وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يَا بني إِسْرَائِيل اذْكروا نعمتي الَّتِي أَنْعَمت عَلَيْكُم} قَالَ: نعْمَة الله الَّتِي أنعم على بني إِسْرَائِيل فِيمَا سمي وَفِيمَا سوى ذَلِك فجر لَهُم الْحجر وَأنزل عَلَيْهِم الْمَنّ والسلوى وأنجاهم من عبودية آل فِرْعَوْن
Abd b. Humeyd Mücâhid'den {يَا بني إِسْرَائِيل اذْكروا نعمتي الَّتِي أَنْعَمت عَلَيْكُم} “Ey İsrailoğulları! Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Allah'ın İsrailoğullarına bahşettiği nimet, adı anılan ve anılmayan şeylerde [tecelli etmiştir]: Onlar için taştan su fışkırttı, üzerlerine kudret helvası ile bıldırcın indirdi ve onları Firavun hanedanının köleliğinden kurtardı."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَأَنِّي فضلتكم على الْعَالمين} قَالَ: فضلوا على الْعَالم الَّذِي كَانُوا فِيهِ وَلكُل زمَان عَالم
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd Katâde'den {وَأَنِّي فضلتكم على الْعَالمين} “Ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı [hatırlayın]” kavli hakkında: "İçinde bulundukları âleme üstün kılındılar; zira her zamanın bir âlemi vardır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَأَنِّي فضلتكم على الْعَالمين} قَالَ: على من هم بَين ظهريه
Abd b. Humeyd Mücâhid'den {وَأَنِّي فضلتكم على الْعَالمين} “Ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı [hatırlayın]” kavli hakkında: "Aralarında bulundukları kimselere [üstün kılındılar]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَأَنِّي فضلتكم على الْعَالمين} قَالَ: بِمَا أعْطوا من الْملك وَالرسل والكتب على من كَانَ فِي ذَلِك الزَّمَان فَإِن لكل زمَان عَالما
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Ebü'l-Âliye'den {وَأَنِّي فضلتكم على الْعَالمين} “Ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı [hatırlayın]” kavli hakkında: "Kendilerine verilen hükümranlık, peygamberler ve kitaplar ile o zamandaki kimselere üstün kılındılar; çünkü her zamanın bir âlemi vardır" dediğini rivayet etti.
قَوْله تَعَالَى: وَاتَّقوا يَوْمًا لاتجزى نفس عَن نفس شَيْئا وَلَا يقبل مِنْهَا شَفَاعَة وَلَا يُؤْخَذ مِنْهَا عدل وَلَا هم ينْصرُونَ
Yüce Allah'ın: {وَاتَّقوا يَوْمًا لاتجزى نفس عَن نفس شَيْئا وَلَا يقبل مِنْهَا شَفَاعَة وَلَا يُؤْخَذ مِنْهَا عدل وَلَا هم ينْصرُونَ} “Ve öyle bir günden sakının ki, hiçbir kimse başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden şefaat kabul edilmez, kimseden fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez” kavli.
أخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَرَأت على أبي بن كَعْب
Hâkim -ve sahih olduğunu belirterek- İbn Abbas'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Ubey b. Ka'b'a [şöyle] okudum:
{وَاتَّقوا يَوْمًا لَا تجزي نفس عَن نفس} بِالتَّاءِ {وَلَا يقبل مِنْهَا شَفَاعَة} بِالتَّاءِ {وَلَا يُؤْخَذ مِنْهَا عدل} بِالْيَاءِ
{وَاتَّقوا يَوْمًا لَا تجزي نفس عَن نفس} “Öyle bir günden sakının ki, hiçbir kimse başkası adına [bir şey] ödeyemez” [ifadesini] te harfi ile ({تجزي}), {وَلَا يقبل مِنْهَا شَفَاعَة} “ve kimseden şefaat kabul edilmez” [ifadesini] te harfi ile ({تقبل}) ve {وَلَا يُؤْخَذ مِنْهَا عدل} “ve kimseden fidye alınmaz” [ifadesini] ye harfi ile ({يؤخذ}) [okudum]."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {لَا تجزي نفس عَن نفس شَيْئا} قَالَ: لَا تغني نفس مُؤمنَة عَن نفس كَافِرَة من الْمَنْفَعَة شَيْئا
İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {لَا تجزي نفس عَن نفس شَيْئا} “Hiçbir kimse başkası adına bir şey ödeyemez” kavli hakkında: "Mümin bir kimse kâfir bir kimseye fayda bakımından hiçbir şey sağlayamaz" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن عمر بن قيس الْملَائي عَن رجل من بني أُميَّة من أهل الشَّام أحسن الثَّنَاء عَلَيْهِ قَالَ: قيل: يَا رَسُول الله مَا الْعدْل قَالَ: الْعدْل الْفِدْيَة
İbn Cerîr, Ömer b. Kays el-Melâî'den, o da Şam ehlinden olup kendisini güzelce övdüğü Emevî bir adamdan rivayet etti; o şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resulü! Adl nedir?" denildi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Adl fidyedir" buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا يُؤْخَذ مِنْهَا عدل} قَالَ: بدل الْبَدَل الْفِدْيَة
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir İbn Abbas'tan {وَلَا يُؤْخَذ مِنْهَا عدل} “Ve kimseden fidye alınmaz” kavli hakkında: "Bedeldir; bedel de fidyedir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن الْأَعْمَش قَالَ: فِي قراءتنا قبل الْخمسين من الْبَقَرَة مَكَان / لَا تقبل مِنْهَا شَفَاعَة / لَا يُؤْخَذ
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te A'meş'ten rivayet etti; o şöyle dedi: "Bizim kıraatimizde Bakara'nın ellinci [ayetinden] önce {لَا تقبل مِنْهَا شَفَاعَة} “kimseden şefaat kabul edilmez” yerine {لَا يُؤْخَذ} “alınmaz” [ifadesi vardır]."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ نجيناكم من آل فِرْعَوْن يسومونكم سوء الْعَذَاب يذبحون أبناءكم ويستحيون نِسَاؤُكُمْ وَفِي ذَلِكُم بلَاء من ربكُم عَظِيم
Yüce Allah'ın: {وَإِذ نجيناكم من آل فِرْعَوْن يسومونكم سوء الْعَذَاب يذبحون أبناءكم ويستحيون نِسَاؤُكُمْ وَفِي ذَلِكُم بلَاء من ربكُم عَظِيم} “Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun hanedanından kurtarmıştık. Bunda da Rabbinizden size büyük bir imtihan / nimet vardı” kavli.
