وَأخرج ابْن جرير عَن عَطِيَّة {لَا شية فِيهَا} قَالَ: لَوْنهَا وَاحِد لَيْسَ فِيهَا لون سوى لَوْنهَا
İbn Cerîr Atıyye'den rivayet etti; o, {لَا شية فِيهَا} “Alacasız” buyruğu hakkında: "Rengi tektir, onda kendi renginden başka hiçbir renk yoktur" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لَا ذَلُول} يَعْنِي صنفة يَقُول: لم يذلها الْعَمَل {مسلمة} قَالَ: من الْعُيُوب {لَا شية فِيهَا} قَالَ: لَا بَيَاض فِيهَا {قَالُوا الْآن جِئْت بِالْحَقِّ} قَالُوا: الْآن بيّنت لنا {فذبحوها وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den rivayet ettiler; o, {لَا ذَلُول} “Boyunduruk altına alınmamış” ayeti hakkında: "Yani seçkin olup iş onu yıpratmamıştır"; {مسلمة} “Kusursuz” hakkında: "Kusurlardan uzaktır"; {لَا شية فِيهَا} “Alacasız” hakkında: "Onda beyazlık yoktur"; {قَالُوا الْآن جِئْت بِالْحَقِّ} “«Şimdi gerçeği getirdin» dediler” hakkında: "«Şimdi bize açıkladın» dediler"; {فذبحوها وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “Nihayet onu kestiler; az kalsın yapmayacaklardı” [dedi].
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {فذبحوها وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} لغلاء ثمنهَا
İbn Cerîr Muhammed b. Ka'b'dan rivayet etti; o, {فذبحوها وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “Nihayet onu kestiler; az kalsın yapmayacaklardı” buyruğu hakkında: "Fiyatının yüksekliğinden dolayı [kesmeyeceklerdi]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس
İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet etti;
أَن أَصْحَاب الْبَقَرَة بني إِسْرَائِيل طلبوها أَرْبَعِينَ سنة حَتَّى وجدوها عِنْد رجل فِي بقر لَهُ وَكَانَت بقرة تعجبه فَجعلُوا يعطونه بهَا فيأبى حَتَّى أَعْطوهُ ملْء مسكها دَنَانِير فذبحوها فضربوه بعضو مِنْهَا فَقَامَ تشخب اوداجه دَمًا فَقَالُوا لَهُ: من قَتلك قَالَ: قتلني فلَان
İsrailoğullarından sığırın sahipleri, onu bir adamın sığırları arasında buluncaya kadar kırk yıl aradılar. O sığır adamın çok hoşuna gidiyordu. Ona karşılık [bedel] vermeye başladılar, fakat adam kabul etmedi. Sonunda derisinin dolusunca altın verdiler ve onu boğazladılar. Sonra bir parçasıyla o ölüye vurdular; bunun üzerine adam şah damarlarından kan fışkırarak ayağa kalktı. Ona: "Seni kim öldürdü?" dediler. O da: "Beni falan kimse öldürdü" dedi.
وَأخرج وَكِيع وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء قَالَ: الذّبْح والنحر فِي الْبَقر سَوَاء لِأَن الله يَقُول {فذبحوها}
Vekî' ve İbn Ebî Hâtim Atâ'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Sığırda zebh (boğazlamak) ile nahr (göğsünden kesmek) aynıdır; çünkü Allah: {فذبحوها} “Nihayet onu kestiler” buyurmaktadır."
وَأخرج وَكِيع وَعبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ لبني إِسْرَائِيل الذّبْح وَأَنْتُم لكم النَّحْر ثمَّ قَرَأَ {فذبحوها} {فصل لِرَبِّك وانحر} سُورَة الْكَوْثَر الْآيَة ٢
Vekî', Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: "İsrailoğullarına zebh (boğazlama), size ise nahr (kurban kesme) emredilmişti." Sonra şu ayetleri okudu: {فذبحوها} “Nihayet onu kestiler” [ve] {فصل لِرَبِّك وانحر} “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” (Kevser Suresi, 2. Ayet).
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ قتلتم نفسا فأدّارأتم فِيهَا وَالله مخرج مَا كُنْتُم تكتمون
Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince: “Hani siz bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında çekişip suçu birbirinizin üstüne atmıştınız. Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuzu ortaya çıkaracaktı.”
أخرج عبد بن حميد وَابْن جريرعن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذ قتلتم نفسا فأدّارأتم فِيهَا} قَالَ: اختلفتم فِيهَا {وَالله مخرج مَا كُنْتُم تكتمون} قَالَ: ماتغيبون
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Mücâhid'den rivayet ettiler; o, {وَإِذ قتلتم نفسا فأدّارأتم فِيهَا} “Hani siz bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında çekişip suçu birbirinizin üstüne atmıştınız” ayeti hakkında: "Onun hakkında ihtilaf etmiştiniz", {وَالله مخرج مَا كُنْتُم تكتمون} “Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuzu ortaya çıkaracaktı” hakkında ise: "Gizlediğiniz şeyleri [ortaya çıkaracaktı]" dedi.
وَأما قَوْله تَعَالَى: {وَالله مخرج مَا كُنْتُم تكتمون} أخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْمسيب بن رَافع قَالَ: مَا عمل رجل حَسَنَة فِي سَبْعَة أَبْيَات إِلَّا أظهرها الله وَمَا عمل رجل سَيِّئَة فِي سَبْعَة أَبْيَات إِلَّا أظهرها الله وتصديق ذَلِك كتاب الله {وَالله مخرج مَا كُنْتُم تكتمون}
Yüce Allah'ın: {وَالله مخرج مَا كُنْتُم تكتمون} “Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuzu ortaya çıkaracaktı” buyruğuna gelince; İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî el-Müseyyeb b. Râfi'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Bir adam yedi kat evin içinde bir iyilik yapsa, Allah onu mutlaka ortaya çıkarır. Bir adam yedi kat evin içinde bir kötülük yapsa, Allah onu da mutlaka ortaya çıkarır. Bunun doğrulaması Allah'ın kitabındaki: {وَالله مخرج مَا كُنْتُم تكتمون} “Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuzu ortaya çıkaracaktı” buyruğudur."
وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَو أَن رجلا عمل فِي صَخْرَة صماء لَا بَاب فِيهَا وَلَا كوَّة خرج عمله إِلَى النَّاس كَائِنا مَا كَانَ
Ahmed, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtti— ve Beyhakî Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bir adam ne kapısı ne de penceresi olan sarp ve yalçın bir kayanın içinde bir amel işleyecek olsa, o ameli her ne olursa olsun mutlaka insanlara açığa çıkar" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبَيْهَقِيّ عَن عُثْمَان بن عَفَّان قَالَ: من عمل عملا كَسَاه الله رِدَاءَهُ وَإِن خيرا فَخير وَإِن شرا فشر
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve Beyhakî Osman b. Affân'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Kim bir amel işlerse, Allah ona o amelin elbisesini giydirir; hayırsa hayır, şerse şer."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ من وَجه آخر عَن عُثْمَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من كَانَت لَهُ
Beyhakî başka bir yoldan Osman'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kimin
سريرة صَالِحَة أَو سَيِّئَة أظهر الله عَلَيْهِ مِنْهَا رِدَاء يعرف بِهِ
iyi yahut kötü bir gizli ameli olursa, Allah onun üzerinden kendisiyle tanınacağı bir elbise açığa çıkarır" buyurdu.
قَالَ الْبَيْهَقِيّ: الْمَوْقُوف أصح
Beyhakî dedi ki: "Mevkuf olan rivayet daha sahihtir."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ وَضَعفه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لأَصْحَابه من الْمُؤمن قَالُوا الله رَسُوله أعلم
Ebu'ş-Şeyh ve zayıf olduğunu belirterek Beyhakî Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: "Mümin kimdir?" buyurdu. Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler.
