قَالُوا: لم سميت حوّاء قَالَ: لِأَنَّهَا خلقت من حَيّ فَقَالَ الله {يَا آدم اسكن أَنْت وزوجك الْجنَّة}
Onlar: 'Neden Havvâ olarak isimlendirildi?' dediler. [Âdem]: 'Çünkü o, canlı bir varlıktan yaratıldı' dedi. Bunun üzerine Allah: {يَا آدم اسكن أَنْت وزوجك الْجنَّة} “Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin” buyurdu.
وَأخرج سُفْيَان بن عُيَيْنَة عَن مُجَاهِد قَالَ: نَام آدم فخلقت حَوَّاء من قصيراه فَاسْتَيْقَظَ فرآها فَقَالَ: من أَنْت فَقَالَت: أَنا أسا
Süfyân b. Uyeyne, Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem uyudu ve Havvâ onun en kısa kaburga kemiğinden yaratıldı. Uyanıp onu görünce: 'Sen kimsin?' dedi. O da: 'Ben Esâ'yım' dedi.
يَعْنِي امْرَأَة بالسُّرْيَانيَّة
Yani Süryânîcede 'kadın' demektir.”
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: اسْتَوْصُوا بِالنسَاء خيرا فَإِن الْمَرْأَة خلقت من ضلع وَأَن أَعْوَج شَيْء من الضلع رَأسه وَإِن ذهبت تُقِيمهُ كَسرته وَإِن تركته تركته وَفِيه عوج
Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Kadınlar hakkında birbirinize hayır tavsiye ediniz. Çünkü kadın bir kaburga kemiğinden yaratılmıştır. Kaburganın en eğri yeri ise en üst kısmıdır. Eğer onu doğrultmaya kalkışırsan kırarsın; öylece bırakırsan eğri kalmaya devam eder.
فَاسْتَوْصُوا بِالنسَاء خيرا
Bu sebeple kadınlar hakkında birbirinize hayır tavsiye ediniz.”
وَأخرج ابْن سعد وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا سميت حَوَّاء لِأَنَّهَا أم كل حَيّ
İbn Sa'd ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Havvâ'ya, her canlının anası olduğu için Havvâ adı verilmiştir.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن عَسَاكِر من وَجه آخر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا سميت الْمَرْأَة مرأة لِأَنَّهَا خلقت من الْمَرْء وَسميت حَوَّاء لِأَنَّهَا أم كل حَيّ
Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir başka bir yoldan İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Kadına (mer'e), erkekten (mer') yaratıldığı için mer'e adı verilmiş; Havvâ'ya da her canlının anası olduğu için Havvâ adı verilmiştir.”
وَأخرج إِسْحَاق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن عَطاء قَالَ: لما سجدت الْمَلَائِكَة لآدَم نفر إِبْلِيس نفرة ثمَّ ولى هَارِبا وَهُوَ يلْتَفت أَحْيَانًا ينظر هَل عصى ربه أحد غَيره
İshâk b. Bişr ve İbn Asâkir, Atâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Melekler Âdem'e secde edince İblis ürküp kaçtı; sonra kendisinden başka Rabbine isyan eden biri var mı diye ara sıra arkasına bakarak kaçıp gitti.
فَعَصَمَهُمْ الله ثمَّ قَالَ الله لآدَم: قُم يَا آدم فَسلم عَلَيْهِم
Allah onları korudu. Sonra Allah Âdem'e: 'Kalk ey Âdem, onlara selam ver' buyurdu.
فَقَامَ فَسلم عَلَيْهِم وردوا عَلَيْهِ ثمَّ عرض الْأَسْمَاء على الْمَلَائِكَة فَقَالَ الله لملائكته: زعتم أَنكُمْ أعلم مِنْهُ (انبئوني بأسماء هَؤُلَاءِ إِن كُنْتُم صَادِقين قَالُوا سُبْحَانَكَ) إِن الْعلم مِنْك وَلَك وَلَا علم لنا إِلَّا مَا علمتنا فَلَمَّا أقرُّوا بذلك (قَالَ يَا آدم أنبئهم بِأَسْمَائِهِمْ) فَقَالَ آدم: هَذِه نَاقَة جمل بقرة نعجة شَاة فرس وَهُوَ من خلق رَبِّي
[Âdem] kalkıp onlara selam verdi, onlar da onun selamını aldılar. Sonra isimleri meleklere arz etti. Allah meleklerine: 'Ondan daha bilgili olduğunuzu iddia etmiştiniz; (eğer doğru söyleyenler iseniz, şunların isimlerini bana haber verin. Onlar: Seni tenzih ederiz!) İlim sendendir ve sanadır, bizim senin bize öğrettiğinden başka ilmimiz yoktur' buyurdu. Onlar bunu itiraf edince (Allah: 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver' dedi). Âdem de: 'Bu dişi devedir, devedir, sığırdır, koyundur, davardır, attır' dedi ve bunlar Rabbimin yarattıklarındandı.
فَكل شَيْء سمي آدم فَهُوَ اسْمه إِلَى يَوْم الْقِيَامَة وَجعل يدهو كل شَيْء باسمه حِين يمر بَين يَدَيْهِ حَتَّى بَقِي الْحمار وَهُوَ أخر شَيْء مر عَلَيْهِ
Âdem'in isimlendirdiği her şey, kıyamet gününe kadar onun ismi oldu. Önünden geçen her şeyi ismiyle çağırıyordu; nihayet geriye eşek kaldı ve o, önünden geçen en son şeydi.
فجَاء الْحمار من وَرَاء ظَهره فَدَعَا آدم: أقبل يَا حمَار
Eşek onun arkasından geldi; Âdem: 'Beri gel, ey eşek!' diye seslendi.
