قَالَ {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ}
[Allah]: {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذ قَالَ رَبك للْمَلَائكَة} الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَإِذ قَالَ رَبك للْمَلَائكَة} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti...” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: إِن الله قَالَ للْمَلَائكَة: إِنِّي خَالق بشرا وَإِنَّهُم
O şöyle dedi: “Allah meleklere: 'Ben bir beşer yaratacağım ve onlar
متحاسدون فَيقْتل بَعضهم بَعْضًا ويفسدون فِي الأَرْض
birbirlerine haset edecekler; derken bir kısmı bir kısmını öldürecek ve yeryüzünde fesat çıkaracaklar' buyurdu.
فَلذَلِك قَالُوا {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد} قَالَ: وَكَانَ إِبْلِيس أَمِيرا على مَلَائِكَة سَمَاء الدُّنْيَا فاستكبر وهم بالمعصية وطغى فَعلم الله ذَلِك مِنْهُ
İşte bu sebeple [melekler]: {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد} “Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?” dediler. İblis ise dünya semasının melekleri üzerinde bir emîr idi; derken büyüklük tasladı, isyana yeltendi ve azgınlaştı. Allah da onun bu durumunu bildi.
فَذَلِك قَوْله {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} وَإِن فِي نفس إِبْلِيس بغياً
İşte [Allah'ın]: {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözü [bundandır]; çünkü İblis'in içinde bir azgınlık/isyan vardı.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} قَالَ: قد علمت الْمَلَائِكَة وَعلم الله أَنه لاشيء أكره عِنْد الله من سفك الدِّمَاء وَالْفساد فِي الأَرْض
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} “Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” sözü hakkında şöyle rivayet etti: “Melekler bilmişti ve Allah da bilmektedir ki, Allah katında kan dökmekten ve yeryüzünde fesat çıkarmaktan daha sevimsiz hiçbir şey yoktur.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن بطة فِي أَمَالِيهِ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إيَّاكُمْ والرأي فَإِن الله تَعَالَى رد الرَّأْي على الْمَلَائِكَة وَذَلِكَ أَن الله قَالَ {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} قَالَت الْمَلَائِكَة {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا}
İbnü'l-Münzir ve el-Emâlî'de İbn Batta, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Kişisel görüşle hüküm vermekten (re'yden) sakının! Zira Allah Teâlâ, re'yi meleklere geri çevirmiştir. Şöyle ki: Allah: {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğunda melekler: {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا} “Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin?” demişlerdi.
{قَالَ إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ}
[Allah da]: {قَالَ إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “'Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi.”
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب التَّوْبَة عَن أنس قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن أول من لبّى الْمَلَائِكَة قَالَ الله {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة قَالُوا أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} قَالَ: فزادوه فَأَعْرض عَنْهُم فطافوا بالعرش سِتّ سِنِين يَقُولُونَ: لبيْك لبيْك اعتذاراً إِلَيْك لبيْك لبيْك نستغفرك ونتوب إِلَيْك
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü't-Tevbe'de Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “İlk telbiye getirenler meleklerdir. Allah: {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة قَالُوا أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} “'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' buyurduğunda onlar: 'Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?' dediler.” [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “Onlar sözü uzatınca [Allah] onlardan yüz çevirdi; bunun üzerine melekler: 'Buyur emrindeyiz, buyur emrindeyiz, Senden özür dileriz! Buyur emrindeyiz, buyur emrindeyiz, Senden bağışlanma diler ve Sana tövbe ederiz!' diyerek Arş'ı altı yıl boyunca tavaf ettiler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن سابط أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: دحيت الأَرْض من مَكَّة وَكَانَت الْمَلَائِكَة تَطوف بِالْبَيْتِ فَهِيَ أول من طَاف بِهِ وَهِي الأَرْض الَّتِي قَالَ الله {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} وَكَانَ النَّبِي إِذا هلك قومه نجا هُوَ والصالحون أَتَاهَا هُوَ وَمن مَعَه فيعبدون الله بهَا حَتَّى يموتوا فِيهَا وان قبر نوح وَهود وَشُعَيْب وَصَالح بَين زَمْزَم وَبَين الرُّكْن وَالْمقَام
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, İbn Sâbit'ten naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Yeryüzü Mekke'den döşenip yayıldı. Melekler Beyt'i tavaf ediyorlardı ve onu ilk tavaf edenler onlardı. Allah'ın: {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğu yer işte bu yerdir. Bir peygamberin kavmi helak olduğunda, kendisi ve salih kimseler kurtulunca, o ve beraberindekiler buraya gelir ve ölünceye kadar burada Allah'a ibadet ederlerdi. Nûh, Hûd, Şuayb ve Sâlih'in kabirleri Zemzem ile Rükn ve Makam arasındadır.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك} قَالَ التَّسْبِيح التَّسْبِيح والتَّقْدِيس الصَّلَاة
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك} “Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Tesbih, tesbihtir; takdis ise namazdır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن أبي ذَر أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أحب الْكَلَام إِلَى الله مَا اصطفاه الله لملائكته
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Müslim, Tirmizî ve Nesâî, Ebû Zer'den naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah katında sözlerin en sevimlisi, Allah'ın melekleri için seçtiği şu sözdür:
سُبْحَانَ رَبِّي وَبِحَمْدِهِ - وَفِي لفظ - سُبْحَانَ الله وَبِحَمْدِهِ
'Sübhâne Rabbî ve bi-hamdihî' -bir rivayette ise- 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî' [sözüdür].”
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن سعيد بن جُبَير إِن عمر بن الْخطاب سَأَلَ النَّبِي ﷺ عَن صَلَاة الْمَلَائِكَة فَلم يرد عَلَيْهِ شَيْئا
İbn Cerîr ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: Ömer b. el-Hattâb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e meleklerin namazını sordu; ancak [Peygamber] ona bir şey cevap vermedi.
فَأَتَاهُ جِبْرِيل فَقَالَ: إِن
Derken ona Cibrîl gelip şöyle dedi: “Şüphesiz
أهل السَّمَاء الدُّنْيَا سُجُود إِلَى يَوْم الْقِيَامَة يَقُولُونَ: سُبْحَانَ ذِي الْملك والملكوت وَأهل السَّمَاء الثَّانِيَة رُكُوع إِلَى يَوْم الْقِيَامَة يَقُولُونَ: سُبْحَانَ ذِي الْعِزَّة والجبروت وَأهل السَّمَاء الثَّالِثَة قيام إِلَى يَوْم الْقِيَامَة يَقُولُونَ: سُبْحَانَ الْحَيّ الَّذِي لَا يَمُوت
dünya seması ehli kıyamet gününe kadar secdededir; 'Sübhâne zi'l-mülki ve'l-melekût' (Mülk ve melekût sahibini tenzih ederim) derler. İkinci sema ehli kıyamet gününe kadar rükûdadır; 'Sübhâne zi'l-izzeti ve'l-ceberût' (İzzet ve ceberût sahibini tenzih ederim) derler. Üçüncü sema ehli kıyamet gününe kadar kıyamdadır; 'Sübhâne'l-hayyillezî lâ yemût' (Ölmeyen diri olanı tenzih ederim) derler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة فِي قَوْله {ونقدس لَك} قَالَ: نصلي لَك
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd ile sahâbeden birtakım kimselerden {ونقدس لَك} “ve seni takdis ediyoruz” sözü hakkında rivayet etti; [şöyle] dedi: “Sana namaz kılıyoruz.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ التَّقْدِيس التَّطْهِير
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Takdis, temizlemek/arındırmaktır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ونقدس لَك} قَالَ: نعظمك ونكبرك
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {ونقدس لَك} “ve seni takdis ediyoruz” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Seni tazim ediyor ve seni yüceltiyoruz.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي صَالح فِي قَوْله {وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك} قَالَ: نعظمك ونمجدك
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Ebû Sâlih'ten {وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك} “Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Seni tazim ediyor ve seni temcid ediyoruz (ululuyoruz).”
