وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا يضل بِهِ إِلَّا الْفَاسِقين} يَقُول: يعرفهُ الْكَافِرُونَ فيكفرون بِهِ
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَمَا يضل بِهِ إِلَّا الْفَاسِقين} “O, bununla ancak fâsıkları saptırır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle diyordu: "Kâfirler onu tanır ama inkâr ederler."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا يضل بِهِ إِلَّا الْفَاسِقين} يَقُول: فسقوا فأضلم الله بفسقهم
Abd b. Humeyd, Katâde'den {وَمَا يضل بِهِ إِلَّا الْفَاسِقين} “O, bununla ancak fâsıkları saptırır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle diyordu: "Fısk işlediler de Allah fıskları sebebiyle onları saptırdı."
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعد بن أبي وَقاص قَالَ: الحرورية هم {الَّذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه} قَالَ: إيَّاكُمْ وَنقض هَذَا الْمِيثَاق
Buhârî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Harûriyye [fırkası], {الَّذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه} “Onlar ki Allah'ın ahdini pekiştirdikten sonra bozarlar” [ayetinde kastedilen kimselerdir]." Şöyle dedi: "Bu ahdi bozmaktan sakının!"
وَكَانَ يسميهم الْفَاسِقين
Onları fâsıklar olarak isimlendirirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {الَّذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه} قَالَ: إيَّاكُمْ وَنقض هَذَا الْمِيثَاق فَإِن الله قد كره نقضه وأوعد فِيهِ وَقدم فِيهِ فِي آي من الْقُرْآن تقدمة ونصيحة وموعظة وَحجَّة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den {الَّذين ينقضون عهد الله من بعد ميثاقه} “Onlar ki Allah'ın ahdini pekiştirdikten sonra bozarlar” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Bu ahdi bozmaktan sakının! Şüphesiz Allah onun bozulmasından hoşlanmamış, onda tehditte bulunmuş ve Kur'an'ın birçok ayetinde bu hususta önceden uyarıda, nasihatte, vaazda ve hüccette bulunmuştur."
مَا نعلم الله أوعد فِي ذَنْب مَا أوعد فِي نقض هَذَا الْمِيثَاق
"Allah'ın bu ahdin bozulmasında vaat ettiği tehdidi başka bir günahta vaat ettiğini bilmiyoruz."
فَمن أعْطى عهد الله وميثاقه من ثَمَرَة قلبه فليوف بِهِ
"Dolayısıyla kim kalbinin meyvesinden Allah'ın ahdini ve misakını vermişse ona vefa göstersin."
وَأخرج أَحْمد وَالْبَزَّار وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أنس قَالَ خَطَبنَا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ أَلا لَا إِيمَان لمن لَا أَمَانَة لَهُ وَلَا دين لمن لَا عهد لَهُ
Ahmed, el-Bezzâr, İbn Hibbân, el-Evsat'ta Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap etti ve şöyle buyurdu: "Haberiniz olsun! Emaneti olmayanın imanı yoktur; ahdi olmayanın da dini yoktur."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير من حَدِيث عبَادَة بن الصَّامِت وَأبي أُمَامَة
Taberânî el-Kebîr'de Ubâde b. es-Sâmit ve Ebû Ümâme'nin hadisinden rivayet etti:
مثله
Aynısını [rivayet etti].
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط من حَدِيث ابْن عمر
Taberânî el-Evsat'ta İbn Ömer'in hadisinden rivayet etti:
مثله
Aynısını [rivayet etti].
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ حسن الْعَهْد من الإِيمان
Buhârî Târîh'inde, Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- Âişe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ahde güzel bağlılık imandandır" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ويقطعون مَا أَمر الله بِهِ أَن يُوصل} قَالَ: الرَّحِم والقرابة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {ويقطعون مَا أَمر الله بِهِ أَن يُوصل} “ve Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Sıla-i rahim ve akrabalık bağıdır" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {ويفسدون فِي الأَرْض} قَالَ: يعْملُونَ فِيهَا بالمعصية
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {ويفسدون فِي الأَرْض} “ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Orada günah işlerler" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مقَاتل فِي قَوْله تَعَالَى {أُولَئِكَ هم الخاسرون} يَقُول هم أهل النَّار
İbnu'l-Münzir, Mukātil'den Yüce Allah'ın {أُولَئِكَ هم الخاسرون} “İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Onlar cehennemliklerdir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كل شَيْء نسبه الله إِلَى غير أهل الإِسلام من اسْم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah'ın İslâm ehlinden başkasına nispet ettiği her isim;
مثل خاسر ومسرف وظالم وفاسق فَإِنَّمَا يَعْنِي بِهِ الْكفْر وَمَا نسبه إِلَى أهل الإِسلام فَإِنَّمَا يَعْنِي بِهِ الذَّنب
hüsrana uğrayan, haddi aşan, zalim ve fâsık gibi [isimler], bunlarla ancak küfrü kastetmektedir; İslâm ehline nispet ettikleriyle ise ancak günahı kastetmektedir."
قَوْله تَعَالَى: كَيفَ تكفرون بِاللَّه وكنتم أَمْوَاتًا فأحياكم ثمَّ يميتكم ثمَّ يُحْيِيكُمْ ثمَّ إِلَيْهِ ترجعون
Yüce Allah'ın: "Siz ölü iken sizi dirilten, sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve sonunda O'na döndürülecek olduğunuz halde Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?" buyruğu.
أخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة فِي قَوْله {وكنتم أَمْوَاتًا فأحياكم ثمَّ يميتكم} قَالَ: لم تَكُونُوا شَيْئا فخلفكم {ثمَّ يميتكم ثمَّ يُحْيِيكُمْ} يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden {وكنتم أَمْوَاتًا فأحياكم ثمَّ يميتكم} “ve siz ölü iken sizi diriltti, sonra sizi öldürecek” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Siz hiçbir şey değilken sizi yarattı; {ثمَّ يميتكم ثمَّ يُحْيِيكُمْ} “sonra sizi öldürecek, sonra sizi diriltecektir”, [yani] kıyamet gününde" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم فِي قَوْله {وكنتم أَمْوَاتًا} فِي أصلاب آبائكم لم تَكُونُوا شَيْئا حَتَّى خَلقكُم ثمَّ يميتكم موتَة الْحق ثمَّ يُحْيِيكُمْ حَيَاة الْحق حِين يبعثكم
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim {وكنتم أَمْوَاتًا} “siz ölüler idiniz” buyruğu hakkında rivayet etti: "Babalarınızın sulblerinde [ölü idiniz], O sizi yaratıncaya kadar hiçbir şey değildiniz; sonra sizi hak olan ölümle öldürecek, sonra sizi dirilttiğinde hak olan hayat ile diriltecektir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: كَانُوا أَمْوَاتًا فِي أصلاب آبَائِهِم فأحياهم الله فَأخْرجهُمْ ثمَّ أماتهم الموتة الَّتِي لابد مِنْهَا ثمَّ أحياهم للبعث يَوْم الْقِيَامَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Babalarının sulblerinde ölü idiler, Allah onları diriltip çıkardı. Sonra kaçınılmaz olan ölümle onları öldürdü; sonra kıyamet gününde yeniden diriliş için onları diriltti."
