وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ رُؤْيا الْأَنْبِيَاء وَحي
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Peygamberlerin rüyası vahiydir» buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عبيد بن عُمَيْر ﵁ قَالَ: رُؤْيا الْأَنْبِيَاء وَحي
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ubeyd b. Umeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamberlerin rüyası vahiydir.»
ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {إِنِّي أرى فِي الْمَنَام أَنِّي أذبحك فَانْظُر مَاذَا تُرَى}
Sonra şu ayeti okudu: {إِنِّي أرى فِي الْمَنَام أَنِّي أذبحك فَانْظُر مَاذَا تُرَى} “Ben rüyamda seni kurban ettiğimi görüyorum; bir bak ne düşünürsün?”
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: رُؤْيا الْأَنْبِيَاء عَلَيْهِم السَّلَام
Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- rüyası
حق
haktır;
إِذا رَأَوْا شَيْئا فَعَلُوهُ
bir şey gördükleri zaman onu yaparlar.»
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما أَمر إِبْرَاهِيم ﵇ بالمناسك عرض لَهُ الشَّيْطَان عِنْد الْمَسْعَى فسابقه فسبقه إِبْرَاهِيم ﵇ ثمَّ ذهب بِهِ جِبْرِيل ﵇ إِلَى جَمْرَة الْعقبَة فَعرض لَهُ الشَّيْطَان فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات حَتَّى ذهب ثمَّ عرض لَهُ عِنْد الْجَمْرَة الْوُسْطَى فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات {وتله للجبين} وعَلى إِسْمَاعِيل ﵇ قَمِيص أَبيض فَقَالَ: يَا أَبَت لَيْسَ لي ثوب تكفني فِيهِ غَيره فاخلعه حَتَّى تكفني فِيهِ فعالجه ليخلعه فَنُوديَ من خَلفه {أَن يَا إِبْرَاهِيم قد صدقت الرُّؤْيَا} فَالْتَفت فَإِذا كَبْش أَبيض أعين أقرن فذبحه
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İbrâhim aleyhisselâm'a hac ibadetleri emredilince Mes'â'nın yanında şeytan karşısına çıktı. [İbrâhim] onunla yarıştı ve İbrâhim aleyhisselâm onu geçti. Sonra Cibrîl aleyhisselâm onu Akabe Cemresi'ne götürdü; şeytan yine karşısına çıktı. O da gidinceye kadar ona yedi taş attı. Sonra Orta Cemre'nin yanında karşısına çıktı, ona da yedi taş attı. {وتله للجبين} “Ve onu şakağı üzerine yatırdı”. İsmâîl aleyhisselâm'ın üzerinde beyaz bir gömlek vardı; dedi ki: 'Babacığım! Benim için beni içine kefenleyeceğin bundan başka bir elbisem yoktur; onu çıkar da beni ona kefenle.' Onu çıkarmak üzere hareket edince arkasından: {أَن يَا إِبْرَاهِيم قد صدقت الرُّؤْيَا} “'Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin'” diye seslenildi. Dönüp baktı ki iri gözlü, boynuzlu, beyaz bir koç duruyor; hemen onu kurban etti.»
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم من طَرِيق عَطاء بن أبي رَبَاح ﵁ قَالَ: المفدى إِسْمَاعِيل وَزَعَمت الْيَهُود أَنه إِسْحَاق
İbn Cerîr ve Hâkim'in Atâ b. Ebî Rebâh radıyallâhu anh tarikiyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Fidye verilen [kurbanlık] İsmâîl'dir; Yahudiler ise onun İshâk olduğunu iddia etmişlerdir.
وكذبت الْيَهُود
Yahudiler yalan söylemiştir.»
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق الشّعبِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الذَّبِيح إِسْمَاعِيل ﵇
Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve rivayetini sahih kabul eden Hâkim'in Şa'bî tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kurban edilecek olan İsmâîl aleyhisselâm'dır.»
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق مُجَاهِد ويوسف بن مَاهك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الذَّبِيح إِسْمَاعِيل ﵇
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid ve Yûsuf b. Mâhek tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kurban edilecek olan İsmâîl aleyhisselâm'dır.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير من طَرِيق يُوسُف بن مهْرَان وَأبي الطُّفَيْل عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الذَّبِيح إِسْمَاعِيل ﵇
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Yûsuf b. Mihrân ve Ebu't-Tufeyl tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kurban edilecek olan İsmâîl aleyhisselâm'dır.»
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن الْمسيب وَسَعِيد بن جُبَير قَالَا: الَّذِي أَرَادَ إِبْرَاهِيم ﵇ ذبحه إِسْمَاعِيل ﵇
Abd b. Humeyd'in Saîd b. el-Müseyyeb ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: «İbrâhim aleyhisselâm'ın kurban etmek istediği kişi İsmâîl aleyhisselâm'dır.»
وَأخرج ابْن جرير عَن الشّعبِيّ وَمُجاهد وَالْحسن ويوسف بن مهْرَان وَمُحَمّد بن كَعْب الْقرظِيّ
İbn Cerîr'in Şa'bî, Mücâhid, Hasan, Yûsuf b. Mihrân ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre
مثله
[onlar da] bunun benzerini söylemişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عمر ﵄ فِي قَوْله {وفديناه بِذبح عَظِيم} قَالَ: إِسْمَاعِيل ذبح عَنهُ إِبْرَاهِيم الْكَبْش
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve rivayetini sahih kabul eden Hâkim'in İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan {وفديناه بِذبح عَظِيم} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «[O] İsmâîl'dir; İbrâhim onun yerine koçu kurban etmiştir» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير والآمدي فِي مغازيه والخلعي فِي فَوَائده وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن عبد الله بن سعيد الصنايجي قَالَ: حَضَرنَا مجْلِس مُعَاوِيَة بن أبي
İbn Cerîr, Megâzî'sinde Âmidî, Fevâid'inde Hıl'î, Hâkim ve zayıf bir senetle İbn Merdûye'nin Abdullah b. Saîd es-Sunâbihî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muâviye b. Ebî
سُفْيَان فَتَذَاكَرَ الْقَوْم إِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق أَيهمَا الذَّبِيح فَقَالَ مُعَاوِيَة: سَقَطْتُمْ على الْخَبِير كُنَّا عِنْد رَسُول الله ﷺ فَأَتَاهُ أَعْرَابِي فَقَالَ: يَا رَسُول الله خلفت الْكلأ يَابسا وَالْمَاء عَابِسا هلك الْعِيَال وَضاع المَال فعد عَليّ مِمَّا أَفَاء الله عَلَيْك يَا ابْن الذبيحين
Süfyân'ın meclisinde hazır bulunduk. Topluluk İsmâîl ve İshâk'tan hangisinin kurbanlık olduğunu müzakere etti. Bunun üzerine Muâviye dedi ki: «İşin ehline denk geldiniz! Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; ona bir bedevi gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Otlakları kurumuş, suları çekilmiş bıraktım; çoluk çocuk helak oldu, mal mülk zayi oldu. Ey iki kurbanlığın oğlu, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden bana ihsanda bulun!'
فَتَبَسَّمَ رَسُول الله ﷺ وَلم يُنكر عَلَيْهِ فَقَالَ الْقَوْم: من الذَّبِيحَانِ يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ قَالَ: إِن عبد الْمطلب لما حفر زَمْزَم نذر لله إِن سهل حفرهَا أَن ينْحَر بعض وَلَده فَلَمَّا فرغ أسْهم بَينهم وَكَانُوا عشرَة فَخرج السهْم على عبد الله فَأَرَادَ ذبحه فَمَنعه أَخْوَاله من بني مَخْزُوم وَقَالُوا: ارضِ رَبك وافْدِ ابْنك
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gülümsedi ve ona itiraz etmedi. Topluluk: 'Ey Müminlerin Emîri! İki kurbanlık kimdir?' diye sordu. O da şöyle dedi: 'Abdülmuttalib Zemzem kuyusunu kazdığı vakit, eğer kazılması kolay olursa çocuklarından birini Allah için kurban etmeyi adamıştı. [Kazı işi] bitince aralarında kura çekti; on kişiydiler. Kura Abdullah'a çıktı. Onu kurban etmek isteyince Mahzûmoğulları'ndan olan dayıları ona engel olup: 'Rabbini razı et ve oğluna fidye ver' dediler.