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَت الكهنة لفرعون: إِنَّه يُولد فِي هَذَا الْعَام مَوْلُود يذهب بملكك
İbn Cerîr İbn Abbas'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Kâhinler Firavun'a: 'Bu yıl senin krallığını yıkacak bir çocuk doğacak' dediler."
فَجعل فِرْعَوْن على كل ألف امْرَأَة مائَة رجل وعَلى كل مائَة عشرَة وعَلى كل عشر رجلا فَقَالَ: انْظُرُوا كل امْرَأَة حَامِل فِي الْمَدِينَة فَإِذا وضعت حملهَا ذكرا فاذبحوه وَإِن أَتَت أُنْثَى فَخلوا عَنْهَا وَذَلِكَ قَوْله {يذبحون أبناءكم ويستحيون نساءكم} الْآيَة
"Bunun üzerine Firavun her bin kadının başına yüz erkek, her yüz kadının başına on erkek ve her on kadının başına bir erkek görevlendirdi ve şöyle dedi: 'Şehirdeki her hamile kadını gözetleyin; eğer bir erkek çocuk doğurursa onu boğazlayın, kız çocuk doğurursa onu serbest bırakın.' İşte Yüce Allah'ın: {يذبحون أبناءكم ويستحيون نساءكم} “Oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı” ayeti budur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {يسومونكم سوء الْعَذَاب} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim Ebü'l-Âliye'den {يسومونكم سوء الْعَذَاب} “Sizi azabın en kötüsüne uğratıyorlardı” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: إِن فِرْعَوْن ملكهم أَرْبَعمِائَة سنة فَقَالَ لَهُ الكهنة: سيولد الْعَام بِمصْر غُلَام يكون هلاكك على يَدَيْهِ
O şöyle dedi: "Firavun onlara dört yüz yıl hükmetti. Kâhinler ona: 'Bu yıl Mısır'da, helakın elleriyle gerçekleşecek bir erkek çocuk doğacak' dediler."
فَبعث فِي أهل مصر للنِّسَاء قوابل فَإِذا ولدت امْرَأَة غُلَاما أَتَى بِهِ فِرْعَوْن فَقتله ويستحي الْجَوَارِي
"Bunun üzerine o, Mısır halkının kadınlarına ebeler gönderdi. Bir kadın bir erkek çocuk doğurduğunda Firavun'a getirilir ve o da çocuğu öldürürdü; kız çocuklarını ise sağ bırakırdı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {بلَاء من ربكُم عَظِيم} يَقُول: نعْمَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbas'tan {بلَاء من ربكُم عَظِيم} “Rabbinizden büyük bir imtihan / nimet” kavli hakkında: "[Buradaki belâ,] nimettir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج وَكِيع عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَفِي ذَلِكُم بلَاء من ربكُم عَظِيم} قَالَ: نعْمَة من ربكُم عَظِيمَة
Vekî' Mücâhid'den {وَفِي ذَلِكُم بلَاء من ربكُم عَظِيم} “Ve bunda Rabbinizden büyük bir imtihan / nimet vardı” kavli hakkında: "Rabbinizden büyük bir nimet [vardı]" dediğini rivayet etti.
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ فرقنا بكم الْبَحْر فأنجيناكم وأغرقنا آل فِرْعَوْن وَأَنْتُم تنْظرُون
Yüce Allah'ın: {وَإِذ فرقنا بكم الْبَحْر فأنجيناكم وأغرقنا آل فِرْعَوْن وَأَنْتُم تنْظرُون} “Hani sizin için denizi yarmıştık da sizi kurtarıp Firavun hanedanını, siz bakıp dururken suda boğmuştuk” kavli.
أخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِذ فرقنا بكم الْبَحْر فأنجيناكم وأغرقنا آل فِرْعَوْن وَأَنْتُم تنْظرُون} قَالَ: أَي وَالله لفرق بهم الْبَحْر حَتَّى صَار طَرِيقا يبساً يَمْشُونَ فِيهِ (فأنجاهم وَأغْرقَ آل فِرْعَوْن) عدوهم نعم من عِنْد الله يعرفهُمْ لكيما يشكروا ويعرفوا حَقه
Abd b. Humeyd Katâde'den {وَإِذ فرقنا بكم الْبَحْر فأنجيناكم وأغرقنا آل فِرْعَوْن وَأَنْتُم تنْظرُون} “Hani sizin için denizi yarmıştık da sizi kurtarıp Firavun hanedanını, siz bakıp dururken suda boğmuştuk” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Evet, Allah'a andolsun ki onlar için denizi yardı, öyle ki içinde yürüdükleri kuru bir yol oldu. (Onları kurtardı ve düşmanları olan Firavun hanedanını boğdu.) Bunlar, şükretsinler ve O'nun hakkını bilsinler diye Allah'ın onlara tanıttığı nimetleridir."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قدم رَسُول الله ﷺ الْمَدِينَة فَرَأى الْيَهُود يَصُومُونَ يَوْم عَاشُورَاء فَقَالَ: مَا هَذَا الْيَوْم الَّذِي تصومون قَالُوا: هَذَا يَوْم صَالح نجى الله فِيهِ بني إِسْرَائِيل من عدوهم فصامه مُوسَى
Ahmed, Buhârî, Müslim, Nesâî ve Beyhakî İbn Abbas'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudilerin Âşûrâ günü oruç tuttuklarını gördü ve: "Tuttuğunuz bu gün nedir?" diye sordu. Onlar: "Bu salih bir gündür; Allah bu günde İsrailoğullarını düşmanlarından kurtarmıştır, bu sebeple Mûsâ [bu günde] oruç tutmuştur" dediler.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: نَحن أَحَق بمُوسَى مِنْكُم فصامه وَأمر بصومه
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Biz Mûsâ'ya sizden daha layığız" buyurdu ve o gün oruç tuttu, [ashabına da] oruç tutulmasını emretti.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن سعيد بن جُبَير
Taberânî ve el-Hilye'de Ebû Nuaym Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti:
أَن هِرقل كتب إِلَى مُعَاوِيَة وَقَالَ: إِن كَانَ بَقِي فيهم شَيْء من النبوّة فسيخبرني عَمَّا أسألهم عَنهُ
Hırakl, Muâviye'ye mektup yazıp şöyle dedi: "Eğer onlarda peygamberlikten bir şey kalmışsa, kendilerine soracağım şeyleri bana haber verirler."