فهما حياتان وموتتان
"İşte bunlar iki hayat ve iki ölümdür."
وَأخرج وَكِيع وَابْن جرير عَن أبي صَالح فِي الْآيَة قَالَ {يميتكم ثمَّ يُحْيِيكُمْ} فِي الْقَبْر ثمَّ يميتكم
Vekî' ve İbn Cerîr, Ebû Sâlih'ten bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "{يميتكم ثمَّ يُحْيِيكُمْ} “Sizi öldürecek, sonra diriltecektir” [ifadesi], kabirde [diriltecek], sonra sizi öldürecektir."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: لم تَكُونُوا شَيْئا حَتَّى خَلقكُم ثمَّ يميتكم موتَة الْحق ثمَّ يُحْيِيكُمْ وَقَوله (رَبنَا أمتَّنا اثْنَتَيْنِ وأحييتنا اثْنَتَيْنِ) مثلهَا
İbn Cerîr, Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "O sizi yaratıncaya kadar hiçbir şey değildiniz; sonra sizi hak olan ölümle öldürecek, sonra da sizi diriltecektir. Yüce Allah'ın: 'Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün ve iki defa dirilttin' buyruğu da bunun gibidir."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي الْآيَة يَقُول: لم يَكُونُوا شَيْئا ثمَّ أماتهم ثمَّ أحياهم ثمَّ يَوْم الْقِيَامَة يرجعُونَ إِلَيْهِ بعد الْحَيَاة
İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlar hiçbir şey değillerdi, sonra onları öldürdü, sonra onları diriltti, sonra kıyamet gününde hayattan sonra O'na döndürüleceklerdir."
قَوْله تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خلق لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فسواهن سبع سموات وَهُوَ بِكُل شَيْء عليم
Yüce Allah'ın: "O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir" buyruğu.
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {هُوَ الَّذِي خلق لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا} قَالَ: سخر لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا كَرَامَة من الله ونعمة لِابْنِ آدم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {هُوَ الَّذِي خلق لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah'tan Âdemoğluna bir ikram ve bir nimet olarak yeryüzündeki her şeyi sizin hizmetinize verdi."
مَتَاعا وبلغة وَمَنْفَعَة إِلَى أجل
"Belli bir süreye kadar bir geçimlik, bir azık ve bir fayda olarak [verdi]."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {هُوَ الَّذِي خلق لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا} قَالَ: سخر لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء} قَالَ: خلق الله الأَرْض قبل السَّمَاء فَلَمَّا خلق الأَرْض ثار مِنْهَا دُخان فَذَلِك قَوْله {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فسواهن سبع سماوات} يَقُول: خلق سبع سموات بَعضهنَّ فَوق بعض وَسبع أَرضين بَعضهنَّ تَحت بعض
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den {هُوَ الَّذِي خلق لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Yeryüzünde olanların hepsini sizin hizmetinize verdi. {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء} “Sonra göğe yöneldi” [ifadesi hakkında ise şöyle] dedi: Allah yeri gökten önce yarattı. Yeri yarattığında ondan bir duman yükseldi. İşte bu, {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فسواهن سبع سماوات} “Sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenledi” buyruğudur; yani biri diğerinin üzerinde yedi kat gök ve biri diğerinin altında yedi kat yer yarattı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق السّديّ عَن أبي مَالك وَعَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس وَعَن مرّة الْهَمدَانِي عَن ابْن مَسْعُود وَعَن نَاس من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله قَوْله تَعَالَى: {هُوَ الَّذِي خلق لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فسواهن سبع سماوات} قَالَ: إِن الله كَانَ عَرْشه على المَاء وَلم يخلق شَيْئا قبل المَاء فَلَمَّا أَرَادَ أَن يخلق أخرج من المَاء دخاناً فارتفع فَوق المَاء فسما سَمَاء ثمَّ أيبس المَاء فَجعله أَرضًا فتقها وَاحِدَة ثمَّ فتقها فَجَعلهَا سبع أَرضين فِي يَوْمَيْنِ
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî; es-Süddî yoluyla Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; ve Mürre el-Hemedânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden Yüce Allah'ın: {هُوَ الَّذِي خلق لكم مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء فسواهن سبع سماوات} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Allah'ın arşı su üzerindeydi ve sudan önce hiçbir şey yaratmamıştı. Yaratmayı dileyince sudan bir duman çıkardı; duman suyun üzerine yükseldi ve ona semâ denildi. Sonra suyu kurutup onu bir tek yer yaptı, ardından onu yarıp iki günde yedi kat yer haline getirdi:"
فِي الْأَحَد والإِثنين فخلق الأَرْض على حوت وَهُوَ الَّذِي ذكره فِي قَوْله (ن والقلم) والحوت فِي المَاء وَالْمَاء على ظهر صفاة والصفاة على ظهر ملك وَالْملك على صَخْرَة والصخرة فِي الرّيح وَهِي الصَّخْرَة الَّتِي ذكرهَا لُقْمَان
"pazar ve pazartesi günlerinde. Yeri bir balık üzerine yarattı ki o, [Allah'ın] 'Nûn. Kaleme andolsun' buyruğunda zikrettiği [Nûn]dur. Balık suyun içindedir; su, düz bir kayanın sırtındadır; kaya, bir meleğin sırtındadır; melek, bir kayanın üzerindedir; kaya da rüzgârın içindedir ki o, Lokmân'ın bahsettiği kayadır;"
لَيست فِي السَّمَاء وَلَا فِي الأَرْض فَتحَرك الْحُوت فاضطرب
"ne göktedir ne de yerde. Balık hareket edip çalkalandı;"
فتزلزلت الأَرْض فأرسى عَلَيْهَا الْجبَال فالجبال تَفْخَر على الأَرْض
"bunun üzerine yer sarsıldı, O da üzerine dağları sabitledi. Artık dağlar yeryüzüne karşı övünür."
