أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وبشرناه بِإسْحَاق نَبيا من الصَّالِحين} قَالَ: إِنَّمَا بشر بِهِ نَبيا حِين فدَاه الله من الذّبْح وَلم تكن الْبشَارَة بِالنُّبُوَّةِ حِين مولده
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وبشرناه بِإسْحَاق نَبيا من الصَّالِحين} “Biz de ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshâk'ı müjdeledik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ona ancak Allah kendisini kurban edilmekten fidyeyle kurtardığında bir peygamber olarak müjdelendi; peygamberlik müjdesi doğduğu anda değildi.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وبشرناه بِإسْحَاق} قَالَ: بشرى نبوة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {وبشرناه بِإسْحَاق} “Biz de ona İshâk'ı müjdeledik” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Peygamberlik müjdesidir.
بشر بِهِ مرَّتَيْنِ حِين ولد
İki defa müjdelendi: Doğduğu vakit
وَحين نبىء
ve peygamber kılındığı vakit.»
وَأخرج عبد بن حميد عَن عبد الحميد بن جُبَير بن شيبَة قَالَ: قلت لِابْنِ الْمسيب {وفديناه بذبحٍ عَظِيم} هُوَ إِسْحَاق قَالَ معَاذ الله
Abd b. Humeyd'in Abdülhamîd b. Cübeyr b. Şeybe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbnü'l-Müseyyeb'e: «{وفديناه بذبحٍ عَظِيم} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” [ayetindeki kurbanlık] İshâk mıdır?» dedim. O: «Hâşâ, Allah korusun!
وَلكنه إِسْمَاعِيل ﵇ فثوب بصبره إِسْحَاق
Aksine o İsmâîl aleyhisselâm'dır; onun sabrı sebebiyle İshâk ile mükâfatlandırıldı» dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وبشرناه بِإسْحَاق نَبيا} قَالَ: بشر بِهِ بعد ذَلِك نَبيا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وبشرناه بِإسْحَاق نَبيا} “Biz de ona bir peygamber olarak İshâk'ı müjdeledik” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Bundan sonra ona peygamber olarak müjdelendi.
بَعْدَمَا كَانَ هَذَا من أمره لما جاد لله بِنَفسِهِ {وباركنا عَلَيْهِ وعَلى إِسْحَاق وَمن ذريتهما محسن وظالم لنَفسِهِ مُبين} أَي مُؤمن وَكَافِر
Bu durum, canını Allah için feda ettiğinde gerçekleşti. {وباركنا عَلَيْهِ وعَلى إِسْحَاق وَمن ذريتهما محسن وظالم لنَفسِهِ مُبين} “Ona da İshâk'a da bereket verdik. İkisinin soyundan iyilik eden de var, nefsine apaçık zulmeden de” yani mümin de var kâfir de.»
وَفِي قَوْله {وَلَقَد مننا على مُوسَى وَهَارُون ونجيناهما وقومهما من الكرب الْعَظِيم}
{وَلَقَد مننا على مُوسَى وَهَارُون ونجيناهما وقومهما من الكرب الْعَظِيم} “Andolsun biz Mûsâ'ya da Hârûn'a da lütufta bulunduk. Onları ve kavimlerini o büyük sıkıntıdan kurtardık” ayeti hakkında ise:
أَي من آل فِرْعَوْن {وآتيناهما الْكتاب المستبين} قَالَ: التَّوْرَاة {وهديناهما الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} قَالَ: الإِسلام {وَتَركنَا عَلَيْهِمَا فِي الآخرين} قَالَ: أبقى الله عَلَيْهِمَا الثَّنَاء الْحسن فِي الآخرين
«Yani Firavun ailesinden [kurtardık]. {وآتيناهما الْكتاب المستبين} “Ve kendilerine apaçık Kitab'ı verdik” [ayeti hakkında]; Tevrat'ı, {وهديناهما الصِّرَاط الْمُسْتَقيم} “Onları dosdoğru yola ilettik” [ayeti hakkında]; İslâm'ı [kastediyor], {وَتَركنَا عَلَيْهِمَا فِي الآخرين} “Sonrakiler arasında ikisine de [güzel bir nam] bıraktık” [ayeti hakkında ise]; Allah sonrakiler arasında onlar için güzel bir övgü bıraktı» dedi.
الْآيَات ١٢٣ - ١٣٢
123 - 132. Ayetler
أخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإِن إلْيَاس لمن الْمُرْسلين} الْآيَات
İbn Asâkir'in Cüveybir yoluyla Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَإِن إلْيَاس لمن الْمُرْسلين} “Şüphesiz İlyâs da gönderilen peygamberlerdendi” ve devamındaki ayetler hakkında rivayet ettiğine göre
قَالَ: إِنَّمَا سمي بعلبك لعبادتهم البعل وَكَانَ موضعهم البدء فَسُمي بعلبك
o şöyle demiştir: «[Şehre] Ba‘lebek denilmesi Ba‘l'e tapmalarından dolayıdır; yerlerinin adı ise Bek idi, bu yüzden Ba‘lebek olarak isimlendirildi.»
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَإِن إلْيَاس} قَالَ: إِن الله تَعَالَى بعث إلْيَاس إِلَى بعلبك وَكَانُوا قوما يعْبدُونَ الْأَصْنَام وَكَانَت مُلُوك بني إِسْرَائِيل مُتَفَرِّقَة على الْعَامَّة كل ملك على نَاحيَة يأكلها وَكَانَ الْملك الَّذِي كَانَ إلْيَاس مَعَه يقوم لَهُ أمره ويقتدي بِرَأْيهِ وَهُوَ على هدي من بَين أَصْحَابه حَتَّى وَقع إِلَيْهِم قوم من عَبدة الْأَصْنَام فَقَالُوا لَهُ: مَا يَدْعُوك إِلَّا إِلَى الضَّلَالَة وَالْبَاطِل وَجعلُوا يَقُولُونَ لَهُ: أعبد هَذِه الْأَوْثَان الَّتِي تعبد الْمُلُوك وهم على مَا نَحن عَلَيْهِ
İbn Asâkir'in Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن إلْيَاس} “Şüphesiz İlyâs da...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Allah Teâlâ İlyâs'ı Ba‘lebek'e gönderdi. Onlar putlara tapan bir kavimdi. İsrâiloğulları'nın kralları halkın başına bölünmüş durumdaydı; her kral bir bölgenin başındaydı ve oranın gelirini yerdi. İlyâs'ın yanında bulunduğu kral ise onun emrini yerine getirir, onun görüşüne uyardı ve arkadaşları arasında doğru bir yol üzereydi. Nihayet putperestlerden bir grup onların yanına geldi ve krala şöyle dediler: 'O seni ancak sapıklığa ve bâtıla çağırıyor.' Ona şöyle demeye başladılar: 'Kralların taptığı ve bizim de üzerinde bulunduğumuz bu putlara tap!
