Binûn

Bakara Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ: مَا خلق الله

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah'ın yarattığı şeylerin [isimlerini öğretti].”

وَأخرج الديلمي عَن أبي رَافع قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: مثلت لي أمتِي فِي المَاء والطين وَعلمت الْأَسْمَاء كَمَا علم آدم الْأَسْمَاء كلهَا

Deylemî, Ebû Râfi'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ümmetim bana su ve çamur içindeyken gösterildi; Âdem'e bütün isimler öğretildiği gibi bana da isimler öğretildi.”

وَأخرج وَكِيع فِي تَارِيخه وَابْن عَسَاكِر والديلمي عَن عَطِيَّة بن يسر مَرْفُوعا

Vekî' Târîh'inde, İbn Asâkir ve Deylemî, Atıyye b. Yusr'dan merfû olarak rivayet etti;

فِي قَوْله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ علم الله فِي تِلْكَ الْأَسْمَاء ألف حِرْفَة من الْحَرْف وَقَالَ لَهُ: قل لولدك وذريتك يَا آدم إِن لم تصبروا عَن الدُّنْيَا فَاطْلُبُوا الدُّنْيَا بِهَذِهِ الْحَرْف وَلَا تطلبوها بِالدّينِ فَإِن الدّين لي وحدي خَالِصا

{وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında o şöyle dedi: “Allah o isimler içinde sanatlardan bin sanatı öğretti ve ona şöyle buyurdu: 'Ey Âdem! Çocuklarına ve zürriyetine söyle; eğer dünyadan vazgeçemiyorlarsa, dünyayı bu sanatlarla arasınlar ve onu din ile aramasınlar. Çünkü din, sadece ve katıksız olarak Bana aittir.

ويل لمن طلب الدُّنْيَا بِالدّينِ ويل لَهُ

Dünyayı din ile arayan kimseye yazıklar olsun, ona yazıklar olsun!'”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ: أَسمَاء ذُريَّته أَجْمَعِينَ {ثمَّ عرضهمْ} قَالَ: أَخذهم من ظَهره

İbn Cerîr, {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında İbn Zeyd'den rivayet etti; o: “Bütün zürriyetinin isimlerini [öğretti]” dedi. {ثمَّ عرضهمْ} “Sonra onları sundu” kavli hakkında da: “Onları sırtından çıkardı” dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ: أَسمَاء الْمَلَائِكَة

İbn Cerîr, {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında Rebî' b. Enes'ten rivayet etti; o: “Meleklerin isimlerini [öğretti]” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ: علم آدم من الْأَسْمَاء أَسمَاء خلقه ثمَّ قَالَ مَا لم تعلم الْمَلَائِكَة فَسمى كل شَيْء باسمه وَأَلْجَأَ كل شَيْء إِلَى جنسه

Abd b. Humeyd, {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem'e isimlerden mahlukatının isimlerini öğretti, sonra [Âdem] meleklerin bilmediği şeyleri söyledi; her şeyi kendi ismiyle isimlendirdi ve her şeyi kendi cinsine nispet etti.”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ: علم الله آدم الْأَسْمَاء كلهَا وَهِي هَذِه الْأَسْمَاء الَّتِي يتعارف بهَا النَّاس

İbn Cerîr, {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'e bütün isimleri öğretti; onlar da insanların birbirleriyle iletişim kurduğu şu isimlerdir:

انسان دَابَّة وَأَرْض وبحر وَسَهل وحمار وَأَشْبَاه ذَلِك من الْأُمَم وَغَيرهَا {ثمَّ عرضهمْ على الْمَلَائِكَة} يَعْنِي عرض أَسمَاء جَمِيع الْأَشْيَاء الَّتِي علمهَا آدم من أَصْنَاف الْخلق {فَقَالَ أنبئوني} يَقُول: أخبروني {بأسماء هَؤُلَاءِ إِن كُنْتُم صَادِقين} إِن كُنْتُم تعلمُونَ أَنِّي لم أجعَل فِي الأَرْض خَليفَة {قَالُوا سُبْحَانَكَ} تَنْزِيها لله من أَن يكون يعلم الْغَيْب أحد غَيره تبنا إِلَيْك {لَا علم لنا} تبرياً مِنْهُم من علم الْغَيْب {إِلَّا مَا علمتنا} كَمَا علمت آدم

İnsan, hayvan, yer, deniz, ova, eşek ve yaratılmış topluluklardan benzerleri ile diğerleridir. {ثمَّ عرضهمْ على الْمَلَائِكَة} “Sonra onları meleklere gösterdi” yani yaratılmış sınıflardan Âdem'e öğrettiği bütün şeylerin isimlerini gösterdi {فَقَالَ أنبئوني} “ve: 'Bana bildirin' buyurdu”, yani: Bana haber verin, {بأسماء هَؤُلَاءِ إِن كُنْتُم صَادِقين} “Eğer doğru sözlü iseniz bunların isimlerini [bildirin]”, yani: Benim yeryüzünde bir halife yaratmayacağımı biliyorsanız. {قَالُوا سُبْحَانَكَ} “'Seni tenzih ederiz' dediler”, O'ndan başka birinin gaybı bilmesinden Allah'ı tenzih etmek ve 'Sana tevbe ettik' anlamındadır. {لَا علم لنا} “Bizim hiçbir ilmimiz yoktur”, gayb bilgisinden beri olduklarını ifade etmek içindir, {إِلَّا مَا علمتنا} “Senin bize öğrettiğinden başka”, tıpkı Âdem'e öğrettiğin gibi.”