فَعلمت الْمَلَائِكَة أَنه أكْرم على الله وَأعلم مِنْهُم ثمَّ قَالَ لَهُ ربه: يَا آدم ادخل الْجنَّة تحيا وتكرم فَدخل الْجنَّة فَنَهَاهُ عَن الشَّجَرَة قبل أَن يخلق حَوَّاء
Bunun üzerine melekler onun Allah katında daha değerli ve kendilerinden daha bilgili olduğunu anladılar. Sonra Rabbi ona: 'Ey Âdem! Cennete gir, [orada] yaşa ve ikram olun' buyurdu. Âdem cennete girdi; Allah henüz Havvâ'yı yaratmadan önce onu o ağaçtan nehyetmişti.
فَكَانَ آدم لَا يسْتَأْنس إِلَى خلق فِي الْجنَّة وَلَا يسكن إِلَيْهِ وَلم يكن فِي الْجنَّة شَيْء يُشبههُ فالقى الله عَلَيْهِ النّوم وَهُوَ أوّل نوم كَانَ فانتزعت من ضلعه الصُّغْرَى من جَانِبه الْأَيْسَر فخلقت حَوَّاء مِنْهُ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ آدم جلس فَنظر إِلَى حَوَّاء تشبهه من أحسن الْبشر وَلكُل امْرَأَة فضل على الرجل بضلع وَكَانَ الله علم آدم اسْم كل شَيْء فَجَاءَتْهُ الْمَلَائِكَة فهنوه وسلموا عَلَيْهِ فَقَالُوا: يَا آدم مَا هَذِه قَالَ: هَذِه مرأة قيل لَهُ: فَمَا اسْمهَا قَالَ: حَوَّاء فَقيل لَهُ: لم سميتها حَوَّاء قَالَ: لِأَنَّهَا خلقت من حَيّ
Âdem cennetteki hiçbir varlıkla ünsiyet kuramıyor, huzur bulamıyordu; zira cennette kendisine benzer hiçbir şey yoktu. Allah onun üzerine bir uyku verdi -ki bu vuku bulan ilk uykuydu- ve sol tarafındaki en küçük kaburga kemiği çıkarılıp Havvâ ondan yaratıldı. Âdem uyanıp oturduğunda, insanların en güzeli olarak kendisine benzeyen Havvâ'yı gördü. Her kadının erkeğe karşı bir kaburga kemiği fazlalığı vardır. Allah Âdem'e her şeyin ismini öğretmişti. Melekler gelip onu tebrik ettiler, selam verdiler ve: 'Ey Âdem, bu nedir?' dediler. Âdem: 'Bu bir kadındır' dedi. Ona: 'Peki adı nedir?' denildi. 'Havvâ'dır' dedi. Ona: 'Onu niçin Havvâ diye isimlendirdin?' denilince: 'Çünkü o canlı bir varlıktan yaratıldı' dedi.
فَنفخ بَينهمَا من روح الله فَمَا كَانَ من شَيْء يتراحم النَّاس بِهِ فَهُوَ من فضل رحمتها
İkisinin arasına Allah'ın ruhundan üflendi. İnsanların birbirine merhamet ettiği her şey, onun merhametinin faziletindendir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أَشْعَث الْحدانِي قَالَ: كَانَت حَوَّاء من نسَاء الْجنَّة وَكَانَ الْوَلَد يرى فِي بَطنهَا إِذا حملت ذكر أم أُنْثَى من صفاتها
İbn Ebî Hâtim, Eş'as el-Huddânî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Havvâ cennet kadınlarındandı. Hamile kaldığında, [bedeninin] duruluğundan ötürü karnındaki çocuğun erkek mi yoksa kız mı olduğu görünürdü.”
وَأخرج ابْن عدي وَابْن عَسَاكِر عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ قَالَ: لما خلق الله آدم وَخلق لَهُ زَوجته بعث إِلَيْهِ ملكا وأمرة بِالْجِمَاعِ فَفعل فَلَمَّا فرغ قَالَت لَهُ حَوَّاء: يَا آدم هَذِه طيب زِدْنَا مِنْهُ
İbn Adiy ve İbn Asâkir, İbrâhîm en-Nehaî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'i ve onun için eşini yarattığında, ona bir melek gönderdi ve ona cinsel birliktelikte bulunmasını emretti. O da bunu yaptı. İşini bitirince Havvâ ona: 'Ey Âdem! Bu pek hoş bir şey, bundan bize artır!' dedi.”
أما قَوْله تَعَالَى {وكلا مِنْهَا رغداً} أخرج ابْن جرير وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة قَالَ الرغد الهنيّ
Yüce Allah'ın: {وكلا مِنْهَا رغداً} “Ve ondan bol bol yiyin” ayetine gelince; İbn Cerîr ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden bazılarından rivayet etti; o dedi ki: “Ragad, afiyetle [ve sıkıntısızca yenen] şeydir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ الرغد سَعَة العيشة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: “Ragad, geçim genişliğidir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وكلا مِنْهَا رغداً حَيْثُ شئتما} قَالَ: لَا حِسَاب عَلَيْكُم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وكلا مِنْهَا رغداً حَيْثُ شئتما} “Ve dilediğiniz yerde ondan bol bol yiyin” ayeti hakkında rivayet etti; o: “Size bir hesap yoktur” dedi.
أما قَوْله تَعَالَى: {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن عَسَاكِر من طرق عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الشَّجَرَة الَّتِي نهى الله عَنْهَا آدم السنبلة
Yüce Allah'ın: {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} “Şu ağaca yaklaşmayın” ayetine gelince; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Allah'ın Âdem'e yasakladığı ağaç başaktır.”
وَفِي لفظ الْبر
Bir lafızda ise “buğdaydır” denilmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: الشَّجَرَة الَّتِي نهى الله عَنْهَا آدم الْبر وَلَكِن الْحبَّة مِنْهَا فِي الْجنَّة كمكلي الْبَقر أَلين من الزّبد وَأحلى من الْعَسَل
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih'ten rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah'ın Âdem'e yasakladığı ağaç buğdaydır. Fakat onun cennetteki bir tanesi sığır böbreği gibi olup tereyağından daha yumuşak ve baldan daha tatlıdır.”