وَأخرج وَكِيع وسُفْيَان بن عُيَيْنَة وَعبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير فِي قَوْله {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} قَالَ
Vekî', Süfyân b. Uyeyne, Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” ayeti hakkında rivayet etti; [müfessir] dedi ki:
علم من إِبْلِيس وخلقه لَهَا
“İblis'in durumunu ve onun [isyana meyilli] yaratılışını bildi.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} قَالَ: كَانَ فِي علم الله أَنه سَيكون من تِلْكَ الخليقة أَنْبيَاء ورسل وَقوم صَالِحُونَ وساكنو الْجنَّة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah'ın ilminde o yaratıklardan peygamberlerin, resullerin, salih bir topluluğun ve cennet ehlinin olacağı [malum] idi.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي الأمل عَن الْحسن قَالَ: لما خلق الله آدم وَذريته قَالَت الْمَلَائِكَة: رَبنَا إِن الأَرْض لم تسعهم قَالَ: إِنِّي جَاعل موتا قَالُوا: إِذا لَا يهنأ لَهُم الْعَيْش قَالَ: إِنِّي جَاعل أملاً
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Ebî'd-Dünyâ el-Emel'de Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'i ve zürriyetini yarattığında melekler: 'Rabbimiz! Yeryüzü onlara dar gelir' dediler. [Allah]: 'Ben ölümü var edeceğim' buyurdu. Onlar: 'Öyleyse hayat onlara tat vermez' dediler. [Allah]: 'Ben emeli (yaşama arzusunu ve umudu) var edeceğim' buyurdu.”
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد فِي مُسْنده وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْعُقُوبَات وَابْن حبَان فِي صَحِيحه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عبد الله بن عمر أَنه سمع رَسُول الله صلى اله عَلَيْهِ وَسلم يَقُول: إِن آدم لما أهبطه إِلَى الأَرْض قَالَت الْمَلَائِكَة: أَي رب {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك قَالَ إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} قَالُوا: رَبنَا نَحن أطوع لَك من بني آدم قَالَ الله للْمَلَائكَة: هلموا ملكَيْنِ من الْمَلَائِكَة حَتَّى نهبطهما إِلَى الأَرْض فَنَنْظُر كَيفَ يعملان فَقَالُوا: رَبنَا هاروت وماروت
Ahmed, Müsned'inde Abd b. Humeyd, Kitâbü'l-Ukûbât'ta İbn Ebî'd-Dünyâ, Sahîh'inde İbn Hibbân ve Şuab'da Beyhakî, Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Allah Âdem'i yeryüzüne indirdiğinde melekler: 'Ey Rabbimiz! {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك قَالَ إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz' dediler. [Allah]: 'Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurdu. [Melekler]: 'Rabbimiz! Biz Sana Âdemoğullarından daha itaatkârız' dediler. Allah meleklere: 'Meleklerden iki melek getirin de onları yeryüzüne indirelim ve nasıl davranacaklarına bakalım' buyurdu. Onlar: 'Rabbimiz! Hârût ile Mârût' dediler.
قَالَ فاهبطا إِلَى الأَرْض فتمثلت لَهما الزهرة امْرَأَة من أحسن الْبشر فجاءتهما فَسَأَلَاهَا نَفسهَا
[Allah da]: 'Onları yeryüzüne indirin' buyurdu. Derken Zühre, insan suretinde insanların en güzeli bir kadın olarak onların karşısına çıktı. Onların yanına geldiğinde ikisi onunla birlikte olmak istediler.
فَقَالَت: لَا وَالله حَتَّى تتكلما بِهَذِهِ الْكَلِمَة من الْإِشْرَاك قَالَا: وَالله لَا نشْرك بِاللَّه أبدا
Kadın: 'Hayır, vallahi şu şirk sözünü söylemedikçe olmaz' dedi. Onlar: 'Vallahi biz Allah'a asla ortak koşmayız' dediler.
فَذَهَبت عَنْهُمَا ثمَّ رجعت بصبي تحمله فَسَأَلَاهَا نَفسهَا فَقَالَت: لَا وَالله حَتَّى تقتلا هَذَا الصَّبِي قَالَا: لَا وَالله لَا نَقْتُلهُ أبدا
Bunun üzerine kadın onların yanından ayrıldı, sonra kucağında bir çocuk taşıyarak geri geldi. Onlar kadından yine [birlikte olmayı] istediler. Kadın: 'Hayır, vallahi bu çocuğu öldürmedikçe olmaz' dedi. Onlar: 'Hayır, vallahi onu asla öldürmeyiz' dediler.
فَذَهَبت ثمَّ رجعت بقدح من خمر فَسَأَلَاهَا نَفسهَا فَقَالَت: لَا وَالله حَتَّى تشربا هَذَا الْخمر فشربا فسكرا فوقعا عَلَيْهَا وقتلا الصَّبِي
Kadın gitti, sonra bir kadeh şarapla geri geldi. Onlar kadından yine [birlikte olmayı] istediler. Kadın: 'Hayır, vallahi bu şarabı içmedikçe olmaz' dedi. Onlar da içtiler, sarhoş oldular; böylece kadınla zina ettiler ve çocuğu öldürdüler.
فَلَمَّا افاقا قَالَت الْمَرْأَة: وَالله مَا تركتما شَيْئا ابيتماه عَليّ قد فعلتماه حِين سكرتما
Ayıldıklarında kadın: 'Vallahi daha önce bana karşı direndiğiniz hiçbir şey bırakmadınız; sarhoş olduğunuzda hepsini yaptınız' dedi.
فخيرا عِنْد ذَلِك بَين عَذَاب الدُّنْيَا وَالْآخِرَة فاختارا عَذَاب الدُّنْيَا
Bunun üzerine dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bırakıldılar ve dünya azabını tercih ettiler.”
وَأخرج ابْن سعد فِي طبقاته وَأحمد وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ والحكيم فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله خلق آدم من قَبْضَة قبضهَا من جَمِيع الأَرْض فجَاء بَنو آدم على قدر الأَرْض
İbn Sa'd Tabakât'ında, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de el-Hakîm, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Şüphesiz Allah, Âdem'i yeryüzünün her tarafından aldığı bir avuç [toprak]tan yarattı. Bu sebeple Âdemoğulları yeryüzü [toprağının çeşitliliği] nispetinde geldi.
