem de takva sahibi olduğunda, Allah ona mükâfatını iki kat verir."
وتلا هَذِه الْآيَة {وَمَا أَمْوَالكُم} إِلَى قَوْله {فَأُولَئِك لَهُم جَزَاء الضعْف} قَالَ: تَضْعِيف الْحَسَنَة
[Muhammed b. Ka'b] { وَمَا أَمْوَالكُم } “mallarınız değildir...” ayetinden { فَأُولَئِك لَهُم جَزَاء الضعْف } “İşte onlar için kat kat mükâfat vardır” kısmına kadar okudu ve: "[Bu,] iyiliğin kat kat katlanmasıdır" dedi.
أما قَوْله تَعَالَى: {وهم فِي الغرفات آمنون}
Yüce Allah'ın: { وهم فِي الغرفات آمنون } “Ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” buyruğuna gelince;
أخرج ابْن أبي شيبَة وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن فِي الْجنَّة لغرفاً يرى ظُهُورهَا من بطونها وبطونها من ظُهُورهَا
İbn Ebî Şeybe, Tirmizî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ali radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz cennette öyle yüksek köşkler vardır ki dışları içlerinden, içleri de dışlarından görünür."
قَالُوا: لمن هِيَ قَالَ: لمن أطاب الْكَلَام وَأطْعم الطَّعَام وأدام الصّيام وَصلى بِاللَّيْلِ وَالنَّاس نيام
"Onlar kimler içindir?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Sözü tatlı ve güzel söyleyen, yemek yediren, oruca devam eden ve insanlar uyurken gece namaz kılan kimseler içindir" buyurdu.
- قَوْله تَعَالَى: قل إِن رَبِّي يبسط الرزق لمن يَشَاء من عباده وَيقدر لَهُ وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه وَهُوَ خير الرازقين
- Yüce Allah'ın şu kavli: "De ki: Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve dilediğine de kısar. Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır."
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ أَنه سَأَلَ عَن قَوْله {وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه} النَّفَقَة فِي سَبِيل الله قَالَ: لَا
İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre Dahhâk radıyallâhu anh'a { وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه } “Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” ayeti hakkında: "[Bu] Allah yolunda yapılan harcama mıdır?" diye soruldu. O: "Hayır" dedi,
وَلَكِن نَفَقَة الرجل على نَفسه وَأَهله فَالله بخلفه
"Lâkin kişinin kendisine ve ailesine yaptığı harcamadır ki Allah onun yerine [daha iyisini] verir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه} قَالَ: فِي غير إِسْرَاف وَلَا تقتير
Saîd b. Mansûr, Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه } “Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” ayeti hakkında naklettiğine göre o: "İsraf ve cimrilik olmaksızın [harcanandır]" demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْحسن ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا أنفقتم على اهليكم فِي غير إِسْرَاف وَلَا تقتير فَهُوَ فِي سَبِيل الله
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İsraf ve cimrilik olmaksızın ailenize harcadığınız her şey Allah yolundadır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه} قَالَ: من غير إِسْرَاف وَلَا تقتير
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan { وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه } “Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” ayeti hakkında naklettiğine göre o: "İsraf ve cimrilik olmaksızın [yapılan harcamadır]" demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: إِذا كَانَ لأحدكم شَيْء فليقتصد وَلَا يتأوّل هَذِه الْآيَة {وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه} فَإِن الرزق مقسوم يَقُول: لَعَلَّ رزقه قَلِيل وَهُوَ ينْفق نَفَقَة الموسع عَلَيْهِ
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Birinizin bir şeyi olduğunda iktisatlı davransın ve { وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه } “Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” ayetini [yanlış] yorumlamasın; zira rızık taksim edilmiştir." O şöyle demek istemiştir: "Belki onun rızkı azdır da o kendisine bol rızık verilmiş kimsenin harcaması gibi harcar."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه} قَالَ: مَا كَانَ من خلف فَهُوَ مِنْهُ وَرُبمَا أنْفق الإِنسان مَاله كُله فِي الْخَيْر وَلم يخلف حَتَّى يَمُوت
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan { وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه } “Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Yerine verilen ne varsa Allah'tandır. Bazen insan bütün malını hayır yolunda harcar da ölünceye kadar yerine bir şey verilmeyebilir."
وَمثلهَا {وَمَا من دَابَّة فِي الأَرْض إِلَّا على الله رزقها} هود الْآيَة ٦ يَقُول: مَا آتَاهُم من رزق فَمِنْهُ وَرُبمَا لم يرزقها حَتَّى تَمُوت
Bunun benzeri Hûd suresi 6. ayetteki { وَمَا من دَابَّة فِي الأَرْض إِلَّا على الله رزقها } “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın” kavlidir. Yani: Onlara gelen rızık O'ndandır; ancak bazen [Allah] ölene kadar o canlıya rızık vermeyebilir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن جَابر بن عبد الله ﵁ عَن النَّبِي
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Peygamber
صلى الله عَلَيْهِ وَسلم قَالَ: كل مَا أنْفق العَبْد نَفَقَة فعلى الله خلفهَا ضَامِنا إِلَّا نَفَقَة فِي بُنيان أَو مَعْصِيّة
sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bir kulun yaptığı her harcamanın karşılığını bizzat üstlenerek vermek Allah'a aittir; ancak [lüks] binaya veya günaha yapılan harcama müstesnadır."
وَأخرج ابْن عدي فِي الْكَامِل وَالْبَيْهَقِيّ من وَجه آخر عَن مُحَمَّد بن الْمُنْكَدر عَن جَابر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: كل مَعْرُوف صَدَقَة وَمَا أنْفق الْمَرْء على نَفسه وَأَهله كتب لَهُ بِهِ صَدَقَة وَمَا وقِي بِهِ عرضه كتب لَهُ بِهِ صَدَقَة وكل نَفَقَة أنفقها مُؤمن فعلى الله خلفهَا ضَامِن إِلَّا نَفَقَة فِي مَعْصِيّة أَو بُنيان
İbn Adiy el-Kâmil'de ve Beyhakî başka bir yoldan Muhammed b. el-Münkedir vasıtasıyla Câbir radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Her iyilik bir sadakadır. Kişinin kendisine ve ailesine yaptığı her harcama onun için sadaka yazılır. Kişinin şeref ve haysiyetini koruduğu şey de onun için sadaka yazılır. Bir müminin yaptığı her harcamanın karşılığını bizzat üstlenerek vermek Allah'a aittir; ancak günaha veya [lüks] binaya yapılan harcama müstesnadır."
قيل لِابْنِ الْمُنْكَدر: وَمَا أَرَادَ بِمَا وقِي بِهِ الْمَرْء عرضه كتب لَهُ بِهِ صَدَقَة قَالَ: مَا أعْطى الشَّاعِر وَذَا اللِّسَان المتقي
İbnü'l-Münkedir'e: "'Kişinin şeref ve haysiyetini koruduğu şey onun için sadaka yazılır' sözüyle ne kastedilmiştir?" diye sorulduğunda o: "Şaire ve dilinden çekinilen kimseye verilen şeydir" dedi.
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن حُذَيْفَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَلا إِن بعد زمانكم هَذَا زَمَانا عَضُوضًا يعَض الْمُوسر على مَا فِي يَده حذر الانفاق قَالَ الله {وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه}
Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin zayıf bir senetle Huzeyfe radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Haberiniz olsun! Şu zamanınızdan sonra öyle pek çetin ve ısırıcı bir zaman gelecektir ki varlıklı kimse, harcama korkusundan elindekine sımsıkı sarılacaktır. Oysa Allah { وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه } “Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” buyurmuştur."