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ثمَّ عرضهمْ} قَالَ: عرض أَصْحَاب

İbn Cerîr, {ثمَّ عرضهمْ} “Sonra onları sundu” kavli hakkında Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Sahiplerini sundu;”

الْأَسْمَاء على الْمَلَائِكَة

“isimleri meleklere [sundu].”

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن الله لما أَخذ فِي خلق آدم قَالَت الْمَلَائِكَة: مَا الله خَالق خلقا أكْرم عَلَيْهِ منا وَلَا أعلم منا

İbn Cerîr, Mücâhid vasıtasıyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'i yaratmaya giriştiğinde melekler: 'Allah, katında bizden daha değerli ve bizden daha bilgili hiçbir mahluk yaratmayacaktır' dediler.

فابتلوا بِخلق آدم

Bunun üzerine Âdem'in yaratılışıyla imtihan edildiler.”

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة وَالْحسن قَالَا: لما أَخذ الله فِي خلق آدم همست الْمَلَائِكَة فِيمَا بَينهَا فَقَالُوا: لن يخلق الله خلقا إِلَّا كُنَّا أعلم مِنْهُ وَأكْرم عَلَيْهِ مِنْهُ

İbn Cerîr, Katâde ve el-Hasan'dan rivayet etti; onlar şöyle dediler: “Allah Âdem'i yaratmaya giriştiğinde melekler kendi aralarında fısıldaştılar ve: 'Allah ne yaratırsa yaratsın, biz kesinlikle ondan daha bilgili ve O'nun katında ondan daha değerli olacağız' dediler.

فَلَمَّا خلقه أَمرهم أَن يسجدوا لَهُ لما قَالُوا

Onu yaratınca, söyledikleri şeyden ötürü ona secde etmelerini emretti.

ففضله عَلَيْهِم فَعَلمُوا أَنهم لَيْسُوا بِخَير مِنْهُ فَقَالُوا: إِن لم نَكُنْ خيرا مِنْهُ فَنحْن أعلم مِنْهُ لأَنا كُنَّا قبله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} فَعلم اسْم كل شَيْء

Böylece onu kendilerinden üstün kıldı. Onlar da kendilerinin ondan daha hayırlı olmadığını anladılar ve: 'Eğer ondan daha hayırlı değilsek bile biz ondan daha bilgiliyiz; çünkü biz ondan önce vardık' dediler. {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” [kavline gelince], böylece o her şeyin ismini bildi.

جعل يُسَمِّي كل شَيْء باسمه وعرضوا عَلَيْهِ أمة {ثمَّ عرضهمْ على الْمَلَائِكَة فَقَالَ انبئوني بأسماء هَؤُلَاءِ إِن كُنْتُم صَادِقين} ففزعوا إِلَى التَّوْبَة فَقَالُوا {سُبْحَانَكَ لَا علم لنا} الْآيَة

Her şeyi ismiyle anmaya başladı ve ona bir ümmet sunuldu. {ثمَّ عرضهمْ على الْمَلَائِكَة فَقَالَ انبئوني بأسماء هَؤُلَاءِ إِن كُنْتُم صَادِقين} “Sonra onları meleklere gösterip: 'Eğer doğru sözlü iseniz, bunların isimlerini bana haber verin' buyurdu”. Bunun üzerine tevbe etmeye sığındılar ve {سُبْحَانَكَ لَا علم لنا} “'Seni tenzih ederiz, bizim ilmimiz yoktur...'” ayetini [sonuna kadar] okudular.”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِنَّك أَنْت الْعَلِيم الْحَكِيم} قَالَ: الْعَلِيم الَّذِي قد كمل فِي علمه {الْحَكِيم} الَّذِي قد كمل فِي حكمه

İbn Cerîr, {إِنَّك أَنْت الْعَلِيم الْحَكِيم} “Şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, hüküm ve hikmet sahibi olan ancak Sensin” kavli hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “el-Alîm; ilminde kemale ermiş olan, {الْحَكِيم} el-Hakîm ise hükmünde [ve hikmetinde] kemale ermiş olandır.”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة فِي قَوْله {إِن كُنْتُم صَادِقين} قَالَ: إِن بني آدم يفسدون فِي الأَرْض ويسفكون الدِّمَاء

İbn Cerîr, İbn Mes'ûd ve Sahâbe'den bir topluluktan {إِن كُنْتُم صَادِقين} “Eğer doğru sözlü iseniz” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “[Yani] Âdemoğullarının yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağı ve kan dökeceği hususunda [doğru sözlü iseniz].”

وَفِي قَوْله {وَأعلم مَا تبدون} قَالَ: قَوْلهم {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا}

{وَأعلم مَا تبدون} “Açığa vurduğunuzu bilirim” kavli hakkında da şöyle dedi: “Onların: {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا} 'Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?' sözleridir.