فَفَدَاهُ بِمِائَة نَاقَة فَهُوَ الذَّبِيح وَإِسْمَاعِيل الثَّانِي
O da ona yüz deve fidye verdi. İşte kurbanlık [biri] odur, ikincisi de İsmâîl'dir.'»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَالْحَاكِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ قَالَ: إِن الَّذِي أَمر الله إِبْرَاهِيم بذَبْحه من ابنيه إِسْمَاعِيل وانا لنجد ذَلِك فِي كتاب الله وَذَلِكَ إِن الله يَقُول حِين فرغ من قصَّة الْمَذْبُوح {وبشرناه بِإسْحَاق} وَقَالَ (فبشرناه بِإسْحَاق وَمن وَرَاء إِسْحَاق يَعْقُوب) (هود الْآيَة ٧١) بِابْن وَابْن ابْن فَلم يكن يَأْمر بِذبح إِسْحَاق وَله فِيهِ مَوْعُود بِمَا وعده وَمَا الَّذِي أَمر بذَبْحه إِلَّا إِسْمَاعِيل
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Hâkim'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah'ın İbrâhim'e kurban etmesini emrettiği kişi iki oğlundan İsmâîl'dir. Biz bunu Allah'ın Kitabı'nda bulmaktayız. Şöyle ki Allah, kurban edilecek kişinin kıssasını bitirince: {وبشرناه بِإسْحَاق} “Biz ona İshâk'ı müjdeledik” buyurmuştur. [Başka bir ayette de]: (فبشرناه بِإسْحَاق وَمن وَرَاء إِسْحَاق يَعْقُوب) (Hûd Suresi, 71. ayet) bir oğul ve bir torun ile müjdelemiştir. Dolayısıyla hakkında [böyle bir] vaatte bulunmuşken İshâk'ı kurban etmesini emretmiş olamaz. Kurban edilmesini emrettiği kişi ancak İsmâîl'dir.»
وَأخرج الْحَاكِم بِسَنَد فِيهِ الْوَاقِدِيّ عَن عَطاء بن يسَار ﵁ قَالَ سَأَلت خَوات بن جُبَير ﵁ عَن ذبيح الله قَالَ: إِسْمَاعِيل ﵇ لما بلغ سبع سِنِين رأى إِبْرَاهِيم ﵇ فِي النّوم فِي منزله بِالشَّام أَن يذبحه فَركب إِلَيْهِ على الْبراق حَتَّى جَاءَهُ فَوَجَدَهُ عِنْد أمه فَأخذ بيدَيْهِ وَمضى بِهِ لما أَمر بِهِ وَجَاء الشَّيْطَان فِي صُورَة رجل يعرفهُ [] فذبح طرفِي حلقه فَإِذا هُوَ نحر فِي نُحَاس فشحذ الشَّفْرَة مرَّتَيْنِ أَو ثَلَاثًا بِالْحجرِ وَلَا تحز قَالَ إِبْرَاهِيم: إِن هَذَا الْأَمر من الله فَرفع رَأسه فَإِذا هُوَ بوعل وَاقِف بَين يَدَيْهِ فَقَالَ إِبْرَاهِيم: قُم يَا بني قد نزل فداؤك فذبحه هُنَاكَ بمنى
Hâkim'in senedinde Vâkıdî bulunan bir rivayetle Atâ b. Yesâr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Havvât b. Cübeyr radıyallâhu anh'a 'Zebîhullah' (Allah'ın kurbanlığı) hakkında sordum. Şöyle dedi: «İsmâîl aleyhisselâm'dır. O yedi yaşına bastığında İbrâhim aleyhisselâm Şam'daki evinde uykusunda onu kurban ettiğini gördü. Hemen Burak'a binip onun yanına geldi ve onu annesinin yanında buldu. Ellerinden tutup emrolunduğu şey için onu götürdü. Şeytan tanıdığı bir adam suretinde geldi [] Boğazının iki yanını kesti, bir de baktı ki sanki bakır kesiyor; bıçağı taşla iki veya üç defa biledi fakat [yine de] kesmedi. İbrâhim: 'Bu iş Allah'tandır' dedi. Başını kaldırdı, bir de baktı ki önünde duran bir yaban keçisi var. İbrâhim: 'Kalk oğulcuğum, senin fidyen indi' dedi ve onu orada, Mina'da kurban etti.»
وَأخرج الْحَاكِم بسندٍ فِيهِ الْوَاقِدِيّ من طَرِيق عَطاء بن يسَار ﵁ عَن عبد الله بن سَلام ﵁ قَالَ: الذَّبِيح إِسْمَاعِيل
Hâkim'in senedinde Vâkıdî bulunan bir rivayetle Atâ b. Yesâr radıyallâhu anh tarikiyle Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: «Kurbanlık İsmâîl'dir» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد وَالْحسن ﵄ قَالَ: الذَّبِيح إِسْمَاعِيل
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid ile Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre onlar: «Kurbanlık İsmâîl'dir» demişlerdir.
وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق الفرزدق الشَّاعِر قَالَ: رَأَيْت أَبَا هُرَيْرَة رَضِي
Abd b. Humeyd'in şair Ferazdak tarikiyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Hüreyre radıyallâhu
الله عَنهُ يخْطب على مِنْبَر رَسُول الله ﷺ وَيَقُول: إِن الَّذِي أَمر بذَبْحه إِسْمَاعِيل
anh'ı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinde hutbe verirken gördüm; şöyle diyordu: «Kurban edilmesi emredilen kişi İsmâîl'dir.»
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁
İbn İshâk ve İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre
أَن عمر بن عبد الْعَزِيز ﵁ أرسل إِلَى رجل كَانَ يَهُودِيّا فَاسْلَمْ وَحسن إِسْلَامه وَكَانَ من عُلَمَائهمْ فَسَأَلَهُ: أَي ابْني إِبْرَاهِيم أَمر بذَبْحه فَقَالَ: إِسْمَاعِيل وَالله يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ وَإِن الْيَهُود لتعلم بذلك وَلَكنهُمْ يحسدونكم معشر الْعَرَب
Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh, Yahudi iken Müslüman olup Müslümanlığı güzelleşen ve onların âlimlerinden olan bir adama haber gönderip ona: «İbrâhim'in iki oğlundan hangisinin kurban edilmesi emrolundu?» diye sordu. O da şöyle dedi: «Allah'a yemin olsun ki İsmâîl'dir ey Müminlerin Emîri! Şüphesiz Yahudiler de bunu bilmektedir; fakat onlar siz Arap topluluğunu kıskanmaktadırlar.»
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْعَبَّاس بن عبد الْمطلب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: قَالَ نَبِي الله دَاوُد: يَا رب أسمع النَّاس يَقُولُونَ رب إِبْرَاهِيم وَإِسْحَق وَيَعْقُوب فَاجْعَلْنِي رَابِعا قَالَ: إِن إِبْرَاهِيم ألقِي فِي النَّار فَصَبر من أَجلي وَإِن إِسْحَاق جاد لي بِنَفسِهِ وَإِن يَعْقُوب غَابَ عَنهُ يُوسُف وَتلك بلية لم تَنَلكَ)
Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve İbn Merdûye'nin Abbâs b. Abdilmuttalib'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın peygamberi Dâvûd: 'Ey Rabbim! İnsanların 'İbrâhim'in, İshâk'ın ve Ya'kûb'un Rabbi' dediklerini işitiyorum; beni de [onların] dördüncüsü yap' dedi. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: 'İbrâhim ateşe atıldı, Benim uğrumda sabretti; İshâk Benim uğrumda canını cömertçe feda etti; Ya'kûb'dan ise Yûsuf gaybûbet etti (kayboldu). Bu, sana isabet etmemiş bir imtihandır.'»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عبيد بن عُمَيْر ﵁ قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رب يَقُولُونَ يَا رب إِبْرَاهِيم وَإِسْحَق وَيَعْقُوب لأي شَيْء يَقُولُونَ ذَلِك قَالَ: لِأَن إِبْرَاهِيم لم يعدل بِي شَيْئا إِلَّا اختارني عَلَيْهِ وَإِن إِسْحَاق جاد لي بِنَفسِهِ فَهُوَ على مَا سواهُ أَجود وَأما يَعْقُوب فَمَا ابْتليت ببلاء إِلَّا ازْدَادَ بِي حسن الظَّن
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ubeyd b. Umeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Mûsâ aleyhisselâm: 'Ey Rabbim! 'Ey İbrâhim'in, İshâk'ın ve Ya'kûb'un Rabbi!' diyorlar; neden böyle söylüyorlar?' dedi. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: 'Çünkü İbrâhim Bana hiçbir şeyi denk tutmadı, her zaman Beni başkasına tercih etti. İshâk Benim uğrumda canını cömertçe feda etti; o Benim dışımdakilere karşı daha cömerttir. Ya'kûb'a gelince, ona ne zaman bir musibet versem Bana olan hüsnüzannı daha da arttı.'»
