وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن شُرَيْح بن عبيد أَن النَّبِي ﷺ لما صعد إِلَى السَّمَاء رأى جِبْرِيل فِي خلقته منظومة أجنحته بالزبرجد واللؤلؤ والياقوت قَالَ: فخيل إليّ أَن مَا بَين عَيْنَيْهِ قد سد الْأُفق وَكُنَّا أرَاهُ قبل ذَلِك على صور مُخْتَلفَة وَأكْثر مَا كنت أرَاهُ على صُورَة دحْيَة الْكَلْبِيّ وَكنت أَحْيَانًا أرَاهُ كَمَا يرى الرجل صَاحبه من وَرَاء الغربال
Ebû'ş-Şeyh'in Şüreyh b. Ubeyd'den bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem göğe yükseldiğinde Cibrîl'i kendi yaratılış suretinde gördü; kanatları zebercet, inci ve yakutla bezenmişti. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Bana öyle geldi ki onun iki gözünün arası ufku kapatmıştı. Bundan önce onu farklı suretlerde görürdüm; en çok da Dıhye el-Kelbî'nin suretinde görürdüm. Bazen de onu, kişinin arkadaşını kalburun arkasından gördüğü gibi görürdüm."
وَأخرج ابْن جرير عَن حُذَيْفَة وَقَتَادَة
İbn Cerîr'in Huzeyfe ve Katâde'den bildirdiğine göre,
دخل حَدِيث بَعضهم لبَعض لجبريل جَنَاحَانِ وَعَلِيهِ وشاح من در منظوم وَهُوَ براق الثنايا أجلى الجبينين وَرَأسه حُبكَ حبكاً مثل المرجان وَهُوَ اللُّؤْلُؤ كَأَنَّهُ الثَّلج وَقَدمَاهُ إِلَى الخضرة
—birbirlerinin rivayeti birbirine dahil edilerek—: Cibrîl'in iki kanadı vardır, üzerinde dizili incilerden bir kuşak bulunmaktadır. Ön dişleri parıldar, alnı açıktır. Başı mercan gibi örgü örgüdür; o kar gibi [beyaz] bir incidir ve ayakları yeşile çalmaktadır.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ مَا بَين مَنْكِبي جِبْرِيل مسيرَة خَمْسمِائَة عَام للطائر السَّرِيع الطيران
Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cibrîl'in iki omzunun arası, hızlı uçan bir kuşun beş yüz yıllık mesafe uçuşu kadardır."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن وهب بن مُنَبّه
Ebû'ş-Şeyh'in Vehb b. Münebbih'ten bildirdiğine göre,
أَنه سُئِلَ عَن خلق جِبْرِيل فَذكر أَن مَا بَين مَنْكِبَيْه من ذِي إِلَى ذِي خَفق الطير سَبْعمِائة عَام
ona Cibrîl'in yaratılışı sorulduğunda, onun iki omzunun arasının, kuşun kanat çırpışıyla bir uçtan diğer uca yedi yüz yıllık mesafe olduğunu belirtmiştir.
وَأخرج ابْن سعد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عمار بن أبي عمار
İbn Sa'd ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Ammâr b. Ebî Ammâr'dan bildirdiğine göre,
إِن حَمْزَة بن عبد الْمطلب قَالَ: يَا رَسُول الله أَرِنِي جِبْرِيل على صورته
Hamza b. Abdilmuttalib: "Ey Allah'ın Resûlü, Cibrîl'i bana kendi suretinde göster" demiştir.
قَالَ إِنَّك لَا تَسْتَطِيع أَن ترَاهُ
[Resûlullah]: "Sen onu görmeye güç yetiremezsin" buyurdu.
قَالَ: بلَى فأرنيه
[Hamza]: "Hayır, [güç yetiririm,] onu bana göster" dedi.
قَالَ: فَاقْعُدْ
[Resûlullah]: "O halde otur" buyurdu.
فَقعدَ فَنزل جِبْرِيل على خَشَبَة كَانَت الْكَعْبَة يلقِي الْمُشْركُونَ عَلَيْهَا ثِيَابهمْ إِذا طافوا فَقَالَ النَّبِي ﷺ: ارْفَعْ طرفك
[Hamza] oturdu. Bunun üzerine Cibrîl, Kâbe'deki müşriklerin tavaf ederken elbiselerini üzerine bıraktıkları bir ahşabın üzerine indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Gözünü kaldır,
فَانْظُر فَرفع طرفه فَرَأى قَدَمَيْهِ مثل الزبرجد الْأَخْضَر فَخر مغشياً عَلَيْهِ
bak" buyurdu. [Hamza] gözünü kaldırdı ve onun ayaklarını yeşil zebercet gibi gördü; ardından bayılarak yere düştü.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد عَن ابْن شهَاب أَن رَسُول الله ﷺ سَأَلَ جِبْرِيل أَن يترأى لَهُ فِي صورته فَقَالَ جِبْرِيل: إِنَّك لن تطِيق ذَلِك
ez-Zühd'de İbnü'l-Mübârek'in İbn Şihâb'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'den kendisine kendi suretinde görünmesini istedi. Cibrîl: "Sen buna güç yetiremezsin" dedi.
قَالَ: إِنِّي أحب أَن تفعل
[Resûlullah]: "Bunu yapmanı çok isterim" buyurdu.