يَأْكُلُون وَيَشْرَبُونَ وهم فِي ملكهم يَتَقَلَّبُونَ وَمَا تنقص دنياهم
Onlar yiyip içiyorlar, krallıklarının sefasını sürüyorlar ve bâtıl olduğunu iddia ettiğin
من رَبهم الَّذِي تزْعم أَنه بَاطِل وَمَا لنا عَلَيْهِم من فضل
Rableri yüzünden dünyalıklarından hiçbir şey eksilmiyor; bizim de onlara karşı bir üstünlüğümüz yok.'
فَاسْتَرْجع إلْيَاس فَقَامَ شعر رَأسه وَجلده فَخرج عَلَيْهِ إلْيَاس
Bunun üzerine İlyâs istircâ etti (innâ lillâh ve innâ ileyhi râciûn dedi), saçları ve derisi ürperdi ve İlyâs onun huzurundan çıktı.
قَالَ الْحسن ﵁: وَإِن الَّذِي زين لذَلِك الْملك امْرَأَته وَكَانَت قبله تَحت ملك جَبَّار وَكَانَ من الكنعانيين فِي طول وجسم وَحسن فَمَاتَ زَوجهَا فاتخذت تمثالاً
Hasan radıyallâhu anh dedi ki: O krala bunu süslü gösteren kişi karısıydı. Kadın daha önce zorba bir kralın nikâhı altındaydı. O kral Kenanlılardan olup uzun boylu, cüsseli ve yakışıklı biriydi. Kocası ölünce kadın onun heykeli şeklinde
على صُورَة بَعْلهَا من الذَّهَب وَجعلت لَهُ حدقتين من ياقوتتين وتوجته بتاج مكلل بالدر والجوهر ثمَّ أقعدته على سَرِير تدخل عَلَيْهِ فتدخنه وتطيبه وتسجد لَهُ ثمَّ تخرج عَنهُ فَتزوّجت بعد ذَلِك هَذَا الْملك الَّذِي كَانَ إلْيَاس مَعَه وَكَانَت فاجرة قد قهرت زَوجهَا وَوضعت البعل فِي ذَلِك الْبَيْت وَجعلت سبعين سادنا فعبدوا البعل فَدَعَاهُمْ إلْيَاس إِلَى الله فَلم يزدهم ذَلِك إِلَّا بعدا
altından bir kocasının suretini (Ba‘l) yaptırdı; ona iki yakuttan gözbebeği koydu, inci ve mücevherlerle süslenmiş bir taç giydirdi. Sonra onu bir tahtın üzerine oturttu. Yanına girip tütsü yakar, koku sürer ve ona secde eder, sonra da yanından çıkardı. Daha sonra kadın, İlyâs'ın yanında bulunduğu bu kralla evlendi. Kadın ahlaksız biriydi, kocasına baskın çıkmıştı. Ba‘l'i o eve yerleştirdi ve yetmiş hizmetçi (hâdim) tayin etti; böylece Ba‘l'e taptılar. İlyâs onları Allah'a davet etti, fakat bu davet onları [haktan] uzaklaşmaktan başka bir şeye sevk etmedi.
فَقَالَ إلْيَاس: اللَّهُمَّ إِن بني إِسْرَائِيل قد أَبَوا إِلَّا الْكفْر بك وَعبادَة غَيْرك فَغير مَا بهم من نِعْمَتك فَأوحى الله إِلَيْهِ: إِنِّي قد جعلت أَرْزَاقهم بِيَدِك
Bunun üzerine İlyâs şöyle dua etti: 'Allahım! İsrâiloğulları Sana inkâr etmekten ve Senden başkasına tapmaktan başka bir şeyi kabul etmediler; onlardaki nimetini değiştir!' Allah ona: 'Ben onların rızıklarını senin eline verdim' diye vahyetti.
فَقَالَ: اللَّهُمَّ أمسك عَنْهُم الْقطر ثَلَاث سِنِين فَأمْسك الله عَنْهُم الْقطر وَأرْسل إِلَى الْملك فتاه اليسع فَقَالَ: قل لَهُ إِن إلْيَاس يَقُول لَك أَنَّك اخْتَرْت عبَادَة البعل على عبَادَة الله وَاتَّبَعت هوى امْرَأَتك فاستعد للعذاب وَالْبَلَاء فَانْطَلق اليسع فَبلغ رسَالَته للْملك فعصمه الله تَعَالَى من شَرّ الْملك وَأمْسك الله عَنْهُم الْقطر حَتَّى هَلَكت الْمَاشِيَة وَالدَّوَاب وَجهد النَّاس جهداً شَدِيدا
İlyâs: 'Allahım! Onlardan yağmuru üç yıl boyunca tut' dedi. Allah da onlardan yağmuru kesti. İlyâs genç yardımcısı Elyesa'ı krala göndererek: 'Ona de ki: İlyâs sana şöyle diyor: Sen Allah'a ibadet etmek yerine Ba‘l'e ibadet etmeyi seçtin ve karının hevasına uydun; azaba ve belaya hazır ol!' dedi. Elyesa gitti ve mesajını krala iletti; Allah Teâlâ da onu kralın şerrinden korudu. Allah onlardan yağmuru öyle bir kesti ki davarlar ve binek hayvanları helak oldu, insanlar da çok şiddetli bir darlık ve sıkıntıya düştüler.
وَخرج إلْيَاس إِلَى ذرْوَة جبل فَكَانَ الله يَأْتِيهِ برزقه وفجر لَهُ عينا معينا لشرابه وَطهُوره حَتَّى أصَاب النَّاس الْجهد فَأرْسل الْملك إِلَى السّبْعين فَقَالَ لَهُم: سلوا البعل أَن يفرج مَا بِنَا فأخرجوا أصنامهم فقربوا لَهَا الذَّبَائِح وعطفوا عَلَيْهَا وَجعلُوا يدعونَ حَتَّى طَال ذَلِك بهم فَقَالَ لَهُم الْملك: إِن إِلَه إلْيَاس كَانَ أسْرع إِجَابَة من هَؤُلَاءِ فبعثوا فِي طلب إلْيَاس فَأتى فَقَالَ: أتحبون أَن يفرج عَنْكُم قَالُوا: نعم
İlyâs bir dağın zirvesine çekildi. Allah onun rızkını getiriyor ve içeceği ile temizliği için ona tatlı ve berrak bir su pınarı fışkırtıyordu. Nihayet insanlara şiddetli darlık isabet edince kral o yetmiş din adamına haber gönderip: 'Ba‘l'den bu sıkıntımızı gidermesini isteyin' dedi. Putlarını çıkarıp kurbanlar sundular, çevresinde toplandılar ve dua etmeye başladılar; bu durum uzayıp gitti. Bunun üzerine kral onlara: 'İlyâs'ın ilahı, duaya bunlardan daha hızlı icabet ediyordu' dedi. İlyâs'ı aramaya adam gönderdiler. İlyâs geldi ve: 'Sıkıntınızın giderilmesini ister misiniz?' dedi. Onlar: 'Evet' dediler.
قَالَ: فاخرجوا أوثانكم فَدَعَا إلْيَاس ﵇ ربه أَن يفرج عَنْهُم فارتفعت سَحَابَة مثل الترس
İlyâs: 'Öyleyse putlarınızı çıkarın' dedi. İlyâs aleyhisselâm Rabbine, onların sıkıntısını gidermesi için dua etti. Bunun üzerine kalkan gibi bir bulut yükseldi.