وَأخرج الديلمي عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن دَاوُد سَأَلَ ربه مَسْأَلَة فَقَالَ: اجْعَلنِي مثل إِبْرَاهِيم وَإِسْحَق وَيَعْقُوب فَأوحى الله إِلَيْهِ أَنِّي: ابْتليت إِبْرَاهِيم بالنَّار فَصَبر وابتليت إِسْحَاق بِالذبْحِ فَصَبر وابتليت يَعْقُوب فَصَبر)
Deylemî'nin Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Dâvûd Rabbinden bir dilekte bulunup: 'Beni İbrâhim, İshâk ve Ya'kûb gibi kıl' dedi. Allah ona şöyle vahyetti: 'Ben İbrâhim'i ateşle imtihan ettim, sabretti; İshâk'ı kurban edilmekle imtihan ettim, sabretti; Ya'kûb'u imtihan ettim, sabretti.'»
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ فِي الْأَفْرَاد والديلمي عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الذَّبِيح إِسْحَاق
Dârekutnî el-Efrâd'da ve Deylemî'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kurbanlık İshâk'tır» buyurmuştur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن بهار وَكَانَت لَهُ صُحْبَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِسْحَاق ذبيح
İbn Merdûye'nin -sahâbî olan- Behâr'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İshâk kurbanlıktır» buyurmuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَالطَّبَرَانِيّ عَن أبي الْأَحْوَص قَالَ: فاخر أَسمَاء بن خَارِجَة عِنْد ابْن مَسْعُود فَقَالَ: أَنا ابْن الْأَشْيَاخ الْكِرَام فَقَالَ ابْن مَسْعُود ﵁: ذَاك يُوسُف بن يَعْقُوب بن إِسْحَق ذبيح الله بن إِبْرَاهِيم خَلِيل الله
Abd b. Humeyd ve Taberânî'nin Ebu'l-Ahvas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Esmâ b. Hârice İbn Mes'ûd'un yanında övünerek: 'Ben kerîm şeyhlerin oğluyum' dedi. Bunun üzerine İbn Mes'ûd radıyallâhu anh: «O [kişi], Allah'ın Halîli İbrâhim'in oğlu, Allah'ın kurbanlığı İshâk'ın oğlu Ya'kûb'un oğlu Yûsuf'tur» dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: سُئِلَ النَّبِي ﷺ من أكْرم النَّاس قَالَ يُوسُف بن يَعْقُوب بن إِسْحَاق ذبيح الله
Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'İnsanların en kerîmi kimdir?' diye soruldu. O da: «Allah'ın kurbanlığı İshâk'ın oğlu Ya'kûb'un oğlu Yûsuf'tur» buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط بِسَنَد ضَعِيف عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله خيرني بَين أَن يغْفر لنصف أمتِي أَو شَفَاعَتِي فاخترت شَفَاعَتِي ورجوت أَن تكون أَعم لأمتي وَلَوْلَا الَّذِي سبقني إِلَيْهِ العَبْد الصَّالح لعجلت دَعْوَتِي إِن الله لما فرج عَن إِسْحَاق كرب الذّبْح قيل لَهُ: يَا ابا إِسْحَاق سل تعطيه قَالَ: أما وَالله لَا تعجلها قبل نزغات الشَّيْطَان اللَّهُمَّ من مَاتَ لَا يُشْرك بك شَيْئا قد أحسن فَاغْفِر لَهُ
İbn Ebî Hâtim ve el-Evsat'ta zayıf bir senetle Taberânî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah beni ümmetimin yarısının bağışlanması ile şefaatim arasında serbest bıraktı; ben de şefaatimi seçtim ve onun ümmetim için daha kapsamlı olmasını umdum. Salih kulun benden önce davrandığı şey olmasaydı duamı aceleyle yapardım. Allah İshâk'tan kurban edilme sıkıntısını giderince ona: 'Ey Ebâ İshâk! Dile, sana verilsin' denildi. O da: 'Allah'a yemin olsun ki şeytanın vesveselerinden önce bunu aceleye getirmem. Allahım! Sana hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen ve iyilikte bulunmuş kimseyi bağışla' dedi.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن كَعْب ﵁
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, rivayetini sahih kabul eden Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre
أَنه قَالَ لأبي هُرَيْرَة: أَلا أخْبرك عَن إِسْحَاق قَالَ: بلَى
o, Ebû Hüreyre'ye: «Sana İshâk'tan haber vereyim mi?» dedi. O da: «Evet» dedi.
قَالَ: رأى إِبْرَاهِيم أَن يذبح إِسْحَاق قَالَ الشَّيْطَان: وَالله لَئِن لم أفتن عِنْد هَذِه آل إِبْرَاهِيم لَا أفتن أحدا مِنْهُم أبدا فتمثل الشَّيْطَان رجلا يعرفونه فاقبل حَتَّى خرج إِبْرَاهِيم بِإسْحَاق ليذبحه دخل على سارة فَقَالَ: أَيْن أصبح إِبْرَاهِيم غادياً بِإسْحَاق قَالَت: لبَعض حَاجته قَالَ: لَا وَالله قَالَت: فَلِمَ غَدا قَالَ: ليذبحه قَالَت: لم يكن ليذبح ابْنه قَالَ: بلَى وَالله قَالَت سارة: فَلم يذبحه قَالَ: زعم أَن ربه أمره بذلك قَالَت: قد أحسن أَن يُطِيع ربه إِن كَانَ أمره بذلك
Şöyle dedi: «İbrâhim İshâk'ı kurban etmeyi gördü. Şeytan dedi ki: 'Allah'a yemin olsun ki eğer bu olayda İbrâhim ailesini saptıramazsam artık onlardan hiçbirini asla saptıramam.' Şeytan tanıdıkları bir adam suretine girdi. İbrâhim İshâk'ı kurban etmek üzere çıkar çıkmaz Sâre'nin yanına girdi ve: 'İbrâhim sabah erkenden İshâk'ı alıp nereye gitti?' dedi. Sâre: 'Bir ihtiyacı için' dedi. [Şeytan]: 'Hayır, Allah'a yemin olsun ki öyle değil' dedi. [Sâre]: 'Peki niçin gitti?' dedi. [Şeytan]: 'Onu kurban etmek için' dedi. [Sâre]: 'O oğlunu kurban etmez' dedi. [Şeytan]: 'Evet, Allah'a yemin olsun ki öyle' dedi. Sâre: 'Onu niçin kurban etsin?' dedi. [Şeytan]: 'Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia etti' dedi. [Sâre]: 'Eğer Rabbi ona bunu emrettiyse Rabbine itaat etmekle en güzelini yapmıştır' dedi.
فَخرج الشَّيْطَان فَأدْرك إِسْحَاق وَهُوَ يمشي على أثر أَبِيه قَالَ: أَيْن أصبح أَبوك غادياً قَالَ: لبَعض حَاجته قَالَ: لَا وَالله بل غَدا بك ليذبحك قَالَ: مَا كَانَ أبي ليذبحني قَالَ: بلَى قَالَ: لِمَ قَالَ: زعم أَن الله أمره بذلك قَالَ إِسْحَق: فوَاللَّه لَئِن أمره ليطيعنه
Bunun üzerine şeytan çıktı ve babasının peşi sıra yürümekte olan İshâk'a yetişti. 'Baban sabah erkenden nereye gitti?' dedi. [İshâk]: 'Bir ihtiyacı için' dedi. [Şeytan]: 'Hayır, Allah'a yemin olsun ki öyle değil; bilakis seni kurban etmek için seninle gitti' dedi. [İshâk]: 'Babam beni kurban etmez' dedi. [Şeytan]: 'Evet' dedi. [İshâk]: 'Niçin?' dedi. [Şeytan]: 'Allah'ın kendisine bunu emrettiğini iddia etti' dedi. İshâk: 'Allah'a yemin olsun ki eğer O emrettiyse elbette O'na itaat edecektir' dedi.