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ قَالَ الله ﷿: أنْفق يَا ابْن آدم أنْفق عَلَيْك
Buhârî ve İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Yüce Allah: 'Ey Âdemoğlu! Harca ki Ben de sana harcayayım' buyurdu."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ بن أبي طَالب كرّم الله وَجهه سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن لكل يَوْم نحساً فادفعوا نحس ذَلِك الْيَوْم بِالصَّدَقَةِ ثمَّ قَالَ: اقرؤا مَوَاضِع الْخلف فَإِنِّي سَمِعت الله يَقُول {وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه} إِذا لم تنفقوا كَيفَ يخلف
İbn Merdûye'nin Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu vecheh'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Her günün bir uğursuzluğu vardır; o günün uğursuzluğunu sadaka ile savuşturun." Sonra: "Karşılık verme vaadinin geçtiği ayetleri okuyun; zira ben Allah'ın: { وَمَا أنفقتم من شَيْء فَهُوَ يخلفه } “Ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir” buyurduğunu işittim. Siz harcamazsanız O nasıl yerine koysun?" buyurdu.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن المعونة تنزل من السَّمَاء على قدر المؤونة
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdiru'l-Usûl'de Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz [İlahi] yardım, geçim masrafı ve ihtiyacı ölçüsünde gökten iner."
وَأخرج الْحَكِيم وَالتِّرْمِذِيّ عَن الزبير بن الْعَوام ﵁ قَالَ: جِئْت حَتَّى جَلَست بَين يَدي رَسُول الله ﷺ فَأخذ بِطرف عمامتي من ورائي
Hakîm ve Tirmizî'nin Zübeyr b. el-Avvâm radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne oturdum. Arkamdan sarığımın ucundan tuttu,
ثمَّ قَالَ: يَا زبير إِنِّي رَسُول الله إِلَيْك خَاصَّة وَإِلَى النَّاس عَامَّة أَتَدْرُونَ مَاذَا قَالَ ربكُم قلت: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: ربكُم حِين اسْتَوَى على عَرْشه فَنظر خلقه: عبَادي أَنْتُم خلقي وَأَنا ربكُم أرزاقكم بيَدي فَلَا تتبعوا فِيمَا تكفلت لكم فَاطْلُبُوا مني أرزاقكم أَتَدْرُونَ مَاذَا قَالَ ربكُم قَالَ الله ﵎: أنْفق أنْفق عَلَيْك وأوسع أوسع عَلَيْك وَلَا تُضَيِّقَ أُضَيِّقُ عَلَيْك وَلَا تصر فأصر عَلَيْك وَلَا تحزن فأحزن
Sonra şöyle buyurdu: "Ey Zübeyr! Ben özel olarak sana, genel olarak da bütün insanlara Allah'ın elçisiyim. Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?" Ben: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedim. Şöyle buyurdu: "Rabbiniz Arş'ına istivâ edip yarattıklarına baktığında şöyle buyurdu: 'Kullarım! Siz Benim mahlukatımsınız, Ben de sizin Rabbinizim. Rızıklarınız Benim elimdedir. Sizin için garanti ettiğim şeyin ardına düşmeyin; rızıklarınızı Benden isteyin. Rabbinizin ne buyurduğunu biliyor musunuz?' Allah azze ve celle şöyle buyurdu: 'Harca ki sana harcayayım; bol ver ki sana bol vereyim; sıkıp daraltma ki Ben de sana daraltmayayım; cimrilik edip saklama ki Ben de senden esirgemeyeyim; üzülme ki Ben de seni üzmeyeyim.
عَلَيْك إِن بَاب الرزق مَفْتُوح من فَوق سبع سموات متواصل إِلَى الْعَرْش لَا يغلق لَيْلًا وَلَا نَهَارا ينزل الله مِنْهُ الرزق على كل امْرِئ بِقدر نِيَّته وعطيته وصدقته وَنَفَقَته فَمن أَكثر أَكثر لَهُ وَمن أقل أقل لَهُ وَمن أمسك أمسك عَلَيْهِ يَا زبير فَكل واطعم وَلَا توك فيوكي عَلَيْك وَلَا تحص فيحصى عَلَيْك وَلَا تقتر فيقتر عَلَيْك وَلَا تعسر فيعسر عَلَيْك يَا زبير إِن الله يحب الانفاق وَيبغض الاقتار وَإِن السخاء من الْيَقِين وَالْبخل من الشَّك فَلَا يدْخل النارمن أَيقَن وَلَا يدْخل الْجنَّة من شكّ
Şüphesiz rızık kapısı yedi kat göklerin üzerinden Arş'a kadar açıktır; gece ve gündüz asla kapanmaz. Allah oradan her insana niyetine, ihsanına, sadakasına ve harcamasına göre rızık indirir. Kim çok verirse ona çok verilir, kim az verirse ona az verilir, kim de elinde tutarsa ona da kısılır. Ey Zübeyr! Ye ve yedir; kesenin ağzını bağlama ki sana da bağlanmasın; sayıp hesaplama ki sana da sayı ile verilmesin; kısmaya çalışma ki sana da kısılmasın; zorlaştırma ki sana da zorlaştırılmasın. Ey Zübeyr! Şüphesiz Allah infakı sever, cimriliği ise buğzeder. Cömertlik yakînden (sağlam imandan), cimrilik ise şüphedendir. Yakîn sahibi olan ateşe girmez, şüphe eden de cennete giremez.
يَا زبير إِن الله يحب السخاوة وَلَو بفلقة تَمْرَة والشجاعة وَلَو بقتل عقرب أَو حيه
Ey Zübeyr! Şüphesiz Allah bir hurma parçasıyla da olsa cömertliği sever; bir akrep yahut yılanı öldürmekle de olsa cesareti sever.
يَا زبير إِن الله يحب الصَّبْر عِنْد زَلْزَلَة الزلازل وَالْيَقِين النَّافِذ عِنْد مَجِيء الشَّهَوَات وَالْعقل الْكَامِل عِنْد نزُول الشُّبُهَات والورع الصَّادِق عِنْد الْحَرَام والخبيثات
Ey Zübeyr! Şüphesiz Allah sarsıntılar şiddetlendiğinde sabretmeyi, şehvetler hücum ettiğinde tavizsiz yakîni, şüpheler düştüğünde kâmil aklı, haram ve murdar şeyler karşısında da samimi bir verâı (şüphelilerden sakınmayı) sever.
يَا زبير عظم الإِخوان وجلل الْأَبْرَار وَوقر الأخيار وصل الْجَار وَلَا تماشي الْفجار
Ey Zübeyr! Kardeşlerine hürmet göster, hayır sahiplerini yücelt, seçkin kimselere saygı duy, komşunla bağını sürdür ve günahkâr fâsıklarla bir arada yürüme.
من فعل ذَلِك دخل الْجنَّة بِلَا حِسَاب وَلَا عَذَاب هَذِه وَصِيَّة الله إليّ ووصيتي إِلَيْك
Kim bunları yaparsa hesapsız ve azapsız cennete girer. İşte bu, Allah'ın bana vasiyeti, benim de sana vasiyetimdir."