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي مَالك الْغِفَارِيّ فِي قَوْله {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} قَالَ: هِيَ السنبلة
Vekî', Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû Mâlik el-Gıfârî'den {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} “Şu ağaca yaklaşmayın” ayeti hakkında rivayet etti; o: “O, başaktır” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من وَجه آخر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الشَّجَرَة الَّتِي نهى عَنْهَا آدم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: “Âdem'e yasaklanan ağaç,
الْكَرم
üzüm asmasıdır” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan da
مثله
bunun bir benzerini rivayet etti.
وَأخرج وَكِيع وَابْن سعد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن جعدة بن هُبَيْرَة قَالَ: الشَّجَرَة الَّتِي افْتتن بهَا آدم الْكَرم وَجعلت فتْنَة لوَلَده من بعده وَالَّتِي أكل مِنْهَا آدم الْعِنَب
Vekî', İbn Sa'd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Ca'de b. Hübeyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem'in kendisiyle imtihan edildiği ağaç üzüm asmasıdır; kendisinden sonraki çocukları için de bir fitne kılınmıştır. Âdem'in ondan yediği şey de üzümdür.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: هِيَ اللوز
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: “O, bademdir” dedi.
قلت: كَذَا فِي النُّسْخَة وَهِي قديمَة وَعِنْدِي أَنَّهَا تصحفت من الْكَرم
Derim ki: Nüshada böyledir ve o eski bir nüshadır; kanaatimce bu, 'el-kerm' (üzüm asması) kelimesinden tahrif olmuştur.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} قَالَ: بَلغنِي أَنَّهَا التينة
Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} “Şu ağaca yaklaşmayın” ayeti hakkında rivayet etti; o: “Bana onun incir ağacı olduğu ulaştı” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن بعض الصَّحَابَة قَالَ: هِيَ تينة
İbn Cerîr bazı sahâbîlerden rivayet etti; o: “O, bir incir ağacıdır” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: هِيَ التِّين
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet etti; o: “O, incirdir” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي مَالك فِي قَوْله {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} قَالَ: هِيَ النَّخْلَة
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû Mâlik'ten {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} “Şu ağaca yaklaşmayın” ayeti hakkında rivayet etti; o: “O, hurma ağacıdır” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن يزِيد بن عبد الله بن قسيط قَالَ: هِيَ الأترج
Ebû'ş-Şeyh, Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten rivayet etti; o: “O, ağaç kavunudur” dedi.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن شُعَيْب الحيائي قَالَ: كَانَت الشَّجَرَة الَّتِي نهى الله عَنْهَا آدم وَزَوجته شبه الْبر
Ahmed ez-Zühd'de Şuayb el-Hıyâî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah'ın Âdem'e ve eşine yasakladığı ağaç buğday benzeriydi;
تسمى الرعة وَكَانَ لباسهم النُّور
ona ra'a denilirdi ve onların elbiseleri nur idi.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كَانَت الشَّجَرَة من أكل مِنْهَا أحدث ولاينبغي أَن يكون فِي الْجنَّة حدث
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ebu'l-Âliye'den rivayet etti; o şöyle dedi: “O öyle bir ağaçtı ki, ondan yiyen abdest bozardı; cennette ise abdest bozmak uygun olmazdı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} قَالَ: ابتلى الله آدم كَمَا ابتلى الْمَلَائِكَة قبله وكل شَيْء خلق مبتلى وَلم يدع الله شَيْئا من خلقه إِلَّا ابتلاه بِالطَّاعَةِ فَمَا زَالَ الْبلَاء بِآدَم حَتَّى وَقع فِيمَا نهي عَنهُ
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة} “Şu ağaca yaklaşmayın” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah, Âdem'den önceki melekleri imtihan ettiği gibi Âdem'i de imtihan etti. Yaratılan her şey imtihan edilir; Allah yarattıklarından hiçbir şeyi taat ile imtihan etmeksizin bırakmamıştır. İmtihan Âdem'in peşini bırakmadı, nihayet kendisinden nehyedildiği şeye düştü.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: ابتلى الله آدم فأسكنه الْجنَّة يَأْكُل مِنْهَا رغداً حَيْثُ شَاءَ وَنَهَاهُ عَن شَجَرَة وَاحِدَة أَن يَأْكُل مِنْهَا وَقدم إِلَيْهِ فِيهَا
Abd b. Humeyd, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'i imtihan etti; onu cennete yerleştirdi, dilediği yerden bol bol yemesine izin verdi ve tek bir ağaçtan yemesini yasaklayıp bu hususta onu önceden uyardı.
فَمَا زَالَ بِهِ الْبلَاء حَتَّى وَقع بِمَا نهي عَنهُ فبدت لَهُ سوءته عِنْد ذَلِك وَكَانَ لَا يَرَاهَا فأهبط من الْجنَّة
İmtihan onun peşini bırakmadı, nihayet yasaklandığı şeyi yaptı. Bunun üzerine ayıp yeri kendisine göründü; oysa daha önce onu görmüyordu. Böylece cennetten indirildi.”
قَوْله تَعَالَى: فأزلهما الشَّيْطَان عَنْهَا فأخرجهما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهبطوا بَعْضكُم لبَعض عدوّ وَلكم فِي الأَرْض مُسْتَقر ومتاع إِلَى حِين
Yüce Allah'ın: “Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı da içinde bulundukları durumdan çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar yerleşme ve geçinme vardır' dedik” ayetine gelince;
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فأزلهما} قَالَ: فأغواهما
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فأزلهما} “Onları kaydırdı” ayeti hakkında rivayet etti; o: “Onları aldattı/saptırdı” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَاصِم بن بَهْدَلَة {فأزلهما} فنحاهما
İbn Ebî Hâtim, Âsım b. Behdcle'den rivayet etti: “{فأزلهما} 'onları kaydırdı' yani onları oradan uzaklaştırdı.”