فَتَركه الشَّيْطَان وأسرع إِلَى إِبْرَاهِيم فَقَالَ أَيْن أَصبَحت غادياً بابنك قَالَ: لبَعض حَاجَتي قَالَ: لَا وَالله مَا غَدَوْت بِهِ إِلَّا لتذبحه
Şeytan onu bırakıp İbrâhim'e doğru koştu ve: 'Sabah erkenden oğlunla nereye gittin?' dedi. [İbrâhim]: 'Bir ihtiyacım için' dedi. [Şeytan]: 'Hayır, Allah'a yemin olsun ki onunla ancak onu kurban etmek için gittin' dedi.
قَالَ: ولِمَ أذبحه قَالَ: زعمت أَن الله أَمرك بذلك فَقَالَ: وَالله لَئِن كَانَ الله أَمرنِي لَأَفْعَلَنَّ
[İbrâhim]: 'Onu niçin kurban edeyim?' dedi. [Şeytan]: 'Allah'ın sana bunu emrettiğini iddia ettin' dedi. Bunun üzerine [İbrâhim]: 'Allah'a yemin olsun ki eğer Allah bana emrettiyse elbette yapacağım' dedi.
قَالَ فَتَركه ويئس أَن يطاع فَلَمَّا أَخذ إِبْرَاهِيم إِسْحَاق ليذبحه وَسلم إِسْحَاق عافاه الله وفداه بِذبح عَظِيم
Dedi ki: Bunun üzerine [şeytan] kendisine itaat edilmesinden ümidini keserek onu bıraktı. İbrâhim İshâk'ı kurban etmek üzere tutup İshâk da teslim olunca Allah ona afiyet verdi ve büyük bir kurbanlıkla onu fidyeledi.
فَقَالَ: قُم أَي بني فَإِن الله قد عافاك فَأوحى الله إِلَى إِسْحَاق: أَنِّي قد
[İbrâhim]: 'Kalk oğulcuğum, şüphesiz Allah sana afiyet verdi' dedi. Allah İshâk'a: 'Sana kabul olunacak bir dua
أَعطيتك دَعْوَة اسْتُجِيبَ لَك فِيهَا قَالَ: فَإِنِّي أَدْعُوك أَن تَسْتَجِيب لي
hakkı verdim' diye vahyetti. [İshâk] dedi ki: 'Öyleyse Senden benim şu dileğimi kabul etmeni dilerim:
أَيّمَا عبد لقيك من الأوّلين والآخرين لَا يُشْرك بك شَيْئا فَادْخُلْهُ الْجنَّة
Öncekilerden ve sonrakilerden Sana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın huzuruna gelen hangi kul olursa olsun onu cennete koy.'»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن عليّ ﵁ قَالَ: الذَّبِيح إِسْحَاق
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: «Kurbanlık İshâk'tır» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ الذَّبِيح إِسْحَاق
Abdurrezzâk ve rivayetini sahih kabul eden Hâkim'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: «Kurbanlık İshâk'tır» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْعَبَّاس بن عبد الْمطلب قَالَ: الذَّبِيح إِسْحَاق
Abd b. Humeyd, Târîh'inde Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Abbâs b. Abdilmuttalib'den rivayet ettiğine göre o: «Kurbanlık İshâk'tır» demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الذَّبِيح إِسْحَاق
Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve rivayetini sahih kabul eden Hâkim'in İkrime tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Kurbanlık İshâk'tır» demiştir.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: لما رأى إِبْرَاهِيم ﵇ فِي الْمَنَام ذبح إِسْحَاق سَار بِهِ من منزله إِلَى المنحر بمنى مسيرَة شهر فِي غَدَاة وَاحِدَة فَلَمَّا صرف عَنهُ الذّبْح وَأمر بِذبح الْكَبْش ذبحه ثمَّ رَاح بِهِ وراحا إِلَى منزله فِي عَشِيَّة وَاحِدَة مسيرَة شهر طويت لَهُ الأودية وَالْجِبَال
Abdullah b. Ahmed'in Zevâidü'z-Zühd'de Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm rüyasında İshâk'ı kurban ettiğini görünce, bir sabah vakti onu evinden Mina'daki kurban kesme yerine bir aylık mesafeye götürdü. Kurban etme [emri] ondan kaldırılıp koçu kurban etmesi emredilince onu kurban etti. Sonra bir akşam vakti onunla birlikte bir aylık mesafedeki evine döndü; vadiler ve dağlar onun için dürülmüştü.
وَأخرج الْحَاكِم بِسَنَد فِيهِ الْوَاقِدِيّ عَن جَابر بن عبد الله ﵁ قَالَ: رأى إِبْرَاهِيم ﵇ فِي الْمَنَام
Hâkim'in senedinde Vâkıdî'nin bulunduğu bir rivayetle Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm rüyada gördü:
أَن يذبح إِسْحَاق
İshâk'ı kurban ettiğini.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مَسْرُوق ﵁ قَالَ: الذَّبِيح إِسْحَاق
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mesrûk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: «Kurbanlık İshâk'tır» demiştir.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن نوح بن حبيب قَالَ: سَمِعت الشَّافِعِي يَقُول كلَاما مَا سَمِعت قطّ أحسن مِنْهُ سمعته يَقُول: قَالَ خَلِيل الله إِبْرَاهِيم لوَلَده فِي وَقت مَا قصّ عَلَيْهِ مَا رأى مَاذَا ترى أَي مَاذَا تُشِير بِهِ ليستخرج بِهَذِهِ اللَّفْظَة مِنْهُ ذكر التَّفْوِيض وَالصَّبْر وَالتَّسْلِيم والانقياد لأمر الله لَا لمواراته لدفع أَمر الله تَعَالَى {يَا أبتِ افْعَل مَا تُؤمر ستجدني إِن شَاءَ الله من الصابرين} قَالَ الشَّافِعِي ﵁ والتفويض هُوَ الصَّبْر وَالتَّسْلِيم هُوَ الصَّبْر والانقياد هُوَ ملاك الصَّبْر فَجمع لَهُ الذَّبِيح جمع مَا ابتغاه بِهَذِهِ اللَّفْظَة الْيَسِيرَة
İbn Asâkir'in Nûh b. Habîb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şâfiî'nin öyle bir söz söylediğini işittim ki, ondan daha güzelini asla işitmemiştim. Şöyle dediğini işittim: Allah'ın dostu İbrâhim, gördüğü [rüyayı] oğluna anlattığı sırada ona: "Ne dersin?" yani "Ne görüş belirtirsin?" dedi. Bu lafızla ondan Allah'ın emrine tefvîz (işi havale etme), sabır, teslimiyet ve boyun eğmeyi ortaya çıkarmak istedi; Allah Teâlâ'nın emrini savuşturmak için gizlemek amacıyla değil. {يَا أبتِ افْعَل مَا تُؤمر ستجدني إِن شَاءَ الله من الصابرين} “Babacığım! Sana emredileni yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın”. Şâfiî radıyallâhu anh şöyle dedi: "Tefvîz sabrın ta kendisidir, teslimiyet sabrın ta kendisidir, boyun eğmek ise sabrın esasıdır. Böylece kurbanlık [çocuk], bu kısacık lafızla [babasının] arzuladığı her şeyi onun için bir araya getirmiştir."
وَأخرج الْخَطِيب فِي تالي التَّلْخِيص عَن فُضَيْل بن عِيَاض قَالَ: أضجعه وَوضع
Hatîb'in Tâlî't-Telhîs'te Fudayl b. İyâz'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [İbrâhim] onu yere yatırdı ve koydu
الشَّفْرَة فاقلب جِبْرِيل الشَّفْرَة فَقَالَ: يَا أَبَت شدني فَإِنِّي أَخَاف أَن ينتضح عَلَيْك من دمي ثمَّ قَالَ: يَا أَبَت حلني فَإِنِّي أَخَاف أَن تشهد عليَّ الْمَلَائِكَة أَنِّي جزعت من أَمر الله تَعَالَى
bıçağı; bunun üzerine Cibrîl bıçağı ters çevirdi. [İshâk]: «Babacığım, beni sıkı bağla, çünkü kanımın sana sıçramasından korkarım» dedi. Sonra: «Babacığım, beni çöz, çünkü meleklerin, Allah Teâlâ'nın emrinden dolayı sızlandığıma şahitlik etmelerinden korkarım» dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ قَالَ: أَتَى إِبْرَاهِيم فِي النّوم فَقيل لَهُ: أوف بِنَذْرِك الَّذِي نذرت
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e uykusunda gelindi ve ona: «Adadığın adağını yerine getir;
إِن الله رزقك غُلَاما من سارة أَن تذبحه
Allah Sâre'den sana bir oğul rızık verirse onu kurban edeceğine dair» denildi.