{وَمَا كُنْتُم تكتمون} يَعْنِي مَا أسر إِبْلِيس فِي نَفسه من الْكبر

{وَمَا كُنْتُم تكتمون} “Gizlemekte olduğunuzu da [bilirim]” ise İblis'in içinden gizlediği kibirdir.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَأعلم مَا تبدون وَمَا كُنْتُم تكتمون} قَالَ: مَا أسر إِبْلِيس من الْكفْر فِي السُّجُود

Abd b. Humeyd, {وَأعلم مَا تبدون وَمَا كُنْتُم تكتمون} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” kavli hakkında Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: “İblis'in secde etmeme konusundaki küfrü [içinde] gizlemesidir.”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَأعلم مَا تبدون} قَالَ: مَا تظْهرُونَ {وَمَا كُنْتُم تكتمون} يَقُول: اعْلَم السِّرّ كَمَا أعلم الْعَلَانِيَة

İbn Cerîr, {وَأعلم مَا تبدون} “Açığa vurduğunuzu bilirim” kavli hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: “Açığa vurduğunuz şeyleri” dedi. {وَمَا كُنْتُم تكتمون} “Gizlemekte olduğunuzu da [bilirim]” kavli hakkında ise: “Açık olanı bildiğim gibi gizli olanı da bilirim” buyurmaktadır dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة وَالْحسن فِي قَوْله {مَا تبدون} يَعْنِي قَوْلهم {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا} {وَمَا كُنْتُم تكتمون} يَعْنِي قَول بَعضهم لبَعض: نَحن خير مِنْهُ وَأعلم

İbn Cerîr, Katâde ve el-Hasan'dan {مَا تبدون} “Açığa vurduğunuz” kavli hakkında rivayet etti; yani onların: {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?” sözüdür. {وَمَا كُنْتُم تكتمون} “Gizlemekte olduğunuz şey” ise bazılarının diğerlerine söylediği: 'Biz ondan daha hayırlı ve daha bilgiliyiz' sözüdür.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مهْدي بن مَيْمُون قَالَ: سَمِعت الْحسن وَسَأَلَهُ الْحسن بن دِينَار فَقَالَ: يَا أَبَا سعيد أَرَأَيْت قَول الله للْمَلَائكَة {وَأعلم مَا تبدون وَمَا كُنْتُم تكتمون} مَا الَّذِي كتمت الْمَلَائِكَة قَالَ: إِن الله لما خلق آدم رَأَتْ الْمَلَائِكَة خلقا عجبا فكأنهم دخلهم من ذَلِك شَيْء قَالَ: ثمَّ أقبل بَعضهم على بعض

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mehdî b. Meymûn'dan rivayet etti; o şöyle dedi: el-Hasan'ı dinledim; Hasan b. Dînâr ona sordu ve dedi ki: “Ey Ebû Saîd! Allah'ın meleklere {وَأعلم مَا تبدون وَمَا كُنْتُم تكتمون} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” buyurması hakkında ne dersin? Meleklerin gizlediği şey neydi?” [Hasan] dedi ki: “Allah Âdem'i yarattığında melekler hayret verici bir mahluk gördüler ve sanki bu durumdan ötürü içlerine bir şey düştü. Sonra birbirlerine yöneldiler

فأسروا ذَلِك بَينهم فَقَالَ بعضه لبَعض: مَا الَّذِي يهمكم من هَذَا الْخلق إِن الله لَا يخلق خلقا إِلَّا كُنَّا أكْرم عَلَيْهِ مِنْهُ

ve bunu aralarında gizlediler. Bazıları diğerlerine: 'Bu mahluk hakkında sizi endişelendiren nedir? Allah ne yaratırsa yaratsın, biz kesinlikle O'nun katında ondan daha değerli olacağız' dedi.

فَذَلِك الَّذِي كتمت

İşte gizledikleri şey buydu.”

قَوْله تَعَالَى: وَإِذ قُلْنَا للْمَلَائكَة اسجدوا لآدَم فسجدوا إِلَّا إِبْلِيس أَبى واستكبر وَكَانَ من الْكَافرين

Yüce Allah'ın kavli: {وَإِذ قُلْنَا للْمَلَائكَة اسجدوا لآدَم فسجدوا إِلَّا إِبْلِيس أَبى واستكبر وَكَانَ من الْكَافرين} “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O direndi, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.”

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {اسجدوا لآدَم} قَالَ: كَانَت السَّجْدَة لآدَم وَالطَّاعَة لله

İbn Ebî Hâtim, {اسجدوا لآدَم} “Âdem'e secde edin” kavli hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Secde Âdem'e, itaat ise Allah'aydı.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: أَمرهم أَن يسجدوا فسجدوا لَهُ كَرَامَة من الله أكْرم بهَا آدم

İbn Ebî Hâtim ayet hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah'ın Âdem'e bahşettiği bir ikram olarak onlara secde etmelerini emretti, onlar da ona secde ettiler.”

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن أبي إِبْرَاهِيم الْمُزنِيّ أَنه سُئِلَ عَن سُجُود الْمَلَائِكَة لآدَم فَقَالَ: إِن الله جعل آدم كالكعبة

İbn Asâkir, Ebû İbrâhim el-Müzenî'den rivayet etti; meleklerin Âdem'e secdesi hakkında kendisine sorulduğunda o şöyle dedi: “Allah Âdem'i Kâbe gibi kıldı.”

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن مُحَمَّد بن عباد بن حعفر المَخْزُومِي قَالَ: كَانَ سُجُود الْمَلَائِكَة لآدَم إِيمَاء

Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer el-Mahzûmî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Meleklerin Âdem'e secdesi îmâ (işaret yoluyla eğilme) şeklinde idi.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ضَمرَة قَالَ: سَمِعت من يذكر أَن أول الْمَلَائِكَة خرَّ سَاجِدا لله حِين أمرت الْمَلَائِكَة بِالسُّجُود لآدَم اسرافيل فأثابه الله بذلك أَن كتب الْقُرْآن فِي جَبهته

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Damre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Meleklere Âdem'e secde etmeleri emredildiğinde, meleklerden Allah için ilk secdeye kapananın İsrâfîl olduğunu zikreden birinden işittim; Allah da buna mükâfat olarak Kur'an'ı onun alnına yazdı.