وهم ينظرُونَ ثمَّ أرسل الله عَلَيْهِم الْمَطَر فأغاثهم فتابوا وَرَجَعُوا
Onlar bakıp dururken Allah üzerlerine yağmur indirdi ve imdatlarına yetişti. Bunun üzerine tövbe edip [hakk'a] döndüler.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن مَسْعُود قَالَ {إلْيَاس} هُوَ إِدْرِيس
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiğine göre o, «{إلْيَاس} İdrîs'tir» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: كَانَ يُقَال أَن {إلْيَاس} هُوَ إِدْرِيس ﵇
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{إلْيَاس} peygamberin İdrîs aleyhisselâm olduğu söylenirdi.»
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن كَعْب ﵁ قَالَ: أَرْبَعَة أَنْبيَاء الْيَوْم أَحيَاء
İbn Asâkir'in Ka‘b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Dört peygamber bugün hayattadır:
اثْنَان فِي الدُّنْيَا
İkisi yeryüzünde;
إلْيَاس وَالْخضر
İlyâs ve Hızır.
وَاثْنَانِ فِي السَّمَاء
İkisi de göktedir;
عِيسَى وَإِدْرِيس
Îsâ ve İdrîs.»
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن شَوْذَب ﵁ قَالَ: الْخضر ﵇ من وَفد فَارس وإلياس ﵇ من بني إِسْرَائِيل يَلْتَقِيَانِ كل عَام بِالْمَوْسِمِ
İbn Asâkir'in İbn Şevzeb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hızır aleyhisselâm Fars heyetinden (soyundan), İlyâs aleyhisselâm ise İsrâiloğulları'ndandır; her yıl hac mevsiminde buluşurlar.»
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن وهب ﵁ قَالَ: دَعَا إلْيَاس ﵇ ربه أَن يريحه من قومه فَقيل لَهُ: انْظُر يَوْم كَذَا وَكَذَا
İbn Asâkir'in Vehb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İlyâs aleyhisselâm Rabbine, kendisini kavminden kurtarıp rahata kavuşturması için dua etti. Kendisine: «Falanca ve falanca güne bak,
فَإِذا هُوَ بِشَيْء قد أقبل على صُورَة فرس فَإِذا رَأَيْت دَابَّة لَوْنهَا مثل لون النَّار فاركبها فَجعل يتَوَقَّع ذَلِك الْيَوْم فَإِذا هُوَ بِشَيْء قد أقبل على صُورَة فرس لَونه كلون النَّار حَتَّى وقف بَين يَدَيْهِ فَوَثَبَ عَلَيْهِ فَانْطَلق بِهِ فَكَانَ آخر الْعَهْد بِهِ فَكَسَاهُ الله الريش وكساه النُّور وَقطع عَنهُ لَذَّة الْمطعم وَالْمشْرَب فَصَارَ فِي الْمَلَائِكَة ﵈
karşına at suretinde bir şey geldiğinde, rengi ateş rengine benzeyen bir binek gördüğün zaman ona bin» denildi. O da o günü beklemeye koyuldu. Derken rengi ateş renginde, at suretinde bir şey geldi ve önünde durdu. İlyâs üzerine sıçradı, binek onu alıp gitti ve bu onunla olan son görüşme oldu. Allah ona tüy ve nur giydirdi; yeme ve içme lezzetini ondan kesti; böylece melekler aleyhimüsselâm arasına karıştı.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن الْحسن ﵁ قَالَ: إلْيَاس ﵇ مُوكل بالفيافي
İbn Asâkir'in Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İlyâs aleyhisselâm çöllere ve ıssız sahalara vekil kılınmıştır,
وَالْخضر ﵇ بالجبال وَقد أعطيا الْخلد فِي الدُّنْيَا إِلَى الصَّيْحَة الأولى وإنهما يَجْتَمِعَانِ كل عَام بِالْمَوْسِمِ
Hızır aleyhisselâm ise dağlara. İkisine de birinci sûra üfürülüşe kadar dünyada ebedîlik verilmiştir ve ikisi her yıl hac mevsiminde bir araya gelirler.»
وَأخرج الْحَاكِم عَن كَعْب ﵁ قَالَ: كَانَ إلْيَاس ﵇ صَاحب جبال وبرية يَخْلُو فِيهَا يعبد ربه ﷿ وَكَانَ ضخم الرَّأْس خميص الْبَطن دَقِيق السَّاقَيْن فِي صَدره شامة حَمْرَاء وَإِنَّمَا رَفعه الله تَعَالَى إِلَى أَرض الشَّام لم يصعد بِهِ إِلَى السَّمَاء وَهُوَ الَّذِي سَمَّاهُ الله ذَا النُّون
Hâkim'in Ka‘b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İlyâs aleyhisselâm, dağlarda ve çöllerde inzivaya çekilip Rabbi Azze ve Celle'ye ibadet eden biriydi. Başı büyük, karnı zayıf, bacakları inceydi; göğsünde kırmızı bir ben vardı. Allah Teâlâ onu ancak Şam topraklarına yükseltti, onu göğe çıkarmadı. O, Allah'ın Zü'n-Nûn diye isimlendirdiği kimsedir.»
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْخضر هُوَ إلْيَاس
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hızır, İlyâs'ın ta kendisidir.»
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَضَعفه عَن أنس ﵁ قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي سفر فنزلنا منزلا فَإِذا رجل فِي الْوَادي يَقُول: اللَّهُمَّ اجْعَلنِي من أمة مُحَمَّد المرحومة المغفورة المثاب لَهَا فاشرفت على الْوَادي فَإِذا طوله ثلثمِائة ذِرَاع وَأكْثر
Hâkim'in rivayet edip sahihlediği, Beyhakî'nin ise ed-Delâil'de rivayet edip zayıf gördüğü Enes radıyallâhu anh'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir seferdeydik. Bir yerde konakladık. Bir de baktık ki vadide bir adam: 'Allahım! Beni Muhammed'in merhamet olunmuş, bağışlanmış ve mükâfatlandırılmış ümmetinden eyle!' diyor. Vadiye doğru baktım, bir de ne göreyim, boyu üç yüz arşın veya daha fazlaydı.
فَقَالَ: من أَنْت قلت: أنس خَادِم رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: أَيْن هُوَ قلت: هُوَ ذَا يسمع كلامك قَالَ: فأته وَأقرهُ مني السَّلَام وَقل لَهُ أَخُوك إلْيَاس يُقْرِئك السَّلَام
O: 'Sen kimsin?' dedi. Ben: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hizmetçisi Enes'im' dedim. 'O nerede?' dedi. 'İşte şurada, senin sözünü işitiyor' dedim. 'Öyleyse yanına git, benden ona selâm söyle ve ona de ki: Kardeşin İlyâs sana selâm söylüyor' dedi.