قَالَ: وَكتب إِلَيْهِ يسْأَله عَن المجرة وَعَن الْقوس وَعَن الْبقْعَة الَّتِي لم تصبها الشَّمْس إِلَّا سَاعَة وَاحِدَة قَالَ: فَلَمَّا أَتَى مُعَاوِيَة الْكتاب وَالرَّسُول قَالَ: إِن هَذَا شَيْء مل كنت آبه لَهُ أَن أسأَل عَنهُ إِلَى يومي هَذَا من لهَذَا قَالُوا: ابْن عَبَّاس
[Saîd b. Cübeyr] dedi ki: [Hırakl] ona mektup yazıp Samanyolu'nu, gökkuşağını ve güneşin sadece bir saat vurduğu yeri sordu. [Saîd] dedi ki: Mektup ve elçi Muâviye'ye gelince [Muâviye]: "Bu, bugünüme kadar hakkında soru sorulmasına hiç önem vermediğim bir şeydir. Bu [soruları cevaplayacak] kim var?" dedi. "İbn Abbas" dediler.
وطوى مُعَاوِيَة كتاب هِرقل وَبَعثه إِلَى ابْن عَبَّاس فَكتب إِلَيْهِ: إِن الْقوس أَمَان لأهل الأَرْض من الْغَرق والمجرة بَاب السَّمَاء الَّذِي تشق مِنْهُ وَأما الْبقْعَة الَّتِي لم تصبها الشَّمْس إِلَّا سَاعَة من نَهَار فالبحر الَّذِي أفرج عَن بني إِسْرَائِيل
Muâviye Hırakl'in mektubunu dürüp İbn Abbas'a gönderdi. [İbn Abbas] ona [cevaben] şöyle yazdı: "Gökkuşağı, yeryüzü halkı için boğulmaktan bir güvencedir. Samanyolu, göğün yarıldığı kapısıdır. Güneşin gündüzün sadece bir saat vurduğu yer ise, İsrailoğulları için yarılan denizdir."
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ فلق الْبَحْر لبني إِسْرَائِيل يَوْم عَاشُورَاء
Ebû Ya'lâ ve İbn Merdeveyh Enes'ten rivayet etti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Deniz, İsrailoğulları için Âşûrâ günü yarıldı."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ وعدنا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَة ثمَّ اتخذتم الْعجل من بعده وَأَنْتُم ظَالِمُونَ
Yüce Allah'ın: {وَإِذ وعدنا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَة ثمَّ اتخذتم الْعجل من بعده وَأَنْتُم ظَالِمُونَ} “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik, sonra onun ardından siz, kendinize zulmederek buzağıyı [ilah] edinmiştiniz” kavli.
أخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَإِذ واعدنا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَة} قَالَ: ذَا القعده وَعشرا من ذِي الْحجَّة وَذَلِكَ حِين خلف مُوسَى أَصْحَابه
İbn Cerîr Ebü'l-Âliye'den {وَإِذ واعدنا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَة} “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Zilkade [ayı] ve Zilhicce'den on [gün] idi. Bu, Mûsâ'nın ashabını arkasında bıraktığı vakittir."
واستخلف عَلَيْهِم هَارُون فَمَكثَ على الطّور أَرْبَعِينَ لَيْلَة وَأنزل عَلَيْهِم التَّوْرَاة فِي اللَّوْح فقربه الرب نجياً وَكَلمه وَسمع صرير الْقَلَم وبلغنا أَنه لم يحدث حَدثا فِي الْأَرْبَعين لَيْلَة حَتَّى هَبَط الطّور
"Harun'u onların yerine vekil kıldı ve Tûr'da kırk gece kaldı. Rab onlar üzerine Tevrat'ı Levha içinde indirdi, onu münâcât için yaklaştırdı ve onunla konuştu; o da kalemin gıcırtısını işitti. Bize ulaştığına göre o, Tûr'dan ininceye kadar bu kırk gece boyunca abdestini dahi bozmadı."
أما قَوْله {ثمَّ اتخذتم} أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: اسْم عجل بني سرائيل الَّذِي عبدوه يهبوب
{ثمَّ اتخذتم} “Sonra edindiniz” kavline gelince; İbn Ebî Hâtim Hasan[-ı Basrî]'den rivayet etti; o şöyle dedi: "İsrailoğullarının taptıkları buzağının adı Yehbûb idi."
قَوْله تَعَالَى: ثمَّ عَفَوْنَا عَنْكُم من بعد ذَلِك لَعَلَّكُمْ تشكرون
Yüce Allah'ın: {ثمَّ عَفَوْنَا عَنْكُم من بعد ذَلِك لَعَلَّكُمْ تشكرون} “Bundan sonra da, şükredesiniz diye sizi affetmiştik” kavli.
أخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {ثمَّ عَفَوْنَا عَنْكُم من بعد ذَلِك} يَعْنِي من بعد مَا اتخذتم الْعجل
İbn Cerîr Ebü'l-Âliye'den {ثمَّ عَفَوْنَا عَنْكُم من بعد ذَلِك} “Bundan sonra da sizi affetmiştik” kavli hakkında: "Yani buzağıyı [ilah] edinmenizden sonra [affetmiştik]" dediğini rivayet etti.
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ آتَيْنَا مُوسَى الْكتاب وَالْفرْقَان لَعَلَّكُمْ تهتدون
Yüce Allah'ın: {وَإِذ آتَيْنَا مُوسَى الْكتاب وَالْفرْقَان لَعَلَّكُمْ تهتدون} “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” kavli.