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن الْأَعْمَش قَالَ: فِي قراءتنا فِي الْبَقَرَة مَكَان {فأزلهما} فوسوس
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te el-A'meş'ten rivayet etti; o şöyle dedi: “Bakara suresindeki kıraatimizde {فأزلهما} yerine 'fevesvese' (vesvese verdi) şeklindedir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة قَالُوا: لما قَالَ الله لآدَم {اسكن أَنْت وزوجك الْجنَّة} أَرَادَ إِبْلِيس أَن يدْخل عَلَيْهِمَا الْجنَّة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden bazılarından rivayet ettiler; onlar şöyle dediler: “Allah Âdem'e {اسكن أَنْت وزوجك الْجنَّة} “Sen ve eşin cennete yerleşin” buyurduğunda, İblis onların yanına cennete girmek istedi.
فَأتى الْحَيَّة هِيَ دَابَّة لَهَا أَربع قَوَائِم كَأَنَّهَا الْبَعِير وَهِي كأحسن الدَّوَابّ فكلمها أَن تدخله فِي فمها حَتَّى تدخل بِهِ إِلَى آدم فادخلته فِي فمها فمرت الْحَيَّة على الخزنة فَدخلت وَلَا يعلمُونَ لما أَرَادَ الله من الْأَمر فَكَلمهُ من فمها فَلم يبال بِكَلَامِهِ فَخرج إِلَيْهِ فَقَالَ (يَا آدم هَل أدلك على شَجَرَة الْخلد وَملك لَا يبْلى) وَحلف لَهما بِاللَّه (إِنِّي لَكمَا لمن الناصحين) فَأبى آدم أَن يَأْكُل مِنْهَا فَقَعَدت حَوَّاء فَأكلت ثمَّ قَالَت: يَا آدم كل فَإِنِّي قد أكلت فَلم يضر بِي
Bunun üzerine yılana geldi. Yılan, deveye benzeyen dört ayaklı bir hayvandı ve hayvanların en güzellerindendi. Âdem'in yanına sokması için kendisini ağzına almasını istedi; yılan da onu ağzına aldı. Yılan [cennetin] muhafızlarının yanından geçti ve girdi; onlar Allah'ın murat ettiği emri bilmediklerinden fark etmediler. [İblis] yılanın ağzından Âdem'e seslendi fakat Âdem onun sözüne aldırış etmedi. Bunun üzerine [İblis] karşısına çıkıp: (Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?) dedi ve ikisine Allah adına yemin ederek: (Şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim) dedi. Âdem ondan yemeyi reddetti. Bunun üzerine Havvâ durup ondan yedi, sonra: 'Ey Âdem, sen de ye! Ben yedim, bana hiçbir zarar vermedi' dedi.
فَلَمَّا أكل (بَدَت لَهما سوآتهما وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة)
[Âdem de] yiyince (ikisinin de ayıp yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar).”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن عدوّ الله إِبْلِيس عرض نَفسه على دَوَاب الأَرْض أَنَّهَا تحمله حَتَّى يدْخل الْجنَّة مَعهَا ويكلم آدم
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah'ın düşmanı İblis, kendisini taşıyıp beraberinde cennete sokması ve Âdem ile konuşabilmesi için yeryüzündeki hayvanlara başvurdu.”
فَكل الدَّوَابّ أَبى ذَلِك عَلَيْهِ حَتَّى كلم الْحَيَّة فَقَالَ لَهَا: أمنعك من ابْن آدم فَإنَّك فِي ذِمَّتِي إِن أدخلتني الْجنَّة فَحَملته بَين نابين حَتَّى دخلت بِهِ فَكَلمهُ من فِيهَا وَكَانَت كاسية تمشي على أَربع قَوَائِم فاعراها الله وَجعلهَا تمشي على بَطنهَا
Fakat bütün hayvanlar bunu ona yapmaktan kaçındı. Sonunda yılanla konuştu ve ona şöyle dedi: 'Beni cennete sokarsan seni Âdemoğlundan korurum, sen benim güvencemde olursun.' Bunun üzerine yılan onu iki dişi arasına alıp taşıyarak içeri soktu. [İblis] onun ağzından Âdem'le konuştu. Yılan [o vakitler] örtülü/derili ve dört ayağı üzerinde yürüyen bir hayvandı; Allah onu çıplak bıraktı ve karnı üzerinde yürür kıldı.
يَقُول ابْن عَبَّاس: فاقتلوها حَيْثُ وجدتموها اخفروا ذمَّة عدوّ الله فِيهَا
İbn Abbâs şöyle der: 'Onu nerede bulursanız öldürün, Allah düşmanının onun hakkındaki güvencesini boşa çıkarın.'
وَأخرج سُفْيَان بن عُيَيْنَة وَعبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَت الشَّجَرَة الَّتِي نهى الله عَنْهَا آدم وَزَوجته السنبلة فَلَمَّا (أكلا مِنْهَا بَدَت لَهما سوآتهما) وَكَانَ الَّذِي دارى عَنْهُمَا من سوآتهما أظفارهما (وطفقا يخصفان عَلَيْهِمَا من ورق الْجنَّة) ورق التِّين يلزقان بعضه إِلَى بعض فَانْطَلق آدم موليا فِي الْجنَّة فَأخذت بِرَأْسِهِ شَجَرَة من شجر الْجنَّة فناداه بِهِ: يَا آدم أمني تَفِر قَالَ: لَا وَلَكِنِّي استحيتك يَا رب قَالَ: أما كَانَ لَك فِيمَا منحتك من الْجنَّة وأبحتك مِنْهَا مندوحة عَمَّا حرمت عَلَيْك قَالَ: بلَى يَا رب وَلَك - وَعزَّتك - مَا حسبت أَن أحدا يحلف بك كَاذِبًا قَالَ: فبعزتي لأهبطنك إِلَى الأَرْض ثمَّ لَا تنَال الْعَيْش إِلَّا كدا
Süfyân b. Uyeyne, Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve Târîh'inde İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Allah'ın Âdem ve eşine yasakladığı ağaç buğday başağı idi. Onlar (ondan yiyince ayıp yerleri kendilerine göründü). Ayıp yerlerini örten şey ise tırnakları idi. (Cennet yapraklarından üzerlerini örtmeye başladılar), bu incir yaprağıydı ve onu birbirine yapıştırıyorlardı. Âdem cennet içinde arkasını dönüp kaçmaya başladı; cennet ağaçlarından bir ağaç onun başını tuttu. Rabbi ona: 'Ey Âdem! Benden mi kaçıyorsun?' diye seslendi. Âdem: 'Hayır, fakat Sen'den utandım ey Rabbim!' dedi. [Rabbi] buyurdu ki: 'Sana cennetten bağışladığım ve mubah kıldığım şeyler, sana haram kıldığım şeyden seni müstağni kılmaya yetmedi mi?' [Âdem]: 'Evet ey Rabbim, fakat -izzetine yemin olsun ki- bir kimsenin Senin adına yalan yere yemin edeceğini hiç sanmazdım' dedi. [Rabbi] buyurdu ki: 'İzzetime andolsun ki seni mutlaka yeryüzüne indireceğim, sonra da geçimini ancak zahmetle elde edeceksin.'