فَقَالَ: يَا إِسْحَاق انْطلق فَقرب قرباناً إِلَى الله فَأخذ سكيناً وحبلاً ثمَّ انْطلق بِهِ حَتَّى إِذا ذهب بِهِ بَين الْجبَال قَالَ الْغُلَام: يَا أَبَت أَيْن قربانك {قَالَ يَا بني إِنِّي أرى فِي الْمَنَام أَنِّي أذبحك فَانْظُر مَاذَا ترى قَالَ يَا أَبَت افْعَل مَا تُؤمر ستجدني إِن شَاءَ الله من الصابرين} قَالَ لَهُ إِسْحَاق: يَا أَبَت اشْدُد رباطي حَتَّى لَا أَضْطَرِب وأكفف عني ثِيَابك حَتَّى لَا ينضح عَلَيْهَا من دمي شَيْء فتراه سارة فتحزن وأسرع مر السكين على حلقي ليَكُون أَهْون للْمَوْت عليَّ فَإِذا أتيت سارة فاقرأ ﵍ مني
Bunun üzerine [İbrâhim]: «Ey İshâk! Yürü, Allah'a bir kurban sunalım» dedi. Bir bıçak ve bir ip aldı, sonra onu alıp götürdü; nihayet dağların arasına vardığında çocuk: «Babacığım, kurbanlığın nerede?» dedi. {قَالَ يَا بني إِنِّي أرى فِي الْمَنَام أَنِّي أذبحك فَانْظُر مَاذَا ترى قَالَ يَا أَبَت افْعَل مَا تُؤمر ستجدني إِن شَاءَ الله من الصابرين} “[İbrâhim:] ‘Yavrucuğum! Rüyada seni kurban ettiğimi görüyorum; bir düşün, ne dersin?’ dedi. [Çocuk:] ‘Babacığım! Sana emredileni yap, inşallah beni sabredenlerden bulacaksın’ dedi”. İshâk ona şöyle dedi: «Babacığım! Çırpınmamam için bağımı sıkı tut; kanımdan üzerine bir şey sıçrayıp da Sâre onu görüp üzülmesin diye elbiselerini benden uzak tut; ölümün bana daha kolay gelmesi için bıçağı boğazımdan hızlıca geçir. Sâre'ye vardığında da benden ona selam söyle.»
فَأقبل عَلَيْهِ إِبْرَاهِيم بِقَلْبِه وَهُوَ يبكي وَإِسْحَاق يبكي ثمَّ إِنَّه جر السكين على حلقه فَلم تنحر وَضرب الله على حلق إِسْحَاق صفيحة من نُحَاس فَلَمَّا رأى ذَلِك ضرب بِهِ على جَبينه وحز من قَفاهُ
Bunun üzerine İbrâhim ağlayarak, İshâk da ağlayarak tüm kalbiyle ona yöneldi. Sonra bıçağı onun boğazına sürttü fakat kesmedi. Allah İshâk'ın boğazına bakırdan bir levha yerleştirdi. [İbrâhim] bunu görünce onu alnı üzerine yatırdı ve ensesinden kesmeye çalıştı.
وَذَلِكَ قَول الله {فَلَمَّا أسلما} يَقُول: سلما لله الْأَمر {وتله للجبين} فَنُوديَ يَا إِبْرَاهِيم (قد صدقت الرُّؤْيَا) بِإسْحَاق فَالْتَفت فَإِذا هُوَ بكبش فَأَخذه وَحل عَن ابْنه وأكب عَلَيْهِ يقبله وَجعل يَقُول: الْيَوْم يَا بني وهبت لي
İşte Allah'ın şu buyruğu [bunu anlatır]: {فَلَمَّا أسلما} “İkisi de teslim olunca” yani emri Allah'a teslim edince {وتله للجبين} “ve onu alnı üzerine yatırınca”. [İbrâhim'e]: «Ey İbrâhim! İshâk konusunda (قد صدقت الرُّؤْيَا) rüyayı doğruladın» diye seslenildi. [İbrâhim] arkasına baktı, bir de ne görsün, bir koç! Hemen onu aldı, oğlunun bağını çözdü, üzerine kapanıp onu öpmeye başladı ve: «Bugün ey oğulcuğum, bana bağışlandın» demeye başladı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: إِن الله لما أَمر إِبْرَاهِيم بِذبح ابْنه قَالَ لَهُ: يَا بني خُذ الشَّفْرَة فَقَالَ الشَّيْطَان: هَذَا أَوَان أُصِيب حَاجَتي من آل إِبْرَاهِيم فلقي إِبْرَاهِيم متشبهاً بصديق لَهُ فَقَالَ لَهُ: يَا إِبْرَاهِيم أَيْن تعمد قَالَ: لحَاجَة قَالَ: وَالله مَا تذْهب إِلَّا لتذبح ابْنك من أجل رُؤْيا رَأَيْتهَا والرؤيا تخطىء وتصيب وَلَيْسَ فِي رُؤْيا رَأَيْتهَا مَا تذْهب إِسْحَاق فَلَمَّا رأى أَنه لم يستفد من إِبْرَاهِيم شَيْئا
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah, İbrâhim'e oğlunu kurban etmesini emrettiğinde [İbrâhim] ona: «Yavrucuğum, bıçağı al» dedi. Şeytan: «İşte İbrâhim ailesinden muradıma ereceğim an bu andır» dedi ve bir dostunun kılığına girerek İbrâhim'in karşısına çıktı. Ona: «Ey İbrâhim, nereye yöneliyorsun?» dedi. [İbrâhim]: «Bir ihtiyaç için» dedi. [Şeytan]: «Allah'a yemin olsun ki gördüğün bir rüya yüzünden oğlunu kurban etmeye gidiyorsun. Oysa rüya yanılabilir de doğru da çıkabilir; gördüğün bir rüya yüzünden İshâk'ı feda edemezsin» dedi. İbrâhim'den hiçbir şey elde edemeyeceğini anlayınca
لَقِي إِسْحَاق فَقَالَ: أَيْن تعمد يَا إِسْحَاق قَالَ: لحَاجَة إِبْرَاهِيم قَالَ: إِن إِبْرَاهِيم إِنَّمَا يذهب بك ليذبحك فَقَالَ إِسْحَاق: وَمَا شَأْنه يذبحني وَهل رَأَيْت أحدا يذبح ابْنه قَالَ: يذبحك لله قَالَ: فَإِن يذبحني لله أَصْبِر وَالله لذَلِك أهل فَلَمَّا رأى أَنه لم يستفد من إِسْحَاق شَيْئا جَاءَ إِلَى سارة فَقَالَ: أَيْن يذهب إِسْحَاق قَالَت: ذهب مَعَ إِبْرَاهِيم
İshâk'ın karşısına çıktı ve: «Ey İshâk, nereye yöneliyorsun?» dedi. [İshâk]: «İbrâhim'in bir ihtiyacı için» dedi. [Şeytan]: «İbrâhim seni kurban etmek için götürüyor» dedi. İshâk: «Beni kurban etmek de ne oluyor? Bir kimsenin kendi oğlunu kurban ettiğini gördün mü hiç?» dedi. [Şeytan]: «Seni Allah için kurban edecek» dedi. [İshâk]: «Eğer beni Allah için kurban edecekse sabrederim, Allah buna layıktır» dedi. [Şeytan], İshâk'tan da hiçbir şey elde edemeyeceğini anlayınca Sâre'nin yanına geldi ve: «İshâk nereye gidiyor?» dedi. [Sâre]: «İbrâhim ile gitti
لِحَاجَتِهِ فَقَالَ: إِنَّمَا ذهب بِهِ ليذبحه فَقَالَت: وَهل رَأَيْت أحدا يذبح ابْنه قَالَ: يذبحه لله قَالَت: فَإِن ذبحه لله فَإِن إِبْرَاهِيم وَإِسْحَاق لله وَالله لذَلِك أهل فَلَمَّا رأى أَنه لم يستفد مِنْهُمَا شَيْئا أَتَى الْجَمْرَة فانتفخ حَتَّى سد الْوَادي وَمَعَ إِبْرَاهِيم الْملك فَقَالَ الْملك: ارْمِ يَا إِبْرَاهِيم فَرمى بِسبع حَصَيَات يكبر فِي أثر كل حَصَاة فأفرج لَهُ عَن طَرِيق ثمَّ انْطلق حَتَّى أَتَى الْجَمْرَة الثَّانِيَة فانتفخ حَتَّى سد الْوَادي فَقَالَ لَهُ الْملك: ارْمِ يَا إِبْرَاهِيم فَرمى بِسبع حَصَيَات يكبر مَعَ كل حَصَاة فافرج لَهُ عَن الطَّرِيق ثمَّ انْطلق حَتَّى أَتَى الْجَمْرَة الثَّالِثَة فانتفخ حَتَّى سد الْوَادي عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ الْملك: ارْمِ يَا إِبْرَاهِيم فَرمى بِسبع حَصَيَات يكبر فِي أثر كل حَصَاة فأفرج لَهُ عَن الطَّرِيق حَتَّى أَتَى المنحر
bir ihtiyacı için» dedi. [Şeytan]: «Onu ancak kurban etmek için götürdü» dedi. [Sâre]: «Bir kimsenin kendi oğlunu kurban ettiğini gördün mü hiç?» dedi. [Şeytan]: «Onu Allah için kurban edecek» dedi. [Sâre]: «Eğer onu Allah için kurban edecekse, şüphesiz İbrâhim de İshâk da Allah'ındır ve Allah buna layıktır» dedi. [Şeytan] ikisinden de hiçbir şey elde edemeyeceğini anlayınca Cemre'ye geldi ve vadiyi kapatacak kadar şişip büyüdü. İbrâhim'in yanında ise melek vardı. Melek: «At, ey İbrâhim!» dedi. O da her taşın peşinden tekbir getirerek yedi taş attı; bunun üzerine yol ona açıldı. Sonra ikinci Cemre'ye varıncaya kadar yürüdü. [Şeytan yine] vadiyi kapatacak kadar şişip büyüdü. Melek ona: «At, ey İbrâhim!» dedi. O da her taşla birlikte tekbir getirerek yedi taş attı; yol ona açıldı. Sonra üçüncü Cemre'ye varıncaya kadar yürüdü. [Şeytan yine] vadiyi onun üzerine kapatacak kadar şişip büyüdü. Melek ona: «At, ey İbrâhim!» dedi. O da her taşın peşinden tekbir getirerek yedi taş attı; kurban kesme yerine varıncaya kadar yol ona açıldı.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِنَّمَا سميت تروية وعرفة لِأَن إِبْرَاهِيم ﵇ أَتَاهُ الْوَحْي فِي مَنَامه: أَن يذبح ابْنه فَرَأى فِي نَفسه أَمن الله هَذَا أم من الشَّيْطَان فاصبح صَائِما فَلَمَّا كَانَ لَيْلَة عَرَفَة أَتَاهُ الْوَحْي فَعرف أَنه الْحق من ربه فسميت عَرَفَة