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذ آتَيْنَا مُوسَى الْكتاب وَالْفرْقَان} قَالَ: الْكتاب هُوَ الْفرْقَان فرق بَين الْحق وَالْبَاطِل
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Mücâhid'den {وَإِذ آتَيْنَا مُوسَى الْكتاب وَالْفرْقَان} “Hani Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” kavli hakkında: "Kitap, Furkan'ın ta kendisidir; hak ile batılı birbirinden ayırmıştır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْفرْقَان جماع اسْم التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل وَالزَّبُور وَالْفرْقَان
İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir İbn Abbas'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "el-Furkan; Tevrat, İncil, Zebur ve Furkan'ın (Kur'an'ın) ortak adıdır."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قوم إِنَّكُم ظلمتم أَنفسكُم باتخاذكم الْعجل فتوبوا إِلَى بارئكم فَاقْتُلُوا أَنفسكُم ذَلِك خير لكم عِنْد بارئكم فَتَابَ عَلَيْكُم إِنَّه هُوَ التواب الرَّحِيم
Yüce Allah'ın: {وَإِذ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قوم إِنَّكُم ظلمتم أَنفسكُم باتخاذكم الْعجل فتوبوا إِلَى بارئكم فَاقْتُلُوا أَنفسكُم ذَلِك خير لكم عِنْد بارئكم فَتَابَ عَلَيْكُم إِنَّه هُوَ التواب الرَّحِيم} “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Şüphesiz siz, buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır' demişti. Böylece [Allah] tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, merhametli olandır” kavli.
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَمر مُوسَى قومه عَن أَمر ربه أَن يقتلُوا أنفسهم واحتبى الَّذين عكفوا على الْعجل فجلسوا وَقَامَ الَّذين لم يعكفوا على الْعجل فَأخذُوا الخناجر بِأَيْدِيهِم وأصابتهم ظلمَة شَدِيدَة فَجعل يقتل بَعضهم بَعْضًا فانجلت الظلمَة عَنْهُم وَقد أجلوا عَن سبعين ألف قَتِيل كل من قتل مِنْهُم كَانَت لَهُ تَوْبَة وكل من وَبَقِي كَانَت لَهُ تَوْبَة
İbn Cerîr İbn Abbas'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Mûsâ, Rabbinin emriyle kavmine nefislerini öldürmelerini emretti. Buzağıya tapanlar dizlerini karınlarına çekip oturdular, buzağıya tapmayanlar ise ellerine hançerleri alarak ayağa kalktılar. Üzerlerine koyu bir karanlık çöktü ve birbirlerini öldürmeye başladılar. Karanlık üzerlerinden kalktığında arkalarında yetmiş bin ölü bırakmışlardı. Onlardan öldürülen her kimse için bir tövbe oldu, sağ kalan her kimse için de bir tövbe oldu."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ قَالَ: قَالُوا لمُوسَى: مَا تَوْبَتنَا قَالَ: يقتل بَعْضكُم بَعْضًا فَأخذُوا السكاكين فَجعل الرجل يقتل أَخَاهُ وأباه وَابْنه - وَالله لَا يُبَالِي من قتل - حَتَّى قتل مِنْهُم سَبْعُونَ ألفا فَأوحى الله إِلَى مُوسَى: مرهم فَلْيَرْفَعُوا أَيْديهم وَقد غفر لمن قتل وتيب على من بَقِي
İbn Ebî Hâtim Ali'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Mûsâ'ya: 'Tövbemiz nedir?' dediler. O: 'Birbirinizi öldürmenizdir' dedi. Bıçakları aldılar ve kişi kardeşini, babasını ve oğlunu öldürmeye başladı -Allah'a andolsun kimi öldürdüğüne aldırmıyordu- nihayet onlardan yetmiş bin kişi öldürüldü. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: 'Onlara emret, ellerini çeksinler. Öldürülen bağışlandı, geride kalanın tövbesi kabul edildi' diye vahyetti."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِنَّكُم ظلمتم أَنفسكُم} الْآيَة
Abd b. Humeyd Katâde'den {إِنَّكُم ظلمتم أَنفسكُم} “Şüphesiz siz kendinize zulmettiniz” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: أَمر الْقَوْم بشديدة من الْبلَاء فَقَامُوا يتناحرون بالشفار وَيقتل بَعضهم بَعْضًا حَتَّى بلغ الله نقمته فيهم وعقوبته فَلَمَّا بلغ ذَلِك سَقَطت الشفار من أَيْديهم وَأمْسك عَنْهُم الْقَتْل فَجعله الله للحي مِنْهُم تَوْبَة وللمقتول شَهَادَة
O şöyle dedi: "Kavme çetin bir imtihan emredildi; bunun üzerine büyük bıçaklarla birbirlerini boğazlamaya ve birbirlerini öldürmeye koyuldular. Nihayet Allah'ın onlar üzerindeki intikamı ve cezası kemale erdi. Bu gerçekleşince büyük bıçaklar ellerinden düştü ve öldürme işi onlardan durduruldu. Allah bunu hayatta kalanlar için bir tövbe, öldürülenler için ise şehitlik kıldı."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن جرير عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: لما أمرت بَنو إسرائي بقتل أَنْفسهَا برزوا وَمَعَهُمْ مُوسَى فاضطربوا بِالسُّيُوفِ وتطاعنوا بالخناجر ومُوسَى رَافع يَدَيْهِ حَتَّى إِذا أفنوا بَعضهم قَالُوا: يَا نَبِي الله ادْع لنا وَأخذُوا بعضديه فَلم يزل أَمرهم على ذَلِك حَتَّى إِذا قبل الله تَوْبَتهمْ قبض أَيْديهم بَعضهم عَن بعض فَألْقوا السِّلَاح وحزن مُوسَى وَبَنُو إِسْرَائِيل للَّذي كَانَ من الْقَتْل فيهم فَأوحى الله إِلَى مُوسَى: مَا يحزنك
Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Cerîr ez-Zührî'den rivayet etti; o şöyle dedi: "İsrailoğullarına nefislerini öldürmeleri emredilince meydana çıktılar, yanlarında Mûsâ da vardı. Birbirlerine kılıçlarla vurdular ve hançerlerle sapladılar; Mûsâ ise ellerini kaldırmıştı. Birbirlerini kırıp geçirdiklerinde: 'Ey Allah'ın peygamberi, bizim için dua et' dediler ve onun pazularından tuttular. Allah tövbelerini kabul edinceye kadar durumları böyle devam etti. [Allah tövbelerini kabul edince] ellerini birbirinden çektirdi ve onlar da silahlarını bıraktılar. Mûsâ ve İsrailoğulları aralarındaki bu ölümden ötürü üzüldüler. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya şöyle vahyetti: 'Seni üzen nedir?'