- قَوْله تَعَالَى: وَيَوْم يحشرهم جَمِيعًا ثمَّ يَقُول للْمَلَائكَة أَهَؤُلَاءِ إيَّاكُمْ كَانُوا يعْبدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْت ولينا من دونهم بل كَانُوا يعْبدُونَ الْجِنّ أَكْثَرهم بهم مُؤمنُونَ فاليوم لَا يملك بَعْضكُم لبَعض نفعا وَلَا ضرا ونقول للَّذين ظلمُوا ذوقوا عَذَاب النَّار الَّتِي كُنْتُم بهَا تكذبون وَإِذا تتلى عَلَيْهِم آيَاتنَا بَيِّنَات قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رجل يُرِيد أَن يصدكم عَمَّا كَانَ يعبد آباؤكم وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إفْك مفترى وَقَالَ الَّذين كفرُوا للحق لما جَاءَهُم إِن هَذَا إِلَّا سحر مُبين وَمَا آتَيْنَاهُم من كتب يدرسونها وَمَا أرسلنَا إِلَيْهِم قبلك من نَذِير وَكذب الَّذين من قبلهم وَمَا بلغُوا معشار مَا آتَيْنَاهُم فكذبوا رُسُلِي فَكيف كَانَ نَكِير
- Yüce Allah'ın şu kavli: "O gün [Allah] onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir. [Melekler] diyecekler ki: 'Sen [bütün noksanlıklardan] münezzehsin; bizim dostumuz ve koruyucumuz onlar değil, Sensin. Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı; onların çoğu onlara inanıyordu.' İşte bugün birbirinize ne bir fayda ne de bir zarar vermeye gücünüz yeter. Biz de o zulmedenlere: 'Yalanlayıp durduğunuz cehennem azabını tadın!' deriz. Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman dediler ki: 'Bu, sizi atalarınızın taptığı şeylerden vazgeçirmek isteyen bir adamdan başkası değildir.' Yine dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başkası değildir.' İnkâr edenler ise kendilerine hak geldiğinde: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dediler. Oysa Biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara bir uyarıcı da göndermemiştik. Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı; üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen elçilerimi yalanladılar. Peki, [Beni] inkâr etmek [ve cezalandırmam] nasıl oldu!"
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قتاده ﵁ فِي قَوْله {ثمَّ يَقُول للْمَلَائكَة أَهَؤُلَاءِ إيَّاكُمْ كَانُوا يعْبدُونَ} قَالَ: اسْتِفْهَام كَقَوْلِه لعيسى ﵇ {أَأَنْت قلت للنَّاس} الْمَائِدَة الْآيَة ١١٦
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan { ثمَّ يَقُول للْمَلَائكَة أَهَؤُلَاءِ إيَّاكُمْ كَانُوا يعْبدُونَ } “Sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir” ayeti hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Bu, [Allah'ın] Mâide suresi 116. ayette İsa aleyhisselâm'a: { أَأَنْت قلت للنَّاس } “İnsanlara sen mi söyledin?” buyurması gibi bir soru [üslubu]dur."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {بل كَانُوا يعْبدُونَ الْجِنّ} قَالَ: الشَّيْطَان
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan { بل كَانُوا يعْبدُونَ الْجِنّ } “Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı” ayeti hakkında naklettiğine göre o: "Şeytana [tapıyorlardı]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمَا آتَيْنَاهُم من كتب يدرسونها} قَالَ: لم يكن عِنْدهم كتاب يدرسونه فيعلمون أَن مَا جِئْت بِهِ حق أم بَاطِل
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den { وَمَا آتَيْنَاهُم من كتب يدرسونها } “Oysa Biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik” ayeti hakkında naklettiğine göre o: "Yanlarında inceleyip okuyacakları ve böylece senin getirdiğin şeyin hak mı batıl mı olduğunu bilecekleri bir kitap yoktu" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمَا آتَيْنَاهُم من كتب يدرسونها} أَي يقرؤونها {وَمَا أرسلنَا إِلَيْهِم قبلك من نَذِير} وَقَالَ: {وَإِن من أمة إِلَّا خلا فِيهَا نَذِير} فاطر الآيه ٢٤ وَلَا ينقص هَذَا هَذَا وَلَكِن كلما ذهب نَبِي فَمن بعده فِي نذارته حَتَّى يخرج النَّبِي الآخر
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: { وَمَا آتَيْنَاهُم من كتب يدرسونها } “Oysa Biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik” yani okuyacakları kitaplar, { وَمَا أرسلنَا إِلَيْهِم قبلك من نَذِير } “ve senden önce onlara bir uyarıcı da göndermemiştik” ayetleri hakkında; [Allah Teâlâ] Fâtır suresi 24. ayette: { وَإِن من أمة إِلَّا خلا فِيهَا نَذِير } “Hiçbir ümmet yoktur ki içinden bir uyarıcı gelip geçmiş olmasın” buyurmuştur. Bu [iki ayet] birbirini nakzetmez; bilakis her ne zaman bir peygamber gitse, ondan sonraki kimse diğer peygamber gelinceye dek onun uyarısıyla [sorumlu] olur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَمَا بلغُوا معشار مَا آتَيْنَاهُم} يَقُول: من الْقُدْرَة فِي الدُّنْيَا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan { وَمَا بلغُوا معشار مَا آتَيْنَاهُم } “Üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” ayeti hakkında naklettiğine göre o: "Dünyadaki güç ve iktidardan [verilenlerin onda birine]" demektedir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جرير ﵁ فِي قَوْله {وَكذب الَّذين من قبلهم} قَالَ: الْقُرُون الأولى {وَمَا بلغُوا} أَي الَّذين كفرُوا بِمُحَمد ﷺ {معشار مَا آتَيْنَاهُم} من الْقُوَّة والاجلال وَالدُّنْيَا والاموال
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: { وَكذب الَّذين من قبلهم } “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı” ayeti hakkında: "Önceki nesillerdir", { وَمَا بلغُوا } “[Bunlar] ulaşamamışlardı” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edenler, { معشار مَا آتَيْنَاهُم } “onlara verdiklerimizin onda birine” yani kuvvet, itibar, dünya ve mallardan [verilenlere] demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قتاده ﵁ فِي قَوْله {وَكذب الَّذين من قبلهم} قَالَ: كذب الَّذين قبل هَؤُلَاءِ {وَمَا بلغُوا معشار مَا آتَيْنَاهُم} قَالَ: يُخْبِركُمْ أَنه اعطى الْقَوْم مَا لم يعطكم من الْقُوَّة وَغير ذَلِك {فَكيف كَانَ نَكِير} يَقُول: فقد أهلك الله أُولَئِكَ وهم أقوى وأخلد
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: { وَكذب الَّذين من قبلهم } “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı” ayeti hakkında: "Bunlardan öncekiler de yalanlamıştı"; { وَمَا بلغُوا معشار مَا آتَيْنَاهُم } “Üstelik bunlar, onlara verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” ayeti hakkında: "[Allah] o topluluğa kuvvet ve başka hususlarda size vermediği şeyleri verdiğini haber veriyor"; { فَكيف كَانَ نَكِير } “Peki, [Beni] inkâr etmek [ve cezalandırmam] nasıl oldu!” ayeti hakkında da: "Allah onları, daha güçlü ve daha uzun ömürlü oldukları halde helak etti" demektedir.
قَوْله تَعَالَى: قل إِنَّمَا أعظكم بِوَاحِدَة أَن تقوموا لله مثنى وفرادى ثمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بصاحبكم من جنَّة إِن هُوَ إِلَّا نَذِير لكم بَين يَدي عَذَاب شَدِيد
Yüce Allah'ın şu kavli: "De ki: Ben size ancak tek bir şeyi öğütlüyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra da arkadaşınızda hiçbir delilik olmadığını etraflıca düşünmenizdir. O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır."
أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد رَضِي الله
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu
عَنهُ {قل إِنَّمَا أعظكم بِوَاحِدَة} قَالَ: بِطَاعَة الله {أَن تقوموا لله مثنى وفرادى} قَالَ: وَاحِد واثنين
anh'tan naklettiğine göre o: { قل إِنَّمَا أعظكم بِوَاحِدَة } “De ki: Ben size ancak tek bir şeyi öğütlüyorum” ayeti hakkında: "Allah'a itaat etmeyi", { أَن تقوموا لله مثنى وفرادى } “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız” ayeti hakkında da: "Birer ve ikişer [kişi olarak]" demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ {قل إِنَّمَا أعظكم بِوَاحِدَة} قَالَ: بِلَا إِلَه إِلَّا الله
Feryâbî ve Abd b. Humeyd'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: { قل إِنَّمَا أعظكم بِوَاحِدَة } “De ki: Ben size ancak tek bir şeyi öğütlüyorum” ayeti hakkında: "Lâ ilâhe illallâh [demenizi]" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جرير ﵁ فِي قَوْله {قل إِنَّمَا أعظكم بِوَاحِدَة} قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan { قل إِنَّمَا أعظكم بِوَاحِدَة } “De ki: Ben size ancak tek bir şeyi öğütlüyorum” ayeti hakkında naklettiğine göre o: "Lâ ilâhe illallâh [demenizdir]" demiştir.