قَالَ: الْمُؤمن الَّذِي لَا يَمُوت حَتَّى يملاء الله مسامعه مِمَّا يحب وَلَو أَن عبدا اتَّقى الله فِي جَوف بَيت إِلَى سبعين بَيْتا على كل بَيت بَاب من حَدِيد لألبسه الله رِدَاء عمله حَتَّى يتحدث بِهِ النَّاس وَيزِيدُونَ
Şöyle buyurdu: "Mümin, Allah kulaklarını sevdiği şeylerle doldurmadıkça ölmeyen kimsedir. Şayet bir kul yetmiş kat evin ta dibinde, her evin üzerinde demirden bir kapı varken Allah'tan korkarak amel işlese, insanlar onun hakkında konuşuncaya ve bunu artırıncaya kadar Allah ona amelinin elbisesini giydirir."
قَالُوا: وَكَيف يزِيدُونَ يَا رَسُول الله قَالَ: لِأَن التقي لَو يَسْتَطِيع أَن يزِيد فِي بره لزاد
"Nasıl artırırlar ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Şöyle buyurdu: "Çünkü takva sahibi kimse iyiliğini artırmaya güç yetirebilseydi artırırdı."
ثمَّ قَالَ رَسُول الله ﷺ: من الْكَافِر قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kâfir kimdir?" buyurdu. Onlar: "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler.
قَالَ: الْكَافِر الَّذِي لَا يَمُوت حَتَّى يملاء الله مسامعه مِمَّا يكره وَلَو أَن فَاجِرًا فجر فِي جَوف بَيت إِلَى سبعين بَيْتا على كل بَيت بَاب من حَدِيد لألبسه الله رِدَاء عمله حَتَّى يتحدث بِهِ النَّاس وَيزِيدُونَ
Şöyle buyurdu: "Kâfir, Allah kulaklarını hoşlanmadığı şeylerle doldurmadıkça ölmeyen kimsedir. Şayet günahkâr bir kimse yetmiş kat evin ta dibinde, her evin üzerinde demirden bir kapı varken günah işlese, insanlar onun hakkında konuşuncaya ve bunu artırıncaya kadar Allah ona amelinin elbisesini giydirir."
قَالُوا: وَكَيف يزِيدُونَ يَا رَسُول الله قَالَ: لِأَن الْفَاجِر لَو يَسْتَطِيع أَن يزِيد فِي فجوره لزاد
"Nasıl artırırlar ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Şöyle buyurdu: "Çünkü günahkâr kimse günahını artırmaya güç yetirebilseydi artırırdı."
وَأخرج ابْن عدي عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ إِن الله مرد كل امرىء رِدَاء عمله
İbn Adiy Enes'ten rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah her kişiye amelinin elbisesini giydiricidir."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ثَابت قَالَ: كَانَ يُقَال لَو أَن ابْن آدم عمل بِالْخَيرِ فِي سبعين بَيْتا لكساه الله تَعَالَى رِدَاء عمله حَتَّى يعرف بِهِ
Beyhakî Sâbit'ten rivayet etti; o şöyle dedi: "Şöyle denilirdi: Âdemoğlu yetmiş kat evin içinde bir hayır işlese, Allah Teâlâ onunla tanınması için ona amelinin elbisesini mutlaka giydirir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: النَّاس يعرف أَعْمَالهم من تَحت كنف الله فَإِذا أَرَادَ الله بِعَبْد فضيحة أخرجه من تَحت كنفه فبدت عَوْرَته
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: "İnsanların amelleri Allah'ın himayesi altındayken bilinir; Allah bir kulu rezil etmeyi dilediğinde onu himayesinden çıkarır ve ayıbı açığa çıkar."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي إِدْرِيس الْخَولَانِيّ رَفعه قَالَ: لَا يهتك الله عبدا وَفِيه مِثْقَال حَبَّة من خير
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî Ebû İdrîs el-Havlânî'den merfu olarak rivayet ettiler; o şöyle dedi: "İçinde bir zerre kadar hayır bulunan bir kulun perdesini Allah yırtıp rezil etmez."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: لَو أَن عبدا اكتتم بِالْعبَادَة كَمَا يكتتم بِالْفُجُورِ لأظهر الله ذَلِك مِنْهُ
İbn Ebî Şeybe İbrâhim'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Bir kul günahı gizlediği gibi ibadeti de gizleseydi, Allah bunu mutlaka ondan açığa çıkarırdı."
قَوْله تَعَالَى: فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِك يحيي الله الْمَوْتَى ويريكم آيَاته لَعَلَّكُمْ تعقلون
Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince: “Bunun üzerine: «Onun bir parçasıyla o [ölü]ye vurun» dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve aklınızı kullanasınız diye size ayetlerini gösterir.”
أخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا} قَالَ: ضرب بالعظم الَّذِي يَلِي الغضروف
Vekî', Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o, {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا} “Bunun üzerine: «Onun bir parçasıyla o [ölü]ye vurun» dedik” ayeti hakkında: "Kıkırdağa bitişik olan kemikle vuruldu" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَنهم ضربوه بفخذها فَلَمَّا فعلوا أَحْيَاهُ الله حَتَّى أنبأهم بقاتله الَّذِي قَتله وَتكلم ثمَّ مَاتَ
Abd b. Humeyd Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Bize anlatıldığına göre onun uyluk kemiğiyle vurdular. Bunu yaptıklarında Allah onu diriltti; o da kendisini öldüren katilini onlara haber verdi, konuştu ve sonra öldü."
وَأخرج وَكِيع وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: ضربوه بفخذها فحي فَمَا زَاد على أَن قَالَ: قتلني فلَان ثمَّ عَاد فَمَاتَ
Vekî' ve İbn Cerîr İkrime'den bu ayet hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Ona sığırın uyluğuyla vurdular, o da dirildi; 'Beni falan kimse öldürdü' demekten başka bir şey söylemedi, sonra tekrar öldü."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: ضرب بفخذ الْبَقَرَة فَقَامَ حَيا فَقَالَ: قتلني فلَان ثمَّ عَاد فِي ميتَته
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Sığırın uyluğuyla vuruldu, bunun üzerine diri olarak ayağa kalkıp: 'Beni falan kimse öldürdü' dedi, sonra tekrar önceki ölüm haline döndü."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: ضرب بالبضعة الَّتِي بَين الْكَتِفَيْنِ
İbn Cerîr Süddî'den rivayet etti; o: "İki kürek kemiği arasındaki et parçasıyla vuruldu" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: أَمرهم أَن يَأْخُذُوا عظما فيضربوا بِهِ الْقَتِيل فَفَعَلُوا فَرجع الله روحه فَسمى قَاتله ثمَّ عَاد مَيتا كَمَا كَانَ
İbn Cerîr Ebu'l-Âliye'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Onlara bir kemik alıp onunla maktule vurmalarını emretti, onlar da yaptılar. Allah ruhunu geri verdi; katilinin adını verdi ve sonra eskisi gibi ölü haline döndü."