أما من قتل مِنْكُم فحي عِنْدِي يرْزق وَأما من بَقِي فقد قبلت تَوْبَته
'Sizden öldürülen kimse katımda diridir, rızıklandırılmaktadır; geride kalan kimseye gelince, şüphesiz onun tövbesini kabul ettim.'"
فسر بذلك مُوسَى وَبَنُو إِسْرَائِيل
"Bununla Mûsâ ve İsrailoğulları sevindiler."
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {إِلَى بارئكم} قَالَ: خالقكم
et-Tastî İbn Abbas'tan rivayet etti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın {إِلَى بارئكم} “Yaratıcınıza” kavlini haber ver" dedi. O: "Yaratıcınıza [demektir]" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbas]: "Evet" dedi.
أما سَمِعت قَول تبع: شهِدت على أَحْمد أَنه رَسُول من الله باري النسم وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {إِلَى بارئكم} قَالَ: خالقكم
"Tübba'ın şu sözünü işitmedin mi: 'Şehadet ederim ki Ahmed, canları yaratan Allah'ın elçisidir.'" İbn Ebî Hâtim Ebü'l-Âliye'den {إِلَى بارئكم} “Yaratıcınıza” kavli hakkında: "Yaratıcınıza" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ أَمر مُوسَى قومه عَن أَمر ربه أَن يقتل بَعضهم بعض بالخناجر فَفَعَلُوا فَتَابَ الله عَلَيْهِم
Abd b. Humeyd Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Mûsâ'nın Rabbinin emriyle kavmine verdiği emir, hançerlerle birbirlerini öldürmeleri idi. Bunu yaptılar ve Allah da tövbelerini kabul etti."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لن نؤمن لَك حَتَّى نرى الله جهرة فأخذتكم الصاعقة وَأَنْتُم تنْظرُون ثمَّ بعثناكم من بعد موتكم لَعَلَّكُمْ تشكرون
Yüce Allah'ın: {وَإِذ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لن نؤمن لَك حَتَّى نرى الله جهرة فأخذتكم الصاعقة وَأَنْتُم تنْظرُون ثمَّ بعثناكم من بعد موتكم لَعَلَّكُمْ تشكرون} “Hani: 'Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayız' demiştiniz de siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı. Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi diriltmiştik” kavli.
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {حَتَّى نرى الله جهرة} قَالَ: عَلَانيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan {حَتَّى نرى الله جهرة} “Allah'ı apaçık görmedikçe” kavli hakkında onun: "Açıkça" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {وَإِذ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لن نؤمن لَك حَتَّى نرى الله جهرة} قَالَ: هم السبعون الَّذِي اخْتَارَهُمْ مُوسَى {فأخذتكم الصاعقة} قَالَ: مَاتُوا {ثمَّ بعثناكم من بعد موتكم} فبعثوا من بعد الْمَوْت ليستوفوا آجالهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, er-Rebî' b. Enes'ten {وَإِذ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لن نؤمن لَك حَتَّى نرى الله جهرة} “Hani: 'Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayız' demiştiniz” kavli hakkında: "Onlar Mûsâ'nın seçtiği yetmiş kişidir", {فأخذتكم الصاعقة} “sizi yıldırım çarpmıştı” kavli hakkında: "Öldüler", {ثمَّ بعثناكم من بعد موتكم} “Sonra ölümünüzün ardından sizi diriltmiştik” kavli hakkında ise: "Ecellerini tamamlasınlar diye ölümden sonra diriltildiler" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: عُوقِبَ الْقَوْم فأماتهم الله عُقُوبَة ثمَّ بَعثهمْ إِلَى بَقِيَّة آجالهم ليتوفوها
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kavim cezalandırıldı; Allah bir ceza olarak onları öldürdü, sonra ecellerinin kalan kısmını tamamlasınlar diye onları diriltti."
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {فأخذتكم الصاعقة} قَالَ: الْعَذَاب وَأَصله الْمَوْت
et-Tastî İbn Abbas'tan rivayet etti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın {فأخذتكم الصاعقة} “sizi yıldırım çarpmıştı” kavlini haber ver" dedi. O: "Azap [demektir], aslı ise ölümdür" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbas]: "Evet" dedi.
أما سَمِعت ربيعَة وَهُوَ يَقُول: وَقد كنت أخْشَى عَلَيْك الحتوف وَقد كنت آمنك الصاعقة
"Rebîa'nın şöyle dediğini işitmedin mi: 'Senin için ölümlerden korkardım, oysa seni yıldırımdan güvende bilirdim.'"
قَوْله تَعَالَى: وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام وأنزلنا عَلَيْكُم الْمَنّ والسلوى كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم وَمَا ظلمونا وَلَكِن كَانُوا أنفسهم يظْلمُونَ
Yüce Allah'ın: {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام وأنزلنا عَلَيْكُم الْمَنّ والسلوى كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم وَمَا ظلمونا وَلَكِن كَانُوا أنفسهم يظْلمُونَ} “Üzerinize bulutları gölgelik kıldık, size kudret helvası ve bıldırcın indirdik: 'Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin.' Onlar Bize zulmetmediler, lâkin kendi nefislerine zulmediyorlardı” kavli.
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} قَالَ: غمام أبرد من هَذَا وَأطيب وَهُوَ الَّذِي يَأْتِي فِيهِ يَوْم الْقِيَامَة وَهُوَ الَّذِي جَاءَت فِيهِ الْمَلَائِكَة يَوْم بدر وَكَانَ مَعَهم فِي التيه
İbn Cerîr, İbn Abbas'tan {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} “Üzerinize bulutları gölgelik kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Bundan daha serin ve daha hoş bir buluttur; Kıyamet günü [Allah'ın] içinde geleceği bulut da odur, Bedir günü meleklerin içinde geldiği bulut da odur ve Tîh sahrasında onlarla birlikteydi."