وَفِي قَوْله {أَن تقوموا لله} قَالَ: لَيْسَ بِالْقيامِ على الأرجل كَقَوْلِه {كونُوا قوامين بِالْقِسْطِ} النِّسَاء الْآيَة ١٣٥
{ أَن تقوموا لله } “Allah için kalkmanız” ayeti hakkında da: "Ayaklar üzerinde dikilmek değildir; bu, Nisâ suresi 135. ayetteki { كونُوا قوامين بِالْقِسْطِ } “Adaleti titizlikle ayakta tutanlar olun” kavli gibidir" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ فِي الآيه قَالَ: يقوم الرجل مَعَ الرجل أَو وَحده فيتفكر مَا بصاحبكم من جنَّة يَقُول: إِنَّه لَيْسَ بمجنون
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Kişi başka bir adamla beraber veya tek başına durur da arkadaşınızda hiçbir delilik olmadığını düşünür. Yani o deli değildir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي امامة ﵁ أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يَقُول أَعْطَيْت ثَلَاثًا لم يُعْطهنَّ نَبِي قبلي وَلَا فَخر
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Bana benden önceki hiçbir peygambere verilmeyen üç şey verildi; övünmek yok:
أحلّت لي الْغَنَائِم وَلم تحل لمن كَانَ قبلي كَانُوا يجمعُونَ غنائمهم فيحرقونها
Ganimetler bana helal kılındı; oysa benden öncekilere helal kılınmamıştı, onlar ganimetlerini toplar ve yakarlardı.
وَبعثت إِلَى كل أَحْمَر وأسود وَكَانَ كل نَبِي يبْعَث إِلَى قومه وَجعلت لي الأَرْض مَسْجِدا وَطهُورًا أتيمم بالصعيد وأصلي فِيهَا حَيْثُ أدركتني الصَّلَاة قَالَ الله تَعَالَى {أَن تقوموا لله مثنى وفرادى} وأعنت بِالرُّعْبِ مسيرَة شهر بَين يَدي
Ben her kırmızı ve siyaha [bütün insanlara] gönderildim; oysa her peygamber yalnızca kendi kavmine gönderilirdi. Yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; toprakla teyemmüm eder ve namaz nerede yetişirse orada namazımı kılarım. Yüce Allah: { أَن تقوموا لله مثنى وفرادى } “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız” buyurmuştur. Ayrıca bir aylık mesafeden [düşmanların kalbine salınan] korku ile bana yardım edildi."
- قَوْله تَعَالَى: قل مَا سألتكم من أجر فَهُوَ لكم إِن أجري إِلَّا على الله وَهُوَ على كل شَيْء شَهِيد قل إِن رَبِّي يقذف بِالْحَقِّ علام الغيوب قل جَاءَ الْحق وَمَا يبددئ الْبَاطِل وَمَا يُعِيد قل إِن ضللت فَإِنَّمَا أضلّ على نَفسِي وَإِن اهتديت فبمَا يوحي إِلَيّ رَبِّي إِنَّه سميع قريب
- Yüce Allah'ın şu kavli: { قل مَا سألتكم من أجر فَهُوَ لكم إِن أجري إِلَّا على الله وَهُوَ على كل شَيْء شَهِيد قل إِن رَبِّي يقذف بِالْحَقِّ علام الغيوب قل جَاءَ الْحق وَمَا يبددئ الْبَاطِل وَمَا يُعِيد قل إِن ضللت فَإِنَّمَا أضلّ على نَفسِي وَإِن اهتديت فبمَا يوحي إِلَيّ رَبِّي إِنَّه سميع قريب } “De ki: Ben sizden herhangi bir ücret istemişsem, o sizin olsun. Benim ücretim ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir. De ki: Şüphesiz Rabbim gerçeği ortaya koyar (ortaya atar). O, gaybları hakkıyla bilendir. De ki: Hak geldi, artık bâtıl ne bir şey ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir. De ki: Eğer saparsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Şayet doğru yolu bulursam, bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.”
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {قل مَا سألتكم من أجر} أَي من جعل {فَهُوَ لكم} يَقُول: لم أَسأَلكُم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { قل مَا سألتكم من أجر } “De ki: Ben sizden herhangi bir ücret istemişsem” yani bir karşılık istemişsem, { فَهُوَ لكم } “o sizin olsun” ayeti hakkında: "Sizden [bir ücret] istemedim
على الإِسلام جعلا وَفِي قَوْله {قل إِن رَبِّي يقذف بِالْحَقِّ علام الغيوب قل جَاءَ الْحق وَمَا يبدئ الْبَاطِل} قَالَ: الشَّيْطَان لَا يبدئ وَلَا يُعِيد إِذا هلك
İslâm üzerine bir karşılık istemedim" demiştir. { قل إِن رَبِّي يقذف بِالْحَقِّ علام الغيوب قل جَاءَ الْحق وَمَا يبدئ الْبَاطِل } “De ki: Şüphesiz Rabbim gerçeği ortaya koyar. O, gaybları hakkıyla bilendir. De ki: Hak geldi, artık bâtıl ne bir şey ortaya çıkarabilir” ayeti hakkında da: "Şeytan helak olduğu zaman ne bir şey başlatabilir ne de geri getirebilir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {يقذف بِالْحَقِّ} قَالَ: ينزل بِالْوَحْي
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { يقذف بِالْحَقِّ } “Gerçeği ortaya koyar” ayeti hakkında: "Vahiy ile indirir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {جَاءَ الْحق} قَالَ: جَاءَ الْقُرْآن {وَمَا يبدئ الْبَاطِل وَمَا يُعِيد} قَالَ: مَا يخلق إِبْلِيس شَيْئا وَلَا يَبْعَثهُ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { جَاءَ الْحق } “Hak geldi” ayeti hakkında: "Kur'an geldi", { وَمَا يبدئ الْبَاطِل وَمَا يُعِيد } “Artık bâtıl ne bir şey ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir” ayeti hakkında da: "İblis hiçbir şey yaratamaz ve onu yeniden diriltemez" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عمر بن سعد ﵁ {قل إِن ضللت فَإِنَّمَا أضلّ على نَفسِي} قَالَ: اؤخذ بخيانتي
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Ömer b. Sa'd radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { قل إِن ضللت فَإِنَّمَا أضلّ على نَفسِي } “De ki: Eğer saparsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum” ayeti hakkında: "Kendi hıyanetimle cezalandırılırım" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت وَأخذُوا من مَكَان قريب
- Yüce Allah'ın şu kavli: { وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت وَأخذُوا من مَكَان قريب } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır.”