جَاءَ مِنْهُم الْأَحْمَر والأبيض وَالْأسود وَبَين ذَلِك والسهل والحزن والخبيث وَالطّيب
Onlardan kimi kırmızı, kimi beyaz, kimi siyah, kimi bunların arasında; kimi yumuşak huylu, kimi sert/hırçın, kimi kötü ve kimi de temiz/iyi huylu olarak geldi.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: خلقت الْكَعْبَة قبل الأَرْض بألفي سنة قَالُوا كَيفَ خلقت قبل وَهِي من الأَرْض قَالَ: كَانَت حَشَفَة على المَاء عَلَيْهَا ملكان يسبحان اللَّيْل وَالنَّهَار ألفي سنة فَلَمَّا أَرَادَ الله أَن يخلق الأَرْض دحاها مِنْهَا فَجَعلهَا فِي وسط الأَرْض فَلَمَّا أَرَادَ الله أَن يخلق آدم بعث ملكا من حَملَة الْعَرْش يَأْتِي بِتُرَاب من الأَرْض فَلَمَّا هوى ليَأْخُذ قَالَت الأَرْض: أَسأَلك بِالَّذِي أرسلك أَن لَا تَأْخُذ مني الْيَوْم شَيْئا يكون مِنْهُ للنار نصيب غَدا فَتَركهَا فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى ربه قَالَ: مَا مَنعك أَن تَأتي بِمَا أَمرتك قَالَ: سَأَلتنِي بك فعظمت أَن أرد شَيْئا سَأَلَني بك فَأرْسل ملكا آخر فَقَالَ: مثل ذَلِك حَتَّى أرسلهم كلهم فَأرْسل ملك الْمَوْت فَقَالَت لَهُ: مثل ذَلِك قَالَ: إِن الَّذِي أَرْسلنِي أَحَق بِالطَّاعَةِ مِنْك
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Kâbe yeryüzünden iki bin yıl önce yaratıldı.” [İnsanlar]: “O yeryüzünden bir parça iken ondan önce nasıl yaratıldı?” dediler. [Ebû Hureyre] şöyle dedi: “O, su üzerinde beyaz bir tepecik (haşefe) idi; üzerinde iki bin yıl boyunca gece gündüz tesbih eden iki melek bulunuyordu. Allah yeryüzünü yaratmak istediğinde yeri oradan döşeyip yaydı ve onu yeryüzünün tam ortasında kıldı. Allah Âdem'i yaratmak istediğinde ise Arş'ı taşıyan meleklerden bir meleği yeryüzünden toprak getirmesi için gönderdi. Melek [toprağı] almak için yönelince yeryüzü: 'Yarın cehennemden nasibi olacak bir parçayı bugün benden almaman için seni gönderen [Allah] adına sana yalvarıyorum' dedi. Melek de onu bıraktı. Rabbine döndüğünde [Allah]: 'Sana emrettiğim şeyi getirmene ne engel oldu?' buyurdu. Melek: 'Senin adınla benden talepte bulundu; ben de Senin adına benden bir şey isteyen kimseyi geri çevirmeyi büyük [bir cüret] saydım' dedi. [Allah] başka bir melek gönderdi; o da aynısını söyledi; nihayet meleklerin hepsini gönderdi. Sonunda ölüm meleğini gönderdi. Yeryüzü ona da benzerini söyledi. Fakat [ölüm meleği]: 'Beni gönderen Zât, itaat edilmeye senden daha lâyıktır' dedi.
فَأخذ من وَجه الأَرْض كلهَا
Ve yeryüzünün her tarafından;
من طيبها وخبيثها حَتَّى كَانَت قَبْضَة عِنْد مَوضِع الْكَعْبَة فجَاء بِهِ إِلَى ربه فصب عَلَيْهِ من مَاء الْجنَّة فجاءحمأ مسنوناً فخلق مِنْهُ آدم بِيَدِهِ ثمَّ مسح على ظَهره فَقَالَ: تبَارك الله أحسن الْخَالِقِينَ فَتَركه أَرْبَعِينَ لَيْلَة لَا ينْفخ فِيهِ الرّوح ثمَّ نفخ فِيهِ الرّوح فَجرى فِيهِ الرّوح من رَأسه إِلَى صَدره فَأَرَادَ أَن يثب
iyisinden ve kötüsünden alıp Kâbe'nin bulunduğu yerde bir avuç haline getirdi. Onu Rabbine getirdi. [Allah] onun üzerine cennet suyundan döktü ve [o toprak] şekil verilmiş kokuşmuş bir çamur (hame-i mesnûn) haline geldi. Ondan Âdem'i Kendi eliyle yarattı; sonra sırtını sıvazlayıp: 'Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir' buyurdu. Ona kırk gece ruh üflemeden öylece bıraktı; sonra ona ruh üfledi. Ruh onun başından göğsüne doğru aktı; derken [Âdem] hemen sıçrayıp kalkmak istedi.
فَتلا أَبُو هُرَيْرَة (خلق الإِنسان من عجل)
Ebû Hureyre [bunun üzerine]: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” [ayetini] okudu.
فَلَمَّا جرى فِيهِ الرّوح قعد جَالِسا فعطس فَقَالَ الله: قل الْحَمد لله
Ruh bedenine tamamen yayılınca doğrulup oturdu ve hapşırdı. Allah: 'Elhamdülillâh de!' buyurdu.
فَقَالَ:
[Âdem]:
الْحَمد لله فَقَالَ: رَحِمك رَبك ثمَّ قَالَ: انْطلق إِلَى هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَة فَسلم عَلَيْهِم فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم وَرَحْمَة الله وَبَرَكَاته فَقَالُوا: وَعَلَيْك السَّلَام وَرَحْمَة الله وَبَرَكَاته فَقَالَ: هَذِه تحيتك وتحية ذريتك
'Elhamdülillâh' dedi. [Allah]: 'Rabbin sana merhamet etsin' buyurdu. Sonra: 'Şu meleklerin yanına git ve onlara selam ver' buyurdu. [Âdem]: 'Es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtuh' dedi. Onlar da: 'Ve aleyke's-selâm ve rahmetullâhi ve berekâtuh' dediler. [Allah]: 'İşte bu senin ve zürriyetinin selamlaşmasıdır' buyurdu.
يَا آدم
'Ey Âdem!
أَي مَكَان أحب إِلَيْك أَن أريك ذريتك فِيهِ فَقَالَ: بِيَمِين رَبِّي وكلتا يَدي رَبِّي يَمِين
Zürriyetini sana hangi mekânda göstermemi istersin?' [Âdem]: 'Rabbimin sağ elinde; Rabbimin iki eli de sağdır' dedi.
فَبسط يَمِينه فَأرَاهُ فِيهَا ذُريَّته كلهم وَمَا هُوَ خَالق إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Bunun üzerine [Allah] sağ elini açtı ve kıyamet gününe kadar yaratacağı bütün zürriyetini ona orada gösterdi.