فَذَلِك قَوْله (وَجعل لَهَا رواسي أَن تميد بكم) وَخلق الْجبَال فِيهَا وأقوات أَهلهَا وشجرها وَمَا يَنْبَغِي لَهَا فِي يَوْمَيْنِ: فِي الثُّلَاثَاء وَالْأَرْبِعَاء وَذَلِكَ قَوْله (إِنَّكُم لتكفرون بِالَّذِي خلق الأَرْض) إِلَى قَوْله (وَبَارك فِيهَا) يَقُول: أنبت شَجَرهَا وَقدر فِيهَا أقواتها يَقُول لأَهْلهَا (فِي أَرْبَعَة أَيَّام سَوَاء للسائلين) يَقُول: من سَأَلَ فَهَكَذَا الْأَمر {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء وَهِي دُخان} وَكَانَ ذَلِك الدُّخان من تنفس المَاء حِين تتنفس ثمَّ جعلهَا سَمَاء وَاحِدَة ثمَّ فتقها فَجَعلهَا سبع سموات فِي يَوْمَيْنِ: فِي الْخَمِيس وَالْجُمُعَة وَإِنَّمَا سمي يَوْم الْجُمُعَة لِأَنَّهُ جمع فِيهِ خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض (وَأوحى فِي كل سَمَاء أمرهَا) قَالَ: خلق فِي كل سَمَاء خلقهَا
"İşte bu, [Allah'ın]: 'Sizi sarsmasın diye orada sabit dağlar kıldı' buyruğudur. Dağları, oranın ahalisinin rızıklarını, ağaçlarını ve ona uygun olan şeyleri iki günde; salı ve çarşamba günlerinde yarattı. İşte bu, [Allah'ın]: 'Gerçekten siz yeri yaratanı inkâr mı ediyorsunuz?...' ayetinden 've orada bereketler kıldı' sözüne kadarki buyruğudur; yani ağaçlarını bitirdi ve 'orada rızıklarını takdir etti' yani ahalisi için, 'soranlar için eşit olarak dört günde' yani kim sorarsa durum böyledir. {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء وَهِي دُخان} “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi”. O duman, suyun nefes aldığı andaki nefesindendi. Sonra onu tek bir gök yaptı, ardından onu yarıp iki günde; perşembe ve cuma günlerinde yedi kat gök haline getirdi. Cuma gününe 'Cuma' denilmesinin sebebi, göklerin ve yerin yaratılışının onda bir araya toplanmış olmasıdır. 'Ve her bir göğe kendi işini vahyetti' buyruğu hakkında da şöyle dedi: Her gökte kendi mahlûkatını yarattı;"
من الْمَلَائِكَة والخلق الَّذِي فِيهَا من الْبحار وجبال الْبرد وَمِمَّا لَا يعلم
"meleklerden ve orada bulunan denizler, dolu dağları ve [insanlarca] bilinmeyen varlıklardan..."
ثمَّ زين السَّمَاء بالكواكب فَجَعلهَا زِينَة وحفظاً من الشَّيَاطِين فَلَمَّا فرغ من خلق مَا أحب اسْتَوَى على الْعَرْش
"Sonra göğü yıldızlarla süsleyip onları bir zinet ve şeytanlardan bir koruma kıldı. Dilediği şeylerin yaratılışını bitirince Arş'a istivâ etti."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء} يَعْنِي خلق سبع سموات قَالَ: أجْرى النَّار على المَاء فبخر الْبَحْر فَصَعدَ فِي الْهَوَاء فَجعل السَّمَوَات مِنْهَا
Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Abbâs'tan {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء} “Sonra göğe yöneldi” yani yedi göğü yarattı [ifadesi] hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Ateşi suyun üzerinde akıttı, deniz buharlaştı ve havaya yükseldi; gökleri de ondan yaptı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء} قَالَ: ارْتَفع
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Ebu'l-Âliye'den {ثمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء} “Sonra göğe yöneldi” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Yükseldi" dedi.
وَفِي قَوْله {فسوّاهن} قَالَ: سوى خَلقهنَّ
{فسوّاهن} “onları düzenledi” buyruğu hakkında da: "Yaratılışlarını düzene koydu" dedi.
وَأخرج عُثْمَان بن سعيد الدَّارمِيّ فِي كتاب الرَّد على الْجَهْمِية عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: لما أَرَادَ الله أَن يخلق الْأَشْيَاء إِذا كَانَ عَرْشه على المَاء وَإِذ لَا أَرض وَلَا سَمَاء
Osmân b. Saîd ed-Dârimî, er-Red ale'l-Cehmiyye adlı kitabında Abdullah b. Amr'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah eşyayı yaratmayı dilediğinde, arşı su üzerindeydi ve o esnada ne yer ne de gök vardı."
خلق الرّيح فسلطها على المَاء حَتَّى اضْطَرَبَتْ أمواجه وأثار ركامه فَأخْرج من المَاء دخاناً وطيناً وزبداً فَأمر الدُّخان فعلا وسمل ونما فخلق مِنْهُ السَّمَوَات وَخلق من الطين الْأَرْضين وَخلق من الزّبد الْجبَال
"Rüzgârı yarattı ve onu suyun üzerine musallat etti; öyle ki dalgaları çalkalandı ve biriken tortusunu kabarttı. Sudan bir duman, çamur ve köpük çıkardı. Dumana emretti; o yükseldi, katmanlaştı ve çoğaldı, ondan gökleri yarattı. Çamurdan yerleri yarattı; köpükten ise dağları yarattı."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ فِي التَّارِيخ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ أَخذ النَّبِي ﷺ بيَدي فَقَالَ: خلق الله التربة يَوْم السبت وَخلق الْجبَال يَوْم الْأَحَد وَخلق الشّجر يَوْم الإِثنين وَخلق الْمَكْرُوه يَوْم الثُّلَاثَاء وَخلق النُّور يَوْم الْأَرْبَعَاء وَبث فِيهَا الدَّوَابّ يَوْم الْخَمِيس وَخلق آدم يَوْم الْجُمُعَة بعد الْعَصْر
Ahmed, Târîh'te Buhârî, Müslim, Nesâî, İbnu'l-Münzir, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât adlı kitapta Beyhakî, Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem elimi tuttu ve şöyle buyurdu: "Allah toprağı cumartesi günü yarattı; dağları pazar günü yarattı; ağaçları pazartesi günü yarattı; hoşa gitmeyen şeyleri salı günü yarattı; nuru çarşamba günü yarattı; yeryüzüne canlıları perşembe günü yaydı; Âdem'i ise cuma günü ikindiden sonra yarattı."