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَلَو ترى إِذْ فزعوا} قَالَ: فِي الدُّنْيَا عِنْد الْمَوْت حِين عاينوا الْمَلَائِكَة وَرَأَوا بَأْس الله {وأنَّى لَهُم التناوش من مَكَان بعيد} غَافِر الْآيَة ٨٤ قَالَ: لَا سَبِيل لَهُم إِلَى الإِيمان كَقَوْلِه {فَلَمَّا رَأَوْا بأسنا قَالُوا آمنا بِاللَّه وَحده وكفرنا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكين} قَالَ: قد كَانُوا يدعونَ إِلَيْهِ وهم فِي دعة ورخاء فَلم يُؤمنُوا بِهِ {ويقذفون بِالْغَيْبِ} يرجعُونَ بِالظَّنِّ يَقُولُونَ إِنَّه لَا جنَّة وَلَا نَار وَلَا بعث {وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون} قَالَ: اشتهوا طَاعَة الله لَو أَنهم عمِلُوا بهَا فحيل بَينهم وَبَين ذَلِك
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen!” ayeti hakkında: "Dünyada, ölüm anında melekleri bizzat görüp Allah'ın azabını müşahede ettikleri zamandır" demiştir. { وأنَّى لَهُم التناوش من مَكَان بعيد } “Uzak bir yerden [imana] nasıl ulaşıp tutunabilirler?” ayeti hakkında da: "İmana ermelerine imkân yoktur. Bu, Gāfir suresi 84. ayetteki { فَلَمَّا رَأَوْا بأسنا قَالُوا آمنا بِاللَّه وَحده وكفرنا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكين } “Azabımızı gördüklerinde: 'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler” kavli gibidir" demiştir. Katâde şöyle devam etmiştir: "Onlar refah ve bolluk içindeyken imana davet edilirlerdi de inanmazlardı. { ويقذفون بِالْغَيْبِ } “Gayba taş atıyorlardı” [ayeti]; zan ile konuşup 'Cennet yok, cehennem yok, yeniden dirilme yok' diyorlardı demektir. { وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون } “Kendileriyle arzuladıkları şeyler arasına engel konuldu” [ayeti hakkında ise Katâde]: 'Keşke yapsaydık diye Allah'a itaati arzuladılar ama kendileri ile bunun arasına engel konuldu' demiştir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَلَو ترى إِذْ فزعوا} قَالَ يَوْم الْقِيَامَة {فَلَا فَوت} فَلم يفوتوا رَبك
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen!” ayeti hakkında: "Kıyamet günüdür", { فَلَا فَوت } “Artık kaçış yoktur” ayeti hakkında da: "Rabbini kaçırıp atlatamadılar [O'nun elinden kurtulamadılar]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَلَو ترى إِذْ فزعوا} قَالَ فِي الْقُبُور من الصَّيْحَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen!” ayeti hakkında: "Kabirlerde [kopan] o korkunç sesten dolayıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَلَو ترى إِذْ فزعوا} قَالَ: هَذَا يَوْم بدرحين ضربت أَعْنَاقهم فعاينوا الْعَذَاب فَلم يستطيعوا فِرَارًا من الْعَذَاب وَلَا رُجُوعا إِلَى التَّوْبَة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen!” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, Bedir günüdür; boyunları vurulduğu ve azabı bizzat gördükleri zamandır. Ne azaptan kaçmaya güç yetirebildiler ne de tevbeye dönebildiler."
وَأخرج عبد بن حميد وَالضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت} قَالَ: هُوَ يَوْم بدر
Abd b. Humeyd ve Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yoktur” ayeti hakkında: "O, Bedir günüdür" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن زيد بن أسلم مثله
Abd b. Humeyd, Zeyd b. Eslem'den de bunun benzerini nakletmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ {وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت} قَالَ: هم قَتْلَى الْمُشْركين من أهل بدر نزلت فيهم هَذِه الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yoktur” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlar Bedir ehlinden öldürülen müşriklerdir; bu ayet onlar hakkında inmiştir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت وَأخذُوا من مَكَان قريب} قَالَ: هُوَ جَيش السفياني قَالَ: من أَيْن أَخذ قَالَ: من تَحت أَقْدَامهم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت وَأخذُوا من مَكَان قريب } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır” ayeti hakkında: "Bu, Süfyânî'nin ordusudur" demiştir. "Nereden yakalandılar?" diye sorulunca: "Ayaklarının altından [yere batırılarak yakalandılar]" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة ﵁ فِي قَوْله {وَلَو ترى إِذْ فزعوا} قَالَ: قوم خسف بهم أخذُوا من تَحت أَقْدَامهم
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atıyye radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen!” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yere batırılan bir topluluktur; ayaklarının altından yakalanmışlardır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن حُذَيْفَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يبْعَث نَاس إِلَى الْمَدِينَة حَتَّى إِذا كَانُوا ببيداء بعث الله عَلَيْهِم جِبْرِيل ﵇ فضربهم بِرجلِهِ ضَرْبَة فيخسف الله بهم فَذَلِك قَوْله {وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت وَأخذُوا من مَكَان قريب} وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ {وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت} قَالَ: هم الْجَيْش الَّذين يخسف بهم بِالْبَيْدَاءِ يبْقى مِنْهُم رجل يخبر النَّاس بِمَا لَقِي أَصْحَابه
İbn Merdûye'nin Huzeyfe radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Medine'ye birtakım insanlar gönderilir. Beydâ mevkiine vardıklarında Allah onlara Cebrâil aleyhisselâm'ı gönderir. O da ayağıyla onlara bir darbe vurur ve Allah onları yere batırır. İşte bu, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت وَأخذُوا من مَكَان قريب } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır” kavlidir." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yoktur” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlar Beydâ'da yere batırılacak ordudur; içlerinden geriye sadece arkadaşlarının başına gelenleri insanlara haber verecek bir tek adam kalacaktır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد عَن أبي معقل ﵁ {وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت} قَالَ: أخذُوا فَلم يفوتوا
İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Ebû Ma'kıl radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وَلَو ترى إِذْ فزعوا فَلَا فَوت } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçış yoktur” ayeti hakkında: "Yakalandılar ve kurtulamadılar" demiştir.
وَأخرج أَحْمد عَن نفيرة امْرَأَة الْقَعْقَاع بن أبي حدره ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِذا سَمِعْتُمْ بِجَيْش قد خسف بِهِ فقد أطلت السَّاعَة وَأخرج أَحْمد وَمُسلم وَالْحَاكِم عَن حَفْصَة أم الْمُؤمنِينَ ﵂ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: ليؤمنّ هَذَا الْبَيْت جَيش يغزونه حَتَّى إِذا كَانُوا بِالْبَيْدَاءِ خسف أوساطهم فينادي أَوَّلهمْ آخِرهم فيخسف بهم خسفاً فَلَا ينجو إِلَّا الشريد الَّذِي يخبر عَنْهُم وَأخرج أَحْمد عَن حَفْصه ﵂ قَالَت: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول:
Ahmed'in el-Ka'kā' b. Ebî Hadred'in hanımı Nüfeyre radıyallâhu anhâ'dan naklettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: "Bir ordunun yere batırıldığını duyduğunuzda, şüphesiz kıyamet yaklaşmıştır." Ahmed, Müslim ve Hâkim'in Müminlerin annesi Hafsa radıyallâhu anhâ'dan bildirdiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: "Muhakkak ki bir ordu savaşmak maksadıyla bu Beyt'e yönelecektir. Beydâ mevkiine geldiklerinde onların orta kısımları yere batırılacaktır. Bunun üzerine öndekileri arkadakilerine seslenecektir ve hepsi birden tamamen yere batırılacaktır. İçlerinden kaçıp kurtulan ve onlardan haber veren kimseden başkası kurtulamayacaktır." Ahmed'in Hafsa radıyallâhu anhâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim:
يَأْتِي جَيش من قبل الْمشرق يُرِيدُونَ رجلا من أهل مَكَّة حَتَّى إِذا كَانُوا بِالْبَيْدَاءِ خسف بهم فَيرجع من كَانَ أمامهم لينْظر مَا فعل الْقَوْم فيصيبهم مَا أَصَابَهُم
"Doğu tarafından, Mekke ehlinden bir adamı hedefleyen bir ordu gelecektir. Beydâ mevkiine geldiklerinde yere batırılacaklardır. Onların önünde gidenler topluluğun ne yaptığını görmek için geri dönecekler ve onların başına gelenler bunların da başına gelecektir."