وَأما قَوْله تَعَالَى: {كَذَلِك يحيي الله الْمَوْتَى} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {كَذَلِك يحيي الله الْمَوْتَى} “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” ayetine gelince;
أخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: إِن فَتى من بني إِسْرَائِيل كَانَ برا بوالدته وَكَانَ يقوم ثلث اللَّيْل يُصَلِّي وَيجْلس عِنْد رَأس والدته ثلث اللَّيْل فيذكرها بالتسبيح والتهليل وَالتَّكْبِير والتحميد وَيَقُول: يَا أمه إِن كنت ضعفت عَن قيام اللَّيْل فكبري الله وسبيحه وهلليه فَكَانَ ذَلِك عملهما الدَّهْر كُله فَإِذا أصبح أَتَى الْجَبَل فاحتطب على ظَهره فَيَأْتِي بِهِ السُّوق فيبيعه بِمَا شَاءَ الله أَن يَبِيعهُ فَيتَصَدَّق بِثُلثِهِ ويبقي لعبادتع ثلثا وَيُعْطِي الثُّلُث أمه وَكَانَت أمه تَأْكُل النّصْف وَتَتَصَدَّق بِالنِّصْفِ وَكَانَ ذَلِك عملهما الدَّهْر كُله
Abd b. Humeyd ve el-Azamet'te Ebu'ş-Şeyh Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: İsrailoğullarından bir genç vardı; annesine karşı çok itaatkâr ve hayırlıydı. Gecenin üçte birinde kalkıp namaz kılar, üçte birinde ise annesinin başucunda oturup ona tesbih, tehlil, tekbir ve tahmidi hatırlatarak: "Ey anneciğim, eğer gece namazına güç yetiremiyorsan Allah'ı tekbir et, O'nu tesbih et ve O'na tehlil getir" derdi. Bütün hayatları boyunca onların ameli böyleydi. Sabah olunca dağa gider, sırtında odun toplar, onu çarşıya getirip Allah'ın dilediği bir fiyata satardı. Üçte birini sadaka verir, üçte birini ibadeti için ayırır, üçte birini de annesine verirdi. Annesi yarısını yer, yarısını da sadaka verirdi. Bütün hayatları boyunca amelleri böyleydi.
فَلَمَّا طَال عَلَيْهَا قَالَت: يابني اعْلَم أَنِّي قد ورثت من أَبِيك بقرة وختمت عُنُقهَا وتركتها فِي الْبَقر على اسْم إِلَه إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَق وَيَعْقُوب قَالَت وسأبين لَك مَا لَوْنهَا وهيئتها فَإِذا أتيت الْبَقر فادعها باسم إِلَه إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَق وَيَعْقُوب فَأَنَّهَا تفعل كَمَا وَعَدتنِي وَقَالَت: إِن علامتها لَيست بهرمة وَلَا فتية غير أَنَّهَا بَينهمَا وَهِي صفراء فَاقِع لَوْنهَا تسر الناظرين إِذا نظرت إِلَى جلدهَا يخيل إِلَيْك أَن شُعَاع الشَّمْس يخرج من جلدهَا وَلَيْسَت بالذلول وَلَا صعبة تثير الأَرْض وَلَا تَسْقِي الْحَرْث مسلمة لاشية فِيهَا ولونها وَاحِد فَإِذا رَأَيْتهَا فَخذ بعنقها فَإِنَّهَا تتبعك بِإِذن إِلَه إِسْرَائِيل
Zaman uzayınca [annesi] dedi ki: "Yavrucuğum! Bil ki babandan bana bir sığır miras kaldı. Boynuna damga vurup onu İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın ve Ya'kûb'un ilahının adına sığırların arasına bıraktım." [Kadın] şöyle devam etti: "Sana onun rengini ve şeklini açıklayayım; sığırların yanına gittiğinde İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın ve Ya'kûb'un ilahının adıyla onu çağır; o bana vadettiği gibi yapacaktır." Kadın dedi ki: "Onun alameti ne yaşlı ne de çok genç olmasıdır; ikisi ortasıdır. O, bakanların içini açan parlak sarı renktedir. Derisine baktığında güneş ışınlarının derisinden çıktığını sanırsın. Ne boyunduruk altına alınmış ne de toprağı sürüp ekini sulamayacak kadar hırçındır; kusursuzdur, alacasızdır ve tek renktir. Onu gördüğünde boynundan tut; o, İsrail'in ilahının izniyle senin peşinden gelecektir."
فَانْطَلق الْفَتى وَحفظ وَصِيَّة والدته وَسَار فِي الْبَريَّة يَوْمَيْنِ أَو ثَلَاثًا حَتَّى إِذا كَانَ صَبِيحَة ذَلِك الْيَوْم انْصَرف فصاح بهَا فَقَالَ: بإله إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل واسحق وَيَعْقُوب إِلَّا مَا أتيتني فَأَقْبَلت الْبَقَرَة عَلَيْهِ وَتركت الرَّعْي فَقَامَتْ بَين يَدي الْفَتى فَأخذ بعنقها فتكلمت الْبَقَرَة وَقَالَت: يَا أَيهَا الْفَتى الْبر بوالدته اركبني فَإِنَّهُ أَهْون عَلَيْك
Bunun üzerine genç yola çıktı, annesinin vasiyetini aklında tuttu ve çölde iki veya üç gün yürüdü. O günün sabahı olunca yöneldi ve ona seslenerek şöyle dedi: "İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın ve Ya'kûb'un ilahı adına bana gel!" Bunun üzerine sığır otlamayı bırakıp ona doğru yöneldi ve gencin önünde durdu. Genç boynundan tutunca sığır dile geldi ve: "Ey annesine karşı hayırlı olan genç! Üzerime bin; bu senin için daha kolay olur" dedi.
قَالَ الْفَتى: لم تَأْمُرنِي والدتي أَن أركب عَلَيْك وَلكنهَا أَمرتنِي أَن أسوقك سوقاً فَأحب أَن أبلغ قَوْلهَا
Genç: "Annem bana senin üzerine binmemi emretmedi; fakat beni seni sadece önümde sürmemi emretti. Ben onun sözünü yerine getirmek isterim" dedi.
فَقَالَت: بإله إِسْرَائِيل لَو ركبتني مَا كنت لتقدر عَليّ فَانْطَلق يَا أَيهَا الْفَتى الْبر بوالدته لَو أَنَّك أمرت هَذَا الْجَبَل أَن ينقلع لَك من أَصله لانقلع لبرك بوالدتك ولطاعتك إلهك
Bunun üzerine [sığır] dedi ki: "İsrail'in ilahı adına yemin olsun ki, eğer bana binseydin bana güç yetiremezdin. Haydi yürü ey annesine karşı hayırlı olan genç! Annenize olan iyiliğin ve İlahına olan itaatin sebebiyle şu dağa kökünden sökülmesini emretseydin, senin için kökünden sökülürdü."
فَانْطَلق حَتَّى إِذا كَانَ من مسيرَة يَوْم من منزله استقبله عدوّ الله إِبْلِيس فتمثل لَهُ على صُورَة رَاع من رُعَاة الْبَقر فَقَالَ: يَا أَيهَا الْفَتى من أَيْن جِئْت بِهَذِهِ الْبَقَرَة أَلا تركبها فَإِنِّي أَرَاك قد أعييت أَظُنك لَا تملك من الدُّنْيَا مَالا غير هَذِه الْبَقَرَة فَإِنِّي أُعْطِيك الْأجر ينفعك وَلَا يَضرهَا فَإِنِّي رجل من رُعَاة الْبَقر اشْتقت إِلَى أَهلِي فَأخذت ثوراً من ثيراني فَحملت عَلَيْهِ طَعَامي وزادي حَتَّى غذا بلغت شطر الطَّرِيق أَخَذَنِي وجع بَطْني فَذَهَبت لأقضي حَاجَتي فَعدا وسط الْجَبَل وَتَرَكَنِي وَأَنا أطلبه وَلست أقدر عَلَيْهِ فَأَنا أخْشَى على نَفسِي الْهَلَاك وَلَيْسَ معي زَاد وَلَا مَاء فَإِن رَأَيْت أَن تحملنِي على بقرتك فتبلغني مرَاعِي وتنجيني من الْمَوْت وَأُعْطِيك أجرهَا بقرتين
Genç yola koyuldu; evine bir günlük mesafe kaldığında Allah'ın düşmanı İblis onun karşısına çıktı ve sığır çobanlarından bir çoban suretine bürünerek şöyle dedi: "Ey genç! Bu sığırı nereden getirdin? Üzerine binsene! Senin yorulduğunu görüyorum. Sanırım dünyada bu sığırdan başka malın da yok. Ben sana fayda verecek, ona da zarar vermeyecek bir ücret vereyim. Ben sığır çobanlarından bir adamım; ailemi özledim ve boğalarımdan bir boğa alıp üzerine yiyeceğimi ve azığımı yükledim. Yolun yarısına vardığımda karnıma bir ağrı girdi; abdest bozmaya gittim, o sırada dağın ortasına doğru kaçtı ve beni terk etti. Onu arıyorum fakat bulamıyorum. Kendim için helak olmaktan korkuyorum, yanımda ne azık var ne de su. Eğer beni sığırına bindirmeyi uygun görürsen beni meralarıma ulaştırırsın ve beni ölümden kurtarırsın; sana da ücreti olarak iki sığır veririm."