فَأتيت النَّبِي ﷺ فَأَخْبَرته فجَاء حَتَّى عانقه وقعدا يتحدثان فَقَالَ لَهُ: يَا رَسُول الله إِنِّي إِنَّمَا آكل فِي كل سنة يَوْمًا وَهَذَا يَوْم فطري فَكل أَنْت وَأَنا فَنزلت عَلَيْهِمَا مائدة من السَّمَاء وخبز وحوت وكرفس فأكلا وأطعماني وصليا الْعَصْر ثمَّ وَدعنِي وودعه ثمَّ رَأَيْته مر على
Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip haber verdim. Geldi ve sarıldılar, oturup konuştular. İlyâs ona: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben her yıl sadece bir gün yerim, bugün de benim oruç açma günümdür; sen ve ben [birlikte] yiyelim' dedi. Bunun üzerine ikisine gökten bir sofra indi; ekmek, balık ve kereviz vardı. Yediler, bana da yedirdiler. İkindi namazını kıldılar, sonra benimle vedalaştı ve onunla da vedalaştı. Sonra onun üzerinden
السَّحَاب نَحْو السَّمَاء قَالَ الْحَاكِم: هَذَا حَدِيث صَحِيح الإِسناد وَقَالَ الذَّهَبِيّ: بل هُوَ مَوْضُوع قبح الله من وَضعه
bulutların üzerinden göğe doğru geçtiğini gördüm. Hâkim: 'Bu, senedi sahih bir hadistir' dedi. Zehebî ise şöyle dedi: 'Aksine bu uydurmadır, onu uyduranı Allah kahretsin!'
قَالَ: وَمَا كنت أَحسب وَلَا أجوِّز أَن الْجَهْل يبلغ بالحاكم أَن يصحح هَذَا
[Zehebî] dedi ki: «Cehaletin Hâkim'i bunu sahih kılacak dereceye ulaştıracağını sanmazdım ve caiz görmezdim.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أَتَدعُونَ بعلاً} قَالَ: صنماً
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «[Ba‘l] bir puttur» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {أَتَدعُونَ بعلاً} قَالَ: رَبًّا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” ayeti hakkında: «Rabbe mi [yalvarıyorsunuz?]» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَإِبْرَاهِيم الْحَرْبِيّ فِي غَرِيب الحَدِيث عَن ابْن عَبَّاس ﵄
İbn Ebî Hâtim ve Garîbü'l-Hadîs'te İbrâhîm el-Harbî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre
أَنه أبْصر رجلا يَسُوق بقرة فَقَالَ: من بعل هَذِه فَدَعَاهُ فَقَالَ: مِمَّن أَنْت قَالَ: من أهل الْيمن
o, bir ineği süren bir adam gördü ve: «Bu ineğin ba‘li (sahibi) kim?» dedi. Onu çağırdı ve: «Sen kimlerdensin?» dedi. Adam: «Yemen halkındanım» dedi.
فَقَالَ: هِيَ لُغَة {أَتَدعُونَ بعلاً} أَي رَبًّا
Bunun üzerine [İbn Abbâs]: «Bu bir lehçedir; {أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” yani bir rabbe mi [yalvarıyorsunuz demektir]» dedi.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن مُجَاهِد ﵁
İbnü'l-Enbârî'nin Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre:
استام بِنَاقَة رجل من حمير فَقَالَ لَهُ: أَنْت صَاحبهَا قَالَ: أَنا بَعْلهَا فَقَالَ ابْن عَبَّاس {أَتَدعُونَ بعلاً} أَتَدعُونَ رَبًّا
Himyer kabilesinden bir adamın devesine paha biçti ve ona: «Sen bunun sahibi misin?» dedi. Adam: «Ben onun ba‘liyim (sahibiyim)» dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs: «{أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” [ifadesi], bir rabbe mi yalvarıyorsunuz [demektir]» dedi.
مِمَّن أَنْت قَالَ: من حمير
«Sen kimlerdensin?» dedi. [Adam]: «Himyer'denim» dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: مر رجل يَقُول: من يعرف الْبَقَرَة فَقَالَ رجل: أَنا بَعْلهَا فَقَالَ لَهُ ابْن عَبَّاس ﵄: تزْعم أَنَّك زوج الْبَقَرَة قَالَ الرجل: أما سَمِعت قَول الله {أَتَدعُونَ بعلاً وتذرون أحسن الْخَالِقِينَ} قَالَ: تدعون بعلاً وَأَنا ربكُم فَقَالَ لَهُ ابْن عَبَّاس ﵄: صدقت
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam: «Bu ineğin sahibini tanıyan var mı?» diyerek geçti. Bir adam da: «Onun ba‘li (sahibi) benim» dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ona: «Sen ineğin eşi olduğunu mu iddia ediyorsun?» dedi. Adam: «Allah'ın {أَتَدعُونَ بعلاً وتذرون أحسن الْخَالِقِينَ} “Yaratıcıların en güzelini bırakıp da Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” sözünü işitmedin mi?» dedi. [Ve ekledi]: «Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz, yani rabbinize mi [demektir].» Bunun üzerine İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ona: «Doğru söyledin» dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أَتَدعُونَ بعلاً} قَالَ: رَبًّا بلغَة ازدة شنوأة
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” ayeti hakkında: «Ezd-i Şenûe lehçesinde 'Rab' demektir» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم ﵁ فِي قَوْله {أَتَدعُونَ بعلاً} قَالَ: صنماً لَهُم كَانُوا يعبدونه فِي بعلبك وَهِي وَرَاء دمشق فَكَانَ بهَا البعل الَّذِي يعبدونه
İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onların Ba'lebek'te taptıkları bir putlarıydı. Ba'lebek ise Şam'ın arkasındadır. Taptıkları Ba'l orada bulunmaktaydı.»
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {أَتَدعُونَ بعلاً} قَالَ: رَبًّا باليمانية يَقُول الرجل للرجل: من بعل الثَّوْب
İbnü'l-Münzir'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Yemen lehçesinde 'Rab' demektir. Nitekim bir adam diğerine: 'Bu elbisenin ba'li (sahibi) kimdir?' der.»
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قيس بن سعد قَالَ: سَأَلَ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Kays b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
رجل ابْن عَبَّاس ﵁ عَن قَوْله {أَتَدعُونَ بعلاً} فَسكت عَنهُ ابْن عَبَّاس ﵄ ثمَّ سَأَلَهُ فَسكت عَنهُ فَسمع رجلا ينشد ضَالَّة فَسمع آخر يَقُول: أَنا بَعْلهَا
Bir adam İbn Abbâs radıyallâhu anh'a {أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” ayetini sordu; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ona cevap vermeyip sustu. Sonra adam tekrar sordu, o yine sustu. Derken kaybolmuş bir malı soruşturan bir adam duydu; bir başkasının da: «Onun ba'li (sahibi) benim» dediğini işitti.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس: أَيْن السَّائِل اسْمَع مَا يَقُول السَّائِل
Bunun üzerine İbn Abbâs: «Soru soran nerede? Bak, [cevap veren] ne diyor, dinle!» dedi.