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Terviye ve Arefe [günleri] sadece şundan dolayı böyle isimlendirilmiştir: İbrâhim aleyhisselâm'a uykusunda oğlunu kurban etmesi vahyi gelmişti; o da kendi içinde 'Bu Allah'tan mıdır yoksa şeytandan mıdır?' diye düşündü ve oruçlu olarak sabahladı. Arefe gecesi olunca vahiy [tekrar] geldi ve bunun Rabbinden gelen bir hakikat olduğunu bildi; bu sebeple Arefe diye isimlendirildi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فَلَمَّا أسلما} قَالَ: أسلم هَذَا نَفسه لله وَأسلم هَذَا ابْنه لله {وتله} أَي كَبه لفيه
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan {فَلَمَّا أسلما} “İkisi de teslim olunca” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şu, nefsini Allah'a teslim etti; bu da oğlunu Allah'a teslim etti. {وتله} “ve onu yatırınca” yani onu yüzüstü yatırdı.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح ﵁ فِي قَوْله {فَلَمَّا أسلما} قَالَ: اتفقَا على أَمر وَاحِد {وتله للجبين} قَالَ: أكبه للجبين
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih radıyallâhu anh'tan {فَلَمَّا أسلما} “İkisi de teslim olunca” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Tek bir emir üzerinde birleştiler {وتله للجبين} “ve onu alnı üzerine yatırınca”» demiştir; [Ebû Sâlih]: «Onu alnı üzerine yatırdı» dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وتله للجبين} قَالَ: أكبه على وَجهه
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وتله للجبين} “ve onu alnı üzerine yatırınca” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Onu yüzüstü yatırdı» demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وتله للجبين} قَالَ: صرعه
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وتله للجبين} “ve onu alnı üzerine yatırınca” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Onu yere yıktı» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: لما أَرَادَ إِبْرَاهِيم أَن يذبح ابْنه قَالَ: يَا أبتاه خُذ بناصيتي واجلس بَين كَتِفي حَتَّى لَا أؤذيك إِذا مسني حر السكين فَفعل فَانْقَلَبت السكين قَالَ: مَالك يَا أبتاه قَالَ: انقلبت
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim oğlunu kurban etmek isteyince [oğlu]: «Babacığım, alnımdan tut ve iki omzumun arasına otur ki bıçağın harareti bana değdiğinde sana eziyet etmeyeyim» dedi. [İbrâhim] öyle yaptı fakat bıçak ters döndü. [Oğlu]: «Neyin var babacığım?» dedi. [İbrâhim]: «Döndü
السكين قَالَ: فاطعن بهَا طَعنا قَالَ: فتثنت قَالَ: مَالك يَا أبتاه قَالَ: تثنت فَعرف الصدْق فَفَدَاهُ الله بِذبح عَظِيم وَهُوَ إِسْحَاق
bıçak» dedi. [Oğlu]: «Öyleyse onu sapla» dedi. [İbrâhim]: «Büküldü» dedi. [Oğlu]: «Neyin var babacığım?» dedi. [İbrâhim]: «Büküldü» dedi. Böylece doğruluğu anladı; bunun üzerine Allah büyük bir kurbanlıkla onu fidyeledi; o da İshâk'tır.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وتله للجبين} قَالَ: سَاجِدا
Abd b. Humeyd'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وتله للجبين} “ve onu alnı üzerine yatırınca” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Secde eder vaziyette» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي صَالح ﵁ قَالَ: لما أَن وضع السكين على حلقه انقلبت صَارَت نُحَاسا
Abd b. Humeyd'in Ebû Sâlih radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bıçağı onun boğazına koyduğunda ters döndü ve bakıra dönüştü.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عُثْمَان بن حَاضر قَالَ: لما أَرَادَ إِبْرَاهِيم أَن يذبح ابْنه إِسْحَاق ترك أمه سارة فِي مَسْجِد الْخيف وَذهب بِإسْحَاق مَعَه فَلَمَّا بلغ حَيْثُ أَرَادَ أَن يذبحه قَالَ إِبْرَاهِيم لمن كَانَ مَعَه: استأخروا مني وَأخذ بيد ابْنه إِسْحَاق فَعَزله فَقَالَ: يَا بني {إِنِّي أرى فِي الْمَنَام أَنِّي أذبحك فَانْظُر مَاذَا ترى} قَالَ لَهُ إِسْحَاق: يَا أَبَت رَبِّي أَمرك قَالَ إِبْرَاهِيم: نعم يَا إِسْحَاق قَالَ إِسْحَاق: {افْعَل مَا تُؤمر ستجدني إِن شَاءَ الله من الصابرين فَلَمَّا أسلما} لأمر الله {وتله} قَالَ إِسْحَاق لِأَبِيهِ: يَا أبتِ أوثقتني لأطيش بك نُودي {يَا إِبْرَاهِيم قد صدقت الرُّؤْيَا} وَهَبَطَ عَلَيْهِ الْكَبْش من ثبير وَقد قيل: إِنَّه ارتعى فِي الْجنَّة أَرْبَعِينَ سنة فَلَمَّا كشف عَن إِسْحَاق دَعَا ربه وَرغب إِلَيْهِ وحمده وَأوحى إِلَيْهِ: أَن أدع فَإِن دعاءك مستجاب فَقَالَ: اللَّهُمَّ من خرج من الدُّنْيَا لَا يُشْرك بك شَيْئا فَادْخُلْهُ الْجنَّة
Abd b. Humeyd'in Osmân b. Hâdır'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim oğlu İshâk'ı kurban etmek isteyince, annesi Sâre'yi Hayf Mescidi'nde bıraktı ve İshâk'ı beraberinde götürdü. Onu kurban etmek istediği yere varınca İbrâhim beraberindekilere: «Benden geride durun» dedi ve oğlu İshâk'ın elinden tutup onu bir kenara çekti. Sonra: «Yavrucuğum! {إِنِّي أرى فِي الْمَنَام أَنِّي أذبحك فَانْظُر مَاذَا ترى} “Ben rüyada seni kurban ettiğimi görüyorum, bir bak ne dersin?”» dedi. İshâk ona: «Babacığım, Rabbim mi sana emretti?» dedi. İbrâhim: «Evet, ey İshâk» dedi. İshâk: «{افْعَل مَا تُؤمر ستجدني إِن شَاءَ الله من الصابرين} “Sana emredileni yap, inşallah beni sabredenlerden bulacaksın”» dedi. {فَلَمَّا أسلما} “İkisi de teslim olunca” yani Allah'ın emrine {وتله} “ve onu yatırınca”, İshâk babasına: «Babacığım, senin yanında çırpınmamam için beni bağla» dedi. {يَا إِبْرَاهِيم قد صدقت الرُّؤْيَا} “Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin” diye seslenildi ve Sebîr [dağından] ona koç indirildi. Denildi ki: O [koç], cennette kırk yıl otlamıştı. İshâk'ın üzerinden [bıçak] kaldırılınca Rabbine dua etti, O'na yönelip yalvardı ve O'na hamdetti. Ona: «Dua et, şüphesiz senin duan kabul olunur» diye vahyedildi. Bunun üzerine: «Allahım! Dünyadan Sana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ayrılan kimseyi cennete koy» dedi.