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عمر بن عبد الْعَزِيز قَالَ: لما أَمر الله الْمَلَائِكَة بِالسُّجُود لآدَم كَانَ أول من سجد إسْرَافيل فأثابه الله أَن كتب الْقُرْآن فِي جَبهته

İbn Asâkir, Ömer b. Abdilazîz'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah meleklere Âdem'e secde etmelerini emrettiğinde ilk secde eden İsrâfîl oldu; Allah da buna mükâfat olarak Kur'an'ı onun alnına yazdı.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِذ قُلْنَا للْمَلَائكَة اسجدوا لآدَم} قَالَ: كَانَت السَّجْدَة لآدَم وَالطَّاعَة لله وحسد عَدو الله إِبْلِيس آدم على مَا أعطَاهُ من الْكَرَامَة فَقَالَ: أَنا ناريٌّ وَهَذَا طينيٌّ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {وَإِذ قُلْنَا للْمَلَائكَة اسجدوا لآدَم} “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik” kavli hakkında Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Secde Âdem'e, itaat ise Allah'aydı. Allah'ın düşmanı İblis, ona verilen ikramdan ötürü Âdem'i kıskandı ve: 'Ben ateştenim, o ise çamurdandır' dedi.

فَكَانَ بَدْء الذُّنُوب الْكبر

Böylece günahların ilki kibir oldu.

استكبر عَدو الله أَن يسْجد لآدَم

Allah'ın düşmanı Âdem'e secde etmekten kibirlendi.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي مكايد الشَّيْطَان وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الأضداد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ إِبْلِيس اسْمه عزازيل وَكَانَ من أشرف الْمَلَائِكَة من ذَوي الأجنحة الْأَرْبَعَة ثمَّ أبلس بعد

İbn Ebî'd-Dünyâ Mekâyidü'ş-Şeytân'da, İbn Ebî Hâtim, Kitâbü'l-Ezdâd'da İbnü'l-Enbârî ve Şuab'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “İblis'in ismi Azâzîl idi ve o, dört kanatlı meleklerin en şereflilerindendi. Sonra büsbütün ümitsizliğe düşüp rahmetten kovuldu (eblese).”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا سمي إِبْلِيس لِأَن الله أبلسه من الْخَيْر كُله آيسه مِنْهُ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Ona İblis ismi verildi; çünkü Allah onu bütün hayırdan ümitsiz kıldı (eblese), onu hayırdan mahrum bıraktı.”

وَأخرج ابْن إِسْحَاق فِي الْمُبْتَدَأ وَابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ إِبْلِيس قبل أَن يركب الْمعْصِيَة من الْمَلَائِكَة اسْمه عزازيل وَكَانَ من سكان الأَرْض وَكَانَ أَشد الْمَلَائِكَة اجْتِهَادًا وَأَكْثَرهم علما

İbn İshâk el-Mübtede'de, İbn Cerîr ve İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “İblis, isyana kalkışmadan önce meleklerdendi, ismi Azâzîl idi ve yer sakinlerindendi. Meleklerin en çok gayret edeni ve en bilgilisi idi.

فَذَلِك دَعَاهُ إِلَى الْكبر وَكَانَ من حَيّ يُسمون جنا

İşte bu durum onu kibre sevk etti. O, 'Cin' adı verilen bir kabileye mensuptu.”

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: كَانَ اسْم إِبْلِيس الْحَرْث

İbn Cerîr, Süddî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “İblis'in adı Hâris idi.”

وَأخرج وَكِيع وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ إِبْلِيس من خزان الْجنَّة وَكَانَ يدبر أَمر السَّمَاء الدُّنْيَا

Vekî', İbnü'l-Münzir ve Şuab'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “İblis cennetin bekçilerindendi ve dünya semasının işlerini idare ediyordu.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: كَانَ إِبْلِيس رَئِيس مَلَائِكَة سَمَاء الدُّنْيَا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; o şöyle dedi: “İblis dünya seması meleklerinin reisi idi.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ إِبْلِيس من أشرف الْمَلَائِكَة من أكبرهم قَبيلَة وَكَانَ خَازِن الْجنان وَكَانَ لَهُ سُلْطَان سَمَاء الدُّنْيَا سُلْطَان الأَرْض

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “İblis, meleklerin en şereflilerinden ve en büyük kabilesindendi. Cennetlerin bekçisi idi, dünya semasının hükümranlığı ve yerin hâkimiyeti ona aitti.

فَرَأى أَن لذَلِك عَظمَة وسلطاناً على أهل السَّمَوَات فاضمر فِي قلبه من ذَلِك كبرا لم يُعلمهُ إِلَّا الله فَلَمَّا أَمر الله الْمَلَائِكَة بِالسُّجُود لآدَم خرج كبره الَّذِي كَانَ يسر

Bunda gök ehli üzerinde bir büyüklük ve otorite gördü; bu sebeple kalbinde Allah'tan başka kimsenin bilmediği bir kibir gizledi. Allah meleklere Âdem'e secde etmelerini emredince, gizlemekte olduğu kibri açığa çıktı.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن الله خلق خلقا فَقَالَ {اسجدوا لآدَم} فَقَالُوا: لَا نَفْعل فَبعث نَارا فأحرقهم ثمَّ خلق هَؤُلَاءِ فَقَالَ {اسجدوا لآدَم} فَقَالُوا: نعم

İbn Cerîr ve İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah bir mahluk yarattı ve {اسجدوا لآدَم} 'Âdem'e secde edin' buyurdu. Onlar: 'Yapmayız' dediler; bunun üzerine bir ateş gönderip onları yaktı. Sonra şunları yarattı ve {اسجدوا لآدَم} 'Âdem'e secde edin' buyurdu. Onlar: 'Evet [ederiz]' dediler.