أَنا بَعْلهَا
«Ben onun ba'liyim» [sözü],
أَنا رَبهَا {أَتَدعُونَ بعلاً} أَتَدعُونَ رَبًّا
«Ben onun rabbiyim (sahibiyim) [demektir]; {أَتَدعُونَ بعلاً} “Ba‘l'e mi yalvarıyorsunuz?” [ise] bir rabbe mi yalvarıyorsunuz [demektir]» [dedi].
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {سَلام على إل ياسين} قَالَ: هُوَ إلْيَاس
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {سَلام على إل ياسين} “İlyâs'a selâm olsun!” ayeti hakkında: «O, İlyâs'tır» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك أَنه قَرَأَ سَلام على ادراسين وَقَالَ: هُوَ مثل إلْيَاس مثل عِيسَى والمسيح وَمُحَمّد وَأحمد وَإِسْرَائِيل وَيَعْقُوب
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o, [ayeti] «Selâmun alâ İdrâsîn» şeklinde okumuş ve şöyle demiştir: «Bu; İlyâs gibi, Îsâ ile Mesîh, Muhammed ile Ahmed ve İsrâîl ile Ya'kûb gibidir.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {سَلام على إل ياسين} قَالَ: نَحن آل مُحَمَّد {إل ياسين}
İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {سَلام على إل ياسين} “İlyâs'a selâm olsun!” ayeti hakkında: «Biz Muhammed'in âliyiz; {إل ياسين} [ise Âl-i Yâsîn demektir]» demiştir.
الْآيَات ١٣٣ - ١٣٨
133-138. AYETLER
أخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ {إِلَّا عجوزاً فِي الغابرين} يَقُول: إِلَّا امْرَأَته تخلفت فمشخت حجرا وَكَانَت تسمى هيشفع
İbn Cerîr'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {إِلَّا عجوزاً فِي الغابرين} “Geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: «Yani geride kalan karısı müstesna; o geride kaldı ve taşa dönüştürüldü. Adı da Heyşefa' idi.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {إِلَّا عجوزاً فِي الغابرين} قَالَ: الهالكين {وَإِنَّكُمْ لتمرون عَلَيْهِم} قَالَ: فِي أسفاركم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {إِلَّا عجوزاً فِي الغابرين} “Geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna” ayeti hakkında: «Helâk olanlar [arasında]» demiştir; {وَإِنَّكُمْ لتمرون عَلَيْهِم} “Şüphesiz siz onların yanından geçip gidiyorsunuz” ayeti hakkında ise: «Yolculuklarınızda» demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَإِنَّكُمْ لتمرون عَلَيْهِم مصبحين وبالليل} قَالَ: نعم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِنَّكُمْ لتمرون عَلَيْهِم مصبحين وبالليل} “Şüphesiz siz sabahleyin de geceleyin de onların yanından geçip gidiyorsunuz” ayeti hakkında: «Evet» demiştir.
صباحاً وَمَسَاء من أَخذ من الْمَدِينَة إِلَى الشَّام أَخذ على سدوم قَرْيَة قوم لوط
«Sabah akşam... Medine'den Şam'a giden kimse Lût kavminin memleketi olan Sodom'a uğrar.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِنَّكُمْ لتمرون عَلَيْهِم مصبحين وبالليل} قَالَ {لتمرون عَلَيْهِم مصبحين} قَالَ: على قَرْيَة قوم لوط {أَفلا تعقلون} قَالَ: أَفلا تتفكرون أَن يُصِيبكُم مَا أَصَابَهُم
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {وَإِنَّكُمْ لتمرون عَلَيْهِم مصبحين وبالليل} “Şüphesiz siz sabahleyin de geceleyin de onların yanından geçip gidiyorsunuz” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{لتمرون عَلَيْهِم مصبحين} “Sabahleyin onların yanından geçip gidiyorsunuz” [ifadesi], Lût kavminin memleketine [uğruyorsunuz demektir]. {أَفلا تعقلون} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [ifadesi ise], onların başına gelenin sizin de başınıza gelebileceğini hiç düşünmüyor musunuz? [demektir].»
الْآيَات ١٣٩ - ١٤٨
139-148. AYETLER
أخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن طَاوس فِي قَوْله {وَإِن يُونُس لمن الْمُرْسلين إِذْ أبق إِلَى الْفلك المشحون} قَالَ: قيل ليونس ﵇ إِن قَوْمك يَأْتِيهم الْعَذَاب يَوْم كَذَا وَكَذَا
Abdurrezzâk, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Tâvûs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن يُونُس لمن الْمُرْسلين إِذْ أبق إِلَى الْفلك المشحون} “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı” ayeti hakkında şöyle demiştir: Yûnus aleyhisselâm'a: «Kavmine falan falan gün azap gelecektir» denildi.
فَلَمَّا كَانَ يَوْمئِذٍ خرج يُونُس ﵇ فَفَقدهُ قومه فَخَرجُوا بالصغير وَالْكَبِير وَالدَّوَاب وكل شَيْء
O gün gelince Yûnus aleyhisselâm çıktı gitti. Kavmi onu bulamayınca küçüğüyle, büyüğüyle, hayvanlarıyla ve her şeyleriyle dışarı çıktılar.
ثمَّ عزلوا الوالدة عَن وَلَدهَا وَالشَّاة عَن وَلَدهَا والناقة وَالْبَقَرَة عَن وَلَدهَا فَسمِعت لَهُم عجيجاً فَأَتَاهُم الْعَذَاب حَتَّى نظرُوا إِلَيْهِ ثمَّ صرف عَنْهُم
Sonra anneyi yavrusundan, koyunu kuzusundan, deveyi ve ineği buzağısından ayırdılar; böylece onların feryat figanları duyuldu. Azap üzerlerine geldi, öyle ki onu gördüler; sonra azap onlardan geri çevrildi.
فَلَمَّا لم يصبهم الْعَذَاب ذهب يُونُس ﵇ مغاضباً فَركب فِي الْبَحْر فِي سفينة مَعَ أنَاس حَتَّى إِذا كَانُوا حَيْثُ شَاءَ الله تَعَالَى ركدت السَّفِينَة فَلم تسر فَقَالَ صَاحب السَّفِينَة: مَا يمنعنا أَن نسير إِلَّا أَن فِيكُم رجلا مشؤوماً قَالَ: فاقترعوا ليلقوا أحدهم فَخرجت الْقرعَة على يُونُس فَقَالُوا: مَا كُنَّا لنفعل بك هَذَا
Kendilerine azap isabet etmeyince Yûnus aleyhisselâm öfkeyle ayrılıp gitti ve birtakım insanlarla birlikte denizde bir gemiye bindi. Allah Teâlâ'nın dilediği bir yere vardıklarında gemi durdu ve ilerlemedi. Gemi sahibi: «İçinizde uğursuz bir adam bulunmasından başka bir şey bizim ilerlememize engel olamaz» dedi. [Tâvûs] dedi ki: İçlerinden birini [denize] atmak için kura çektiler ve kura Yûnus'a çıktı. Bunun üzerine: «Sana bunu yapacak değiliz» dediler.