قلت: يَا رَسُول الله فَكيف بِمن كَانَ مستكرهاً قَالَ: يصيبهم كلهم ذَلِك ثمَّ يبْعَث الله كل امْرِئ على نِيَّته وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد عَن صَفِيَّة أم الْمُؤمنِينَ ﵂ قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا يَنْتَهِي النَّاس عَن غَزْو هَذَا الْبَيْت حَتَّى يغزوه جَيش حَتَّى إِذا كَانُوا بِالْبَيْدَاءِ خسف بأولهم وَآخرهمْ وَلم ينج أوسطهم قلت: يَا رَسُول الله أَرَأَيْت الْمُكْره قَالَ: يَبْعَثهُم الله على مَا فِي أنفسهم
[Hafsa dedi ki]: Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Zorla getirilmiş olanın durumu ne olacak?" Şöyle buyurdu: "Bu [azap] hepsine isabet eder, sonra Allah her bir kimseyi niyetine göre diriltir." İbn Ebî Şeybe ve Ahmed'in Müminlerin annesi Safiyye radıyallâhu anhâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İnsanlar bu Beyt'e saldırmaktan vazgeçmeyecekler; nihayet bir ordu oraya sefer düzenleyecek. Beydâ mevkiine geldiklerinde onların ilki de sonuncusu da yere batırılacak, ortasındakiler de kurtulamayacaktır." Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Zorlanan kimse hakkında ne dersiniz?" Şöyle buyurdu: "Allah onları içlerindeki niyetlerine göre diriltir."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن عائشه ﵂ قَالَت: بَيْنَمَا رَسُول الله ﷺ [] وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ام سَلمَة ﵂ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول يعوذ عَائِذ بِالْحرم فيبعث إِلَيْهِ بعث فَإِذا كَانَ ببيداء من الأَرْض خسف بهم قلت: يَا رَسُول الله فَكيف بِمن يخرج كَارِهًا قَالَ: يخسف بِهِ مَعَهم وَلكنه يبْعَث على نِيَّته يَوْم الْقِيَامَة وَأخرج ابْن أبي سيبه وَالطَّبَرَانِيّ عَن أم سَلمَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ يُبَايع الرجل من أمتِي بَين الرُّكْن وَالْمقَام كعدة أهل بدر فيأتيه عصب الْعرَاق وابدال الشَّام فيأتيهم جَيش من الشَّام حَتَّى إِذا كَانُوا بِالْبَيْدَاءِ خسف بهم ثمَّ يسير إِلَيْهِ رجل من قُرَيْش اخواله كلب فيهزمهم الله قَالَ: وَكَانَ يُقَال إِن الخائب يَوْمئِذٍ من خَابَ من غنيمَة كلب
Ahmed, Buhârî ve Müslim'in Âişe radıyallâhu anhâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [...]" İbn Ebî Şeybe ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ'dan naklettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: "Bir sığınmacı Harem'e sığınacaktır. Bunun üzerine ona bir ordu gönderilecektir. Ordudakiler yeryüzünün Beydâ denilen yerine vardıklarında hepsi yere batırılacaktır." Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Zorla çıkarılan kimsenin durumu ne olacak?" Şöyle buyurdu: "O da onlarla birlikte yere batırılacaktır; ancak kıyamet gününde niyetine göre diriltilecektir." İbn Ebî Şeybe ve Taberânî'nin Ümmü Seleme'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetimden bir adama Rükn ile Makam arasında Bedir ehlinin sayısı kadar kimse biat edecektir. Irak'ın ileri gelen grupları ve Şam'ın ebdâlleri ona gelecektir. Sonra onlara Şam'dan bir ordu gönderilecektir; nihayet Beydâ mevkiine geldiklerinde yere batırılacaklardır. Sonra dayıları Kelb kabilesinden olan Kureyşli bir adam ona karşı yürüyecektir; Allah onları hezimete uğratacaktır." [Râvi] dedi ki: "O gün hüsrana uğrayanın, Kelb kabilesinin ganimetinden mahrum kalan kimse olduğu söylenirdi."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ المحروم من حرم غنيمَة كلب وَلَو عقَالًا وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَتُبَاعَنَّ نِسَاؤُهُم على درج دمشق حَتَّى ترد الْمَرْأَة من كسر بساقها
Hâkim'in sahih olduğunu belirterek Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Asıl mahrum, bir deve bağı kadar bile olsa Kelb'in ganimetinden mahrum kalandır. Canım elinde olana yemin olsun ki, kadınları Şam merdivenlerinde [pazarlarında] satılacaktır; hatta bir kadın bacağındaki kırıktan ötürü geri çevrilecektir."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ لَا تَنْتَهِ الْبعُوث عَن غَزْو بَيت الله حَتَّى يخسف بِجَيْش مِنْهُم وَأخرج الْحَاكِم عَن عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي ذِي الْقعدَة تحارب الْقَبَائِل وعامئذ ينهب الْحَاج وَتَكون
Hâkim'in sahih olduğunu belirterek Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Birliklerin Allah'ın Evine saldırması, içlerinden bir ordu yere batırılıncaya kadar sona ermeyecektir." Hâkim'in Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesi radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Zilkade ayında kabileler birbirleriyle savaşır, o yıl hacılar yağmalanır ve
ملحمة بمنى حَتَّى يهرب صَاحبهمْ فيبايع بَين الرُّكْن وَالْمقَام وَهُوَ كَارِه يبايعه مثل عدَّة أهل بدر يرضى عَنهُ سَاكن السَّمَاء وَسَاكن الأَرْض
Mina'da büyük bir savaş olur; nihayet onların sahibi [liderleri] kaçar ve istemediği halde Rükn ile Makam arasında kendisine biat edilir. Ona Bedir ehlinin sayısı kadar kimse biat eder; gök ehli de yer ehli de ondan razı olur."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يخرج رجل يُقَال لَهُ السفياني فِي عمق دمشق وَعَامة من يتبعهُ من كلب فَيقْتل حَتَّى يبقر بطُون النِّسَاء وَيقتل الصّبيان فَيجمع لَهُم قيس فيقتلها حَتَّى لَا يمْنَع ذَنْب تلعة وَيخرج رجل من أهل بَيْتِي فَيبلغ السفياني فيبعث إِلَيْهِ جنداً من جنده فيهزمه فيسير إِلَيْهِ السفياني بِمن مَعَه حَتَّى إِذا صَار ببيداء من الأَرْض خسف بهم فَلَا ينجو مِنْهُم إِلَّا الْمخبر عَنْهُم
Hâkim'in sahih olduğunu belirterek Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şam'ın iç kesimlerinde kendisine Süfyânî denilen bir adam çıkar. Ona uyanların çoğu Kelb kabilesindendir. O, kadınların karnını yaracak ve çocukları öldürecek kadar katliam yapar. Kays kabilesi onlar için toplanır, fakat Süfyânî onları bir tepe eteğini bile savunamayacak hale gelinceye kadar katleder. Sonra benim Ehl-i Beytimden bir adam çıkar; bu durum Süfyânî'ye ulaşınca ona ordularından bir ordu gönderir, fakat [Ehl-i Beyt'ten çıkan zat] onu hezimete uğratır. Bunun üzerine Süfyânî yanındakilerle birlikte onun üzerine yürür; nihayet yeryüzünün Beydâ mevkiine vardıklarında yere batırılırlar ve içlerinden haber veren kimseden başkası kurtulamaz."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أحذركم سبع فتن فتْنَة تقبل من الْمَدِينَة وفتنة بِمَكَّة وفتنة بِالْيمن وفتنة تقبل من الشَّام وفتنة تقبل من الْمشرق وفتنة تقبل من الْمغرب وفتنه من بطن الشَّام وَهِي السفياني
Hâkim'in sahih olduğunu belirterek İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizi yedi fitneye karşı uyarıyorum: Medine'den gelecek bir fitne, Mekke'deki bir fitne, Yemen'deki bir fitne, Şam'dan gelecek bir fitne, Doğu'dan gelecek bir fitne, Batı'dan gelecek bir fitne ve Şam'ın bağrından kopacak bir fitne ki o Süfyânî'dir."