قَالَ الْفَتى: إِن بني آدم لَيْسَ بِالَّذِي يقتلهُمْ الْيَقِين وتهلكهم أنفسهم فَلَو علم الله مِنْك الْيَقِين لبلغك بِغَيْر زَاد وَلَا مَاء وَلست بِرَاكِب أمرا لم أومر بِهِ إِنَّمَا أَنا عبد مَأْمُور وَلَو علم سَيِّدي أَنِّي عصيته فِي هَذِه الْبَقَرَة لأهلكني وعاقبني عُقُوبَة شَدِيدَة وَمَا أَنا بمؤثر هَوَاك على هوى سَيِّدي فَانْطَلق يَا أَيهَا الرجل بِسَلام فَقَالَ لَهُ إِبْلِيس: أُعْطِيك بِكُل خطْوَة تخطوها إِلَى منزلي درهما فَذَلِك مَال عَظِيم وتفدي نَفسِي من الْمَوْت فِي هَذِه الْبَقَرَة
Genç dedi ki: "Âdemoğullarını öldüren kesin inanç (yakîn) değildir ve onları bizzat kendi nefisleri helak eder. Şayet Allah sende kesin bir inanç bilseydi, seni azıksız ve susuz ulaştırırdı. Ben bana emredilmeyen bir işi yapacak değilim; ben sadece emredilen bir kulum. Efendim bu sığır hususunda kendisine isyan ettiğimi bilirse beni helak eder ve bana şiddetli bir ceza verir. Ben senin arzunu efendimin arzusuna tercih edecek değilim. Haydi ey adam, selametle git!" Bunun üzerine İblis ona: "Evime doğru atacağın her bir adım için sana bir dirhem vereyim; bu büyük bir maldır ve canımı bu sığır sayesinde ölümden kurtarmış olursun" dedi.
قَالَ الْفَتى: إِن سَيِّدي لَهُ ذهب الأَرْض وفضتها فَإِن أَعْطَيْتنِي شَيْئا مِنْهَا علم أَنه من مَاله وَلَكِن أَعْطِنِي من ذهب السَّمَاء وفضتها فَأَقُول أَنه لَيْسَ هَذَا من مَالك فَقَالَ إِبْلِيس: وَهل فِي السَّمَاء ذهب وَفِضة أَو هِيَ يقدر أحد على هَذَا قَالَ الْفَتى: أَو هَل يَسْتَطِيع العَبْد بِمَا لم يَأْمر بِهِ سَيّده كَمَا لَا تَسْتَطِيع أَنْت ذهب السَّمَاء وفضتها
Genç: "Yeryüzünün altını da gümüşü de efendimindir. Eğer bana onlardan bir şey verirsen, onun kendi malından olduğunu bilir; fakat sen bana göğün altınından ve gümüşünden ver ki ben 'Bu senin malından değildir' diyeyim" dedi. İblis: "Gökte altın ve gümüş var mıdır veya buna bir kimse güç yetirebilir mi?" dedi. Genç: "Sen göğün altınına ve gümüşüne güç yetiremediğin gibi, bir kul da efendisinin emretmediği bir şeye güç yetirebilir mi?" dedi.
قَالَ لَهُ إِبْلِيس: أَرَاك أعجز العبيد فِي أَمرك
İblis ona: "Kendi işinde seni kulların en acizi olarak görüyorum" dedi.
قَالَ لَهُ الْفَتى: إِن الْعَاجِز من
Genç ona şöyle dedi: "Asıl âciz olan,
عصى ربه
Rabbine isyan edendir."
قَالَ لَهُ إِبْلِيس: مَا لي لَا أرى مَعَك زادا ولاماء قَالَ الْفَتى: زادي التَّقْوَى وطعامي الْحَشِيش وشرابي من عُيُون الْجبَال قَالَ إِبْلِيس: أَلا آمُرك بِأَمْر يرشدك قَالَ: مر بِهِ نَفسك فَإِنِّي على رشاد إِن شَاءَ الله
İblis ona: "Niçin senin yanında ne azık ne de su görüyorum?" dedi. Genç: "Azığım takvadır, yiyeceğim ot, içeceğim ise dağ kaynaklarındandır" dedi. İblis: "Sana doğru yolu gösterecek bir iş emredeyim mi?" dedi. [Genç]: "Onu kendi nefsine emret; çünkü ben Allah'ın izniyle doğru yoldayım" dedi.
قَالَ لَهُ إِبْلِيس: مَا أَرَاك تقبل نصيحة قَالَ لَهُ الْفَتى: الناصح لنَفسِهِ من أطَاع سَيّده وَأدّى الْحق الَّذِي عَلَيْهِ فَإِن كنت شَيْطَانا فأعوذ بِاللَّه مِنْك وَإِن كنت آدَمِيًّا فَاخْرُج فَلَا حَاجَة لي فِي صحابتك
İblis ona: "Senin nasihat kabul ettiğini görmüyorum" dedi. Genç ona: "Kendisine nasihat eden kimse, efendisine itaat eden ve üzerindeki hakkı yerine getirendir. Eğer bir şeytansan senden Allah'a sığınırım; şayet bir insan isen çek git, benim senin arkadaşlığına ihtiyacım yoktur" dedi.
فجمد إِبْلِيس عِنْد ذَلِك ثَلَاث سَاعَات مَكَانَهُ وَلَو ركبهَا لَهُ إِبْلِيس مَا كَانَ الْفَتى يقدر عَلَيْهَا وَلَكِن الله حَبسه عَنْهَا
Bunun üzerine İblis olduğu yerde üç saat donakaldı. Eğer İblis onun için [o sığıra] binmiş olsaydı genç ona güç yetiremezdi; fakat Allah onu ondan uzak tuttu.
فَبَيْنَمَا الْفَتى يمشي إِذْ طَار طَائِر من بَين يَدَيْهِ فاختلس الْبَقَرَة ودعاها الْفَتى وَقَالَ: بإله إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل واسحق وَيَعْقُوب إِلَّا مَا أتيتني فَأَتَت الْبَقَرَة إِلَيْهِ وَقَامَت بَين يَدَيْهِ فَقَالَت: يَا أَيهَا الْفَتى ألم تَرَ إِلَى ذَلِك الطَّائِر الَّذِي طَار من بَين يَديك فَإِنَّهُ إِبْلِيس عَدو الله اختلسني فَلَمَّا ناديتني بإله إِسْرَائِيل جَاءَ ملك من الْمَلَائِكَة فانتزعني مِنْهُ فردني إِلَيْك لبرك بوالدتك وطاعتك إلهك فَانْطَلق فلست ببارحتك حَتَّى تَأتي أهلك إِن شَاءَ الله
Genç yürürken önünden bir kuş havalandı ve sığırı kapıp kaçırdı. Genç ona seslenip: "İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın ve Ya'kûb'un ilahı adına bana gel!" dedi. Bunun üzerine sığır ona gelip önünde durdu ve şöyle dedi: "Ey genç! Önünden uçup giden o kuşu görmedin mi? O, Allah'ın düşmanı İblis idi; beni kapıp kaçırdı. Sen bana İsrail'in ilahı adına seslenince meleklerden bir melek geldi, beni ondan çekip aldı ve annene olan iyiliğin ve İlahına olan itaatin sebebiyle beni sana geri getirdi. Haydi yürü; Allah'ın izniyle ailene varıncaya kadar senden ayrılacak değilim."