ثمَّ اقترعوا أَيْضا فَخرجت الْقرعَة عَلَيْهِ ثَلَاثًا فَرمى بِنَفسِهِ فالتقمه الْحُوت قَالَ طَاوس: بَلغنِي أَنه لما نبذه الْحُوت بالعراء وَهُوَ سقيم نَبتَت عَلَيْهِ شَجَرَة من يَقْطِين واليقطين الدُّبَّاء فَمَكثَ حَتَّى إِذا رجعت إِلَيْهِ نَفسه يَبِسَتْ الشَّجَرَة فَبكى يُونُس ﵇ حزنا عَلَيْهَا فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَتَبْكِي على هَلَاك شَجَرَة وَلَا تبْكي على هَلَاك مائَة ألف
Sonra tekrar kura çektiler, kura üç defa ona çıktı. Bunun üzerine kendisini [denize] attı ve balık onu yuttu. Tâvûs dedi ki: Bana ulaştığına göre balık onu hasta bir halde çıplak bir yere attığında, üzerinde kabak cinsinden bir ağaç bitti —yaktîn, kabaktır—. Orada kaldı; nihayet kendine gelince ağaç kurudu. Yûnus aleyhisselâm ona üzülerek ağladı. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: «Bir ağacın kurumasına ağlıyorsun da yüz bin kişinin helâk olmasına ağlamıyor musun?»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما بعث الله يُونُس ﵇ إِلَى أهل قريته فَردُّوا عَلَيْهِ مَا جَاءَهُم بِهِ فامتنعوا مِنْهُ فَلَمَّا فعلوا ذَلِك أوحى الله إِلَيْهِ: إِنِّي مُرْسل عَلَيْهِم الْعَذَاب فِي يَوْم كَذَا وَكَذَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah, Yûnus aleyhisselâm'ı kavminin halkına gönderdiğinde, getirdiği şeyi reddettiler ve ona uymaktan kaçındılar. Onlar böyle yapınca Allah ona: «Falan falan günde üzerlerine azap göndereceğim» diye vahyetti.
فَأخْرج من بَين
Bunun üzerine [Yûnus] onların arasından
أظهرهم فَاعْلَم قومه الَّذِي وعد الله من عَذَابه إيَّاهُم فَقَالُوا: ارمقوه فَإِن هُوَ خرج من بَين أظْهركُم فَهُوَ الله كَائِن مَا وَعدكُم
ayrılıp çıktı ve Allah'ın kendilerine vadettiği azabı kavmine bildirdi. Onlar da: «Onu gözetleyin; şayet aranızdan çıkıp giderse, Allah'a yemin olsun ki size vadettiği şey gerçekleşecektir» dediler.
فَلَمَّا كَانَت اللَّيْلَة الَّتِي وعدوا الْعَذَاب فِي صبيحتها أدْلج فَرَآهُ الْقَوْم فحذروا فَخَرجُوا من الْقرْيَة إِلَى برَاز من أَرضهم وَفرقُوا بَين كل دَابَّة وَوَلدهَا
Sabahında azabın vuku bulacağı vadedilen gece olunca [Yûnus] erkenden yola çıktı. Kavim onu görünce sakındılar ve kasabadan arazilerinin açık bir alanına çıktılar; her hayvanı yavrusundan ayırdılar.
ثمَّ عجوا إِلَى الله وأنابوا واستقالوا فأقالهم وانتظر يُونُس عَلَيْهِ الْخَبَر عَن الْقرْيَة وَأَهْلهَا
Sonra Allah'a feryat edip yöneldiler ve bağışlanma dilediler; [Allah da] onları bağışladı. Yûnus aleyhisselâm ise kasaba ve halkı hakkında haber bekliyordu.
حَتَّى مر مار فَقَالَ: مَا فعل أهل الْقرْيَة قَالَ: فعلوا أَن نَبِيّهم لما خرج من بَين أظهرهم عرفُوا أَنه قد صدقهم مَا وعدهم من الْعَذَاب فَخَرجُوا من قريتهم إِلَى برَاز من الأَرْض ثمَّ فرقوا بَين كل ذَات ولد وَوَلدهَا ثمَّ عجوا إِلَى الله وتابوا إِلَيْهِ فَقبل مِنْهُم وَأخر عَنْهُم الْعَذَاب
Nihayet oradan geçen bir yolcuya rastladı ve: «Kasaba halkı ne yaptı?» dedi. O da: «Peygamberleri aralarından çıkıp gidince azap konusunda kendilerine vadettiği şeyde doğru söylediğini anladılar; kasabalarından açık bir araziye çıktılar, sonra her yavru sahibini yavrusundan ayırdılar, sonra Allah'a feryat edip O'na tövbe ettiler. [Allah da] onların tövbesini kabul etti ve azabı onlardan erteledi» dedi.
فَقَالَ يُونُس ﵇ عِنْد ذَلِك: لَا أرجع إِلَيْهِم كذابا أبدا وَمضى على وَجهه
Bunun üzerine Yûnus aleyhisselâm: «Artık aralarına ebediyen bir yalancı olarak dönmem» dedi ve çekip gitti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن الْحَارِث قَالَ: لما خرج يُونُس ﵇ مغاضباً أَتَى السَّفِينَة فركبها فامتنعت أَن تجْرِي فَقَالَ أَصْحَاب السَّفِينَة: مَا هَذَا إِلَّا لحَدث أحدثتموه فَقَالَ بَعضهم لبَعض: تَعَالَوْا حَتَّى نقترع فَمن وَقعت عَلَيْهِ الْقرعَة فالقوه فِي المَاء فاقترعوا فَوَقَعت الْقرعَة على يُونُس ﵇ ثمَّ عَادوا فَوَقَعت الْقرعَة عَلَيْهِ فِي الثَّالِثَة فَلَمَّا رأى يُونُس ذَلِك قَالَ: هُوَ أَنا فَخرج فَطرح نَفسه فَإِذا حوت قد رفع رَأسه من المَاء قدر ثَلَاثَة أَذْرع فَذهب لِيطْرَح نَفسه فَاسْتَقْبلهُ الْحُوت فَإِذا هوى إِلَيْهِ ليأخذه فتحول إِلَى الْجَانِب الآخر فَإِذا الْحُوت قد استقبله فَلَمَّا رأى يُونُس ﵇ ذَلِك عرف أَنه أَمر من الله فَطرح نَفسه فَأَخذه الْحُوت قبل أَن يمر على المَاء فَأوحى الله إِلَى الْحُوت أَن لَا تهضم لَهُ عظما وَلَا تَأْكُل لَهُ لَحْمًا حَتَّى آمُر بأَمْري [] بِكَذَا وَكَذَا وَكَذَا
İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. el-Hâris'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yûnus aleyhisselâm öfkeyle ayrılıp gittiğinde bir gemiye gelip bindi. Gemi hareket etmekten imtina etti. Gemi sahipleri: «Bu ancak sizin işlediğiniz bir suç sebebiyledir» dediler. Birbirlerine: «Gelin kura çekelim, kura kime çıkarsa onu suya atın» dediler. Kura çektiler ve kura Yûnus aleyhisselâm'a çıktı. Sonra tekrar kura çektiler, üçüncüde de kura ona çıktı. Yûnus bunu görünce: «O [suçlu] benim» dedi, çıktı ve kendini [suya] attı. Bir de baktı ki bir balık başını sudan üç arşın kadar kaldırmış. Kendini atmaya yeltendiğinde balık onu karşıladı. Balık onu yakalamak için yönelince diğer tarafa geçti; bir de baktı ki balık yine onu karşılamış. Yûnus aleyhisselâm bunu görünce bunun Allah'tan bir emir olduğunu anladı ve kendini attı; balık da daha suya temas etmeden onu yakaladı. Allah balığa: «Ben falan falan şeyi emredinceye kadar onun hiçbir kemiğini ezme ve hiçbir etini yeme!» diye vahyetti.