وَكَانَ إِبْلِيس من أُولَئِكَ الَّذين أَبَوا أَن يسجدوا لآدَم

İblis ise Âdem'e secde etmekten kaçınan o [ilk] gruptandı.”

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما خلق الله الْمَلَائِكَة قَالَ (إِنِّي خَالق بشرا من طين) فَإِذا أَنا خلقته فاسجدوا لَهُ فَقَالُوا: لَا نَفْعل

İbn Cerîr ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah melekleri yarattığında: (Ben çamurdan bir insan yaratacağım.) Onu yarattığım vakit ona secde edin buyurdu. Onlar: 'Yapmayız' dediler.”

فارسل عَلَيْهِم نَارا فَأَحْرَقَتْهُمْ

[Bunun üzerine Allah] onların üzerine bir ateş gönderdi ve [ateş] onları yaktı.

وَخلق مَلَائِكَة أُخْرَى فَقَالَ (إِنِّي خَالق بشرا من طين) فَإِذا أَنا خلقته فاسجدوا لَهُ

Başka melekler yarattı ve: (Ben çamurdan bir insan yaratacağım.) Onu yarattığım vakit ona secde edin buyurdu.

فَأَبَوا فَأرْسل عَلَيْهِ نَارا فَأَحْرَقَتْهُمْ ثمَّ خلق مَلَائِكَة أُخْرَى فَقَالَ (إِنِّي خَالق بشرا من طين) فَإِذا أَنا خلقته فاسجدوا لَهُ

Onlar da kaçındılar; bunun üzerine onların üzerine bir ateş gönderdi ve [ateş] onları yaktı. Sonra başka melekler yarattı ve: (Ben çamurdan bir insan yaratacağım.) Onu yarattığım vakit ona secde edin buyurdu.

فَقَالُوا: سمعنَا وأطعنا إِلَّا إِبْلِيس كَانَ من الْكَافرين الْأَوَّلين

Onlar: “İşittik ve itaat ettik” dediler. Ancak İblis müstesna; o, ilk kâfirlerdendi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن عَامر الْمَكِّيّ قَالَ: خلق الله الْمَلَائِكَة من نور وَخلق الجان من نَار وَخلق الْبَهَائِم من مَاء وَخلق آدم من طين فَجعل الطَّاعَة فِي الْمَلَائِكَة وَجعل الْمعْصِيَة فِي الْجِنّ والإِنس

İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Âmir el-Mekkî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah melekleri nurdan yarattı, cinnâtı ateşten yarattı, hayvanları sudan yarattı ve Âdem'i çamurdan yarattı. İtaati meleklere verdi, isyanı ise cinlere ve insanlara verdi.”

وَأخرج مُحَمَّد بن نصر عَن أنس قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله أَمر آدم بِالسُّجُود فَسجدَ فَقَالَ: لَك الْجنَّة وَلمن سجد من ذريتك وَأمر إِبْلِيس بِالسُّجُود فَأبى أَن يسْجد فَقَالَ: لَك النَّار وَلمن أَبى من ولدك أَن يسْجد

Muhammed b. Nasr, Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah Âdem'e secde etmesini emretti, o da secde etti. Bunun üzerine: ‘Cennet senin ve zürriyetinden secde edenlerindir’ buyurdu. İblis'e de secde etmesini emretti, o ise secde etmekten kaçındı. Bunun üzerine: ‘Ateş senin ve soyundan secde etmekten kaçınanlarındır’ buyurdu.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي مكايد الشَّيْطَان عَن ابْن عمر قَالَ: لَقِي إِبْلِيس مُوسَى فَقَالَ: يَا مُوسَى أَنْت الَّذِي اصطفاك الله بِرِسَالَاتِهِ وكلمك تكليما إِذْ تبت وَأَنا أُرِيد أَن أَتُوب فاشفع لي إِلَى رَبِّي أَن يَتُوب عليّ قَالَ مُوسَى: نعم

İbn Ebî'd-Dünyâ Mekâyidü'ş-Şeytân'da İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: İblis, Mûsâ ile karşılaştı ve şöyle dedi: “Ey Mûsâ! Sen Allah'ın elçilikleriyle seçtiği ve bizzat konuştuğu kimsesin, [sen] tövbe etmiştin. Ben de tövbe etmek istiyorum; Rabbimin tövbemi kabul etmesi için bana şefaatçi ol.” Mûsâ: “Olur” dedi.

فَدَعَا مُوسَى ربه فَقيل يَا مُوسَى قد قضيت حَاجَتك فلقي مُوسَى إِبْلِيس قَالَ: قد أمرت أَن تسْجد لقبر آدم ويتاب عَلَيْك

Bunun üzerine Mûsâ Rabbine dua etti. [Ona]: “Ey Mûsâ, isteğin yerine getirildi” denildi. Mûsâ İblis'le karşılaştı ve: “Âdem'in kabrine secde etmen emredildi, böylece tövben kabul edilecek” dedi.