قَالَ: فَدخل الْفَتى إِلَى أمه يخبرها الْخَبَر فَقَالَت: يَا بني إِنِّي أَرَاك تحتطب على ظهرك اللَّيْل والنَّهَار فتشخص فَاذْهَبْ بِهَذِهِ الْبَقَرَة فبعها وَخذ ثمنهَا فتقوّ بِهِ وودع بِهِ نَفسك
Dedi ki: Genç annesinin yanına girip ona haberi verdi. Annesi dedi ki: "Yavrucuğum! Gece gündüz sırtında odun taşıdığını ve bitkin düştüğünü görüyorum. Bu sığırı götür, sat ve parasını al; onunla güç kazan ve kendini dinlendir."
قَالَ الْفَتى: بكم أبيعها قَالَت: بِثَلَاثَة دَنَانِير على رضَا مني
Genç: "Onu kaça satayım?" dedi. [Annesi]: "Benden bir rıza [almak] şartıyla üç dinara" dedi.
فَانْطَلق الْفَتى إِلَى السُّوق فَبعث الله إِلَيْهِ ملكا من الْمَلَائِكَة ليري خلقه قدرته فَقَالَ للفتى: بكم تبيع هَذِه الْبَقَرَة أَيهَا الْفَتى فَقَالَ: أبيعها بِثَلَاثَة دَنَانِير على رضَا من والدتي
Genç çarşıya gitti. Allah, yarattıklarına kudretini göstermek için ona meleklerden bir melek gönderdi. [Melek] gence: "Ey genç, bu ineği kaça satıyorsun?" dedi. [Genç]: "Annemin rızası [olmak] şartıyla üç dinara satıyorum" dedi.
قَالَ: لَك سِتَّة دَنَانِير وَلَا تستأمر والدتك
[Melek]: "Sana altı dinar vereyim, fakat annene danışma" dedi.
فَقَالَ: لَو أَعْطَيْتنِي زنتها لم أبعها حَتَّى أستأمرها فَخرج الْفَتى فَأخْبر والدته الْخَبَر فَقَالَت: بعها بِسِتَّة دَنَانِير على رضَا مني
[Genç]: "Bana onun ağırlığınca [altın] versen bile ona danışmadıkça satmam" dedi. Genç çıkıp gitti ve annesine haberi verdi. Annesi: "Benden bir rıza [almak] şartıyla onu altı dinara sat" dedi.
فَانْطَلق الْفَتى وَأَتَاهُ الْملك فَقَالَ: مَا فعلت فَقَالَ: أبيعها بِسِتَّة دَنَانِير على رضَا من والدتي
Genç gitti, melek yanına gelip: "Ne yaptın?" dedi. [Genç]: "Annemin rızası [olmak] şartıyla onu altı dinara satıyorum" dedi.
قَالَ: فَخذ اثْنَي عشر دِينَارا وَلَا تستأمرها
[Melek]: "Öyleyse on iki dinar al ve ona danışma" dedi.
قَالَ: لَا
[Genç]: "Hayır" dedi.
فَانْطَلق الْفَتى إِلَى أمه فَقَالَت: يَا بني إِن الَّذِي يَأْتِيك ملك من الْمَلَائِكَة فِي صُورَة آدَمِيّ فَإِذا أَتَاك فَقل لَهُ: إِن والدتي تقْرَأ عَلَيْك السَّلَام وَتقول: بكم تَأْمُرنِي أَن أبيع هَذِه الْبَقَرَة قَالَ لَهُ الْملك: يَا أَيهَا الْفَتى يَشْتَرِي بقرتك هَذِه مُوسَى بن عمرَان لقتيل يقتل من بني إِسْرَائِيل وَله مَال كثير وَلم يتْرك أَبوهُ ولدا غَيره وَله أَخ لَهُ بنُون كَثِيرُونَ فَيَقُولُونَ كَيفَ لنا أَن نقْتل هَذَا الْغُلَام ونأخذ مَاله فدعوا الْغُلَام إِلَى منزلهم
Genç annesine gitti. Annesi: "Yavrucuğum! Sana gelen kişi, insan sûretinde meleklerden bir melektir. Yanına geldiğinde ona de ki: 'Annem sana selam söylüyor ve bu ineği kaça satmamı emredersin?' diyor." Melek ona dedi ki: "Ey genç! Senin bu ineğini, İsrâiloğulları'ndan öldürülecek bir maktul için Mûsâ b. İmrân satın alacaktır. O [maktulün] çok malı vardır ve babası kendisinden başka bir çocuk bırakmamıştır. Onun bir erkek kardeşi vardır ve onun da çok sayıda oğlu vardır. Onlar: 'Bu genci nasıl öldürüp malını alırız?' derler ve o genci evlerine davet ederler.
فَقَتَلُوهُ فطرحوه إِلَى جَانب دَارهم فَأصْبح أهل الدَّار فأخرجوا الْغُلَام إِلَى بَاب الدَّار وَجَاء بَنو عَم الْغُلَام فَأخذُوا أهل الدَّار فَانْطَلقُوا بهم إِلَى مُوسَى فَلم يدر مُوسَى كَيفَ يحكم بَينهم من أجل أَن أهل الدَّار بُرَآء من الْغُلَام
Onu öldürüp evlerinin yan tarafına atarlar. Ev halkı sabahlayınca o genci kapının önüne çıkarırlar. Gencin amcaoğulları gelip ev halkını yakalarlar ve onları Mûsâ'ya götürürler. Ev halkı gencin [ölümünden] suçsuz olduğu için Mûsâ aralarında nasıl hükmedeceğini bilemez.
فشق ذَلِك على مُوسَى فَدَعَا ربه فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن خُذ بقرة صفراء فاقعا لوناه فاذبحها ثمَّ اضْرِب الْغُلَام بِبَعْضِهَا
Bu durum Mûsâ'ya ağır geldi ve Rabbine dua etti. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'Rengi sapsarı bir sığır al, onu boğazla, sonra gencin cesedine onun bir parçasıyla vur.'