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} قَالَ: لَيْسَ بالسحاب هُوَ الْغَمَام الَّذِي يَأْتِي الله فِيهِ يَوْم الْقِيَامَة وَلم يكن إِلَّا لَهُم
Vekî', Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} “Üzerinize bulutları gölgelik kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "O [sıradan] bir bulut değildir; Kıyamet günü Allah'ın içinde geleceği buluttur ve yalnızca onlar için olmuştur."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} قَالَ: هُوَ السَّحَاب الْأَبْيَض الَّذِي لَا مَاء فِيهِ
Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} “Üzerinize bulutları gölgelik kıldık” [kavli hakkında]: "O, içinde su bulunmayan beyaz buluttur" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي مجلز فِي قَوْله {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} قَالَ: ظلل عَلَيْهِم فِي التيه
Abd b. Humeyd, Ebû Miclez'den {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} “Üzerinize bulutları gölgelik kıldık” kavli hakkında: "Tîh sahrasında üzerlerine gölgelik kılındı" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قتاد فِي قَوْله {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وظللنا عَلَيْكُم الْغَمَام} “Üzerinize bulutları gölgelik kıldık” ayeti hakkında [şöyle dediğini rivayet etti]:
قَالَ: كَانَ هَذَا فِي الْبَريَّة ظلل عَلَيْهِم الْغَمَام من الشَّمْس وأطعمهم الْمَنّ والسلوى حِين برزوا إِلَى الْبَريَّة فَكَانَ الْمَنّ يسْقط عَلَيْهِم فِي محلتهم سُقُوط الثَّلج أَشد بَيَاضًا من الثَّلج يسْقط عَلَيْهِم من طُلُوع الْفجْر إِلَى طُلُوع الشَّمْس فَيَأْخُذ الرجل قدر مَا يَكْفِيهِ يَوْمه ذَلِك فَإِن تعدى فسد وَمَا يبْقى عِنْده حَتَّى إِذا كَانَ يَوْم سادسه جُمُعَة أَخذ مَا يَكْفِيهِ ليَوْم سادسه وَيَوْم سابعه فيبقي عِنْده لِأَن إِذا كَانَ يَوْم عيد لَا يشخص فِيهِ لأمر معيشة وَلَا لطلب شَيْء وَهَذَا كُله فِي الْبَريَّة
O şöyle dedi: "Bu, çölde idi. Çöle çıktıklarında bulut onları güneşten gölgeledi ve onlara kudret helvası ile bıldırcın yedirdi. Kudret helvası, konakladıkları yere kardan daha beyaz bir şekilde kar yağar gibi yağardı; şafak söküşünden güneşin doğuşuna kadar üzerlerine yağardı. Kişi o gün kendisine yetecek kadarını alırdı. Eğer haddi aşarsa bozulur ve yanında kalmazdı. Altıncı gün olan cuma günü gelince, altıncı ve yedinci gününe yetecek kadarını alırdı ve yanında kalırdı; çünkü bayram günü olduğunda geçim işi veya bir şey aramak için dışarı çıkılmazdı. Bütün bunlar çölde idi."
أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ {الْمَنّ} شَيْء أنزلهُ الله عَلَيْهِم مثل الطل شبه الرب الغليظ {والسلوى} طير أكبر من العصفور
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim İkrime'den rivayet etti; o şöyle dedi: "{الْمَنّ} “kudret helvası”, Allah'ın üzerlerine indirdiği çiğ gibi koyu pekmeze benzeyen bir şeydir. {والسلوى} “bıldırcın” ise serçeden daha büyük bir kuştur."
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: {الْمَنّ} صمغة {والسلوى} طَائِر
Vekî', Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etti: "{الْمَنّ} “Kudret helvası” zamk, {والسلوى} “bıldırcın” ise bir kuştur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: قَالُوا يَا مُوسَى كَيفَ لنا بِمَاء هَهُنَا أَيْن الطَّعَام فَأنْزل الله عَلَيْهِم الْمَنّ فَكَانَ يسْقط على شَجَرَة الترنجبين
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet etti; o şöyle dedi: "'Ey Mûsâ! Burada su nasıl bulacağız, yiyecek nerede?' dediler. Bunun üzerine Allah onlara kudret helvası indirdi; o da terencebîn ağacının üzerine düşüyordu."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih'ten [şöyle rivayet etti]:
أَنه سُئِلَ مَا الْمَنّ قَالَ: خبز الرقَاق مثل الذّرة أَو مثل النقي
Ona kudret helvasının ne olduğu soruldu; o: "Darı gibi veya has un gibi yufka ekmeğidir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس قَالَ {الْمَنّ} شراب كَانَ ينزل عَلَيْهِم مثل الْعَسَل فيمزجونه بِالْمَاءِ ثمَّ يشربونه
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, er-Rebî' b. Enes'ten şöyle dediğini rivayet etti: "{الْمَنّ} “Kudret helvası”, üzerlerine bal gibi inen bir içecekti; onu suyla karıştırır, sonra da içerlerdi."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ الْمَنّ ينزل عَلَيْهِم بِاللَّيْلِ على الْأَشْجَار فيغذون إِلَيْهِ فَيَأْكُلُونَ مِنْهُ مَا شاؤوا {والسلوى} طَائِر شَبيه بالسماني كَانُوا يَأْكُلُون مِنْهُ مَا شاؤوا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbas'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Kudret helvası geceleyin ağaçların üzerine inerdi, sabah erkenden ona gider ve diledikleri kadar ondan yerlerdi. {والسلوى} “Bıldırcın” ise bıldırcına benzeyen bir kuştur; ondan da diledikleri kadar yerlerdi."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: {الْمَنّ} الَّذِي يسْقط من السَّمَاء على الشّجر فتأكله النَّاس {والسلوى} هُوَ السماني
İbn Cerîr İbn Abbas'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "{الْمَنّ} “Kudret helvası”, gökten ağaca düşen ve insanların yediği şeydir; {والسلوى} “bıldırcın” ise bıldırcın kuşudur."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن زيد قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ الكمأة من الْمَنّ وماؤها شِفَاء للعين
Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Zeyd'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kem'e (domalan mantarı) menndendir (kudret helvasındandır), suyu ise göze şifadır' buyurdu."
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ من حَدِيث أبي هُرَيْرَة
Ahmed ve Tirmizî, Ebû Hüreyre hadisinden rivayet etti:
مثله
Bunun bir benzerini.