فاهبطا من الْجنَّة وَكَانَا يأكلان مِنْهَا رغداً فاهبط إِلَى غير رغد من طَعَام وَلَا شراب فَعلم صَنْعَة الْحَدِيد وَأمر بالحرث فحرث فزرع ثمَّ سقى حَتَّى إِذا بلغ حصد درسه ثمَّ ذراه ثمَّ طحنه عجنه ثمَّ خبزه ثمَّ أكله فَلم يبلغهُ حَتَّى بلغ مِنْهُ مَا شَاءَ الله أَن يبلغ وَكَانَ آدم حِين أهبط من الْجنَّة بَكَى بكاء لم يبكه أحد فَلَو وضع بكاء دَاوُد على خطيئته وبكاء يَعْقُوب على ابْنه وبكاء ابْن آدم على أَخِيه حِين قَتله ثمَّ بكاء أهل الأَرْض مَا عدل ببكاء آدم ﵇ حِين أهبط
İkisi cennetten indirildiler; oysa orada bol bol yiyorlardı. [Âdem] yiyecek ve içecek bakımından bolluk olmayan bir yere indirildi. Ona demir işleme sanatı öğretildi, çift sürmesi emredildi; o da sürdü, ekti, sonra suladı. Olgunlaşınca hasat etti, harmanlayıp dövdü, sonra savurdu, sonra öğüttü, hamur yaptı, sonra pişirdi, sonra da onu yedi. Allah'ın erişmesini dilediği meşakkate ulaşmadan ona erişemedi. Âdem cennetten indirildiği zaman, hiç kimsenin ağlamadığı gibi ağladı. Şayet Dâvûd'un günahına ağlaması, Ya'kûb'un oğluna ağlaması ve Âdemoğlunun kardeşini öldürdüğündeki ağlaması, ardından da bütün yeryüzü ehlinin ağlaması bir araya konsa, indirildiği andaki Âdem aleyhisselâm'ın ağlamasına denk olamazdı.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عبد الْعَزِيز بن عميرَة قَالَ قَالَ الله لآدَم اخْرُج من جواري وَعِزَّتِي لَا يجاورني فِي دَاري من عَصَانِي يَا جِبْرِيل أخرجه اخراجاً غير عنيف فَأخذ بِيَدِهِ يُخرجهُ
İbn Asâkir, Abdülazîz b. Umeyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Allah Âdem'e: 'Benim civarımdan çık! İzzetime andolsun ki Bana isyan eden kimse yurdumda Bana komşu olamaz. Ey Cibrîl! Onu sertlik yapmadan çıkar' buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl elinden tutarak onu çıkardı.'
وَأخرج ابْن إِسْحَاق فِي الْمُبْتَدَأ وَابْن سعد وَأحمد وَعبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي التَّوْبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن أبيّ بن كَعْب عَن النَّبِي ﷺ قَالَ إِن آدم كَانَ رجلا طوَالًا كَأَنَّهُ نَخْلَة سحوق سِتِّينَ ذِرَاعا كثير شعر الرَّأْس
İbn İshâk el-Mübtede'de, İbn Sa'd, Ahmed, Abd b. Humeyd, et-Tevbe'de İbn Ebi'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da el-Beyhakî, Übeyy b. Ka'b'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; o şöyle buyurdu: 'Âdem, altmış zira boyunda, uzun boylu bir hurma ağacı gibi uzun bir adamdı ve başının saçı çoktu.
فَلَمَّا ركب الْخَطِيئَة بَدَت لَهُ عَوْرَته وَكَانَ لَا يَرَاهَا قبل ذَلِك فَانْطَلق هَارِبا فِي الْجنَّة فتعلقت بِهِ شَجَرَة فَأخذت بناصيته فَقَالَ لَهَا: أرسليني قَالَ: لست بمرسلتك وناداه ربه: يَا آدم أمني تَفِر قَالَ: يَا رب إِنِّي استحييتك قَالَ: يَا آدم اخْرُج من جواري فبعزتي لَا أساكن من عَصَانِي وَلَو خلقت ملْء الأَرْض مثلك خلقا ثمَّ عصوني لاسكنتهم دَار العاصين
Günahı işleyince avret yeri kendisine açılıverdi; oysa daha önce onu görmüyordu. Cennetin içinde kaçmaya başladı, derken bir ağaca takıldı ve ağaç onun alnından (perçeminden) tuttu. Âdem ona: 'Beni bırak!' dedi. Ağaç: 'Ben seni bırakacak değilim' dedi. Rabbi ona seslendi: 'Ey Âdem! Benden mi kaçıyorsun?' [Âdem]: 'Ey Rabbim! Hayır, fakat Sen'den utandım' dedi. [Rabbi]: 'Ey Âdem! Civarımdan çık. İzzetime andolsun ki Bana isyan eden kimseyi barındırmam. Yeryüzü dolusu senin gibi varlık yaratsaydım, sonra da Bana isyan etselerdi, onları mutlaka isyankârların yurduna yerleştirirdim' buyurdu.
قَالَ: أَرَأَيْت إِن أَنا تبت وَرجعت أتتوب عليَّ قَالَ: نعم
[Âdem]: 'Gördün mü, ben tövbe edip dönersem tevbemi kabul eder misin?' dedi. [Rabbi]: 'Evet' buyurdu.