فعمدوا إِلَى بقرة الْفَتى فاشتروها على أَن يملؤوا جلدهَا دَنَانِير ثمَّ ذبحوها ثمَّ ضربوا الْغُلَام بِبَعْضِهَا فَقَامَ يُخْبِرهُمْ فَقَالَ: إِن بني عمي قتلوني وَأهل الدَّار مني بُرَآء فَأَخذهُم مُوسَى فَقَالُوا: يَا مُوسَى أتتخذنا هزوا قد قتلنَا ابْن عمنَا مَظْلُوما وَقد علمُوا أَن سيفضحوا فعمدوا إِلَى جلد الْبَقَرَة فملؤوه دَنَانِير ثمَّ دفعوه إِلَى الْفَتى فَعمد الْفَتى فَتصدق بالثلثين على فُقَرَاء بني إِسْرَائِيل وتقوّى بِالثُّلثِ {كَذَلِك يحيي الله الْمَوْتَى ويريكم آيَاته لَعَلَّكُمْ تعقلون}
Bunun üzerine o gencin sığırına yöneldiler ve derisini dinarla doldurmak şartıyla onu satın aldılar. Sonra onu boğazladılar ve cesede onun bir parçasıyla vurdular. [Gencin cesedi] dirilip onlara haber vererek şöyle dedi: 'Beni amcamın oğulları öldürdü, ev halkı ise benden uzaktır [suçsuzdur].' Mûsâ onları yakaladı. Onlar: 'Ey Mûsâ! Bizimle alay mı ediyorsun? Biz amcamızın oğlunu haksız yere öldürdük' dediler. Rezil olacaklarını bildiler. Sonra sığırın derisine yönelip içini dinarlarla doldurdular ve onu gence verdiler. Genç de [bu malın] üçte ikisini İsrâiloğulları'nın fakirlerine sadaka olarak dağıttı, üçte biriyle de geçimini sağladı. {كَذَلِك يحيي الله الْمَوْتَى ويريكم آيَاته لَعَلَّكُمْ تعقلون} “İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve akledesiniz diye size ayetlerini gösterir.”
قَوْله تَعَالَى: ثمَّ قست قُلُوبكُمْ من بعد ذَلِك فَهِيَ كالحجارة أَو أَشد قسوة وَإِن من الْحِجَارَة لما يتفجر مِنْهُ الأتهار وَإِن مِنْهَا لما يشقق فَيخرج مِنْهُ المَاء وَإِن مِنْهَا لما يهْبط من خشيَة الله وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: "Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; artık onlar taş gibi, hatta daha da katıdır. Çünkü taşlardan öyleleri vardır ki içinden nehirler fışkırır; öyleleri de vardır ki yarılır da bağrından su çıkar; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer. Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir."
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ثمَّ قست قُلُوبكُمْ من بعد ذَلِك} قَالَ: من بعد مَا أَرَاهُم الله من إحْيَاء الْمَوْتَى وَمن بعد مَا أَرَاهُم من أَمر الْقَتِيل {فَهِيَ كالحجارة أَو أَشد قسوة} ثمَّ عذر الله الْحِجَارَة وَلم يعْذر شقي ابْن آدم فَقَالَ {وَإِن من الْحِجَارَة لما يتفجر مِنْهُ الْأَنْهَار وَإِن مِنْهَا لما يشقق فَيخرج مِنْهُ المَاء وَإِن مِنْهَا لما يهْبط من خشيَة الله}
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {ثمَّ قست قُلُوبكُمْ من بعد ذَلِك} “Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah'ın kendilerine ölüleri diriltmeyi ve maktulün meselesini göstermesinden sonra [böyle oldu]. {فَهِيَ كالحجارة أَو أَشد قسوة} “Artık onlar taş gibi, hatta daha da katıdır.” Sonra Allah taşları mazur gördü de Âdemoğlunun bedbahtını mazur görmeyerek şöyle buyurdu: {وَإِن من الْحِجَارَة لما يتفجر مِنْهُ الْأَنْهَار وَإِن مِنْهَا لما يشقق فَيخرج مِنْهُ المَاء وَإِن مِنْهَا لما يهْبط من خشيَة الله} “Çünkü taşlardan öyleleri vardır ki içinden nehirler fışkırır; öyleleri de vardır ki yarılır da bağrından su çıkar; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer.”"
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِن من الْحِجَارَة} الْآيَة
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَإِن من الْحِجَارَة} “Çünkü taşlardan öyleleri vardır ki...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
أَي أَن من الْحِجَارَة لألين من قُلُوبكُمْ لما تدعون إِلَيْهِ من الْحق
"Yani davet olunduğunuz hak konusunda taşlardan öyleleri vardır ki sizin kalplerinizden daha yumuşaktır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: كل حجر يتفجر مِنْهُ المَاء أَو يشقق عَن مَاء أَو يتردى من رَأس جبل فَمن خشيَة الله
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İçinden su fışkıran, yarılarak su çıkaran veya bir dağın başından aşağı yuvarlanan her taş, mutlaka Allah korkusundandır.
نزل بذلك الْقُرْآن
Kur'an bu şekilde inmiştir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِن مِنْهَا لما يهْبط من خشيَة الله} قَالَ: إِن الْحجر ليَقَع على ألرض وَلَو اجْتمع عَلَيْهِ كثير من النَّاس مَا استطاعوه وَإنَّهُ ليهبط من خشيَة الله
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَإِن مِنْهَا لما يهْبط من خشيَة الله} “Öyleleri de vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Şüphesiz taş yere yuvarlanır; oysa birçok insan onun etrafında toplansa onu [kaldırmaya] güç yetiremezdi. Fakat o, Allah korkusundan aşağı yuvarlanır."
قَوْله تَعَالَى: أفتطمعون أَن يُؤمنُوا لكم وَقد كَانَ فريق مِنْهُم يسمعُونَ كَلَام الله ثمَّ يحرفونه من بعد مَا عقلوه وهم يعلمُونَ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: "Şimdi siz onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelâmını işitirler, sonra da onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi."
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: ثمَّ قَالَ الله لنَبيه وَمن مَعَه من الْمُؤمنِينَ يؤيسهم مِنْهُم {أفتطمعون أَن يُؤمنُوا لكم وَقد كَانَ فريق مِنْهُم يسمعُونَ كَلَام الله} وَلَيْسَ قَوْله التَّوْرَاة كلهَا وَقد سَمعهَا وَلَكنهُمْ الَّذين سَأَلُوا مُوسَى رُؤْيَة رَبهم فَأَخَذتهم الصاعقة فِيهَا
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Sonra Allah, Peygamberine ve onunla birlikte olan müminlere onları ümitsiz kılmak üzere {أفتطمعون أَن يُؤمنُوا لكم وَقد كَانَ فريق مِنْهُم يسمعُونَ كَلَام الله} “Şimdi siz onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelâmını işitirler...” buyurdu. [İşittikleri] sözün bütünü Tevrat değildi; [evet] onu da işitmişlerdi, fakat bunlar Mûsâ'dan Rablerini görmeyi isteyen ve bu yüzden kendilerini yıldırım çarpan kimselerdi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أفتطمعون أَن يُؤمنُوا لكم} الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {أفتطمعون أَن يُؤمنُوا لكم} “Şimdi siz onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: فَالَّذِينَ يحرفونه وَالَّذين يكتبونه م الْعلمَاء مِنْهُم وَالَّذين نبذوا كتاب الله وَرَاء ظُهُورهمْ هَؤُلَاءِ كلهم يهود
"Onu tahrif edenler ve yazanlar onların âlimleridir; Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atanlar da bunların hepsi Yahudilerdir."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {يسمعُونَ كَلَام الله} قَالَ: هِيَ التَّوْرَاة حرفوها
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {يسمعُونَ كَلَام الله} “Allah'ın kelâmını işitirler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "O Tevrat'tır; onu tahrif ettiler."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا وَإِذا خلا بَعضهم إِلَى بعض قَالُوا أتحدثونهم بِمَا فتح الله عَلَيْكُم ليحاجوكم بِهِ عِنْد ربكُم أَفلا تعقلون أوَ لَا يعلمُونَ أَن الله يعلم مَا يسرون وَمَا يعلنون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: "İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İnandık' derler. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyleri onlara anlatıyorsunuz? Hiç akıl erdirmiyor musunuz?' derler. Bilmiyorlar mı ki Allah gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilmektedir!"