فَقَالَ ابْن مَسْعُود ﵁: مِنْكُم من يدْرك أولهاومن هَذِه الْأمة من يدْرك آخرهَا قَالَ الْوَلِيد بن عَيَّاش ﵁: فَكَانَت فتْنَة الْمَدِينَة من قبل طَلْحَة وَالزُّبَيْر وفتنة مَكَّة فتْنَة ابْن الزبير وفتنة الشَّام من قبل بني أُمِّيّه وفتنة الْمشرق من قبل هَؤُلَاءِ
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle dedi: "İçinizden bu fitnelerin ilkine yetişenler olacağı gibi, bu ümmetten onun sonuncusuna yetişenler de olacaktır." Velîd b. Ayyâş radıyallâhu anh dedi ki: "Medine fitnesi Talha ve Zübeyr tarafından oldu, Mekke fitnesi İbnü'z-Zübeyr'in fitnesiydi, Şam fitnesi Emevîler tarafından oldu, Doğu fitnesi ise şunlar [Abbâsîler] tarafından oldu."
- قَوْله تَعَالَى: وَقَالُوا آمنا بِهِ وأنَّى لَهُم التناوش من مَكَان بعيد وَقد كفرُوا بِهِ من قبل ويقذفون بِالْغَيْبِ من مَكَان بعيد
- Yüce Allah'ın şu kavli: { وَقَالُوا آمنا بِهِ وأنَّى لَهُم التناوش من مَكَان بعيد وَقد كفرُوا بِهِ من قبل ويقذفون بِالْغَيْبِ من مَكَان بعيد } “Ve dediler ki: 'Ona inandık.' Fakat uzak bir yerden [imana] nasıl ulaşıp tutunabilirler? Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı.”
أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَقَالُوا آمنا بِهِ} قَالَ: الله {وأَنى لَهُم التناوش} قَالَ: التَّنَاوُل كَذَلِك {من مَكَان بعيد} قَالَ: مَا كَانَ بَين الْآخِرَة وَالدُّنْيَا {وَقد كفرُوا بِهِ من قبل} قَالَ: كفرُوا بِاللَّه فِي الدُّنْيَا {ويقذفون بِالْغَيْبِ من مَكَان بعيد} قَالَ: فِي الدُّنْيَا قَوْلهم هُوَ سَاحر بل هُوَ كَاهِن بل هُوَ شَاعِر بل هُوَ كَذَّاب
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وَقَالُوا آمنا بِهِ } “Ve dediler ki: 'Ona inandık'” ayeti hakkında: "Allah'a [inandık demeleridir]", { وأَنى لَهُم التناوش } “[İmana] nasıl ulaşıp tutunabilirler?” ayeti hakkında: "Aynı şekilde [imana] ulaşmak [nerede?]", { من مَكَان بعيد } “Uzak bir yerden” ayeti hakkında: "Ahiret ile dünya arasındaki [mesafe]dir", { وَقد كفرُوا بِهِ من قبل } “Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi” ayeti hakkında: "Dünyada Allah'ı inkâr etmişlerdi", { ويقذفون بِالْغَيْبِ من مَكَان بعيد } “Ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı” ayeti hakkında da: "Dünyada iken 'O bir büyücüdür, hayır o bir kâhindir, hayır o bir şairdir, hayır o bir yalancıdır' demeleridir" demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد رَضِي الله
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu
عَنهُ {وأنى لَهُم التناوش} الرَّد {من مَكَان بعيد} قَالَ: من الْآخِرَة إِلَى الدُّنْيَا
anh'tan bildirdiğine göre o, { وأنى لَهُم التناوش } “Nasıl ulaşıp tutunabilirler?” ayeti hakkında: "Geri döndürülmek [nerede?]", { من مَكَان بعيد } “Uzak bir yerden” ayeti hakkında da: "Ahiretten dünyaya [dönüş]" demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وأَنى لَهُم التناوش} قَالَ: كَيفَ لَهُم الرَّد {من مَكَان بعيد} قَالَ: يسْأَلُون الرَّد وَلَيْسَ حِين رد
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o, { وأَنى لَهُم التناوش } “Nasıl ulaşıp tutunabilirler?” ayeti hakkında: "Onlar için [dünyaya] geri dönüş nasıl mümkün olur?", { من مَكَان بعيد } “Uzak bir yerden” ayeti hakkında da: "Geri dönmeyi isterler ama artık geri dönüş vakti değildir" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن التَّيْمِيّ قَالَ: أتيت ابْن عَبَّاس قلت: مَا التناوش قَالَ: تنَاول الشَّيْء وَلَيْسَ بِحِين ذَاك
İbnü'l-Münzir'in et-Teymî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a gelip: "Tenâvüş nedir?" diye sordum. O da: "Bir şeyi elde etmeye çalışmaktır; oysa artık bunun vakti geçmiştir" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {وأَنى لَهُم التناوش} قَالَ: التَّوْبَة
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وأَنى لَهُم التناوش } “Nasıl ulaşıp tutunabilirler?” ayeti hakkında: "[Tevbeye nasıl ulaşırlar? Çünkü kastedilen] tevbedir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي مَالك ﵁ مثله
Abd b. Humeyd, Ebû Mâlik radıyallâhu anh'tan da bunun benzerini nakletmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم ﵁ أَنه قَرَأَ (التناؤش) ممدودة مَهْمُوزَة
Abd b. Humeyd'in Âsım radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, bu kelimeyi medli ve hemzeli olarak (التناؤش / et-Tenâ'üş) şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {ويقذفون بِالْغَيْبِ} قَالَ: يرجمون بِالظَّنِّ إِنَّهُم كَانُوا فِي الدُّنْيَا يكذبُون بِالآخِرَة وَيَقُولُونَ: لَا بعث وَلَا جنَّة وَلَا نَار
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { ويقذفون بِالْغَيْبِ } “Gayba taş atıyorlardı” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Zan ile tahminde bulunuyorlardı; çünkü onlar dünyadayken ahireti yalanlıyor ve: 'Yeniden dirilme yok, cennet yok, cehennem yok' diyorlardı."
- قَوْله تَعَالَى: وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون كَمَا فعل بأشياعهم من قبل إِنَّهُم كَانُوا فِي شكّ مريب
- Yüce Allah'ın şu kavli: { وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون كَمَا فعل بأشياعهم من قبل إِنَّهُم كَانُوا فِي شكّ مريب } “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeyler arasına engel konuldu. Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler.”
أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون} قَالَ: حيل بَينهم وَبَين الايمان
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون } “Kendileriyle arzuladıkları şeyler arasına engel konuldu” ayeti hakkında: "Kendileri ile iman arasına engel konuldu" demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون} قَالَ: من مالأو ولد أَو زهرَة أَو أهل {كَمَا فعل بأشياعهم من قبل} قَالَ: كَمَا فعل بالكفار من قبلهم
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون } “Kendileriyle arzuladıkları şeyler arasına engel konuldu” ayeti hakkında: "Mal, evlat, dünya debdebesi veya aile [arasına engel konuldu]", { كَمَا فعل بأشياعهم من قبل } “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi” ayeti hakkında da: "Onlardan önceki kâfirlere yapıldığı gibi" demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون} قَالَ: التَّوْبَة
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da es-Süddî radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, { وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون } “Kendileriyle arzuladıkları şeyler arasına engel konuldu” ayeti hakkında: "[Arzuladıkları şey] tevbedir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون} قَالَ: كَانَ رجل من بني إِسْرَائِيل فاتحاً أَي الله فتح لَهُ مَالا فورثه ابْن لَهُ تافه - أَي فَاسد - فَكَانَ يعْمل فِي مَال أَبِيه بمعاصي الله فَلَمَّا رأى ذَلِك إخْوَان أَبِيه أَتَوا الْفَتى فعزلوه ولاموه فضجر الْفَتى فَبَاعَ عقاره بصامت ثمَّ رَحل فَأتى عينا تجاهه فسرح فِيهَا مَاله وابتنى قصراً
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o, { وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون } “Kendileriyle arzuladıkları şeyler arasına engel konuldu” ayeti hakkında şöyle demiştir: "İsrâiloğulları'ndan fâtih -yani Allah'ın kendisine bol mal ihsan ettiği- bir adam vardı. Bu mala onun tâfih -yani sefih/bozguncu- bir oğlu vâris oldu ve babasının malını Allah'a isyan yolunda harcamaya başladı. Babasının kardeşleri (amcaları) bunu görünce gence gelip onu kınadılar ve engellediler. Bunun üzerine genç canı sıkılarak gayrimenkullerini nakit paraya çevirip sattı, sonra oradan ayrılıp karşısına çıkan bir su kaynağının yanına vardı. Malını orada yaydı ve bir köşk inşa etti.