حَتَّى ألزقه بالطين فَسمع تَسْبِيح الأَرْض فَذَلِك حِين نَادَى
Nihayet [balık] onu çamura kadar indirdi; [Yûnus] yerin tesbihini işitti. İşte o vakit niyaz etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لما ألْقى يُونُس عَلَيْهِ سَلام نَفسه فِي الْبَحْر التقمه الْحُوت هوى بِهِ حَتَّى انْتهى إِلَى مفجر من الأَرْض أَو كلمة تشبهها فَسمع تَسْبِيح الأَرْض (فَنَادَى فِي الظُّلُمَات أَن لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين) (الْأَنْبِيَاء الْآيَة ٨٧) فَأَقْبَلت الدعْوَة تحوم الْعَرْش فَقَالَت الْمَلَائِكَة: يَا رَبنَا إِنَّا نسْمع صَوتا ضَعِيفا من بِلَاد غربَة قَالَ: وتدرون مَاذَا كم قَالُوا: لَا يَا رَبنَا قَالَ: ذَاك عَبدِي يُونُس قَالُوا: الَّذِي كُنَّا لَا
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yûnus aleyhisselâm kendini denize atınca balık onu yuttu ve onu yerin fışkırdığı yere —veya buna benzer bir kelimeye— kadar indirdi. Yerin tesbihini işitti ve (karanlıklar içinde: Senden başka ilâh yoktur, Sen münezzehsin, gerçekten ben zalimlerden oldum! diye niyaz etti) (el-Enbiyâ, 87. ayet). Bu dua Arş'ın etrafında dönmeye başladı. Melekler: 'Ey Rabbimiz! Gurbet diyarından zayıf bir ses işitiyoruz' dediler. [Allah]: 'Bunun kim olduğunu biliyor musunuz?' buyurdu. 'Hayır, ey Rabbimiz' dediler. 'O kulum Yûnus'tur' buyurdu. Onlar: 'Hani şu kendisine ait kabul edilmiş bir amel ve icabet edilmiş bir dua yükseltip durduğumuz
نزال نرفع لَهُ عملا متقبلاً وَدعوهُ مجابة قَالَ: نعم
kimse mi?' dediler. [Allah]: 'Evet' buyurdu.
قَالُوا: يَا رَبنَا أَلا ترحم مَا كَانَ يصنع فِي الرخَاء وتنجيه عِنْد الْبلَاء
Melekler: 'Ey Rabbimiz! Genişlik ve bolluk zamanında yaptıklarına merhamet edip onu darlık anında kurtarmaz mısın?' dediler.
قَالَ: بلَى فَأمر الْحُوت فحفظه
[Allah]: 'Evet [kurtarırım]' buyurdu ve balığa emredip onu korumasını sağladı.»
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre:
أَن لَفظه حِين لَفظه فِي أصل يقطينة وَهِي الدُّبَّاء فلفظه وَهُوَ كَهَيئَةِ الصَّبِي وَكَانَ يستظل بظلها وهيأ الله لَهُ أرواة من الْوَحْش فَكَانَت تروح عَلَيْهِ بكرَة وَعَشِيَّة فتفشخ رِجْلَيْهَا فيشرب من لَبنهَا حَتَّى نبت لَحْمه
[Balık] onu dışarı attığında, bir kabak fidanının dibine attı —yaktîn, kabaktır—. Onu [yeni doğmuş] bir çocuk heyetinde dışarı attı; onun gölgesinde gölgeleniyordu. Allah ona yabanî bir dağ keçisi lütfetti; sabah akşam yanına gelir, bacaklarını açar, o da etleri bitip güçleninceye kadar onun sütünden içerdi.
وَأخرج ابْن إِسْحَاق وَالْبَزَّار وَابْن جرير عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لما أَرَادَ الله حبس يُونُس ﵇ فِي بطن الْحُوت أوحى الله إِلَى الْحُوت أَن خُذْهُ وَلَا تخدش لَهُ لَحْمًا وَلَا تكسر لَهُ عظما فَأَخذه ثمَّ أَهْوى بِهِ إِلَى مَسْكَنه فِي الْبَحْر فَلَمَّا انْتهى بِهِ إِلَى أَسْفَل الْبَحْر سمع يُونُس حسا فَقَالَ فِي نَفسه: مَا هَذَا
İbn İshâk, Bezzâr ve İbn Cerîr'in Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah, Yûnus aleyhisselâm'ı balığın karnında hapsetmek isteyince balığa: 'Onu al; fakat etini tırmalama, kemiğini kırma!' diye vahyetti. Balık onu aldı, sonra denizin derinliğindeki meskenine doğru daldı. Denizin dibine ulaştığında Yûnus bir fısıltı duydu ve içinden: 'Bu nedir?' dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ وَهُوَ فِي بطن الْحُوت: إِن هَذَا تَسْبِيح دَوَاب الأَرْض فسبح وَهُوَ فِي بطن الْحُوت فَسمِعت الْمَلَائِكَة ﵈ تسبيحه فَقَالُوا: رَبنَا إِنَّا نسْمع صَوتا ضَعِيفا بِأَرْض غربَة قَالَ: ذَاك عَبدِي يُونُس عَصَانِي فحبسته فِي بطن الْحُوت فِي الْبَحْر قَالُوا: العَبْد الصَّالح الَّذِي كَانَ يصعد إِلَيْك مِنْهُ فِي كل يَوْم عمل صَالح قَالَ: نعم
Allah ona balığın karnındayken: 'Bu, deniz canlılarının tesbihidir' diye vahyetti. O da balığın karnındayken tesbihte bulundu. Melekler aleyhimüsselâm onun tesbihini işitince: 'Rabbimiz! Gurbet diyarında zayıf bir ses işitiyoruz' dediler. [Allah]: 'O, Bana isyan eden kulum Yûnus'tur; onu denizde balığın karnında hapsettim' buyurdu. 'Sana her gün salih ameli yükselen o salih kul mu?' dediler. [Allah]: 'Evet' buyurdu.