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن ماجة وَعُثْمَان بن
Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî -ve hasen olduğunu belirterek-, İbn Mâce ve Osmân b.
سعيد الدَّارمِيّ فِي الرَّد على الْجَهْمِية وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْمَطَر وَابْن أبي عَاصِم فِي السّنة وَأَبُو يعلى وَابْن خُزَيْمَة فِي التَّوْحِيد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو أَحْمد وَالْحَاكِم فِي الكنى وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْحَاكِم وَصَححهُ واللالكائي فِي السّنة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن الْعَبَّاس بن عبد الْمطلب قَالَ كُنَّا عِنْد النَّبِي ﷺ فَقَالَ: هَل تَدْرُونَ كم بَين السَّمَاء وَالْأَرْض قُلْنَا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: بَينهمَا مسيرَة خَمْسمِائَة عَام وَمن مسيرَة سَمَاء إِلَى سَمَاء مسيرَة خَمْسمِائَة عَام وكثف كل سَمَاء خَمْسمِائَة سنة وَفَوق السَّمَاء السَّابِعَة بَحر
Saîd ed-Dârimî er-Red ale'l-Cehmiyye'de, İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'l-Matar'da, İbn Ebî Âsım es-Sünne'de, Ebû Ya'lâ, et-Tevhîd'de İbn Huzeyme, İbn Ebî Hâtim, Ebû Ahmed, el-Künâ'da Hâkim, el-Kebîr'de Taberânî, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek-, es-Sünne'de el-Lâlekâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî; Abbâs b. Abdilmuttalib'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık, şöyle buyurdu: "Gök ile yer arasının ne kadar olduğunu bilir misiniz?" Biz: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dedik. Şöyle buyurdu: "İkisinin arası beş yüz yıllık mesafedir. Bir gökten diğer göğe olan mesafe de beş yüz yıllık yoldur. Her bir göğün kalınlığı da beş yüz yıldır. Yedinci göğün üzerinde bir deniz vardır;"
بَين أَعْلَاهُ واسفله كَمَا بَين السَّمَاء وَأَرْض ثمَّ فَوق ذَلِك ثَمَانِيَة أوعال بَين وركهن وأظلافهن كَمَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض ثمَّ فَوق ذَلِك الْعَرْش بَين أَسْفَله وَأَعلاهُ مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض وَالله ﷾ علمه فَوق ذَلِك وَلَيْسَ يخفى عَلَيْهِ من أَعمال بني آدم شَيْء
"üstü ile altı arası gök ile yer arası kadardır. Sonra bunun üzerinde, kalçaları ile tırnakları arası gök ile yer arası kadar olan sekiz dağ keçisi vardır. Sonra bunun üzerinde Arş vardır; onun altı ile üstü arası da gök ile yer arası kadardır. Yüce Allah'ın ilmi ise bunların üzerindedir ve Âdemoğullarının amellerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz."
وَأخرج إِسْحَق بن رَاهَوَيْه فس مُسْنده وَالْبَزَّار وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي ذَر قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض مسيرَة خَمْسمِائَة عَام كَذَلِك إِلَى السَّمَاء السَّابِعَة
İshak b. Râhûye Müsned'inde, el-Bezzâr, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Beyhakî, Ebû Zer'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Gök ile yer arası beş yüz yıllık mesafedir. Yedinci göğe kadar da böyledir."
والأرضون مثل ذَلِك وَمَا بَين السَّمَاء السَّابِعَة إِلَى الْعَرْش مثل جَمِيع ذَلِك وَلَو حفرتم لصاحبكم ثمَّ دليتموه لوجد الله ثمَّة يَعْنِي علمه
"Yerler de bunun gibidir. Yedinci gökten Arş'a kadar olan mesafe ise bütün bunların toplamı kadardır. Şayet arkadaşınız için bir kuyu kazıp onu aşağı sarkıtsaydınız orada Allah'ı -yani O'nun ilmini- bulurdu."
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ كُنَّا جُلُوسًا مَعَ رَسُول الله ﷺ فمرت سَحَابَة فَقَالَ: أَتَدْرُونَ مَا هَذِه قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم فَقَالَ: هَذِه الغبابة هَذِه روايا الأَرْض يَسُوقهَا الله إِلَى بلد لَا يعبدونه وَلَا يشكرونه
Tirmizî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte oturuyorduk. Bir bulut geçti; bunun üzerine: "Bunun ne olduğunu bilir misiniz?" buyurdu. "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Şöyle buyurdu: "Bu buluttur; bunlar, Allah'ın kendisine ibadet etmeyen ve şükretmeyen bir beldeye sevk ettiği yeryüzünün su taşıyıcılarıdır."
هَل تَدْرُونَ مَا فَوق ذَلِك قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِن فَوق ذَلِك سَمَاء
"Bunun üzerinde ne olduğunu bilir misiniz?" buyurdu. "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Şöyle buyurdu: "Şüphesiz bunun üzerinde gök vardır."
هَل تَدْرُونَ مَا فَوق ذَلِك قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِن فَوق ذَلِك موجاً مكفوفاً وسقفاً مَحْفُوظًا
“Bunun üzerinde ne olduğunu bilir misiniz?” buyurdu. “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz bunun üzerinde durdurulmuş bir dalga ve korunmuş bir tavan vardır.”
هَل تدروت مَا فَوق ذَلِك قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِن فَوق ذَلِك سَمَاء
“Bunun üzerinde ne olduğunu bilir misiniz?” buyurdu. “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz bunun üzerinde [başka bir] gök vardır.”
هَل تَدْرُونَ مَا فَوق ذَلِك قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِن فَوق ذَلِك سَمَاء أُخْرَى
“Bunun üzerinde ne olduğunu bilir misiniz?” buyurdu. “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz bunun üzerinde başka bir gök vardır.”