يَا آدم
'Ey Âdem!'
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من حَدِيث أنس
İbn Asâkir Enes'in hadisinden rivayet etti;
مثله
bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن منيع وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْبكاء وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ قَالَ الله لآدَم: يَا آدم مَا حملك على أَن أكلت من الشَّجَرَة الَّتِي نهيتك عَنْهَا قَالَ: يَا رب زينته لي حَوَّاء قَالَ: فَإِنِّي عَاقبَتهَا بِأَن لَا تحمل إِلَّا كرها وَلَا تضع إِلَّا كرها ودميتها فِي كل شهر مرَّتَيْنِ قَالَ: فرنت حَوَّاء عِنْد ذَلِك فَقيل لَهَا: عَلَيْك الرنة وعَلى بناتك
İbn Menî', Kitâbü'l-Bükâ'da İbn Ebi'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, Şuab'da el-Beyhakî ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Allah Âdem'e: 'Ey Âdem! Seni menettiğim ağaçtan yemeye seni sevk eden neydi?' buyurdu. [Âdem]: 'Ey Rabbim! Havvâ onu bana süslü gösterdi' dedi. [Rabbi] buyurdu ki: 'Ben de onu istemeyerek/zorlukla hamile kalması ve istemeyerek/zorlukla doğum yapması ile cezalandırdım; her ayda iki defa onu kanattım (hayız kıldım).' Dedi ki: Bunun üzerine Havvâ feryat edip inledi. Ona: 'Feryat ve inleme senin ve kızlarının üzerinedir' denildi.
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ فِي الافراد وَابْن عَسَاكِر عَن عمر بن الْخطاب عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ إِن الله بعث جِبْرِيل إِلَى حَوَّاء حِين دميت فنادت رَبهَا جَاءَ مني دم لَا أعرفهُ
Dârekutnî el-Efrâd'da ve İbn Asâkir, Ömer b. el-Hattâb'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; o şöyle buyurdu: 'Havvâ kan gördüğü zaman Allah Cibrîl'i ona gönderdi. Havvâ Rabbine: 'Benden bilmediğim bir kan geldi' diye seslendi.
فناداها لأدمينك وذريتك ولأجعنله لَك كَفَّارَة وَطهُورًا
[Rabbi] ona: 'Seni ve soyunu mutlaka kanatacağım ve bunu senin için bir kefaret ve temizlik kılacağım' diye seslendi.'
وَأخرج البُخَارِيّ وَالْحَاكِم عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ لَوْلَا بَنو اسرائيل لم يخنز اللَّحْم وَلَوْلَا حَوَّاء لم تخن أُنْثَى زَوجهَا
Buhârî ve el-Hâkim, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; o şöyle buyurdu: 'İsrailoğulları olmasaydı et kokup bozulmazdı; Havvâ olmasaydı hiçbir kadın kocasına hıyanet etmezdi.'
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل والخطيب فِي التَّارِيخ والديلمي فِي مُسْند الفردوس وَابْن عَسَاكِر بسندٍ واهٍ عَن ابْن عمر مَرْفُوعا فضلت على آدم بخصلتين
el-Beyhakî ed-Delâil'de, Hatîb et-Târîh'te, Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te ve zayıf bir senetle İbn Asâkir, İbn Ömer'den merfû olarak rivayet etti: 'Âdem'e iki hasletle üstün kılındım:
كَانَ شيطاني كَافِرًا فَأَعَانَنِي الله عَلَيْهِ حَتَّى أسلم وَكَانَ أزواجي عوناً لي
Benim şeytanım kâfirdi; Allah müslüman oluncaya kadar bana ona karşı yardım etti ve eşlerim benim için birer yardımcı idi.
وَكَانَ شَيْطَان آدم كَافِرًا وَزَوجته عوناً لَهُ على خطيئته
Âdem'in şeytanı ise kâfirdi ve karısı da günah işlemesinde onun yardımcısıydı.'
وَأخرج ابْن عَسَاكِر فِي حَدِيث أبي هُرَيْرَة مَرْفُوعا
İbn Asâkir, Ebû Hüreyre'nin hadisinde merfû olarak,
مثله
bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عبد الرَّحْمَن بن زيد
İbn Asâkir, Abdurrahman b. Zeyd'den rivayet etti:
أَن آدم ذكر مُحَمَّد رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: إِن أفضل مَا فضل بِهِ عَليّ ابْني صَاحب الْبَعِير أَن زَوجته كَانَت عوناً لَهُ على دينه وَكَانَت زَوْجَتي عوناً لي على الْخَطِيئَة
Âdem, Resûlullah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i andı ve şöyle dedi: 'Deve sahibi oğlumun bana üstün kılındığı şeylerin en faziletlisi şudur: Karısı dininde ona yardımcı idi, benim karım ise günah işlememde bana yardımcı olmuştu.'
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم والآجري فِي الشَّرِيعَة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: تحاج آدم ومُوسَى فحج آدم مُوسَى فَقَالَ مُوسَى: أَنْت آدم الَّذِي أغويت النَّاس وأخرجتهم من الْجنَّة فَقَالَ لَهُ آدم: أَنْت مُوسَى الَّذِي أعطَاهُ الله كل شَيْء واصطفاه برسالته قَالَ: نعم
Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim, eş-Şerîa'da el-Âcurrî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Âdem ile Mûsâ münazara ettiler; Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi. Mûsâ: 'İnsanları aldatıp onları cennetten çıkaran Âdem sen misin?' dedi. Âdem ona: 'Allah'ın her şeyi verdiği ve risaletiyle seçtiği Mûsâ sen misin?' dedi. [Mûsâ]: 'Evet' dedi.
قَالَ: فتلومني على أَمر قدر عليّ قبل أَن أخلق
[Âdem]: 'Ben yaratılmadan önce hakkımda takdir edilmiş bir işten dolayı beni kınıyor musun?' dedi.'
وَأخرج عبد بن حميد فِي مُسْنده وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: احْتج آدم ومُوسَى
Abd b. Humeyd Müsned'inde ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler; o: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Âdem ile Mûsâ münazara ettiler.