فشفعوا لَهُ عِنْد ذَلِك فَأمره فقذفه فِي السَّاحِل كَمَا قَالَ الله {وَهُوَ سقيم}
Bunun üzerine onun için şefaatte bulundular. Allah da [balığa] emretti ve Allah'ın buyurduğu gibi {وَهُوَ سقيم} “O hasta bir haldeydi” [durumda iken] onu sahile fırlattı.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: إِن يُونُس ﵇ كَانَ وعد قومه الْعَذَاب وَأخْبرهمْ أَنه يَأْتِيهم إِلَى ثَلَاثَة أَيَّام ففرقوا بَين كل وَالِدَة وَوَلدهَا ثمَّ خَرجُوا فجأروا إِلَى الله واستغفروه فَكف الله عَنْهُم الْعَذَاب وَغدا يُونُس ﵇ ينْتَظر الْعَذَاب فَلم ير شَيْئا وَكَانَ من كذب وَلم يكن لَهُ بَيِّنَة قتل
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Ahmed ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yûnus aleyhisselâm kavmine azap vaadinde bulunmuş ve üç güne kadar kendilerine azabın geleceğini haber vermişti. Bunun üzerine her anneyi yavrusundan ayırdılar; sonra dışarı çıkıp Allah'a yalvarıp yakardılar ve O'ndan mağfiret dilediler. Allah da azabı onlardan kaldırdı. Yûnus aleyhisselâm sabahleyin azabı beklemeye koyuldu fakat hiçbir şey görmedi. Oysa [onların töresinde] yalan söyleyen ve delili olmayan kimse öldürülürdü.
فانظلق مغاضباً حَتَّى أَتَى قوما فِي سفينة فَحَمَلُوهُ وعرفوه فَلَمَّا دخل السَّفِينَة ركدت والسفن تسير يَمِينا وَشمَالًا فَقَالَ: مَا بَال سفينتكم قَالُوا: مَا نَدْرِي قَالَ: وَلَكِنِّي أَدْرِي
Öfkeyle çekip gitti; nihayet bir gemideki topluluğa vardı, onlar da onu tanıdılar ve bindirdiler. Gemiye bindiğinde gemiler sağa sola hareket ederken bu gemi durup kaldı. [Yûnus]: «Geminize ne oldu?» dedi. «Bilmiyoruz» dediler. O: «Fakat ben biliyorum;
أَن فِيهَا عبدا أبق من ربه وَأَنَّهَا وَالله لَا تسير حَتَّى تلقوهُ قَالُوا: أما أَنْت وَالله يَا نَبِي الله فَلَا نلقيك
içinde Rabbinden kaçan bir kul vardır. Allah'a yemin olsun ki siz onu [denize] atmadıkça gemi yürümez» dedi. Onlar: «Allah'a yemin olsun ki ey Allah'ın nebîsi, sana gelince biz seni asla atmayız!» dediler.
فَقَالَ لَهُم يُونُس ﵇: اقترعوا فَمن قرع
Yûnus aleyhisselâm onlara: «Kura çekin; kura kime çıkarsa
فليقع فاقترعوا فقرعهم يُونُس ﵇ ثَلَاث مَرَّات فَوَقع
o atlasın» dedi. Kura çektiler; Yûnus aleyhisselâm kurada üç defa çıktı ve [denize] düştü.
وَقد وكل بِهِ الْحُوت فَلَمَّا وَقع ابتلعه فَأَهوى بِهِ إِلَى قَرَار الأَرْض فَسمع يُونُس ﵇ تَسْبِيح الْحَصَى (فَنَادَى فِي الظُّلُمَات أَن لَا إِلَه إِلَّا أَنْت سُبْحَانَكَ إِنِّي كنت من الظَّالِمين) (الْأَنْبِيَاء ٨٧) قَالَ: ظلمَة بطن الْحُوت وظلمة الْبَحْر وظلمة اللَّيْل قَالَ {فنبذناه بالعراء وَهُوَ سقيم} قَالَ كَهَيئَةِ الفرخ الممعوط الَّذِي لَيْسَ عَلَيْهِ ريش وَأنْبت الله عَلَيْهِ شَجَرَة من يَقْطِين فَكَانَ يستظل بهَا ويصيب مِنْهَا فيبست فَبكى عَلَيْهَا حِين يَبِسَتْ فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَتَبْكِي على شَجَرَة أَن يَبِسَتْ وَلَا تبْكي على مائَة ألف أَو يزِيدُونَ أردْت أَن تهلكهم فَخرج فَإِذا هُوَ بِغُلَام يرْعَى غنما فَقَالَ: مِمَّن أَنْت يَا غُلَام قَالَ: من قوم يُونُس قَالَ: فَإِذا رجعت إِلَيْهِم فاقرئهم السَّلَام وَأخْبرهمْ إِنَّك لقِيت يُونُس فَقَالَ لَهُ الْغُلَام: إِن تكن يُونُس فقد تعلم أَنه من كذب وَلم يكن لَهُ بَيِّنَة قتل فَمن يشْهد لي قَالَ: تشهد لَك هَذِه الشَّجَرَة وَهَذِه الْبقْعَة
Ona bir balık görevlendirilmişti; düşünce onu yuttu ve yerin dibine doğru indi. Yûnus aleyhisselâm çakıl taşlarının tesbihini işitti (ve karanlıklar içinde: Senden başka ilâh yoktur, Sen münezzehsin, gerçekten ben zalimlerden oldum! diye niyaz etti) (el-Enbiyâ, 87). [İbn Mes'ûd] dedi ki: Balığın karnının karanlığı, denizin karanlığı ve gecenin karanlığı... {فنبذناه بالعراء وَهُوَ سقيم} “Onu hasta bir halde çıplak bir yere attık” [ayeti hakkında] dedi ki: Tüyleri dökülmüş, üzerinde telek kalmamış kuş yavrusu gibiydi. Allah onun üzerinde kabak cinsinden bir ağaç bitirdi; onun altında gölgelenir ve ondan faydalanırdı. Ağaç kuruyunca kuruduğu için ağladı. Bunun üzerine Allah ona: «Kuruyan bir ağaca ağlıyorsun da helâk etmek istediğin yüz bin veya daha fazla kişiye ağlamıyor musun?» diye vahyetti. Bunun üzerine çıkıp gitti; bir de baktı ki koyun otlatan bir delikanlı... «Sen kimlerdensin, ey delikanlı?» dedi. «Yûnus'un kavmindenim» dedi. [Yûnus]: «Onların yanına döndüğünde benden selâm söyle ve onlara Yûnus ile karşılaştığını haber ver» dedi. Delikanlı ona: «Eğer sen Yûnus isen pekâlâ bilirsin ki yalan söyleyen ve delili olmayan kimse öldürülür. Benim lehime kim şahitlik edecek?» dedi. [Yûnus]: «Şu ağaç ve şu arazi senin lehine şahitlik edecektir» dedi.
فَقَالَ الْغُلَام ليونس: مرهما فَقَالَ لَهما يُونُس ﵇: إِذا جاءكما هَذَا الْغُلَام فاشهدا لَهُ
Bunun üzerine delikanlı Yûnus'a: «Onlara emret» dedi. Yûnus aleyhisselâm da o ikisine: «Bu delikanlı size geldiğinde onun lehine şahitlik edin» dedi.