هَل تَدْرُونَ كم مَا بَينهمَا قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِن بَينهمَا مسيرَة خَمْسمِائَة عَام حَتَّى عد سبع سموات بَين كل سمائين مسيرَة خَمْسمِائَة عَام ثمَّ قَالَ: هَل تَدْرُونَ مَا فَوق ذَلِك قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِن فَوق ذَلِك الْعَرْش
“İkisinin arasının ne kadar olduğunu bilir misiniz?” buyurdu. “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Şöyle buyurdu: “İkisinin arası beş yüz yıllık mesafedir.” Nihayet her iki gök arası beş yüz yıllık mesafe olmak üzere yedi göğü saydı. Sonra: “Bunun üzerinde ne olduğunu bilir misiniz?” buyurdu. “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz bunun üzerinde Arş vardır.”
فَهَل تَدْرُونَ كم بَينهمَا قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: فَإِن بَين ذَلِك كَمَا بَين السمائين ثمَّ قَالَ: هَل تَدْرُونَ مَا هَذِه هَذِه أَرض
“Peki ikisinin arasının ne kadar olduğunu bilir misiniz?” buyurdu. “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz ikisinin arası iki gök arası kadardır.” Sonra şöyle buyurdu: “Bunun ne olduğunu bilir misiniz? Bu yerdir.”
هَل تَدْرُونَ ماتحتها
“Bunun altında ne olduğunu bilir misiniz?”
قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم قَالَ: أَرض أُخْرَى وَبَينهمَا مسيرَة خَمْسمِائَة عَام حَتَّى عد سبع أَرضين بَين كل أَرضين مسيرَة خَمْسمِائَة عَام
“Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. Şöyle buyurdu: “Başka bir yerdir ve ikisinin arası beş yüz yıllık mesafedir.” Nihayet her iki yer arası beş yüz yıllık mesafe olmak üzere yedi yeri saydı.
وَأخرج عُثْمَان بن سعيد الدَّارمِيّ فِي الرَّد على الْجَهْمِية وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه واللالكائي وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: بَين السَّمَاء وَالْأَرْض خَمْسمِائَة عَام وَمَا بَين كل سماءين خَمْسمِائَة عَام ومصير كل سَمَاء - يَعْنِي غلظ ذَلِك - مسيرَة خَمْسمِائَة عَام وَمَا بَين السَّمَاء إِلَى الْكُرْسِيّ مسيرَة خَمْسمِائَة عَام وَمَا بَين الْكُرْسِيّ وَالْمَاء مسيرَة خَمْسمِائَة عَام
er-Red ale'l-Cehmiyye'de Osman b. Saîd ed-Dârimî, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye, el-Lâlekâî ve Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Gök ile yer arası beş yüz yıldır. Her iki gök arası beş yüz yıldır. Her bir göğün mesafesi -yani kalınlığı- beş yüz yıllık yoldur. [Yedinci] gök ile Kürsî arası beş yüz yıllık yoldur. Kürsî ile su arası beş yüz yıllık yoldur.”
وَالْعرش على المَاء وَالله فَوق الْعَرْش وَهُوَ يعلم مَا أَنْتُم عَلَيْهِ
“Arş suyun üzerindedir; Allah da Arş'ın üzerindedir ve O, sizin ne üzere olduğunuzu bilir.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن عَمْرو بن الْعَاصِ أَنه نظر إِلَى السَّمَاء فَقَالَ: تبَارك الله مَا أَشد بياضها وَالثَّانيَِة أَشد بياضها مِنْهَا ثمَّ كَذَلِك حَتَّى بلغ سبع سموات
Beyhakî, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet etti; o, göğe baktı ve şöyle dedi: “Allah ne yücedir! Beyazlığı ne kadar da şiddetlidir! İkincisinin beyazlığı ise ondan daha şiddetlidir.” Sonra yedi göğe ulaşıncaya kadar böyle [saydı].
وَخلق فَوق السَّابِعَة المَاء وَجعل فَوق المَاء الْعَرْش وَجعل فَوق السَّمَاء الدُّنْيَا الشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم والرجوم
[Ve devam etti:] “Yedincisinin üzerinde suyu yarattı, suyun üzerine de Arş'ı koydu. Dünya semasının üzerine ise güneşi, ayı, yıldızları ve recm taşlarını (şeytanlara atılan alevleri) koydu.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ قَالَ رجل: يَا رَسُول الله مَا هَذِه السَّمَاء قَالَ: هَذِه موج مكفوف عَنْكُم
İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu gök nedir?” dedi. Şöyle buyurdu: “Bu, sizden engellenmiş (tutulmuş) bir dalgadır.”
وَأخرج إِسْحَق بن رَاهَوَيْه فِي مُسْنده وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: السَّمَاء الدُّنْيَا موج مكفوف وَالثَّانيَِة مرمرة بَيْضَاء وَالثَّالِثَة حَدِيد وَالرَّابِعَة نُحَاس وَالْخَامِسَة فضَّة وَالسَّادِسَة ذهب وَالسَّابِعَة ياقوتة حَمْرَاء وَمَا فَوق ذَلِك صحارى من نور وَلَا يعلم مَا فَوق ذَلِك إِلَّا الله وَملك مُوكل بالحجب يُقَال لَهُ ميطاطروش
İshak b. Râhûye Müsned'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh, Rebî' b. Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: “Dünya seması tutulmuş bir dalgadır. İkincisi beyaz mermer, üçüncüsü demir, dördüncüsü bakır, beşincisi gümüş, altıncısı altın, yedincisi kırmızı yakuttur. Bunun üzerinde ise nurdan çöller vardır. Bunun üzerinde ne olduğunu Allah'tan başkası bilmez ve perdelere vekil kılınmış Mîtâtrûş adında bir melek vardır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سلمَان الْفَارِسِي قَالَ: السَّمَاء الدُّنْيَا من زمردة خضراء وَاسْمهَا رقيعاء وَالثَّانيَِة من فضَّة بَيْضَاء وَاسْمهَا أزقلون وَالثَّالِثَة من ياقوتة حَمْرَاء وَاسْمهَا قيدوم وَالرَّابِعَة من درة بَيْضَاء وَاسْمهَا ماعونا وَالْخَامِسَة من ذهبة حَمْرَاء وَاسْمهَا ريقا وَالسَّادِسَة من ياقوتة صفراء وَاسْمهَا دقناء وَالسَّابِعَة من نور وَاسْمهَا عريبا
Ebû'ş-Şeyh, Selmân-ı Fârisî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Dünya seması yeşil zümrüttendir ve adı Rakî'â'dır. İkincisi beyaz gümüştendir ve adı Ezkalûn'dur. Üçüncüsü kırmızı yakuttandır ve adı Kaydûm'dur. Dördüncüsü beyaz incidendir ve adı Mâûnâ'dır. Beşincisi kırmızı altındandır ve adı Rîkâ'dır. Altıncısı sarı yakuttandır ve adı Daknâ'dır. Yedincisi nurdandır ve adı Arîbâ'dır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: اسْم السَّمَاء الدُّنْيَا رقيع وَاسم السَّابِعَة الصُّرَاخ
Ebû'ş-Şeyh, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Dünya semasının adı Rakî', yedincisinin adı ise es-Surâh'tır.”