وَأخرج النَّسَائِيّ من حَدِيث جَابر بن عبد الله وَأبي سعيد الْخُدْرِيّ وَابْن عَبَّاس
Nesâî; Câbir b. Abdillâh, Ebû Saîd el-Hudrî ve İbn Abbas'ın hadisinden rivayet etti:
مثله
Bunun bir benzerini.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة {والسلوى} طَائِر يشبه السماني
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd ve sahabeden birtakım kimselerden {والسلوى} “bıldırcın” hakkında: "Bıldırcına benzeyen bir kuştur" dediklerini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك أَنه كَانَ يَقُول: السماني هِيَ السلوى
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'ten onun şöyle dediğini rivayet etti: "Semânî (bıldırcın kuşu), selvâdır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَت السلوى طيراً إِلَى الْحمرَة تحشرها عَلَيْهِم الرّيح الْجنُوب فَكَانَ الرجل مِنْهُم يذبح مِنْهَا قدر مَا يَكْفِيهِ يَوْمه ذَلِك فَإِذا تعدى فسد وَلم يبْق عِنْده حَتَّى إِذا كَانَ يَوْم سادسه يَوْم جمعته أَخذ مَا يَكْفِيهِ ليَوْم سادسه وَيَوْم سابعه
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Selvâ, kızıla çalan bir kuştu; güney rüzgârı onları üzerlerine sürerdi. Onlardan bir kişi, o gün kendisine yetecek kadarını keserdi. Eğer haddi aşarsa bozulur ve yanında kalmazdı. Altıncı gün olan cuma günü gelince, altıncı ve yedinci gününe yetecek kadarını alırdı."
وَأخرج سُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: سَأَلت بَنو إِسْرَائِيل مُوسَى اللَّحْم فَقَالَ الله: لأطعمنهم من أقل لحم يعلم فِي الأَرْض
Süfyân b. Uyeyne ve İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih'ten rivayet etti; o şöyle dedi: "İsrailoğulları Mûsâ'dan et istediler. Bunun üzerine Allah: 'Onlara yeryüzünde bilinen etlerin en azından yedireceğim' buyurdu."
فَأرْسل عَلَيْهِم ريحًا فأذرت عِنْد مساكنهم السلوى - وَهُوَ السماني - ميلًا فِي ميل قيد رمح فِي السَّمَاء فجنوا للغد فنتن اللَّحْم
"Üzerlerine bir rüzgâr gönderdi ve meskenlerinin yanına bir mil karelik alana, gökte bir mızrak boyu yüksekliğinde selvâyı -ki o bıldırcındır- savurdu. Ertesi gün için [fazladan] topladılar; bunun üzerine et koktu."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه أَنه سُئِلَ عَن السلوى فَقَالَ: طير سمين مثل الْحمام وَكَانَ يأيتهم فَيَأْخُذُونَ مِنْهُ سبت إِلَى سبت
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih'ten rivayet etti: Ona selvâ soruldu; o: "Güvercin gibi semiz bir kuştur, onlara gelirdi ve cumartesiden cumartesiye ondan alırlardı" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا ظلمونا} قَالَ: نَحن أعز من أَن نظلم
İbn Ebî Hâtim İbn Abbas'tan {وَمَا ظلمونا} “Onlar Bize zulmetmediler” kavli hakkında: "Biz zulme uğramaktan daha yüceyiz" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَكِن كَانُوا أنفسهم يظْلمُونَ} قَالَ: يضرون
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh İbn Abbas'tan {وَلَكِن كَانُوا أنفسهم يظْلمُونَ} “lâkin kendi nefislerine zulmediyorlardı” kavli hakkında: "Zarar veriyorlardı" dediğini rivayet etti.
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ قُلْنَا ادخُلُوا هَذِه الْقرْيَة فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُم رغدا وادخلوا الْبَاب سجدا وَقُولُوا حطة نغفر لكم خطياكم وسنزيد الْمُحْسِنِينَ
Yüce Allah'ın: {وَإِذ قُلْنَا ادخُلُوا هَذِه الْقرْيَة فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُم رغدا وادخلوا الْبَاب سجدا وَقُولُوا حطة نغفر لكم خطياكم وسنزيد الْمُحْسِنِينَ} “Hani: 'Şu şehre girin, orada dilediğiniz gibi bol bol yiyin; kapıdan secde ederek girin ve «Hıtta» (bizi bağışla) deyin ki hatalarınızı bağışlayalım; Biz iyilik yapanlara [mükafatlarını] daha da artıracağız' demiştik” kavli.
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ادخُلُوا هَذِه الْقرْيَة} قَالَ: بَيت الْمُقَدّس
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {ادخُلُوا هَذِه الْقرْيَة} “Şu şehre girin” kavli hakkında: "Beytülmakdis" dediğini rivayet etti.
وَأخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وادخلوا الْبَاب} قَالَ: بَاب ضيق
Vekî', el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbas'tan {وادخلوا الْبَاب} “kapıdan girin” kavli hakkında: "Dar bir kapı" dediğini rivayet etti.
{سجدا} قَالَ: ركعا {وَقُولُوا حطة} قَالَ: مغْفرَة قَالَ: فَدَخَلُوا من قبل استاههم وَقَالُوا: حِنْطَة استهزاء قَالَ: فَذَلِك قَوْله ﷿ (فبدل الَّذين ظلمُوا قولا غير الَّذِي قيل لَهُم) (الْبَقَرَة الْآيَة ٥٩)
{سجدا} “secde ederek” kavli hakkında: "Rükû ederek", {وَقُولُوا حطة} “ve «Hıtta» deyin” kavli hakkında: "Mağfiret [dileyin]" dedi. [İbn Abbas devamla] dedi ki: "Bunun üzerine kıçları üzerinde girdiler ve alay ederek: 'Hınta (buğday)' dediler. İşte Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {فبدل الَّذين ظلمُوا قولا غير الَّذِي قيل لَهُم} “Fakat zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler” kavli budur." (el-Bakara suresi 59. ayet)
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وادخلوا الْبَاب سجدا} قَالَ: هُوَ أحد أَبْوَاب بَيت الْمُقَدّس وَهُوَ يدعى بَاب حطة
İbn Cerîr İbn Abbas'tan {وادخلوا الْبَاب سجدا} “kapıdan secde ederek girin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "O, Beytülmakdis'in kapılarından biridir ve ona 'Hıtta Kapısı' denir."
وَأخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قيل لَهُم {ادخُلُوا الْبَاب سجدا} فَدَخَلُوا مقنعي رؤوسهم {وَقُولُوا حطة} فَقَالُوا: حِنْطَة حَبَّة حَمْرَاء فِيهَا شعيرَة فَذَلِك قَوْله {فبدل الَّذين ظلمُوا} الْبَقَرَة الْآيَة ٥٩ وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم عَن ابْن مَسْعُود أَنهم قَالُوا: هطى سمقاثا ازبة مزبا
Vekî', el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî el-Kebîr'de ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Onlara: {ادخُلُوا الْبَاب سجدا} “Kapıdan secde ederek girin” denildi; onlar ise başlarını yukarı kaldırarak girdiler. {وَقُولُوا حطة} “Ve «Hıtta» deyin” [denildi]; onlar: 'Hınta (buğday), içinde bir arpa tanesi bulunan kırmızı bir dane' dediler. İşte {فبدل الَّذين ظلمُوا} “Fakat zulmedenler değiştirdiler” kavli budur." (el-Bakara suresi 59. ayet) İbn Cerîr, et-Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve Hâkim İbn Mes'ûd'dan onların şöyle dediklerini rivayet etti: "Hattâ semkâsâ ezbeten mezbâ."
فَهِيَ بِالْعَرَبِيَّةِ حَبَّة حِنْطَة حَمْرَاء مثقوبة فِيهَا شعيرَة سَوْدَاء
Bu, Arapçada 'ortası delik, içinde siyah bir arpa bulunan kırmızı bir buğday tanesi' demektir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَقُولُوا حطة} أَي احطط عَنَّا خطايانا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İkrime'den {وَقُولُوا حطة} “ve «Hıtta» deyin” kavli hakkında: "Yani günahlarımızı bizden indir / bağışla [deyin]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وادخلوا الْبَاب سجدا} قَالَ: طأطئوا رؤوسكم {وَقُولُوا حطة} قَالَ: قُولُوا لَا إِلَه إِلَّا الله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den {وادخلوا الْبَاب سجدا} “kapıdan secde ederek girin” kavli hakkında: "Başlarınızı eğin", {وَقُولُوا حطة} “ve «Hıtta» deyin” kavli hakkında ise: "'Lâ ilâhe illallâh' deyin" dediğini rivayet etti.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَقُولُوا حطة} قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله
el-Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İkrime tarikiyle İbn Abbas'tan {وَقُولُوا حطة} “ve «Hıtta» deyin” kavli hakkında: "Lâ ilâhe illallâh" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ الْبَاب قبل الْقبْلَة
İbn Ebî Hâtim İbn Abbas'tan rivayet etti; o: "Kapı kıble tarafındaydı" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: بَاب حطة من أَبْوَاب بَيت الْمُقَدّس أَمر مُوسَى قومه أَن يدخلُوا ويقولوا حطة وطؤطىء لَهُم الْبَاب ليخفضوا رؤوسهم فَلَمَّا سجدوا قَالُوا حِنْطَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Hıtta Kapısı, Beytülmakdis'in kapılarındandır. Mûsâ kavmine girmelerini ve 'Hıtta' demelerini emretti. Başlarını eğsinler diye kapı alçaltıldı; secde ettiklerinde ise 'Hınta (buğday)' dediler."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وادخلوا الْبَاب سجدا} قَالَ: كُنَّا نتحدث أَنه بَاب من أَبْوَاب بَيت الْمُقَدّس {وَقُولُوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد الْمُحْسِنِينَ} قَالَ: من كَانَ خاطئا غفرت لَهُ خطيئته وَمن كَانَ محسناً زَاده الله
Abd b. Humeyd, Katâde'den {وادخلوا الْبَاب سجدا} “kapıdan secde ederek girin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Biz onun Beytülmakdis'in kapılarından biri olduğunu konuşurduk. {وَقُولُوا حطة نغفر لكم خطاياكم وسنزيد الْمُحْسِنِينَ} “ve «Hıtta» deyin ki hatalarınızı bağışlayalım; Biz iyilik yapanlara [mükafatlarını] daha da artıracağız” kavli hakkında ise şöyle dedi: 'Hata eden kimsenin hatası bağışlanır; iyilik yapan kimseye ise Allah
إحساناً (فبدل الَّذين ظلمُوا قولا غير الَّذِي قيل لَهُم) (الْبَقَرَة الْآيَة ٥٩) قَالَ: بَين لَهُم أمرا علموه فخالفوه إِلَى غَيره جرْأَة على الله وعتواً
iyiliğini artırır.' {فبدل الَّذين ظلمُوا قولا غير الَّذِي قيل لَهُم} “Fakat zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler” kavli hakkında da: 'Onlara bildikleri bir husus açıklandı, onlar ise Allah'a karşı cüretkârlık ve azgınlık ederek ona muhalefet edip başkasına saptılar' dedi." (el-Bakara suresi 59. ayet)
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وسنزيد الْمُحْسِنِينَ} قَالَ: من كَانَ قبلكُمْ محسناً زيد فِي إحسانه وَمن كَانَ مخطئاً نغفر لَهُ خطيئته
İbn Cerîr İbn Abbas'tan {وسنزيد الْمُحْسِنِينَ} “Biz iyilik yapanlara [mükafatlarını] daha da artıracağız” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Sizden önce kim iyilik yapmışsa onun iyiliği artırılır; kim de hata etmişse onun hatasını bağışlarız."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: قيل لبني إِسْرَائِيل ادخُلُوا الْبَاب سجدا وَقُولُوا حطة فبدلوا فَدَخَلُوا يزحفون على استاههم وَقَالُوا حَبَّة فِي شَعْرَة
Abdürrezzâk, Ahmed, Buhârî, Müslim, Abd b. Humeyd, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Efendimiz] şöyle buyurdu: "İsrailoğullarına: 'Kapıdan secde ederek girin ve «Hıtta» deyin' denildi. Fakat onlar [bu emri] değiştirdiler, kıçları üzerinde sürünerek girdiler ve: 'Kılda bir buğday tanesi' dediler."