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا} أَي بصاحبكم رَسُول الله وَلكنه إِلَيْكُم خَاصَّة وَإِذا خلا بَعضهم إِلَى بعض قَالُوا: لَا تحدثُوا الْعَرَب بِهَذَا فَإِنَّكُم قد كُنْتُم تستفتحون بِهِ عَلَيْكُم فَكَانَ مِنْهُم {ليحاجوكم بِهِ عِنْد ربكُم} أَي يقرونَ أَنه نَبِي وَقد علمْتُم أَنه قد أَخذ عَلَيْكُم الْمِيثَاق باتباعه وَهُوَ يُخْبِرهُمْ أَنه النَّبِي الَّذِي كَانَ ينْتَظر ونجده فِي كتَابنَا اجحدوه وَلَا تقروا بِهِ
İbn İshâk ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا} “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İnandık' derler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yani: 'Arkadaşınızın Allah'ın Resulü olduğuna inandık, fakat o yalnızca size [gönderilmiştir]' derler. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Bunu Araplara anlatmayın; zira siz vaktiyle onlara karşı onunla zafer diliyordunuz, oysa o onlardan çıktı. {ليحاجوكم بِهِ عِنْد ربكُم} “Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil olarak kullansınlar diye mi [anlatıyorsunuz?]” Yani onun peygamber olduğunu ikrar etmiş olursunuz; oysa ona uymanız konusunda sizden kesin söz alındığını biliyorsunuz. O, onlara beklenen ve kitabımızda bulduğumuz peygamber olduğunu haber vermektedir. Onu inkâr edin ve bunu ikrar etmeyin!' [derler]."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا} الْآيَة
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا} “İman edenlerle karşılaştıkları zaman...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: هَذِه الْآيَة فِي الْمُنَافِقين من الْيَهُود
"Bu ayet Yahudilerin münafıkları hakkındadır."
وَقَوله {بِمَا فتح الله عَلَيْكُم} يَعْنِي بِمَا أكْرمكُم بِهِ
{بِمَا فتح الله عَلَيْكُم} “Allah'ın size açıkladığı / bahşettiği şeyleri” buyruğu, "Size ikram ettiği şeyleri" demektir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: قَامَ النَّبِي ﷺ يَوْم قُرَيْظَة تَحت حصونهم فَقَالَ يَا إخْوَان القردة والخنازير وَيَا عَبدة الطاغوت
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kureyza günü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onların kalelerinin altında durup: 'Ey maymunların ve domuzların kardeşleri ve ey tâğûta tapanlar!' buyurdu.
فَقَالُوا: من أخبر هَذَا الْأَمر مُحَمَّد مَا خرج هَذَا الْأَمر إِلَّا مِنْكُم {أتحدثونهم بِمَا فتح الله عَلَيْكُم} بِمَا حكم الله ليَكُون لَهُم حجَّة عَلَيْكُم
Bunun üzerine onlar: 'Bu durumu Muhammed'e kim haber verdi? Bu haber ancak sizden çıkmıştır. {أتحدثونهم بِمَا فتح الله عَلَيْكُم} “Rabbinizin huzurunda aleyhinize bir delil olsun diye mi Allah'ın size hükmettiği şeyleri onlara anlatıyorsunuz?”' dediler."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا يدخلن علينا قَصَبَة الْمَدِينَة إِلَّا مُؤمن
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Medine'nin merkezine yanımıza ancak mümin olan girsin!" buyurmuştur.
فَقَالَ: رُؤَسَاء الْيَهُود: اذْهَبُوا فَقولُوا آمنا واكفروا إِذا رجعتم إِلَيْنَا فَكَانُوا يأْتونَ الْمَدِينَة بالبكر ويرجعون إِلَيْهِم بعد الْعَصْر وَهُوَ قَوْله (وَقَالَت طَائِفَة من أهل الْكتاب آمنُوا بِالَّذِي أنزل على الَّذين آمنُوا وَجه النَّهَار واكفروا آخِره) (آل عمرَان الْآيَة ٧٢) وَكَانُوا يَقُولُونَ: إِذا دخلُوا الْمَدِينَة نَحن مُسلمُونَ ليعلموا خبر رَسُول الله ﷺ وَأمره فَكَانَ الْمُؤْمِنُونَ يظنون أَنهم مُؤمنُونَ فَيَقُولُونَ لَهُم: أَلَيْسَ قد قَالَ لكم فِي التَّوْرَاة كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُونَ: بلَى
Bunun üzerine Yahudi ileri gelenleri: "Gidin 'İman ettik' deyin, bize döndüğünüzde ise inkâr edin" dediler. Böylece sabahleyin Medine'ye geliyor, ikindiden sonra da onların yanına dönüyorlardı. Nitekim: (وَقَالَت طَائِفَة من أهل الْكتاب آمنُوا بِالَّذِي أنزل على الَّذين آمنُوا وَجه النَّهَار واكفروا آخِره) (Âl-i İmrân suresi, 72. ayet) “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin” buyruğu bunu anlatmaktadır. Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberini ve durumunu öğrenmek için Medine'ye girdiklerinde: "Biz Müslümanız" diyorlardı. Müminler de onların iman ettiğini sanarak kendilerine: "Tevrat'ta size şöyle şöyle söylenmemiş miydi?" diyorlar, onlar da: "Evet" diye cevap veriyorlardı.
فَإِذا رجعُوا إِلَى قَومهمْ قَالُوا {أتحدثونهم بِمَا فتح الله عَلَيْكُم} الْآيَة
Kavimlerine döndüklerinde ise [diğerleri]: {أتحدثونهم بِمَا فتح الله عَلَيْكُم} “Allah'ın size açıkladığı şeyleri onlara anlatıyor musunuz?...” ayetini söylediler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي نَاس من الْيَهُود آمنُوا ثمَّ نافقوا فَكَانُوا يحدثُونَ الْمُؤمنِينَ من الْعَرَب بِمَا عذبُوا بِهِ فَقَالَ بَعضهم لبَعض {أتحدثونهم بِمَا فتح الله عَلَيْكُم} من الْعَذَاب لِيَقُولُوا نَحن أحب إِلَى الله مِنْكُم وَأكْرم على الله مِنْكُم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Bu ayet, iman edip sonra münafıklık yapan bir grup Yahudi hakkında indi. Bunlar Araplardan olan müminlere çektikleri azapları anlatıyorlardı. Bunun üzerine birbirlerine: 'Biz Allah'a sizden daha sevgili ve O'nun katında sizden daha değerliyiz desinler diye mi {أتحدثونهم بِمَا فتح الله عَلَيْكُم} Allah'ın size açtığı azabı onlara anlatıyorsunuz?' dediler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة أَن امْرَأَة من الْيَهُود أَصَابَت فَاحِشَة فجاؤوا إِلَى النَّبِي ﷺ يَبْتَغُونَ مِنْهُ الحكم رَجَاء الرُّخْصَة فَدَعَا رَسُول الله ﷺ عالمهم وَهُوَ ابْن صوريا فَقَالَ لَهُ: احكم
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre Yahudilerden bir kadın zina etmişti. Bir ruhsat bulma ümidiyle hüküm vermesi için Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların âlimi olan İbn Sûriyâ'yı çağırıp ona: "Hükmet!" dedi.
قَالَ: فجبؤه
[İbn Sûriyâ]: "Ona tecbie (yüzü ters gelecek şekilde eşeğe bindirme) cezası verin" dedi.
والتجبئة يحملونه على حمَار ويجعلون على وَجهه إِلَى ذَنْب الْحمار
Tecbie; onu bir eşeğe bindirip yüzünü eşeğin kuyruğuna doğru çevirmeleridir.
فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: أبحكم الله حكمت قَالَ: لَا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Allah'ın hükmüyle mi hükmettin?" buyurdu. O: "Hayır" dedi.