وَأخرج عُثْمَان ابْن سعيد الدَّارمِيّ فِي كتاب الرَّد على الْجَهْمِية وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سيد السَّمَوَات السَّمَاء الَّتِي فِيهَا الْعَرْش وَسيد الْأَرْضين الأَرْض الَّتِي أَنْتُم عَلَيْهَا
Kitâbü'r-Red ale'l-Cehmiyye'de Osman b. Saîd ed-Dârimî ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Göklerin efendisi, içinde Arş'ın bulunduğu göktür. Yerlerin efendisi ise üzerinde bulunduğunuz yerdir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ قَالَ: كتب ابْن عَبَّاس إِلَى أبي الْجلد يسْأَله عَن السَّمَاء من أَي شَيْء هِيَ فَكتب إِلَيْهِ: إِن السَّمَاء من موج مكفوف
İbn Ebî Hâtim, Şa'bî'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Abbâs, Ebû'l-Celd'e göğün neden [yaratıldığını] sormak için mektup yazdı. O da ona: “Şüphesiz gök, tutulmuş bir dalgadandır” diye yazdı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن حَبَّة الْعَوْفِيّ قَالَ: سَمِعت عليا ذَات يَوْم يحلف وَالَّذِي خلق السَّمَاء من دُخان وَمَاء
İbn Ebî Hâtim, Habbe el-Avfî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bir gün Ali'yi: “Göğü duman ve sudan Yaratan'a andolsun ki...” diye yemin ederken işittim.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن كَعْب قَالَ: السَّمَاء أَشد بَيَاضًا من اللَّبن
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ka'b'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Gök, sütten daha beyazdır.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان الثَّوْريّ قَالَ: تَحت الْأَرْضين صَخْرَة بلغنَا أَن تِلْكَ الصَّخْرَة مِنْهَا خضرَة السَّمَاء
Abdurrezzâk ve İbn Ebî Hâtim, Süfyân es-Sevrî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Yerlerin altında bir kaya vardır. Bize ulaştığına göre göğün yeşilliği o kayadandır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: تَفَكَّرُوا فِي كل شَيْء وَلَا تَفَكَّرُوا فِي ذَات الله فَإِن بَين السَّمَاء السَّابِعَة إِلَى كرسيه سَبْعَة آلَاف نور
el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Her şey hakkında tefekkür edin, fakat Allah'ın zatı hakkında tefekkür etmeyin. Zira yedinci gök ile O'nun Kürsî'si arasında yedi bin nur vardır;”
وَهُوَ فَوق ذَلِك
“O ise bunların üzerindedir.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فسواهن سبع سماوات} قَالَ: بَعضهنَّ فَوق بعض بَين كل سمائين مسيرَة خَمْسمِائَة عَام
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, {فسواهن سبع سماوات} “onları yedi gök olarak düzenledi” kavli hakkında Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Her iki gök arası beş yüz yıllık mesafe olmak üzere biri diğerinin üzerindedir.”
أما قَوْله تَعَالَى: {وَهُوَ بِكُل شَيْء عليم} أخرج ابْن الضريس عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن أعدل آيَة فِي الْقُرْآن آخرهَا اسْم من أَسمَاء الله تَعَالَى
Yüce Allah'ın {وَهُوَ بِكُل شَيْء عليم} “O, her şeyi hakkıyla bilendir” kavline gelince; İbnü'd-Dureys, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Şüphesiz Kur'an'daki en dengeli/adîl ayet, sonu Yüce Allah'ın isimlerinden bir isimle [biten ayettir].”
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ قَالَ رَبك للْمَلَائكَة إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة قَالُوا أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك قَالَ إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ
Yüce Allah'ın kavli: {وَإِذ قَالَ رَبك للْمَلَائكَة إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة قَالُوا أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك قَالَ إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti. Onlar: 'Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz' dediler. [Rabbin]: 'Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi.”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك قَالَ: مَا كَانَ فِي الْقُرْآن {إِذْ} فقد كَانَ
İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten rivayet etti; o şöyle dedi: “Kur'an'da geçen {إِذْ} “Hani...” [ifadesi], muhakkak gerçekleşmiş demektir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {إِنِّي جَاعل} قَالَ: فَاعل
İbn Cerîr, {إِنِّي جَاعل} “Ben var edeceğim” kavli hakkında Hasan['dan] rivayet etti; o şöyle dedi: “Yani yapıcıyım/yaratıcıyım.”
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك قَالَ: كل شَيْء فِي الْقُرْآن {جُعِلَ} فَهُوَ خُلِقَ
İbn Cerîr, Dahhâk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Kur'an'da geçen her {جُعِلَ} “yapıldı/kılındı” [ifadesi], yaratıldı demektir.”
وَأخرج وَكِيع وَعبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن الله أخرج آدم من الْجنَّة قبل أَن يخلقه ثمَّ قَرَأَ {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة}
Vekî', Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Şüphesiz Allah, Âdem'i henüz yaratmadan önce cennetten çıkarmıştı.” Sonra {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” ayetini okudu.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لقد أخرج الله آدم من الْجنَّة قبل أَن يدخلهَا قَالَ الله {وَإِذ قَالَ رَبك للْمَلَائكَة إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة قَالُوا أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} وَقد كَانَ فِيهَا قبل أَن يخلق بألفي عَام الْجِنّ بَنو الجان ففسدوا فِي الأَرْض وسفكوا الدِّمَاء
Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek-, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah, Âdem'i daha oraya girmeden önce cennetten çıkarmıştı. Allah: {وَإِذ قَالَ رَبك للْمَلَائكَة إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة قَالُوا أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti. Onlar: 'Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?' dediler” buyurmuştur. Oysa [Âdem] yaratılmadan iki bin yıl önce yeryüzünde cinler -Cân'ın oğulları- vardı; yeryüzünde fesat çıkardılar ve kan döktüler.”