فَبَيْنَمَا هُوَ ذَات يَوْم جَالس إِذْ شملت عَلَيْهِ ريح بِامْرَأَة من أحسن النَّاس وجهاوأطيبهم ريحًا فَقَالَت: من أَنْت يَا عبد الله قَالَ: أَنا امْرُؤ من بني إِسْرَائِيل قَالَت: فلك هَذَا الْقصر وَهَذَا المَال قَالَ: نعم
Günlerden bir gün otururken, rüzgâr ona insanların yüzce en güzeli ve kokuca en hoşu olan bir kadını getirdi. Kadın: 'Ey Allah'ın kulu, sen kimsin?' dedi. O: 'Ben İsrâiloğulları'ndan bir adamım' dedi. Kadın: 'Bu köşk ve bu mal senin mi?' diye sordu. O: 'Evet' dedi.
[قَالَت] فَهَل لَك من زَوْجَة قَالَ: لَا
[Kadın]: 'Peki bir eşin var mı?' dedi. O: 'Hayır' dedi.
قَالَت: فَكيف يهنيك الْعَيْش وَلَا زَوْجَة لَك قَالَ: قد كَانَ ذَاك فَهَل لكِ من بعل قَالَت: لَا
Kadın: 'Eşin yokken hayat sana nasıl tat verir ki?' dedi. Adam: 'Öyle oldu işte; peki senin bir kocan var mı?' diye sordu. Kadın: 'Hayır' dedi.
قَالَ: فَهَل لَك أَن أتزوجك قَالَت: إِنِّي امْرَأَة مِنْك على مسيرَة ميل فَإِذا كَانَ غَد فتزود زَاد يَوْم وأتني وَإِن رَأَيْت فِي طريقك هولاً قَالَ: نعم
Adam: 'Benimle evlenmeye ne dersin?' dedi. Kadın: 'Ben senden bir millik mesafede bir kadınım. Yarın olunca bir günlük azık al ve yolunda birtakım korkunç şeyler görsen bile bana gel' dedi. Adam: 'Tamam' dedi.
قَالَت: إِنَّه لَا بَأْس عَلَيْك فَلَا يهولنك
Kadın: 'Sana hiçbir zarar gelmeyecektir, sakın onlar seni korkutmasın' dedi.
فَلَمَّا كَانَ من الْغَد تزَود زَاد يَوْم وَانْطَلق إِلَى قصر فقرع بَابه فَخرج إِلَيْهِ شَاب من أحسن النَّاس وَجها وَأطيب النَّاس ريحًا فَقَالَ: من أَنْت يَا عبد الله قَالَ: أَنا الاسرائيلي قَالَ: فَمَا حَاجَتك قَالَ: دعتني صَاحِبَة هَذَا الْقصر إِلَى نَفسهَا قَالَ: صدقت فَهَل رَأَيْت فِي طريقك هولاً قَالَ: نعم وَلَوْلَا أَخْبَرتنِي أَن لَا بَأْس عليَّ لهالني الَّذِي رَأَيْت أَقبلت حَتَّى إِذا انفرج بِي السَّبِيل إِذْ أَنا بكلبة فَاتِحَة فاها فَفَزِعت فَوَثَبت فَإِذا أَنا من وَرَائِهَا وَإِذا جروها ينْحَر على صدرها قَالَ: لست تدْرك هَذَا هَذَا يكون آخر الزَّمَان يقاعد الْغُلَام المشيخة فيغلبهم على مجلسهم ويأسرهم حَدِيثهمْ
Ertesi gün olunca bir günlük azık aldı ve bir köşke doğru gidip kapısını çaldı. Karşısına insanların yüzce en güzeli ve kokuca en hoşu olan bir genç çıktı ve: 'Ey Allah'ın kulu, sen kimsin?' dedi. O: 'Ben İsrâilliyim' dedi. Genç: 'İhtiyacın nedir?' diye sordu. O: 'Bu köşkün hanımı beni kendisine [evlenmeye] çağırdı' dedi. Genç: 'Doğru söyledin. Peki yolda korkunç bir şey gördün mü?' dedi. Adam: 'Evet, eğer bana bir zarar gelmeyeceğini haber vermemiş olsaydı gördüğüm şeyler beni dehşete düşürürdü. Yola koyuldum, nihayet yolum açılınca ağzını açmış bir dişi köpekle karşılaştım. Korkup sıçradım, bir de baktım arkasındayım ve yavrusu onun göğsünde boğazlanmakta/inlemekte' dedi. Genç: 'Sen buna yetişemezsin; bu, ahir zamanda olacaktır. Genç çocuk yaşlılarla oturup meclislerine hâkim olacak ve sözleri onları esir alacaktır' dedi.
ثمَّ أَقبلت حَتَّى إِذا انفرج بِي السَّبِيل وَإِذا بِمِائَة اعنز حفل وَإِذا فِيهَا جدي يمصها فَإِذا أَتَى عَلَيْهَا فَظن أَنه لم يتْرك شَيْئا فتح فَاه يلْتَمس الزِّيَادَة قَالَ: لست تدْرك هَذَا هَذَا يكون فِي آخر الزَّمَان ملك يجمع صَامت النَّاس كلهم حَتَّى إِذا ظن أَنه لم يتْرك شَيْئا فتح فَاه يلْتَمس الزِّيَادَة قَالَ: ثمَّ أَقبلت حَتَّى إِذا انفرج بِي السَّبِيل إِذا أَنا بشجر فاعجبني غُصْن من شَجَرَة مِنْهَا ناضر فَأَرَدْت بِرَجُل مَعَه منجل يحصد مَا بلغ وَمَا لم يبلغ قَالَ لَهُ: لَو حصدت مَا بلغ وَتركت مَا لم يبلغ قَالَ لَهُ: امْضِ
[Adam devamla]: 'Sonra yola devam ettim; nihayet yolum açılınca memeleri süt dolu yüz keçiyle karşılaştım. İçlerinde bir oğlak vardı ki hepsini emiyordu; hepsini bitirip geride hiçbir şey bırakmadığını zannettiğinde daha fazlasını aramak için ağzını açıyordu' dedi. Genç: 'Sen buna yetişemezsin; bu, ahir zamanda bütün insanların nakit parasını toplayan, nihayet geride hiçbir şey bırakmadığını zannettiğinde daha fazlasını aramak için ağzını açan bir hükümdardır' dedi. [Adam]: 'Sonra devam ettim; nihayet yolum açılınca birtakım ağaçlarla karşılaştım. Aralarından bir ağacın taze ve gür dalı hoşuma gitti. Derken elinde orak bulunan, olgunlaşmış olanı da olgunlaşmamış olanı da biçen bir adamla karşılaştım. Ona: 'Keşke olgunlaşanı biçip olgunlaşmayanı bıraksaydın!' dedim. O da bana: 'Yoluna devam et!' dedi' dedi."