الصَّحِيح على هَيئته والمبتلى على هَيئته والأنبياء على هيئتهم
Sağlıklı olan kendi suretinde, belaya uğramış olan kendi suretinde ve peygamberler de kendi suretlerindeydi.
فَقَالَ: أَي رب أَلا عافيهتم كلهم فَقَالَ: إِنِّي أَحْبَبْت أَن أشكر فَرَأى فِيهَا رجلا ساطعاً نوره فَقَالَ: أَي رب من هَذَا فَقَالَ: هَذَا ابْنك دَاوُد فَقَالَ: كم عمره قَالَ: سِتُّونَ سنة قَالَ: كم عمري قَالَ: ألف سنة قَالَ: انقص من عمري أَرْبَعِينَ سنة فزدها فِي عمره ثمَّ رأى آخر ساطعاً نوره لَيْسَ مَعَ أحد من الْأَنْبِيَاء مثل مَا مَعَه فَقَالَ: أَي رب من هَذَا قَالَ: هَذَا ابْنك مُحَمَّد وَهُوَ أوّل من يدْخل الْجنَّة فَقَالَ آدم: الْحَمد لله الَّذِي جعل من ذريتي من يسبقني إِلَى الْجنَّة وَلَا أحسده
[Âdem]: 'Ey Rabbim! Onların hepsine afiyet verseydin ya!' dedi. [Allah]: 'Ben şükredilmekten hoşlanırım' buyurdu. Derken aralarında nuru parıldayan bir adam gördü ve: 'Ey Rabbim! Bu kimdir?' dedi. [Allah]: 'Bu senin oğlun Dâvûd'dur' buyurdu. [Âdem]: 'Onun ömrü ne kadardır?' dedi. [Allah]: 'Altmış yıldır' buyurdu. [Âdem]: 'Benim ömrüm ne kadardır?' dedi. [Allah]: 'Bin yıldır' buyurdu. [Âdem]: 'Benim ömrümden kırk yılı eksilt de onun ömrüne ekle' dedi. Sonra peygamberlerden hiçbirinde benzeri olmayan nuru parıldayan bir başkasını gördü ve: 'Ey Rabbim! Bu kimdir?' dedi. [Allah]: 'Bu senin oğlun Muhammed'dir ve cennete ilk girecek olan odur' buyurdu. Bunun üzerine Âdem: 'Benden önce cennete girecek birini zürriyetimden kılan Allah'a hamdolsun, ona haset etmem' dedi.
فَلَمَّا مضى لآدَم ألف سنة إِلَّا أَرْبَعِينَ جَاءَتْهُ الْمَلَائِكَة تتوفاه عيَانًا قَالَ: مَا تُرِيدُونَ قَالُوا: أردنَا أَن نتوفاك قَالَ: بَقِي من أَجلي أَرْبَعُونَ قَالُوا: أَلَيْسَ قد أعطيتهَا ابْنك دَاوُد قَالَ: مَا أَعْطَيْت أحدا شَيْئا
Âdem'in ömründen kırk yıl hariç bin yıl geçince melekler onun canını almak üzere aşikâre geldiler. [Âdem]: 'Ne istiyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Senin canını almak istedik' dediler. [Âdem]: 'Ömrümden geriye kırk yıl kaldı' dedi. Melekler: 'Sen onu oğlun Dâvûd'a vermemiş miydin?' dediler. [Âdem]: 'Ben kimseye bir şey vermedim' dedi.”
قَالَ أَبُو هُرَيْرَة: جحد آدم وجحدت ذُريَّته وَنسي ونسيت ذُريَّته
Ebû Hureyre şöyle dedi: “Âdem inkâr etti (verdiğini unutup kabul etmedi), zürriyeti de inkâr etti; o unuttu, zürriyeti de unuttu.”
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن مَسْعُود ونا س من الصَّحَابَة قَالُوا: بعث الله جِبْرِيل إِلَى الأَرْض ليَأْتِيه بطين مِنْهَا فَقَالَت الأَرْض: أعوذ مِنْك أَن تنقص مني فَرجع وَلم يَأْخُذ شَيْئا وَقَالَ: يَا رب إِنَّهَا أعاذت بك فأعذتها
İbn Cerîr, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd ile sahâbeden birtakım kimselerden rivayet etti; onlar şöyle dediler: “Allah yeryüzünden bir miktar çamur getirmesi için Cibrîl'i yeryüzüne gönderdi. Yeryüzü: 'Benden bir şey eksiltmenden Sana [Allah'a] sığınırım' dedi. Bunun üzerine Cibrîl hiçbir şey almadan geri döndü ve: 'Ey Rabbim! Şüphesiz o Sana sığındı, ben de ona dokunmadım' dedi.
فَبعث الله مِيكَائِيل كَذَلِك
Bunun üzerine Allah aynı şekilde Mîkâîl'i gönderdi.”
فَبعث ملك الْمَوْت فعاذت مِنْهُ فَقَالَ: وَأَنا أعوذ بِاللَّه أَن أرجع وَلم أنفذ أمره فَأخذ من وَجه الأَرْض وخلط وَلم يَأْخُذ من مَكَان وَاحِد وَأخذ من تربة حَمْرَاء وبيضاء وسوداء - فَذَلِك خرج بَنو آدم مُخْتَلفين - فَصَعدَ بِهِ فَبل التُّرَاب حَتَّى صَار طينا (لَا زبا) واللازب: هُوَ الَّذِي يلزق بعضه بِبَعْض ثمَّ قَالَ للْمَلَائكَة: إِنِّي خَالق بشرا من طين فخلقه الله بِيَدِهِ لِئَلَّا يتكبر عَلَيْهِ إِبْلِيس فخلقه بشرا سوياً فَكَانَ جسداً من طين أَرْبَعِينَ سنة من مِقْدَار يَوْم الْجُمُعَة فمرت بِهِ الْمَلَائِكَة ففزعوا مِنْهُ لما رَأَوْهُ وَكَانَ أَشَّدهم مِنْهُ فَزعًا إِبْلِيس فَكَانَ يمر بِهِ فيضربه فيصوّت الْجَسَد كَمَا يصوّت الفخار يكون لَهُ
Bunun üzerine Ölüm Meleği'ni gönderdi; yer ondan da [Allah'a] sığındı. [Ölüm Meleği]: “Ben de O'nun emrini yerine getirmeden geri dönmekten Allah'a sığınırım” dedi. Yeryüzünün yüzeyinden aldı, tek bir yerden almayıp karıştırdı; kırmızı, beyaz ve siyah topraktan aldı -Âdemoğulları işte bundan dolayı farklı farklı çıktılar-. Onu yukarı çıkardı; toprak ıslandı, nihayet yapışkan bir çamur (lâzib) haline geldi. Lâzib; birbirine yapışan şeydir. Sonra meleklere: “Şüphesiz Ben çamurdan bir insan yaratacağım” buyurdu. İblis ona karşı büyüklük taslamasın diye Allah onu Kendi eliyle yarattı; onu tastamam bir insan olarak yarattı. Cuma gününün miktarından kırk yıl boyunca çamurdan bir ceset olarak kaldı. Melekler onun yanından geçtiklerinde onu görünce ondan korkup ürktüler. Ondan en çok korkan ise İblis idi. Onun yanından geçer, ona vururdu; ceset de çömleğin ses çıkardığı gibi ses çıkarırdı; onun bir
صلصلة فَيَقُول: لأمر مَا خلقت وَيدخل من فِيهِ وَيخرج من دبره وَيَقُول للْمَلَائكَة: لَا ترهبوا مِنْهُ فَإِن ربكُم صَمد وَهَذَا أجوف لَئِن سلطت عَلَيْهِ لأهلكنه
çınlama sesi olurdu. [İblis]: “Sen mühim bir iş için yaratıldın!” der, ağzından girip arkasından çıkar ve meleklere: “Ondan korkmayın; zira Rabbiniz Samed'dir (içi boş olmayandır), bu ise içi boştur. Eğer ona musallat edilirsem onu mutlaka helak ederim” derdi.