فَلَمَّا أفسدوا فِي الأَرْض بعث عَلَيْهِم جُنُودا من الْمَلَائِكَة فضربوهم حَتَّى ألحقوهم بجزائر البحور فَلَمَّا قَالَ الله {وَإِذ قَالَ رَبك للْمَلَائكَة إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة قَالُوا أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} كَمَا فعل أُولَئِكَ الجان فَقَالَ الله {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ}
“Yeryüzünde fesat çıkardıklarında [Allah] onların üzerine meleklerden ordular gönderdi; melekler de onları vurup denizlerdeki adalara kadar sürdü. Allah: {وَإِذ قَالَ رَبك للْمَلَائكَة إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti” buyurunca, [melekler] o cinlerin yaptığı gibi {قَالُوا أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} “'Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?' dediler.” Bunun üzerine Allah: {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “'Ben sizin bilmediklerinizi bilirim'” buyurdu.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر
İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den
مثله
bunun bir benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ إِبْلِيس من حَيّ من أَحيَاء الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُم الْجِنّ خلقُوا من نَار السمُوم من بَين الْمَلَائِكَة وَكَانَ اسْمه الْحَارِث فَكَانَ خَازِنًا من خزان الْجنَّة وخلقت الْمَلَائِكَة كلهم من نور غير هَذَا الْحَيّ وخلقت الْجِنّ من مارج من نَار
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “İblis, melekler arasından kendilerine 'cin' denilen bir fırkadandı; onlar melekler arasından zehirli/kavurucu ateşten yaratılmışlardı. Adı el-Hâris idi ve cennet bekçilerinden bir bekçiydi. Meleklerin hepsi bu fırka hariç nurdan yaratılmış, cinler ise dumansız saf ateş alevinden yaratılmıştı.”
وَهُوَ لِسَان النَّار الَّذِي يكون فِي طرفها إِذا التهبت فَأول من سكن الأَرْض الْجِنّ فأفسدوا فِيهَا وسفكوا الدِّمَاء وَقتلُوا بَعضهم بَعْضًا فَبعث الله اليهم إِبْلِيس فِي جند من الْمَلَائِكَة فَقَتلهُمْ حَتَّى ألحقهم بجزائر البحور واطراف الْجبَال فَلَمَّا فعل إِبْلِيس ذَلِك اغْترَّ بِنَفسِهِ وَقَالَ: قد صنعت شَيْئا لم يصنعه أحد فَاطلع الله على ذَلِك من قلبه وَلم يطلع عَلَيْهِ الْمَلَائِكَة
“O [mâric], ateş alevlendiğinde ucunda bulunan ateş dilidir. Yeryüzüne ilk yerleşenler cinlerdi; orada fesat çıkardılar, kan döktüler ve birbirlerini öldürdüler. Bunun üzerine Allah, meleklerden bir ordu içinde İblis'i onlara gönderdi. [İblis] onları öldürdü, nihayet denizlerdeki adalara ve dağların uçlarına kadar sürdü. İblis bunu yapınca gururlandı ve: 'Hiç kimsenin yapmadığı bir şeyi yaptım' dedi. Allah onun kalbindeki bu duyguyu bildi, melekler ise bilmedi.”
فَقَالَ الله للْمَلَائكَة {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} فَقَالَت الْمَلَائِكَة {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} كَمَا أفسدت الْجِنّ قَالَ {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} يَقُول: إِنِّي قد أطلعت من قلب ابليس على مَا لم تطلعوا عَلَيْهِ من كبره واغتراره
“Allah meleklere: {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurdu. Melekler de cinlerin fesat çıkardığı gibi: {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} “Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” dediler. [Allah]: {إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurdu; yani: 'İblis'in kalbindeki kibir ve gururu, sizin bilmediğiniz şekilde Ben bildim' buyurmaktadır.”
ثمَّ أَمر بتربة آدم فَرفعت فخلق الله آدم ﵇ من طين (لازب) واللازب اللزج الطّيب من (حمإ مسنون) منتن وَإِنَّمَا كَانَ حمأمسنون بعد التُّرَاب فخلق مِنْهُ آدم بِيَدِهِ فَمَكثَ أَرْبَعِينَ لَيْلَة جسداً ملقى فَكَانَ ابليس يَأْتِيهِ يضْربهُ بِرجلِهِ فيصلصل فيصوت ثمَّ يدْخل من فِيهِ وَيخرج من دبره وَيدخل من دبره وَيخرج من فِيهِ ثمَّ يَقُول: لست شَيْئا
“Sonra Âdem'in toprağının [getirilmesini] emretti ve getirildi. Allah Âdem aleyhisselâm'ı Lâzib (لازب) [yani] yapışkan ve güzel çamurdan, kokmuş Hame-i Mesnûn (حمإ مسنون)'dan yarattı. Kokmuş balçık ancak topraktan sonra olmuştu. Âdem'i ondan kendi eliyle yarattı; [Âdem] kırk gece yere serilmiş bir ceset olarak kaldı. İblis ona gelir, ayağıyla vururdu; o da çınlar, ses çıkarırdı. Sonra ağzından girip arkasından çıkar, arkasından girip ağzından çıkardı. Sonra: 'Sen bir şey değilsin!
ولشيء مَا خلقت وَلَئِن سلطت عَلَيْك لأهلنك وَلَئِن سلطت عَليّ لأعصينك
[Ancak] bir şey için yaratıldın. Eğer sana musallat edilirsem (üstün kılınırsam) seni mutlaka helak ederim; şayet sen bana üstün kılınırsan sana kesinlikle isyan ederim' derdi.”
فَلَمَّا نفخ الله فِيهِ من روحه أَتَت النفخة من قبل رَأسه فَجعل لَا يجْرِي شَيْء مِنْهَا فِي جسده إِلَّا صَار لَحْمًا ودماً فَلَمَّا انْتَهَت النفخة
“Allah ona ruhundan üflediğinde, üfleme baş tarafından geldi. Bedeninde ruhtan geçen her yer et ve kan oluyordu. Üfleme,
إِلَى سرَّته نظر إِلَى جسده فأعجبه مَا رأى من جسده فَذهب لينهض فَلم يقدر
göbeğine ulaştığında bedenine baktı ve bedeninden gördüğü şey hoşuna gitti; kalkmaya davrandı ama güç yetiremedi.”