فَقَالَ مُوسَى: أَنْت خلقك الله بِيَدِهِ أسكنك جنته وَأسْندَ لَك مَلَائكَته فأخرجت ذريتك من الْجنَّة وأشقيتهم فَقَالَ آدم: أَنْت مُوسَى الَّذِي اصطفاك الله بِكَلَامِهِ ورسالاته تلومني فِي شَيْء وجدته قد قدر عليّ قبل أَن أخلق فحج آدم مُوسَى
Mûsâ: 'Sen, Allah'ın eliyle yarattığı, cennetine yerleştirdiği ve meleklerini sana secde ettirdiği kimsesin; buna rağmen zürriyetini cennetten çıkardın ve onları sıkıntıya soktun' dedi. Âdem: 'Sen, Allah'ın kelamıyla ve risaletleriyle seçtiği Mûsâ'sın; ben yaratılmadan önce hakkımda takdir edilmiş olduğunu bulduğun bir şeyden dolayı beni mi kınıyorsun?' dedi. Böylece Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi.'
وَأخرج أَبُو دَاوُد والآجري فِي الشَّرِيعَة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عمر بن الْخطاب قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن مُوسَى قَالَ يَا رب أرنا آدم الَّذِي أخرجنَا وَنَفسه من الْجنَّة فَأرَاهُ الله آدم فَقَالَ: أَنْت أَبونَا آدم فَقَالَ لَهُ آدم: نعم
Ebû Dâvûd, eş-Şerîa'da el-Âcurrî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etti; o: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu dedi: 'Mûsâ: 'Ey Rabbim! Bizi ve kendisini cennetten çıkaran Âdem'i bize göster' dedi. Allah da ona Âdem'i gösterdi. [Mûsâ]: 'Sen bizim babamız Âdem misin?' dedi. Âdem ona: 'Evet' dedi.
قَالَ: أَنْت الَّذِي نفخ الله فِيك من روحه وعلمك الْأَسْمَاء كلهَا وأَمر الْمَلَائِكَة فسجدوا لَك قَالَ: نعم
[Mûsâ]: 'Sen Allah'ın ruhundan üflediği, bütün isimleri öğrettiği ve meleklerine emredip sana secde ettirdiği kimse misin?' dedi. [Âdem]: 'Evet' dedi.
فَقَالَ: مَا حملك على أَن أخرجتنا من الْجنَّة فَقَالَ لَهُ آدم: وَمن أَنْت قَالَ: مُوسَى قَالَ: أَنْت نَبِي بني إسرائي الَّذِي كلمك الله من وَرَاء الْحجاب لم يَجْعَل بَيْنك وَبَينه رَسُولا من خلقه قَالَ: نعم
[Mûsâ]: 'Bizi cennetten çıkarmaya seni sevk eden neydi?' dedi. Âdem ona: 'Sen kimsin?' dedi. [Mûsâ]: 'Mûsâ'yım' dedi. [Âdem]: 'Sen İsrailoğullarının peygamberi olan, Allah'ın perde arkasından konuştuğu ve kendisiyle aranda yaratılmışlardan bir elçi kılmadığı kimse misin?' dedi. [Mûsâ]: 'Evet' dedi.
قَالَ: فَمَا وجدت أَن ذَلِك كَانَ فِي كتاب الله قبل أَن أخلق قَالَ: نعم
[Âdem]: 'Bunun ben yaratılmadan önce Allah'ın Kitabı'nda olduğunu görmedin mi?' dedi. [Mûsâ]: 'Evet' dedi.
قَالَ: فَلم تلومني فِي شَيْء سبق فِيهِ من الله الْقَضَاء قبل قَالَ رَسُول الله ﷺ: عِنْد ذَلِك فحج آدم مُوسَى
[Âdem]: 'Öyleyse daha önce Allah'tan hakkında kesin hüküm geçmiş bir şeyden dolayı beni niçin kınıyorsun?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İşte o vakit Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi,
فحج آدم مُوسَى
Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi' buyurdu.
وَأخرج النَّسَائِيّ وَأَبُو يعلي وَالطَّبَرَانِيّ والآجري عَن جُنْدُب البَجلِيّ قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: احْتج آدم ومُوسَى فَقَالَ مُوسَى: يَا آدم أَنْت الَّذِي خلقك الله بِيَدِهِ
Nesâî, Ebû Ya'lâ, Taberânî ve el-Âcurrî, Cündüb el-Becelî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Âdem ile Mûsâ münazara ettiler. Mûsâ: 'Ey Âdem! Sen, Allah'ın eliyle yarattığı,
وَنفخ فِيك من روحه وأسجد لَك مَلَائكَته وأسكنك جنته وَفعلت مَا فعلت فأخرجت ولدك من الْجنَّة فَقَالَ آدم: أَنْت مُوسَى الَّذِي بَعثك الله رسَالَته وكلمك وآتاك التَّوْرَاة وقربك نجيا أَنا أقدم أم الذّكر فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: فحج آدم مُوسَى
ruhundan üflediği, meleklerini sana secde ettirdiği ve cennetine yerleştirdiği kimsesin; buna rağmen yapacağını yaptın da çocuklarını cennetten çıkardın' dedi. Âdem: 'Sen, Allah'ın risaletiyle gönderdiği, konuştuğu, Tevrat'ı verdiği ve fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdığı Mûsâ'sın; ben mi daha önceyim yoksa Zikir (Levh-i Mahfuz'daki yazı) mi?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Böylece Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi' buyurdu.