فَلَمَّا بلغ الْحِين الَّذِي يُرِيد الله أَن ينْفخ فِيهِ الرّوح قَالَ للْمَلَائكَة: إِذا نفخت فِيهِ من روحي فاسجدوا لَهُ فَلَمَّا نفخ فِيهِ الرّوح فَدخل فِي رَأسه عطس فَقَالَت الْمَلَائِكَة: الْحَمد لله فَقَالَ: الْحَمد لله فَقَالَ الله لَهُ: يَرْحَمك رَبك
Allah'ın ona ruh üflemek istediği vakit gelince meleklere: “Ona ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın” buyurdu. Ona ruhu üfleyip [ruh] başına girdiğinde hapşırdı. Melekler: “Elhamdülillâh de” dediler; o da: “Elhamdülillâh” dedi. Bunun üzerine Allah ona: “Rabbin sana merhamet etsin” buyurdu.
فَلَمَّا دخلت الرّوح فِي عُنُقه نظر إِلَى ثمار الْجنَّة فَلَمَّا دخلت إِلَى جَوْفه اشْتهى الطَّعَام فَوَثَبَ قبل أَن تبلغ إِلَى رجلَيْهِ عجلاً إِلَى ثمار الْجنَّة
Ruh boynuna girdiğinde cennet meyvelerine baktı. Karnına girdiğinde canı yemek istedi; ruh henüz ayaklarına ulaşmadan cennet meyvelerine doğru aceleyle atıldı.
وَذَلِكَ قَوْله تَعَالَى (خلق الإِنسان من عجل)
Allah Teâlâ'nın: {(خلق الإِنسان من عجل)} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” kavli işte budur.
وَأخرج ابْن سعد فِي طبقاته وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: بعث رب الْعِزَّة إِبْلِيس فَأخذ من أَدِيم الأَرْض: من عذبها ومالحها فخلق مِنْهَا آدم
İbn Sa'd Tabakât'ında, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Târîh'inde İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: İzzet Rabbi İblis'i gönderdi; o da yeryüzünün yüzeyinden, tatlısından ve tuzlusundan aldı; [Allah da] Âdem'i ondan yarattı.
فَكل شَيْء خلقه من عذبها فَهُوَ صائر إِلَى السَّعَادَة وَإِن كَانَ ابْن كَافِرين وكل شَيْء خلقه من مالحها فَهُوَ صائر إِلَى الشَّقَاء وَإِن كَانَ ابْن نبيين
Tatlısından yarattığı her şey, iki kâfirin çocuğu olsa bile mutluluğa (saadete) erecektir. Tuzlusundan yarattığı her şey ise iki peygamberin çocuğu olsa bile bedbahtlığa (şakavete) sürüklenecektir.
قَالَ: وَمن ثمَّ قَالَ إِبْلِيس: (أأسجد لمن خلقت طيناً) إِن هَذِه الطينة أَنا جِئْت بهَا
[İbn Abbâs] dedi ki: Bundan dolayı İblis: {(أأسجد لمن خلقت طيناً)} “Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?” dedi; [yani] 'Bu çamuru ben getirdim' [demek istedi].
وَمن ثمَّ سمي آدم لِأَنَّهُ أَخذ من أَدِيم الأَرْض
İşte bundan dolayı yeryüzünün yüzeyinden (edîm) alındığı için Âdem diye isimlendirildi.
وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ قَالَ: إِن آدم خلق من أَدِيم الأَرْض
İbn Cerîr, Ali'den rivayet etti; o şöyle dedi: Âdem şüphesiz yeryüzünün yüzeyinden yaratılmıştır;
فِيهِ الطّيب والصالح والرديء فَكل ذَلِك أَنْت رَاء فِي وَلَده
onda iyi, salih ve kötü [toprak] vardır; bütün bunları onun evladında görürsün.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن عَسَاكِر عَن أبي ذَر سَمِعت النَّبِي ﷺ يَقُول: إِن آدم خلق من ثَلَاث تربات: سَوْدَاء وبيضاء وحمراء
İbn Sa'd ve İbn Asâkir, Ebû Zer'den rivayet etti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz Âdem üç [tür] topraktan yaratıldı: Siyah, beyaz ve kırmızı.”
وَأخرج ابْن سعد فِي الطَّبَقَات وَعبد بن حميد وَأَبُو بكر الشَّافِعِي فِي الغيلانيات وَابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: خلق الله آدم من أَرض يُقَال لَهَا دحناء
İbn Sa'd et-Tabakât'ta, Abd b. Humeyd, el-Geylâniyyât'ta Ebû Bekr eş-Şâfiî ve İbn Asâkir, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: Allah Âdem'i Dehnâ denilen bir topraktan yarattı.
وَأخرج الديلمي عَن أبي هُرَيْرَة مَرْفُوعا الْهوى وَالْبَلَاء والشهوة معجونة بطينة آدم ﵇
Deylemî, Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet etti: “Hevâ (nefsin arzusu), bela ve şehvet Âdem aleyhisselâm'ın çamuruyla yoğrulmuştur.”
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن سعد وَأحمد وَعبد بن حميد وَمُسلم وَأَبُو يعلى وَابْن حبَان وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لما صوّر الله تَعَالَى آدم فِي الْجنَّة تَركه مَا شَاءَ أَن يتْركهُ فَجعل إِبْلِيس يطِيف بِهِ ينظر مَا هُوَ فَلَمَّا رَآهُ أجوف علم أَنه خلق لَا يَتَمَالَك
Tayâlisî, İbn Sa'd, Ahmed, Abd b. Humeyd, Müslim, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Enes'ten rivayet etti; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ Âdem'i cennette şekillendirdiğinde, bırakmayı dilediği kadar onu [kendi haline] bıraktı. İblis onun ne olduğunu anlamak için etrafında dönüp durmaya başladı. Onun içinin boş olduğunu görünce, kendine hâkim olamayan bir yaratılışta yaratıldığını anladı.”
وَلَفظ أبي الشَّيْخ قَالَ: خلق لَا يَتَمَالَك ظَفرت بِهِ
Ebû'ş-Şeyh'in lafzında ise şöyle dedi: “Kendine hâkim olamayan bir yaratık; onu alt ettim!”