فاستكبر وَغَضب وَقَالَ: لم أَسجد حَيَاء أَسجد بِهِ مَيتا ثمَّ قَالَ إِبْلِيس: يَا مُوسَى إِن لَك عليّ حَقًا بِمَا شفعت لي إِلَى رَبك فاذكرني عِنْد ثَلَاث لَا أهْلكك فِيهِنَّ

[İblis] kibirlendi, öfkelendi ve: “O hayattayken secde etmedim de ölüsüne mi secde edeceğim?” dedi. Sonra İblis şöyle dedi: “Ey Mûsâ! Rabbine benim için şefaatçi olmandan ötürü senin üzerimde bir hakkın doğdu; şu üç yerde beni hatırla ki seni bu durumlarda helak etmeyeyim:

اذْكُرْنِي حِين تغْضب فَإِنِّي أجري مِنْك مجْرى الدَّم واذكرني حِين تلقى الزَّحْف فَإِنِّي آتِي ابْن آدم حِين يلقى الزَّحْف

Öfkelendiğin zaman beni hatırla; zira ben senin [vücudunda] kan gibi dolaşırım. Düşman ordusuyla karşılaştığın zaman beni hatırla; zira ben insanoğlu orduyla karşılaştığında ona gelirim,

فاذكره وَلَده وَزَوجته حَتَّى يولي وَإِيَّاك أَن تجَالس امْرَأَة لَيست بِذَات محرم فَإِنِّي رسولها إِلَيْك وَرَسُولك إِلَيْهَا

arkasını dönüp kaçıncaya kadar ona çocuğunu ve eşini hatırlatırım. Mahremin olmayan bir kadınla bir arada oturmaktan da sakın; zira ben onun sana elçisi, senin de ona elçin olurum.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أنس قَالَ: إِن نوحًا لما ركب السَّفِينَة أَتَاهُ إِبْلِيس فَقَالَ لَهُ نوح: من أَنْت قَالَ: أَنا إِبْلِيس قَالَ: فَمَا جَاءَ بك قَالَ: جِئْت تسْأَل لي رَبِّي هَل لي من تَوْبَة فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن تَوْبَته أَن يَأْتِي قبر آدم فَيسْجد لَهُ قَالَ: أما أَنا لم أَسجد لَهُ حَيا أَسجد لَهُ مَيتا قَالَ: فاستكبر وَكَانَ من الْكَافرين

İbnü'l-Münzir, Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Nûh gemiye bindiğinde İblis yanına geldi. Nûh ona: “Sen kimsin?” dedi. “Ben İblis'im” dedi. [Nûh]: “Seni getiren nedir?” dedi. [İblis]: “Benim için bir tövbe imkânı olup olmadığını Rabbime sorman için geldim” dedi. Bunun üzerine Allah ona [Nûh'a] vahyetti ki: “Onun tövbesi, Âdem'in kabrine gelip ona secde etmesidir.” [İblis]: “Ben o hayattayken ona secde etmedim de ölüsüne mi secde edeceğim?” dedi. [Enes] dedi ki: “Böylece kibirlendi ve kâfirlerden oldu.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق مُجَاهِد عَن جُنَادَة بن أبي أُميَّة قَالَ: كَانَ أول خَطِيئَة كَانَت الْحَسَد

İbnü'l-Münzir, Mücâhid yoluyla Cünâde b. Ebî Ümeyye'den rivayet etti; o şöyle dedi: “İşlenen ilk günah haset idi.

حسد إِبْلِيس آدم أَن يسْجد لَهُ حِين أَمر فَحَمله الْحَسَد على الْمعْصِيَة

İblis, kendisine emredildiği vakit Âdem'e secde etme konusunda ona haset etti; bu haset onu isyana sürükledi.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: ابْتَدَأَ الله خلق إِبْلِيس على الْكفْر والضلالة وَعمل بِعَمَل الْمَلَائِكَة فصيره إِلَى مَا بدىء إِلَيْهِ خلقه من الْكفْر قَالَ الله {وَكَانَ من الْكَافرين}

İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah İblis'in yaratılışını küfür ve sapıklık üzere başlattı. [İblis bir süre] meleklerin ameliyle amel etti, sonra [Allah] onu yaratılışının başlangıcındaki küfre döndürdü. Allah: {وَكَانَ من الْكَافرين} 'Ve o kâfirlerden idi' buyurmuştur.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَكَانَ من الْكَافرين} قَالَ: جعله الله كَافِرًا لَا يَسْتَطِيع أَن يُؤمن

İbnü'l-Münzir, {وَكَانَ من الْكَافرين} “Ve o kâfirlerden idi” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah onu iman edemeyecek bir kâfir kıldı.”

قَوْله تَعَالَى: وَقُلْنَا يَا آدم اسكن أَنْت وزوجك الْجنَّة وكلا مِنْهَا رغداً حَيْثُ شئتما وَلَا تقربا هَذِه الشَّجَرَة فتكونا من الظَّالِمين

Yüce Allah'ın: “Biz: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun, oradan dilediğiniz gibi bol bol yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz' dedik” ayeti hakkında:

أخرج الطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي ذَر قَالَ قلت يَا رَسُول الله أَرَأَيْت آدم نَبيا كَانَ قَالَ: نعم

Taberânî, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Ebû Zer'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü, söyler misiniz, Âdem bir peygamber miydi?” dedim. “Evet” buyurdu.

كَانَ نَبيا رَسُولا كَلمه الله قبلا قَالَ لَهُ {يَا آدم اسكن أَنْت وزوجك الْجنَّة}

“[O] peygamber ve elçiydi, Allah onunla bizzat konuştu ve ona: {يَا آدم اسكن أَنْت وزوجك الْجنَّة} 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun' buyurdu.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالطَّبَرَانِيّ عَن أبي ذَر قلت يَا رَسُول الله من أول الْأَنْبِيَاء قَالَ: آدم

İbn Ebî Şeybe ve Taberânî, Ebû Zer'den rivayet etti: “Ey Allah'ın Resûlü, peygamberlerin ilki kimdir?” dedim. “Âdem'dir” buyurdu.