قَالَ ابْن خاضر: إِن إِبْرَاهِيم كَانَ قَالَ لرَبه: يَا رب أَي وَلَدي أذبح فَأوحى الرب إِلَيْهِ: أحبهما إِلَيْك
İbn Hâdır dedi ki: İbrâhim Rabbine: «Ey Rabbim! Hangi oğlumu kurban edeyim?» demişti. Rabbi de ona: «Sana en sevimli olanını» diye vahyetmişti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن ﵁: أَن دَاوُد قَالَ: يَا رب إِن النَّاس يَقُولُونَ رب إِبْرَاهِيم وَإِسْحَق وَيَعْقُوب فَاجْعَلْنِي لَهُم رَابِعا
Abd b. Humeyd'in Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: Dâvûd: «Ey Rabbim! İnsanlar 'İbrâhim'in, İshâk'ın ve Ya'kûb'un Rabbi' diyorlar; beni de onlara dördüncü kıl» dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن تِلْكَ بلية لم تصل إِلَيْك بعد
Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: «O, henüz sana ulaşmamış bir imtihandır.
إِن إِبْرَاهِيم لم يعدل بِي شَيْئا إِلَّا اختارني ووفى بِجَمِيعِ مَا أَمرته
Şüphesiz İbrâhim Bana hiçbir şeyi denk tutmadı, ancak Beni seçti ve kendisine emrettiğim her şeyi eksiksiz yerine getirdi.
وَإِن إِسْحَق جاد لي بِنَفسِهِ
İshâk ise Benim için canını cömertçe feda etti.
وَإِن يَعْقُوب أخذت خاصته غيبته عَنهُ طول الدَّهْر فَلم ييأس من روحي
Ya'kûb'a gelince; onun en yakınını elinden aldım, ömür boyu ondan uzak tuttum ama o yine de Benim rahmetimden ümidini kesmedi.»
وَأخرج سعد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء بن يسَار ﵁ قَالَ: خرج إِبْرَاهِيم ﵇ بِابْنِهِ إِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق ﵉ فتمثل لَهُ الشَّيْطَان فِي صُورَة رجل فَقَالَ لَهُ: أَيْن تذْهب فَقَالَ إِبْرَاهِيم: ﵇ مَا لَك وَلذَلِك
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Atâ b. Yesâr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm oğulları İsmâîl ve İshâk aleyhimesselâm ile birlikte çıktı. Şeytan bir adam kılığında ona görünüp: «Nereye gidiyorsun?» dedi. İbrâhim aleyhisselâm: «Bundan sana ne?
اذْهَبْ فِي حَاجَتي قَالَ: فَإنَّك تزْعم أَنَّك تذْهب بابنك فتذبحه قَالَ: وَالله إِن كَانَ الله أَمرنِي بذلك أَنِّي لحقيق أَن أطيع رَبِّي ثمَّ ذهب إِلَى ابْنه وَهُوَ وَرَاءه يمشي فَقَالَ لَهُ: أَيْن تذْهب قَالَ: اذْهَبْ مَعَ أبي فَقَالَ: إِن أَبَاك يزْعم أَن الله أمره بذبحك فَقَالَ لَهُ مثل مَا قَالَ إِبْرَاهِيم ثمَّ انْطلق إِبْرَاهِيم ﵇ حَتَّى إِذا كَانُوا على جبل قَالَ لِابْنِهِ {يَا بني إِنِّي أرى فِي الْمَنَام أَنِّي أذبحك فَانْظُر مَاذَا ترى قَالَ يَا أَبَت افْعَل مَا تُؤمر ستجدني إِن شَاءَ الله من الصابرين} وَيَا أَبَت أوثقني رِبَاطًا لَا ينتضح عَلَيْك من دمي فَقَامَ إِلَيْهِ إِبْرَاهِيم بالشفرة فبرك عَلَيْهِ فَجعل مَا بَين ليته إِلَى منحره نُحَاسا لَا تحيك فِيهِ الشَّفْرَة ثمَّ إِن إِبْرَاهِيم الْتفت وَرَاء فَإِذا هُوَ بالكبش فَقَالَ لَهُ: أَي بني قُم فَإِن الله فدَاك فذبح إِبْرَاهِيم الْكَبْش وَترك ابْنه ثمَّ إِن إِبْرَاهِيم ﵇ قَالَ: يَا بني إِن الله قد أَعْطَاك بصبرك الْيَوْم فسل مَا شِئْت تُعْطى قَالَ: فَإِنِّي أسأَل الله أَن لَا يلقاه لَهُ عبد مُؤمن بِهِ يشْهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ إِلَّا غفر لَهُ وَأدْخلهُ الْجنَّة
Bir ihtiyacım için gidiyorum» dedi. [Şeytan]: «Fakat sen oğlunu götürüp kurban edeceğini iddia ediyorsun» dedi. [İbrâhim]: «Allah'a yemin olsun ki eğer Allah bana bunu emrettiyse, Rabbime itaat etmeye elbette en layık olan benim» dedi. Sonra [şeytan] onun arkasından yürüyen oğlunun yanına gitti ve ona: «Nereye gidiyorsun?» dedi. [Oğlu]: «Babamla gidiyorum» dedi. [Şeytan]: «Baban, Allah'ın seni kurban etmesini emrettiğini iddia ediyor» dedi. [Oğlu] da ona İbrâhim'in söylediğinin benzerini söyledi. Sonra İbrâhim aleyhisselâm yürüdü; nihayet bir dağın üzerine çıktıklarında oğluna: {يَا بني إِنِّي أرى فِي الْمَنَام أَنِّي أذبحك فَانْظُر مَاذَا ترى قَالَ يَا أَبَت افْعَل مَا تُؤمر ستجدني إِن شَاءَ الله من الصابرين} “‘Yavrucuğum! Rüyada seni kurban ettiğimi görüyorum; bir düşün, ne dersin?’ dedi. [Oğlu:] ‘Babacığım! Sana emredileni yap, inşallah beni sabredenlerden bulacaksın’ dedi” ve «Ey babacığım! Kanımın sana sıçramaması için beni sıkıca bağla» dedi. İbrâhim bıçakla onun üzerine vardı ve üstüne çöktü. [Bunun üzerine Allah], boynunun yan tarafı ile boğazı arasını bıçağın işlemeyeceği bir bakır kıldı. Sonra İbrâhim arkasına baktı, bir de ne görsün, bir koç! Ona: «Ey yavrucuğum, kalk; şüphesiz Allah seni fidyeledi» dedi. Böylece İbrâhim koçu kurban etti ve oğlunu bıraktı. Sonra İbrâhim aleyhisselâm: «Ey yavrucuğum! Şüphesiz Allah bugünkü sabrın sebebiyle sana [bir hak] verdi; dilediğini iste, sana verilsin» dedi. [Oğlu] dedi ki: «Ben Allah'tan, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın, Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına bir ve tek olup ortağı bulunmadığına şahitlik ederek huzuruna varan her mümin kulu bağışlamasını ve cennete koymasını dilerim.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ فِي قَوْله {وفديناه بِذبح عَظِيم} قَالَ: كَبْش أَبيض أعين أقرن قد ربط بسمرة فِي أصل ثبير
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ali radıyallâhu anh'tan {وفديناه بِذبح عَظِيم} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Sebîr [dağının] eteğindeki bir semure ağacına bağlanmış, beyaz, iri gözlü, boynuzlu bir koçtur» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وفديناه بِذبح عَظِيم} قَالَ: كَبْش قد رعى فِي الْجنَّة أَرْبَعِينَ خَرِيفًا
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وفديناه بِذبح عَظِيم} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Cennette kırk sonbahar otlamış bir koçtur» demiştir.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: هَبَط الْكَبْش الَّذِي فدى ابْن إِبْرَاهِيم من هَذِه الخيبة على يسَار الْجَمْرَة الْوُسْطَى
Buhârî'nin Târîh'inde Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'in oğluna fidye olan koç, orta Cemre'nin sol tarafındaki şu çukurdan indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الصَّخْرَة الَّتِي بمنى بِأَصْل ثبير هِيَ الَّتِي ذبح عَلَيْهَا إِبْرَاهِيم ﵇ فدى ابْنه إِسْحَاق هَبَط عَلَيْهِ من ثبير كَبْش أعين أقرن لَهُ ثُغَاء وَهُوَ الْكَبْش الَّذِي قربه ابْن آدم فَتقبل مِنْهُ وَكَانَ مخزوناً فِي الْجنَّة حَتَّى فدى بِهِ إِسْحَاق عَلَيْهِ السَّلَام