وَأخرج ابْن حبَان عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لما نفخ الله فِي آدم الرّوح فَبلغ الرّوح رَأسه عطس فَقَالَ (الْحَمد لله رب الْعَالمين) فَقَالَ لَهُ ﵎: يَرْحَمك الله
İbn Hibbân, Enes'ten rivayet etti; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Âdem'e ruhu üfleyip de ruh başına ulaştığında hapşırdı ve: (الْحَمد لله رب الْعَالمين) 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' dedi. Allah tebâreke ve teâlâ da ona: 'Allah sana merhamet etsin' buyurdu.”
وَأخرج ابْن حبَان عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: لما خلق الله آدم عطس فألهمه الله ربه أَن قَالَ: الْحَمد لله قَالَ لَهُ ربه: يَرْحَمك الله
İbn Hibbân, Ebû Hureyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Âdem'i yarattığında hapşırdı; Rabbi olan Allah ona ilham etti de 'Elhamdülillâh' dedi. Rabbi de ona: 'Allah sana merhamet etsin' buyurdu.”
فَلذَلِك سبقت رَحمته غَضَبه
İşte bundan dolayı O'nun rahmeti gazabını geçmiştir.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما فرغ الله من خلق آدم وَجرى فِيهِ الرّوح عطس فَقَالَ: الْحَمد لله فَقَالَ لَهُ ربه: يَرْحَمك الله
Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtti; İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'in yaratılışını bitirip onda ruh akmaya başladığında hapşırdı ve 'Elhamdülillâh' dedi. Rabbi de ona: 'Allah sana merhamet etsin' buyurdu.”
وَأخرج ابْن سعد وَأَبُو يعلى وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله خلق آدم من تُرَاب ثمَّ جعله طيناً ثمَّ تَركه حَتَّى إِذا كَا حمأ مسنوناً خلقه وصوّره ثمَّ تَركه حَتَّى إِذا كَانَ صلصالاً كالفخار وَجعل إِبْلِيس يمر بِهِ فَيَقُول: لقد خلقت لأمر عَظِيم ثمَّ نفخ الله فِيهِ من روحه فَكَانَ أوّل شَيْء جرى فِيهِ الرّوح بَصَره وخياشيمه فعطس فلقنه الله حمد ربه فَقَالَ الرب: يَرْحَمك رَبك
İbn Sa'd, Ebû Ya'lâ, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Ebû Hureyre'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah Âdem'i topraktan yarattı, sonra onu çamur kıldı, sonra onu bıraktı; nihayet işlenebilir kara çamur (hame-i mesnûn) olunca onu yarattı ve şekillendirdi. Sonra onu bıraktı; nihayet çömlek gibi pişmiş kuru çamur (salsâl) olunca İblis onun yanından geçip: 'Sen büyük bir iş için yaratıldın!' demeye başladı. Sonra Allah ona Kendi ruhundan üfledi. Onda ruhun ilk cereyan ettiği yer gözü ve genzi oldu; derken hapşırdı. Allah ona Rabbine hamdetmesini telkin etti. Bunun üzerine Rab: 'Rabbin sana merhamet etsin' buyurdu.”
ثمَّ قَالَ: يَا آدم اذْهَبْ إِلَى أُولَئِكَ النَّفر فَقل لَهُم وَانْظُر مَاذَا يَقُولُونَ فجَاء فَسلم عَلَيْهِم فَقَالُوا: وَعَلَيْك السَّلَام وَرَحْمَة الله فجَاء إِلَى ربه فَقَالَ: مَاذَا قَالُوا لَك وَهُوَ أعلم بِمَا قَالُوا لَهُ قَالَ: يَا رب سلمت عَلَيْهِم فَقَالُوا وَعَلَيْك السَّلَام وَرَحْمَة الله قَالَ: يَا آدم هَذِه تحيتك وتحية ذريتك قَالَ: يَا رب وَمَا ذريتي قَالَ: اختر يَدي قَالَ: أخْتَار يَمِين رَبِّي وكلتا يَدي رَبِّي يَمِين
Sonra [Allah]: “Ey Âdem! Şu topluluğa git, onlara [selam] ver ve ne dediklerine bak!” buyurdu. O da gelip onlara selam verdi. Onlar da: “Ve aleykesselâm ve rahmetullâh” dediler. Sonra Rabbine geldi; [Rabbi] ona ne dediklerini en iyi bilen olduğu halde: “Sana ne dediler?” diye sordu. [Âdem]: “Ey Rabbim! Onlara selam verdim, onlar da 'Ve aleykesselâm ve rahmetullâh' dediler” dedi. [Allah]: “Ey Âdem! Bu senin ve zürriyetinin selamıdır” buyurdu. [Âdem]: “Ey Rabbim, zürriyetim nedir?” dedi. [Allah]: “Ellerimden birini seç” buyurdu. [Âdem]: “Rabbimin sağ elini seçtim; Rabbimin iki eli de sağdır” dedi.
فَبسط الله كَفه فَإِذا كل ماهو كَائِن من ذُريَّته فِي كف الرَّحْمَن ﷿
Bunun üzerine Allah avucunu açtı; bir de baktı ki zürriyetinden var olacak her şey Rahmân azze ve celle'nin avucundadır.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ خلق الله آدم وَطوله سِتُّونَ ذِرَاعا قَالَ: اذْهَبْ فَسلم على أُولَئِكَ النَّفر من الْمَلَائِكَة فاسمع مَا يحيونك فَإِنَّهَا تحيتك وتحية ذريتك
Ahmed, Buhârî ve Müslim, Ebû Hureyre'den rivayet etti; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Âdem'i boyu altmış zira olarak yarattı ve: 'Git, şu melekler topluluğuna selam ver ve seni nasıl selamlayacaklarını dinle; zira bu senin ve zürriyetinin selamıdır' buyurdu.
فَذهب فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم فَقَالُوا: السَّلَام عَلَيْك وَرَحْمَة الله فزادوه وَرَحْمَة الله
Gitti ve: 'Es-Selâmu aleyküm' dedi. Onlar da: 'Es-Selâmu aleyke ve rahmetullâh' dediler; ona 've rahmetullâh'ı ziyade ettiler.
فَكل من يدْخل الْجنَّة على صُورَة آدم طوله سِتُّونَ ذِرَاعا فَلم تزل الْخلق تنقص حَتَّى الْآن
Cennete girecek herkes Âdem'in suretinde, boyu altmış zira olarak girecektir. Yaratılanlar o günden şimdiye kadar eksilmeye (kısalmaya) devam etmiştir.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: يدْخل أهل الْجنَّة الْجنَّة جردا مردا بيضًا جِعَادًا مُكَحَّلِينَ ابناء ثَلَاث وَثَلَاثِينَ وهم عبى خلق آدم طوله سِتُّونَ ذِرَاعا فِي عرض سَبْعَة أَذْرع
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Sıfatü'l-Cenne'de İbn Ebî'd-Dünyâ ve el-Kebîr'de Taberânî, Ebû Hureyre'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Cennet ehli cennete bedeni kılsız, yüzü sakalsız, beyaz tenli, kıvırcık saçlı, sürmeli, otuz üç yaşında olarak ve Âdem'in hilkati üzere; boyu altmış zira, eni yedi zira olarak girerler.”