قلت: نَبِي كَانَ قَالَ: نعم مُكَلم

“O peygamber miydi?” dedim. “Evet, [kendisiyle] konuşulan bir peygamberdi” buyurdu.

قلت: ثمَّ من قَالَ: نوح وَبَينهمَا عشرَة آبَاء

“Sonra kim?” dedim. “Nûh; ikisi arasında on ata vardır” buyurdu.

وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالْبَزَّار وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي ذَر قَالَ قلت: يَا رَسُول الله أَي الْأَنْبِيَاء كَانَ أول قَالَ: آدم قلت: يَا رَسُول الله وَنَبِي كَانَ قَالَ: نعم

Ahmed, Tarih'inde Buhârî, Bezzâr ve Şuab'da Beyhakî, Ebû Zer'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü, peygamberlerin ilki hangisiydi?” dedim. “Âdem” buyurdu. “Ey Allah'ın Resûlü, o peygamber miydi?” dedim. “Evet,

نَبِي مُكَلم

[kendisiyle] konuşulan bir peygamberdi” buyurdu.

قلت: كم كَانَ المُرْسَلُونَ يَا رَسُول الله قَالَ: ثلثمِائة وَخَمْسَة عشر

“Ey Allah'ın Resûlü, elçiler kaç kişiydi?” dedim. “Üç yüz on beş kişiydi,

جماً غفيراً

büyük bir topluluk” buyurdu.

وَأخرج عبد بن حميد والآجري فِي الْأَرْبَعين عَن أبي ذَر قَالَ قلت يَا رَسُول من كَانَ أَوَّلهمْ - يَعْنِي الرُّسُل - قَالَ: آدم قلت: يَا رَسُول الله أَنَبِي مُرْسل قَالَ: نعم

Abd b. Humeyd ve el-Erbaîn'de Âcurrî, Ebû Zer'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü, onların -yani elçilerin- ilki kimdi?” dedim. “Âdem” buyurdu. “Ey Allah'ın Resûlü, o gönderilmiş bir peygamber miydi?” dedim. “Evet,

خلقه الله بِيَدِهِ وَنفخ فِيهِ من روحه وسواه قبلا

Allah onu bizzat eliyle yarattı, ona ruhundan üfledi ve onu bizzat dosdoğru şekillendirdi” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي أُمَامَة الْبَاهِلِيّ أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله أَنَبِي كَانَ آدم قَالَ: نعم

İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Ebû Ümâme el-Bâhilî'den rivayet etti: Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Âdem bir peygamber miydi?” dedi. “Evet,

مُكَلم

[kendisiyle] konuşulan bir peygamberdi” buyurdu.

قَالَ: كم بَينه وَبَين نوح قَالَ: عشرَة قُرُون قَالَ: كم بَين نوح وَبَين ابراهيم قَالَ: عشرَة قُرُون قَالَ: يَا رَسُول الله كم الْأَنْبِيَاء قَالَ: مائَة ألف وَأَرْبَعَة وَعِشْرُونَ ألفا

[Adam]: “Onunla Nûh arasında ne kadar süre vardı?” dedi. “On asır” buyurdu. [Adam]: “Nûh ile İbrâhim arasında ne kadar süre vardı?” dedi. “On asır” buyurdu. [Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü, peygamberlerin sayısı kaçtır?” dedi. “Yüz yirmi dört bindir” buyurdu.

قَالَ: يَا رَسُول الله كم كَانَت الرُّسُل من ذَلِك قَالَ: ثلثمِائة وَخَمْسَة عشر

[Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü, bunlardan elçiler kaç kişiydi?” dedi. “Üç yüz on beş kişiydi,

جماً غفيراً

büyük bir topluluk” buyurdu.

وَأخرج أَحْمد وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي أُمَامَة أَن أَبَا ذَر قَالَ: يَا نَبِي الله أَي الْأَنْبِيَاء كَانَ أول قَالَ: آدم

Ahmed, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdeveyh, Ebû Ümâme'den rivayet etti: Ebû Zer: “Ey Allah'ın Peygamberi! Peygamberlerin ilki hangisiydi?” dedi. “Âdem” buyurdu.

قَالَ: أونبي كَانَ آدم قَالَ: نعم

“Âdem peygamber miydi?” dedi. “Evet,

نَبِي مُكَلم خلقه اله بِيَدِهِ ثمَّ نفخ فِيهِ من روحه ثمَّ قَالَ لَهُ يَا آدم قبلا

[kendisiyle] konuşulan bir peygamberdi. Allah onu bizzat eliyle yarattı, sonra ona ruhundan üfledi, sonra ona bizzat: 'Ey Âdem!' buyurdu” dedi.