وَأخرج أَبُو بكر الشَّافِعِي فِي الغيلانيات عَن أبي مُوسَى قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: احْتج آدم ومُوسَى فَقَالَ مُوسَى: أَنْت آدم الَّذِي خلقك الله بِيَدِهِ وأسجد لَك مَلَائكَته وعملت الْخَطِيئَة الَّتِي أخرجتك من الْجنَّة قَالَ آدم ك أَنْت مُوسَى الَّذِي اصطفاك الله برسالته وَأنزل عَلَيْك التَّوْرَاة وكلمك تكليماً فبكم خطيئتي سبقت خلقي قَالَ رَسُول الله ﷺ: فحج آدم مُوسَى
Ebû Bekr eş-Şâfiî el-Gıylâniyyât'ta Ebû Mûsâ'dan rivayet etti; o: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu dedi: 'Âdem ile Mûsâ münazara ettiler. Mûsâ: 'Sen Allah'ın eliyle yarattığı, meleklerini sana secde ettirdiği ve seni cennetten çıkaran o günahı işleyen Âdem'sin' dedi. Âdem: 'Sen, Allah'ın risaletiyle seçtiği, sana Tevrat'ı indirdiği ve seninle vasıtasız konuştuğu Mûsâ'sın; benim günahım yaratılışımdan ne kadar önceydi?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Böylece Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi' buyurdu.
وَأخرج ابْن النجار عَن ابْن عمر قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: التقى آدم ومُوسَى ﵉ فَقَالَ لَهُ مُوسَى: أَنْت آدم الَّذِي خلقك الله بِيَدِهِ وأسجد لَك مَلَائكَته وأدخلك جنته ثمَّ أخرجتنا مِنْهَا فَقَالَ لَهُ آدم: أَنْت مُوسَى الَّذِي اصطفاك الله برسالته وقربك نجيا وَأنزل عَلَيْك التَّوْرَاة فأسألك بِالَّذِي أَعْطَاك ذَلِك بكم تَجدهُ كتب عليّ قبل أَن أخلق قَالَ: أَجِدهُ كتب عَلَيْك بِالتَّوْرَاةِ بألفي عَام فحج آدم مُوسَى
İbnü'n-Neccâr, İbn Ömer'den rivayet etti; o: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu dedi: 'Âdem ile Mûsâ aleyhimesselâm karşılaştılar. Mûsâ ona: 'Sen Allah'ın eliyle yarattığı, meleklerini sana secde ettirdiği, cennetine girdirdiği, sonra da bizi oradan çıkaran Âdem'sin' dedi. Âdem ona: 'Sen Allah'ın risaletiyle seçtiği, fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdığı ve sana Tevrat'ı indirdiği Mûsâ'sın; sana bunu veren hakkı için soruyorum: Bunun ben yaratılmadan ne kadar önce aleyhime yazıldığını buldun?' dedi. [Mûsâ]: 'Tevrat'ta iki bin yıl önce aleyhine yazıldığını buldum' dedi. Böylece Âdem Mûsâ'ya delille üstün geldi.'
أما قَوْله تَعَالَى {وَقُلْنَا اهبطوا} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {وَقُلْنَا اهبطوا} “Dedik ki: İnin...” ayetine gelince;
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَقُلْنَا اهبطوا بَعْضكُم لبَعض عدوّ} قَالَ: آدم وحوّاء وإبليس والحية {وَلكم فِي الأَرْض مُسْتَقر} قَالَ: الْقُبُور {ومتاع إِلَى حِين} قَالَ: الْحَيَاة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o, {وَقُلْنَا اهبطوا بَعْضكُم لبَعض عدوّ} “Dedik ki: Birbirinize düşman olarak inin!” ayeti hakkında: 'Âdem, Havvâ, İblis ve yılandır', {وَلكم فِي الأَرْض مُسْتَقر} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” ayeti hakkında: 'Kabirlerdir', {ومتاع إِلَى حِين} “ve bir vakte kadar geçinme vardır” ayeti hakkında da: 'Hayattır' dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {اهبطوا بَعْضكُم لبَعض عدوّ} قَالَ: آدم والحية والشيطان
Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den {اهبطوا بَعْضكُم لبَعض عدوّ} “Birbirinize düşman olarak inin!” ayeti hakkında rivayet etti; o: 'Âdem, yılan ve şeytandır' dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة عَن أبي صَالح قَالَ {اهبطوا} قَالَ: آدم وحوّاء والحية
Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den, o da Ebû Sâlih'ten {اهبطوا} “İnin” ifadesi hakkında: 'Âdem, Havvâ ve yılandır' dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ {اهبطوا} يَعْنِي آدم وحوّاء وإبليس
Abd b. Humeyd, Katâde'den rivayet etti; o: '{اهبطوا} “İnin” yani Âdem, Havvâ ve İblis' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ سُئِلَ رَسُول الله ﷺ عَن قتل الْحَيَّات فَقَالَ: خلقت هِيَ والإِنسان كل وَاحِد مِنْهُمَا عدوّ لصَاحبه
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yılanları öldürmekten soruldu. O da şöyle buyurdu: 'O ve insan, her biri diğerine düşman olarak yaratılmıştır.
إِن رَآهَا أفزعته وَإِن لدغته أوجعته
İnsan onu görse ürker, yılan onu soksa canını yakar.
فَاقْتُلْهَا حَيْثُ وَجدتهَا
Onu nerede bulursan öldür.'
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {وَلكم فِي الأَرْض مُسْتَقر} فَوق الأَرْض ومستقر تَحت الأَرْض
Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan {وَلكم فِي الأَرْض مُسْتَقر} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” ayeti hakkında: 'Yerin üstünde ve yerin altındadır' dediğini rivayet etti.
قَالَ {ومتاع إِلَى حِين} حَتَّى يصير إِلَى الْجنَّة أَو إِلَى النَّار
Dedi ki: {ومتاع إِلَى حِين} “ve bir vakte kadar geçinme vardır” ayeti: 'Cennete veya cehenneme varıncaya kadardır.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أهبط آدم إِلَى أَرض يُقَال لَهَا دجنا بَين مَكَّة والطائف
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Âdem, Mekke ile Tâif arasında Dücnâ denilen bir yere indirildi.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر قَالَ: اهبط آدم بالصفا وحوّاء بالمروة
İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Âdem Safâ'ya, Havvâ ise Merve'ye indirildi.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Abbâs'tan rivayet etti;
إِن أوّل مَا أهبط الله آدم إِلَى أَرض الْهِنْد
Allah'ın Âdem'i ilk indirdiği yer Hindistan toprağıdır.