وَأخرج مُسلم وَأَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: خير يَوْم طلعت عَلَيْهِ الشَّمْس يَوْم الْجُمُعَة
Müslim, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Güneşin üzerine doğduğu en hayırlı gün cuma günüdür.
فِيهِ خلق الله آدم وَفِيه أَدخل الْجنَّة وَفِيه أهبط مِنْهَا وَفِيه مَاتَ وَفِيه تيب عَلَيْهِ وَفِيه تقوم السَّاعَة
Allah Âdem'i o günde yarattı, o günde cennete koydu, o günde oradan indirdi, o günde öldü, o günde tevbesi kabul edildi ve kıyamet de o günde kopacaktır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن أبي نَضرة قَالَ: لما خلق الله آدم ألْقى جسده فِي السَّمَاء لَا روح فِيهِ فَلَمَّا رَأَتْهُ الْمَلَائِكَة راعهم مَا رَأَوْهُ من خلقه فَأَتَاهُ إِبْلِيس فَلَمَّا رأى خلقه منتصباً راعه فَدَنَا مِنْهُ فنكته بِرجلِهِ فصل آدم فَقَالَ: هَذَا أجوف لَا شَيْء عِنْده
el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, Ebû Nadre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Allah Âdem'i yarattığında, cesedini içinde ruh olmaksızın semaya bıraktı. Melekler onu gördüklerinde yaratılışından ürküp korktular. İblis onun yanına geldi, dikili duran yaratılışını görünce o da ürktü; ona yaklaşıp ayağıyla vurdu, Âdem çınladı. Bunun üzerine [İblis]: “Bu içi boştur, onda hiçbir şey yoktur” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج قَالَ: خلق الله آدم فِي سَمَاء الدُّنْيَا وَإِنَّمَا أَسجد لَهُ مَلَائِكَة سَمَاء الدُّنْيَا وَلم يسْجد لَهُ مَلَائِكَة السَّمَوَات
Ebû'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'i dünya semasında yarattı; ona sadece dünya semasının melekleri secde ettirildi, diğer semaların melekleri ona secde etmedi.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن زيد يرفعهُ إِلَى النَّبِي ﷺ قَالَ أَن الله لما أَرَادَ أَن يخلق آدم بعث ملكا وَالْأَرْض يَوْمئِذٍ وافرة فَقَالَ: اقبض لي مِنْهَا قَبْضَة آتني بهَا أخلق مِنْهَا خلقا قَالَت: فَإِنِّي أعوذ بأسماء الله إِن تقبض الْيَوْم مني قَبْضَة يخلق خلقا يكون لِجَهَنَّم مِنْهُ نصيب فعرج الْملك وَلم يقبض شَيْئا فَقَالَ لَهُ: مَالك
Ebû'ş-Şeyh sahih bir senetle İbn Zeyd'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak rivayet etti; buyurdu ki: Allah Âdem'i yaratmak istediğinde -yer o gün dopdolu idi- bir melek gönderdi ve: “Benim için ondan bir avuç alıp bana getir, ondan bir yaratık yaratayım” buyurdu. Yer: “Kendisinden cehenneme bir pay olacak bir yaratık yaratılsın diye bugün benden bir avuç almandan Allah'ın isimlerine sığınırım!” dedi. Melek hiçbir şey almadan yukarı çıktı. [Allah] ona: “Sana ne oldu?” buyurdu.
قَالَ: عاذت باسمائك أَن أَقبض مِنْهَا خلقا يكون لحهنم مِنْهُ نصيب فَلم أجد عَلَيْهَا نجازا فَبعث ملكا خر فَلَمَّا أَتَاهَا قَالَت لَهُ مثل مَا قَالَت للأوّل ثمَّ بعث الثَّالِث فَقَالَت لَهُ مثل قَالَت لَهما فعرج وَلم يقبض مِنْهَا شَيْئا فَقَالَ لَهُ الرب تَعَالَى مثل مَا قَالَ للَّذين قبله
[Melek]: “Kendisinden cehenneme bir pay olacak bir yaratık için ondan bir şey almama karşı Senin isimlerine sığındı, ben de onu zorlamayı uygun bulmadım” dedi. Bunun üzerine [Allah] başka bir melek gönderdi; melek yere gelince yer ona da ilkin söylediğinin aynısını söyledi. Sonra üçüncüyü gönderdi; yer ona da diğer ikisine söylediğinin aynısını söyledi; o da hiçbir şey almadan yukarı çıktı. Rab Teâlâ ona da kendisinden öncekilere söylediğini söyledi.
ثمَّ دَعَا إِبْلِيس - واسْمه يَوْمئِذٍ فِي الْمَلَائِكَة حباب - فَقَالَ لَهُ: اذْهَبْ فاقبض لي من الأَرْض قَبْضَة فَذهب حَتَّى أَتَاهَا فَقَالَت لَهُ مثل مَا قَالَت للَّذين من قبله من الْمَلَائِكَة فَقبض مِنْهَا قَبْضَة وَلم يسمع لحرجها فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ الله تَعَالَى: مَا أعاذت بأسمائي مِنْك قَالَ: بلَى
Sonra -o gün melekler arasındaki adı Hubâb olan- İblis'i çağırdı ve ona: “Git, benim için yerden bir avuç al!” buyurdu. O da gidip yere vardı. Yer, kendisinden önceki meleklere söylediğinin aynısını ona da söyledi; fakat o yerden bir avuç aldı ve yerin sızlanmasına kulak asmadı. [Huzuruna] gelince Allah Teâlâ: “O, Benim isimlerimle senden sığınmadı mı?” buyurdu. [İblis]: “Evet [sığındı]” dedi.
قَالَ: فَمَا كَانَ من أسمائي مَا يعيذها مِنْك قَالَ: بلَى
[Allah]: “İsimlerimde onu senden koruyacak bir şey yok muydu?” buyurdu. [İblis]: “Evet [vardı],
وَلَكِن أَمرتنِي فأطعتك فَقَالَ الله: لأخلقن مِنْهَا خلقا يسوء وَجهك فَألْقى الله تِلْكَ القبضة فِي نهر من أنهر الْجنَّة حَتَّى صَارَت طيناً فَكَانَ أول طين ثمَّ تَركهَا حَتَّى صَارَت حمأ مسنوناً منتن الرّيح ثمَّ خلق مِنْهَا آدم ثمَّ تَركه فِي الْجنَّة أَرْبَعِينَ سنة حَتَّى صَار صلصللا كالفخار يبس حَتَّى كَانَ كالفخار
lakin Sen bana emrettin, ben de Sana itaat ettim” dedi. Allah: “Ondan senin yüzünü kara çıkaracak bir yaratık yaratacağım!” buyurdu. Allah o bir avuç [toprağı] cennet nehirlerinden bir nehre attı, nihayet çamur oldu; ilk çamur bu idi. Sonra kokusu değişmiş, işlenebilir kara çamur (hame-i mesnûn) oluncaya kadar onu bıraktı. Sonra ondan Âdem'i yarattı, ardından onu cennette kırk yıl bıraktı; nihayet çömlek gibi pişmiş kuru çamur (salsâl) oldu, kuruyup çömlek gibi oldu.