قلت: يَا رَسُول الله كم وفى عدَّة الْأَنْبِيَاء قَالَ: مائَة ألف وَأَرْبَعَة وَعِشْرُونَ ألفا

“Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberlerin sayısı kaça ulaştı?” dedim. “Yüz yirmi dört bindir,

الرُّسُل من ذَلِك ثلثمِائة وَخَمْسَة عشر

bunlardan elçiler üç yüz on beş kişidir,

جماً غفيراً

büyük bir topluluk” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الشُّكْر والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب وَابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه عَن الْحسن قَالَ: قَالَ مُوسَى يَا رب كَيفَ يَسْتَطِيع آدم أَن يُؤَدِّي شكر مَا صنعت إِلَيْهِ خلقته بِيَدِك ونفخت فِيهِ من روحك

İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'ş-Şükr'de, Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de, Şuab'da Beyhakî ve Tarih'inde İbn Asâkir, Hasen['ul-Basrî]'den rivayet etti; o şöyle dedi: Mûsâ: “Ey Rabbim! Âdem senin ona yaptıklarının şükrünü nasıl ödeyebilir? Onu kendi elinle yarattın, ona ruhundan üfledin,

وأسكنته جنتك وَأمرت الْمَلَائِكَة فسجدوا لَهُ فَقَالَ: يَا مُوسَى علم أَن ذَلِك مني فحمدني عَلَيْهِ فَكَانَ ذَلِك شكرا لما صنعت إِلَيْهِ

onu cennetine yerleştirdin ve meleklere emrettin de ona secde ettiler” dedi. [Allah]: “Ey Mûsâ! O bunların benden olduğunu bildi ve bundan dolayı bana hamdetti; işte bu, ona yaptıklarımın şükrü oldu” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: خلق الله آدم يَوْم الْجُمُعَة وَأدْخلهُ الْجنَّة يَوْم الْجُمُعَة فَجعله فِي جنَّات الفردوس

İbn Ebî Hâtim, Ebû'l-Âliye'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'i cuma günü yarattı, cuma günü cennete koydu ve onu Firdevs cennetlerine yerleştirdi.”

وَأخرج عبد بن حميد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا سكن آدم الْجنَّة إِلَّا مابين صَلَاة الْعَصْر إِلَى غرُوب الشَّمْس

Abd b. Humeyd ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem cennette ancak ikindi namazı ile güneşin batışı arasındaki vakit kadar kaldı.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: خلق الله آدم من أَدِيم الأَرْض يَوْم الْجُمُعَة بعد الْعَصْر فَسَماهُ آدم ثمَّ عهد إِلَيْهِ فنسي فَسَماهُ الإِنسان

Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Merdeveyh, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'i yeryüzünün toprağından cuma günü ikindiden sonra yarattı ve ona Âdem adını verdi. Sonra ona ahitte bulundu, o ise unuttu; böylece ona İnsan adını verdi.”

قَالَ ابْن عَبَّاس: فتالله مَا غَابَتْ الشّمس من ذَلِك الْيَوْم حَتَّى أهبط من الْجنَّة إِلَى الأَرْض

İbn Abbâs dedi ki: “Allah'a yemin olsun ki, o gün güneş batmadan [Âdem] cennetten yeryüzüne indirilmişti bile.”

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن قَالَ: لبث آدم فِي الْجنَّة سَاعَة من نَهَار

Feryâbî, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Hasen['ul-Basrî]'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem cennette gündüzün bir saati kadar kaldı;

تِلْكَ السَّاعَة مائَة وَثَلَاثُونَ سنة من أَيَّام الدُّنْيَا

o saat dünya günlerinden yüz otuz yıldır.”

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: مَا كَانَ آدم ﵇ فِي الْجنَّة إِلَّا مِقْدَار مَا بَين الظّهْر وَالْعصر

Ahmed ez-Zühd'de Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem aleyhisselâm cennette ancak öğle ile ikindi arası kadar bir süre kaldı.”

وَأخرج عبد الله فِي زوائده عَن مُوسَى بن عقبَة قَالَ: مكث آدم فِي الْجنَّة ربع النَّهَار وَذَلِكَ ساعتان وَنصف وَذَلِكَ مِائَتَان سنة وَخَمْسُونَ سنة فَبكى على الْجنَّة مائَة سنة

Abdullah [b. Ahmed] Zevâid'inde Mûsâ b. Ukbe'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem cennette gündüzün dörtte biri kadar kaldı; bu da iki buçuk saattir ve iki yüz elli yıla denk gelir. Cennet için yüz yıl ağladı.”

أما قَوْله تَعَالَى: {وزوجك} أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق السّديّ بن أبي مَالك وَعَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس وَعَن ابْن مسعو وناس من الصَّحَابَة قَالُوا: لما سكن آدم الْجنَّة كَانَ يمشي فِيهَا وحشاً لَيْسَ لَهُ زوج يسكن إِلَيْهَا فَنَامَ نومَة فَاسْتَيْقَظَ فَإِذا عِنْد رَأسه امْرَأَة قَاعِدَة خلقهَا الله من ضلعه فَسَأَلَهَا مَا أَنْت قَالَت: امْرَأَة قَالَ: وَلم خلقت قَالَت: لتسكن إليّ قَالَت لَهُ الْمَلَائِكَة ينظرُونَ مَا يبلغ علمه: مَا اسْمهَا يَا آدم قَالَ: حَوَّاء

Yüce Allah'ın: {وزوجك} “Ve eşin” ayetine gelince; İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve İbn Asâkir; Süddî, İbn Ebî Mâlik yoluyla, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden bazılarından rivayet ettiler; onlar şöyle dediler: “Âdem cennete yerleştiğinde, yanında huzur bulacağı bir eşi olmaksızın orada yalnız dolaşıyordu. Bir uykuya daldı, uyandığında başucunda oturan bir kadın gördü; Allah onu [Âdem'in] kaburga kemiğinden yaratmıştı. [Âdem] ona: 'Sen nesin?' diye sordu. Kadın: 'Bir kadınım' dedi. 'Ne için yaratıldın?' dedi. 'Bende huzur bulasın diye' dedi. Melekler onun ilminin nereye ulaştığını görmek için ona: 'Ey Âdem, onun adı nedir?' dediler. O da: 'Havvâ'dır' dedi.”