وَلَكِن نِسَاءَنَا كن حسانا فأسرع فِيهِنَّ رجالنا فغيرنا الحكم وَفِيه أنزلت {وَإِذا خلا بَعضهم إِلَى بعض} الْآيَة
"Fakat bizim kadınlarımız güzeldi; erkeklerimiz de onlara rağbet gösteriyordu, bu yüzden hükmü değiştirdik." İşte bunun hakkında {وَإِذا خلا بَعضهم إِلَى بعض} “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında...” ayeti indi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا} قَالُوا: هم الْيَهُود وَكَانُوا إِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا فصانعوهم بذلك ليرضوا عَنْهُم وَإِذا خلا بَعضهم إِلَى بعض نهى بَعضهم بَعْضًا أَن يحدثوا بِمَا فتح الله عَلَيْهِم وَبَين لَهُم فِي كِتَابه من أَمر مُحَمَّد ﵇ رفعته ونبوته وَقَالُوا: إِنَّكُم إِذا فَعلْتُمْ ذَلِك احْتَجُّوا عَلَيْكُم بذلك عِنْد ربكُم {أَفلا تعقلون أَو لَا يعلمُونَ أَن الله يعلم مَا يسرون وَمَا يعلنون} قَالَ: مَا يعلنون من أَمرهم وَكَلَامهم إِذا لقوا الَّذين آمنُوا وَمَا يسرون إِذا خلا بَعضهم إِلَى بعض من كفرهم بِمُحَمد ﷺ وتكذيبهم بِهِ وهم يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا} “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: 'İnandık' derler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bunlar Yahudilerdir. İman edenlerle karşılaştıklarında, kendilerinden hoşnut olsunlar diye onlara yaranmak için 'İnandık' derlerdi. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise, Muhammed aleyhisselâm'ın durumu, yüceliği ve peygamberliği hakkında Allah'ın kendilerine açıkladığı ve Kitabı'nda beyan ettiği şeyleri anlatmaktan birbirlerini menederlerdi. Ve şöyle derlerdi: 'Eğer böyle yaparsanız, Rabbinizin huzurunda bununla aleyhinize delil getirirler. {أَفلا تعقلون أَو لَا يعلمُونَ أَن الله يعلم مَا يسرون وَمَا يعلنون} Hiç akıl erdirmiyor musunuz? Bilmiyorlar mı ki Allah gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilmektedir!' Katâde dedi ki: Açığa vurdukları şey; iman edenlerle karşılaştıklarında söyledikleri sözler ve durumlarıdır; gizledikleri şey ise baş başa kaldıklarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edip yalanlamalarıdır; oysa onu yanlarındaki [kitapta] yazılı bulmaktadırlar."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {أَو لَا يعلمُونَ أَن الله يعلم مَا يسرون} يَعْنِي من كفرهم بِمُحَمد وتكذيبهم بِهِ {وَمَا يعلنون} حِين قَالُوا للْمُؤْمِنين: آمنا
İbn Cerîr'in Ebu'l-Âliye'den bildirdiğine göre o, {أَو لَا يعلمُونَ أَن الله يعلم مَا يسرون} “Bilmiyorlar mı ki Allah gizlediklerini...” ayeti hakkında: "Yani Muhammed'i inkâr etmelerini ve onu yalanlamalarını [bilir]"; {وَمَا يعلنون} “...açığa vurduklarını da bilmektedir” ayeti hakkında da: "Müminlere 'İnandık' dedikleri zamanki sözlerini [bilir]" demiştir.
قَوْله تَعَالَى: وَمِنْهُم أُمِّيُّونَ لَا يعلمُونَ الْكتاب إِلَّا أماني وَإِن هم إِلَّا يظنون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: "Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar."
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الأميون قوم لم يصدقُوا رَسُولا أرْسلهُ الله وَلَا كتابا أنزلهُ فَكَتَبُوا كتابا بِأَيْدِيهِم ثمَّ قَالُوا لقوم سفلَة جهال: هَذَا من عِنْد الله
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ümmîler; Allah'ın gönderdiği hiçbir elçiyi ve indirdiği hiçbir kitabı tasdik etmeyen bir topluluktur. Kendi elleriyle bir kitap yazdılar, sonra ayak takımından olan cahil bir topluluğa: 'Bu Allah katındandır' dediler."
وَقَالَ: قد أخْبرهُم أَنهم يَكْتُبُونَ بِأَيْدِيهِم ثمَّ سماهم أُمِّيين لجحودهم كتب الله وَرُسُله
Ve şöyle dedi: "Onların elleriyle yazdıklarını haber vermiş, ardından Allah'ın kitaplarını ve elçilerini inkâr etmeleri sebebiyle onları 'ümmîler' olarak isimlendirmiştir."
وَأخرج ابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ فِي قَوْله {وَمِنْهُم أُمِّيُّونَ لَا يعلمُونَ الْكتاب} قَالَ: مِنْهُم من لَا يحسن أَن يكْتب
İbn Cerîr'in İbrâhim en-Nehaî'den bildirdiğine göre o, {وَمِنْهُم أُمِّيُّونَ لَا يعلمُونَ الْكتاب} “Onlardan bir kısmı da Kitab'ı bilmeyen ümmîlerdir” ayeti hakkında: "Onlardan kimisi yazı yazmayı beceremez" demiştir.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمِنْهُم أُمِّيُّونَ لَا يعلمُونَ الْكتاب} قَالَ: لَا يَدْرُونَ مَا فِيهِ {وَإِن هم إِلَّا يظنون} وهم يجحدون نبؤتك بِالظَّنِّ
İbn İshâk ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَمِنْهُم أُمِّيُّونَ لَا يعلمُونَ الْكتاب} “Onlardan bir kısmı da Kitab'ı bilmeyen ümmîlerdir” ayeti hakkında: "İçinde ne olduğunu bilmezler"; {وَإِن هم إِلَّا يظنون} “Ve onlar sadece zanda bulunurlar” ayeti hakkında da: "Zanna dayanarak senin peygamberliğini inkâr ederler" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمِنْهُم أُمِّيُّونَ لَا يعلمُونَ الْكتاب} قَالَ: نَاس من يهود لم يَكُونُوا يعلمُونَ من الْكتاب شَيْئا وَكَانُوا يَتَكَلَّمُونَ بِالظَّنِّ بِغَيْر مَا فِي كتاب الله ويقولن هُوَ من الْكتاب أماني تمنونها
İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَمِنْهُم أُمِّيُّونَ لَا يعلمُونَ الْكتاب} “Onlardan bir kısmı da Kitab'ı bilmeyen ümmîlerdir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yahudilerden bir grup insan Kitap'tan hiçbir şey bilmiyorlardı. Allah'ın Kitabı'nda bulunmayan şeyleri zanna dayanarak konuşuyor ve 'Bu Kitap'tandır' diyorlardı; bunlar kendi kuruntularıydı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا أماني} قَالَ: إِلَّا أَحَادِيث
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِلَّا أماني} “...ancak birtakım kuruntuları [bilirler]” ayeti hakkında: "Ancak birtakım sözler [bilirler]" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا أماني} قَالَ: إِلَّا قولا يَقُولُونَ بأفواههم كذبا
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِلَّا أماني} “...ancak birtakım kuruntuları [bilirler]” ayeti hakkında: "Ağızlarıyla yalan olarak söyledikleri bir sözden ibarettir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {إِلَّا أماني} قَالَ: إِلَّا كذبا {وَإِن هم إِلَّا يظنون} قَالَ: الا يكذبُون
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {إِلَّا أماني} “...ancak birtakım kuruntuları [bilirler]” ayeti hakkında: "Ancak yalan [bilirler]"; {وَإِن هم إِلَّا يظنون} “Ve onlar sadece zanda bulunurlar” ayeti hakkında da: "Sadece yalan söylerler" demiştir.