فَهُوَ قَول الله (خلق الإِنسان من عجل)
“İşte bu, Allah'ın: {خلق الإِنسان من عجل} “İnsan aceleci yaratılmıştır” kavlidir.”
فَلَمَّا تمت النفخة فِي جسده عطس فَقَالَ (الْحَمد لله رب الْعَالمين) بإلهام من الله فَقَالَ الله لَهُ يَرْحَمك الله يَا آدم ثمَّ قَالَ للْمَلَائكَة الَّذين كَانُوا مَعَ إِبْلِيس خَاصَّة دون الْمَلَائِكَة الَّذين فِي السَّمَوَات: (اسجدوا لآدَم فسجدوا إِلَّا إِبْلِيس أَبى واستكبر) لما حدث فِي نَفسه من الْكبر فَقَالَ: لَا أَسجد لَهُ وَأَنا خير مِنْهُ وأكبر سنا وَأقوى خلقا فأبلسه الله وآيسه من الْخَيْر كُله وَجعله شَيْطَانا رجيماً
“Bedeninde üfleme tamamlanınca hapşırdı ve Allah'ın ilhamıyla: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' dedi. Allah da ona: 'Allah sana merhamet etsin ey Âdem!' buyurdu. Sonra göklerdeki melekler hariç, özellikle İblis'in beraberinde bulunan meleklere: {اسجدوا لآدَم فسجدوا إِلَّا إِبْلِيس أَبى واستكبر} “Âdem'e secde edin! dedik; İblis hariç hepsi secde ettiler. O ise diretti ve büyüklük tasladı” buyurdu. Bu, içindeki kibirden dolayıydı. [İblis]: 'Ben ona secde etmem; ben ondan daha hayırlıyım, yaşça daha büyüğüm ve yaratılışça daha güçlüyüm' dedi. Bunun üzerine Allah onu rahmetinden kovdu, her türlü hayırdan ümitsiz kıldı ve onu kovulmuş bir şeytan yaptı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: إِن الله خلق الْمَلَائِكَة يَوْم الْأَرْبَعَاء وَخلق الْجِنّ يَوْم الْخَمِيس وَخلق آدم يون الْجُمُعَة فَكفر قوم من الْجِنّ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, Ebu'l-Âliye'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Şüphesiz Allah melekleri çarşamba günü, cinleri perşembe günü, Âdem'i ise cuma günü yarattı. Derken cinlerden bir topluluk kâfir oldu.”
فَكَانَت الْمَلَائِكَة تهبط إِلَيْهِم فِي الأَرْض فتقاتلهم فَكَانَت الدِّمَاء وَكَانَ الْفساد فِي الأَرْض
“Bunun üzerine melekler yeryüzüne inip onlarla savaşıyorlardı; böylece yeryüzünde kanlar döküldü ve fesat meydana geldi.”
فَمن ثمَّ قَالُوا {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء}
“İşte bu sebeple [melekler]: {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} “Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” dediler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: لما خلق الله النَّار ذعرت مِنْهَا الْمَلَائِكَة ذعراً شَدِيدا وَقَالُوا: رَبنَا لم خلقت هَذِه قَالَ: لمن عَصَانِي من خلقي - وَلم يكن لله خلق يمئذ إِلَّا الْمَلَائِكَة - قَالُوا: يَا رب وَيَأْتِي دهر نَعْصِيك فِيهِ قَالَ: لَا
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah cehennemi yarattığında melekler ondan çok şiddetli bir şekilde korktular ve: 'Rabbimiz! Bunu niçin yarattın?' dediler. [Allah]: 'Yaratıklarımdan Bana isyan edenler için' buyurdu -oysa o gün Allah'ın meleklerden başka hiçbir yaratığı yoktu-. Melekler: 'Ey Rabbimiz! Sana isyan edeceğimiz bir zaman mı gelecek?' dediler. [Allah]: 'Hayır,
إِنِّي أُرِيد أَن أخلق فِي الأَرْض خلقا وَأَجْعَل فِيهَا خَليفَة يسفكون الدِّمَاء ويفسدون فِي الأَرْض قَالُوا {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا} فاجعلنا نَحن فِيهَا {وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك قَالَ إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ}
ben yeryüzünde bir yaratık yaratmak ve orada kan dökecek, yeryüzünde fesat çıkaracak bir halife kılmak istiyorum' buyurdu. [Melekler]: {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا} “Orada fesat çıkaracak birini mi var edeceksin? [Öyleyse] bizi orada kıl, {وَنحن نُسَبِّح بحَمْدك ونقدس لَك} oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz' dediler. [Allah]: {قَالَ إِنِّي أعلم مَا لَا تعلمُونَ} “'Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة
İbn Cerîr ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd ile sahâbeden birtakım kimselerden rivayet etti:
لما فرغ الله من خلق مَا أحب اسْتَوَى على الْعَرْش فَجعل إِبْلِيس على ملك سَمَاء الدُّنْيَا
“Allah dilediği şeyleri yaratmayı bitirince Arş'a istivâ etti ve İblis'i dünya semasının hükümdarlığına getirdi.”
وَكَانَ من قَبيلَة من الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُم الْجِنّ وَإِنَّمَا سموا الْجِنّ لأَنهم خَزَائِن الْجنَّة وَكَانَ إِبْلِيس مَعَ ملكه خَازِنًا فَوَقع فِي صَدره كبر وَقَالَ: مَا أَعْطَانِي الله هَذَا إِلَّا لمزيد أَو لمزية لي فَاطلع الله على ذَلِك مِنْهُ فَقَالَ للملائكو {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} قَالُوا رَبنَا {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء}
“O, meleklerden 'cin' denilen bir kabileden idi. Kendilerine cin denilmesinin sebebi ise cennetin bekçileri (hâzinleri) olmalarındandı. İblis hükümdarlığıyla birlikte bir bekçiydi; derken göğsüne kibir düştü ve: 'Allah bunu bana ancak [diğerlerine göre] bir üstünlüğüm veya bir meziyetim olduğu için verdi' dedi. Allah onun bu durumunu bildi ve meleklere: {إِنِّي جَاعل فِي الأَرْض خَليفَة} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurdu. Onlar: 'Rabbimiz! {أَتجْعَلُ فِيهَا من يفْسد فِيهَا ويسفك الدِّمَاء} Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?' dediler.”