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mina'da Sebîr'in eteğindeki kaya, İbrâhim aleyhisselâm'ın oğlu İshâk'ın fidyesini üzerinde kurban ettiği kayadır. Sebîr'den ona iri gözlü, boynuzlu ve meleyen bir koç indi; o, Âdemoğlunun sunduğu ve kendisinden kabul edilen, İshâk aleyhisselâm'a fidye kılınana kadar cennette saklanan koçtur.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن امْرَأَة من بني سليم قَالَت: أرسل رَسُول الله ﷺ إِلَى عُثْمَان بن طَلْحَة فَسَأَلت عُثْمَان لما دَعَاهُ النَّبِي ﷺ قَالَ: قَالَ إِنِّي كنت رَأَيْت قَرْني الْكَبْش حِين دخلت الْكَعْبَة فنسيت أَن آمُرك أَن تخمرهما فخمرهما فَإِنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَن يكون فِي الْبَيْت شَيْء يشغل الْمُصَلِّين
Saîd b. Mansûr, Ahmed ve Sünen'inde Beyhakî'nin Benî Süleym'den bir kadından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ Osmân b. Talha'ya haber gönderdi. Nebî ﷺ'in kendisini niçin çağırdığını Osmân'a sordum; şöyle dedi: [Resûlullah ﷺ]: «Kâbe'ye girdiğimde koçun boynuzlarını görmüştüm; onları örtmeni sana emretmeyi unuttum, artık onları ört. Çünkü Beyt'in içinde namaz kılanları meşgul edecek bir şeyin bulunması uygun olmaz» buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: فدى الله إِسْمَاعِيل ﵇ بكبشين أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ أَعْيَنَيْنِ
Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o: «Allah, İsmâîl aleyhisselâm'ı alaca renkli, boynuzlu, iri gözlü iki koçla fidyeledi» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {وفديناه بِذبح عَظِيم} قَالَ: بكبش متقبل
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وفديناه بِذبح عَظِيم} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Kabul edilmiş bir koçla» demiştir.
وَأخرج الْبَغَوِيّ عَن عَطاء بن السَّائِب ﵁ قَالَ: كنت قَاعِدا بالمنحر مَعَ رجل من قُرَيْش فَحَدثني الْقرشِي قَالَ: حَدثنِي أبي أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لَهُ: إِن الْكَبْش الَّذِي نزل على إِبْرَاهِيم فِي هَذَا الْمَكَان
Begavî'nin Atâ b. es-Sâib radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kurban kesme yerinde Kureyş'ten bir adamla oturuyordum. Kureyşli bana anlatıp dedi ki: Babam bana, Resûlullah ﷺ'in kendisine şöyle buyurduğunu rivayet etti: «İbrâhim'e inen koç bu mekândadır.»
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وفديناه بِذبح عَظِيم} قَالَ: خرج عَلَيْهِ كَبْش من الْجنَّة وَقد رعاها قبل ذَلِك أَرْبَعِينَ خَرِيفًا فَأرْسل إِبْرَاهِيم ﵇ ابْنه وَاتبع الْكَبْش فَأخْرجهُ إِلَى الْجَمْرَة الأولى فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات فأفلته عِنْده فجَاء الْجَمْرَة الْوُسْطَى فَأخْرجهُ عِنْدهَا فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات ثمَّ أفلته عِنْد الْجَمْرَة الْكُبْرَى فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات فَأخْرجهُ عِنْدهَا ثمَّ أَخذه فَأتى بِهِ المنحر من منى فذبحه
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وفديناه بِذبح عَظِيم} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cennetten onun karşısına bir koç çıktı; bundan önce cennette kırk sonbahar otlamıştı. İbrâhim aleyhisselâm oğlunu bıraktı ve koçun peşine düştü. Koç onu birinci Cemre'ye doğru çıkardı, İbrâhim ona yedi taş attı, koç onun elinden kaçtı. Orta Cemre'ye geldi, koç onun yanında ortaya çıktı, ona yedi taş attı. Sonra büyük Cemre'nin yanında koç elinden kaçtı, ona yedi taş attı ve koç orada ortaya çıktı. Sonra onu yakaladı, Mina'daki kurban kesme yerine getirdi ve kurban etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: كَانَ اسْم كَبْش إِبْرَاهِيم
İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre: İbrâhim'in koçunun adı
جرير
Cerîr idi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ لَهُ رجل: نذرت لأنحرن نَفسِي فَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄ (لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة) (الْأَحْزَاب ٢١) ثمَّ تَلا {وفديناه بذبحٍ عَظِيم} فَأمره بكبش فذبحه
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre bir adam ona: «Kendimi kurban etmeyi adadım» dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «(لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة) (الْأَحْزَاب ٢١) “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” [Ahzâb 21]» dedi; sonra {وفديناه بذبحٍ عَظِيم} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” ayetini okudu ve ona bir koç [kurban etmesini] emretti, o da onu kurban etti.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: من نذر أَن يذبح نَفسه فليذبح كَبْشًا ثمَّ تَلا (لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة)
Taberânî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kim kendini kurban etmeyi adarsa bir koç kurban etsin.» Sonra: (لقد كَانَ لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة) “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” [ayetini] okudu.
وَأخرج الديلمي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ رَفعه لما فدى الله إِسْحَاق من الذّبْح أَتَاهُ جِبْرِيل ﵇ فَقَالَ: يَا إِسْحَاق إِنَّه لم يصبر أحد من الْأَوَّلين
Deylemî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan merfû olarak rivayet ettiğine göre: Allah İshâk'ı kurban edilmekten fidyeyle kurtarınca Cibrîl aleyhisselâm ona gelip şöyle dedi: «Ey İshâk! Öncekilerden
والآخرين [] يشْهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله فَاغْفِر لَهُ
ve sonrakilerden hiç kimse [senin gibi] sabretmedi [] Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik eden kimseyi bağışla.»
سبقني أخي إِسْحَاق ﵇ إِلَى الدعْوَة
«Kardeşim İshâk aleyhisselâm bu duada benden önce davrandı.»
الْآيَات ١١٢ - ١٢٢
112 - 122. Ayetler