ثمَّ نفخ فِيهِ الرّوح بعد ذَلِك وَأوحى الله الى مَلَائكَته: إِذا نفخت فِيهِ من الرّوح فقعوا لَهُ ساجدين وَكَانَ
Bundan sonra ona ruh üfledi ve Allah meleklerine: “Ona ruhtan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın” diye vahyetti.
آدم مُسْتَلْقِيا فِي الْجنَّة فَجَلَسَ حِين وجد مس الرّوح فعطس فَقَالَ الله لَهُ: أَحْمد رَبك فَقَالَ: يَرْحَمك رَبك
Âdem cennette sırtüstü uzanmış durumdaydı; ruhun dokunuşunu hissedince oturdu ve hapşırdı. Allah ona: “Rabbine hamdet” buyurdu. [Hamdedince Allah]: “Rabbin sana merhamet etsin” buyurdu.
فَمن هُنَالك يُقَال: سبقت رَحمته غَضَبه
İşte bundan dolayı: “O'nun rahmeti gazabını geçmiştir” denilir.
وسجدت الْمَلَائِكَة إِلَّا هُوَ قَامَ فَقَالَ (مَا مَنعك أَن لَا تسْجد إِذْ أَمرتك أستكبرت أم كنت من العالين) فاخبر الله أَنه لَا يَسْتَطِيع أَن يعلن على الله مَا لَهُ يكيد على صَاحبه فَقَالَ (أَنا خير مِنْهُ خلقتني من نَار وخلقته من طين قَالَ: فاهبط مِنْهَا فَمَا يكون لَك أَن تتكبر فِيهَا) إِلَى قَوْله (ولاتجد أَكْثَرهم شاكرين) وَقَالَ الله (إِن إِبْلِيس قد صدق عَلَيْهِم ظَنّه) وَإِنَّمَا كَانَ ظَنّه أَن لَا يجد أَكْثَرهم شاكرين
Melekler secde ettiler; sadece o [İblis hariç], o dikildi durdu. [Allah]: {(مَا مَنعك أَن لَا تسْجد إِذْ أَمرتك أستكبرت أم كنت من العالين)} “Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan neydi? Büyüklük mü tasladın yoksa yücelerden mi oldun?” buyurdu. Allah, [İblis'in] arkadaşına (Âdem'e) kurduğu tuzağı Allah'a karşı açıkça ortaya koyamayacağını bildirdi. [İblis]: {(أَنا خير مِنْهُ خلقتني من نَار وخلقته من طين قَالَ: فاهبط مِنْهَا فَمَا يكون لَك أَن تتكبر فِيهَا)} “Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın. [Allah]: 'Öyleyse oradan in! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir...' buyurdu” ayetinden {(ولاتجد أَكْثَرهم شاكرين)} “...ve onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” sözüne kadar [olan kısmı söyledi]. Allah da: {(إِن إِبْلِيس قد صدق عَلَيْهِم ظَنّه)} “Şüphesiz İblis onlar hakkındaki zannını doğruladı” buyurdu. Onun zannı ise onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacağı idi.
قَوْله تَعَالَى: وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا ثمَّ عرضهمْ على الْمَلَائِكَة فَقَالَ انبئوني بأسماء هَؤُلَاءِ إِن كُنْتُم صَادِقين قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا علم لنا إِلَّا مَا علمتنا إِنَّك أَنْت الْعَلِيم الْحَكِيم قَالَ يَا آدم أنبئهم بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أنبأهم بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ ألم أقل لكم إِنِّي أعلم غيب السَّمَوَات وَالْأَرْض وَأعلم ماتبدون وَمَا كُنْتُم تكتمون
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا ثمَّ عرضهمْ على الْمَلَائِكَة فَقَالَ انبئوني بأسماء هَؤُلَاءِ إِن كُنْتُم صَادِقين قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا علم لنا إِلَّا مَا علمتنا إِنَّك أَنْت الْعَلِيم الْحَكِيم قَالَ يَا آدم أنبئهم بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أنبأهم بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ ألم أقل لكم إِنِّي أعلم غيب السَّمَوَات وَالْأَرْض وَأعلم ماتبدون وَمَا كُنْتُم تكتمون} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti, sonra onları meleklere arz edip: 'Eğer doğru sözlü iseniz bunların isimlerini bana haber verin' buyurdu. Onlar: 'Seni tenzih ederiz, Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur. Şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, hüküm ve hikmet sahibi olan ancak Sensin' dediler. [Allah]: 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver' buyurdu. Onlara isimlerini haber verince [Allah]: 'Ben size göklerin ve yerin gaybını bilirim, açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim dememiş miydim?' buyurdu.”
أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن سعد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا سمي آدم لِأَنَّهُ خلق من أَدِيم الأَرْض الْحمرَة وَالْبَيَاض والسواد وَكَذَلِكَ ألوان النَّاس مُخْتَلفَة فِيهَا الْأَحْمَر والأبيض وَالْأسود وَالطّيب والخبيث
Feryâbî, İbn Sa'd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem ancak yeryüzünün yüzeyinden; kırmızısından, beyazından ve siyahından yaratıldığı için Âdem diye isimlendirildi. Nitekim insanların renkleri de böyledir; farklı farklıdır: Aralarında kırmızı, beyaz, siyah, iyi ve kötü vardır.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: خلق الله آدم من أَدِيم الأَرْض
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah Âdem'i yeryüzünün yüzeyinden,”
من طِينَة حَمْرَاء وبيضاء وسوداء
“kırmızı, beyaz ve siyah çamurdan yarattı.”
وَأخرج ابْن سعد وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: أَتَدْرُونَ لم سمي آدم لِأَنَّهُ خلق من أَدِيم الأَرْض
İbn Sa'd, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Âdem'in niçin [bu isimle] isimlendirildiğini biliyor musunuz? Çünkü o, yeryüzünün yüzeyinden (edîm) yaratılmıştır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ: علمه اسْم الصحفة وَالْقدر وكل شَيْء حَتَّى الفسوة والفسية
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Ona tabağın, çömleğin ve sesli ya da sessiz yellenmeye varıncaya kadar her şeyin ismini öğretti.”
وَأخرج وَكِيع وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ: علمه اسْم كل شَيْء
Vekî' ve İbn Cerîr, {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Ona her şeyin ismini öğretti;”
حَتَّى علمه الْقَصعَة والقصيعة والفسوة والفسية
“hatta ona büyük çanağı, küçük çanağı, sesli ve sessiz yellenmeyi bile öğretti.”
وَأخرج وَكِيع وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} قَالَ: علمه اسْم كل شَيْء
Vekî' ve İbn Cerîr, {وَعلم آدم الْأَسْمَاء كلهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavli hakkında Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Ona her şeyin ismini öğretti;”
حَتَّى الْبَعِير وَالْبَقَرَة وَالشَّاة
“deveye, ineğe ve koyuna varıncaya kadar.”