فَخرج رَسُول الله ﷺ إِلَى الْمصلى فِي لَيْلَة مُقْمِرَة فَأَتَاهُ جِبْرِيل فِي صورته فَغشيَ على رَسُول الله ﷺ حِين رَآهُ ثمَّ أَفَاق وَجِبْرِيل مُسْنده وَوَاضِع إِحْدَى يَدَيْهِ على صَدره والآخرى بَين كَتفيهِ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا كنت أرى أَن شَيْئا من الْخلق هَكَذَا فَقَالَ جِبْرِيل: فَكيف لَو رَأَيْت إسْرَافيل إِن لَهُ لاثني عشر جنَاحا مِنْهَا جنَاح فِي الْمشرق وَجَنَاح فِي الْمغرب وَإِن الْعَرْش على كَاهِله وَإنَّهُ لَيَتَضَاءَل أَحْيَانًا لِعَظَمَة الله ﷿ حَتَّى يصير مثل الْوَصع حَتَّى مَا يحمل عرشته إِلَّا عَظمته
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mehtaplı bir gecede musallâya çıktı. Cibrîl ona kendi suretinde geldi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce bayıldı. Sonra Cibrîl onu desteklemiş, ellerinden birini göğsüne, diğerini de iki omzunun arasına koymuş vaziyette iken [Resûlullah] kendine geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yaratılmışlardan herhangi bir şeyin böyle olduğunu düşünmezdim" buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl şöyle dedi: "Bir de İsrâfîl'i görseydin nasıl olurdu! Şüphesiz onun on iki kanadı vardır; onlardan bir kanat doğuda, bir kanat batıdadır. Arş onun omuzları üzerindedir. O, aziz ve celil olan Allah'ın azameti karşısında bazen öyle küçülür ki küçük bir kuş gibi olur; öyle ki onun arşını sadece O'nun azameti taşır."
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن أبي جَعْفَر قَالَ: كَانَ أَبُو بكر يسمع مُنَاجَاة جِبْرِيل لرَسُول الله ﷺ وَلَا يرَاهُ
el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd'un Ebû Ca'fer'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ebû Bekir, Cibrîl'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile gizlice konuşmasını duyar, fakat onu görmezdi."
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ لي النَّبِي ﷺ لما رَأَيْت جِبْرِيل لم يره خلق إِلَّا عمي إِلَّا أَن يكون نَبيا وَلَكِن أَن جعل ذَلِك فِي آخر عمرك
Hâkim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cibrîl'i gördüğümde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle dedi: 'Peygamber olması müstesna, onu gören hiçbir mahluk yoktur ki kör olmasın; ancak bunun ömrünün sonuna ertelenmesi hariç.'"
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي سعيد عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ إِن فِي الْجنَّة لنهرا مَا يدْخلهُ جِبْرِيل من دخلة فَيخرج فينتفض إِلَّا خلق الله من كل قَطْرَة تقطر ملكا
Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Saîd'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennette öyle bir nehir vardır ki, Cibrîl ona her dalıp çıkışında ve silkinmesinde, Allah damlayan her bir damladan bir melek yaratır."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَلَاء بن هَارُون قَالَ: لجبريل فِي كل يَوْم انغماسة فِي نهر الْكَوْثَر ثمَّ ينتفض فَكل قَطْرَة يخلق مِنْهَا ملك
Ebû'ş-Şeyh'in Ebü'l-Alâ b. Hârûn'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cibrîl her gün Kevser nehrine bir defa dalar, sonra silkinir ve her bir damladan bir melek yaratılır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن جِبْرِيل ليأتيني كَمَا يَأْتِي الرجل صَاحبه فِي ثِيَاب بيض مَكْفُوفَة بِاللُّؤْلُؤِ والياقوت رَأسه كالحبك وشعره كالمرجان ولونه كالثلح أجلى الجبين براق الثنايا عَلَيْهِ وشاحان من در
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cibrîl bana, kişinin arkadaşına geldiği gibi inci ve yakutla süslenmiş beyaz elbiseler içinde gelirdi; başı örgülü gibi, saçları mercan gibi, ten rengi kar gibiydi; alnı açık, ön dişleri parıldayan biri olup üzerinde dizili incilerden iki kuşak vardı.
منظوم وجناحاه أخضران وَرجلَاهُ مغموستان فِي الخضرة وَصورته الَّتِي صور عَلَيْهَا تملأ مَا بَين الأفقين وَقد قَالَ ﷺ: أشتهي أَن أَرَاك فِي صُورَتك يَا روح الله
İki kanadı yeşildi, iki ayağı yeşilliğe batırılmıştı. Yaratıldığı asıl sureti iki ufkun arasını doldurmaktadır. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Rûhullah, seni kendi suretinde görmeyi çok arzu ediyorum' buyurdu.
فتحوّل لَهُ فِيهَا فسدَّ مَا بَين الأفقين
Bunun üzerine onun için o surete büründü ve iki ufkun arasını kapladı."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لجبريل هَل ترى رَبك قَالَ: إِن بيني وَبَينه لسَبْعين حِجَابا من نَار أَو نور لَو رَأَيْت أدناه لاحترقت
Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Enes'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: "Rabbini görüyor musun?" diye sordu. [Cibrîl]: "Benimle O'nun arasında ateşten veya nurdan yetmiş perde vardır; şayet en yakındakini görecek olsam mutlaka yanardım" dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية بِسَنَد واه عَن أبي هرير
Taberânî, İbn Merdûye ve Hilye'de Ebû Nuaym'ın zayıf bir senetle Ebû Hureyre'den bildirdiklerine göre,
أنَّ رجلا من الْيَهُود أَتَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله هَل احتجب الله بِشَيْء عَن خلقه غير السَّمَوَات قَالَ: نعم بَينه وَبَين الْمَلَائِكَة الَّذين حول الْعَرْش سَبْعُونَ حِجَابا من نور وَسَبْعُونَ حِجَابا من نَار وَسَبْعُونَ حِجَابا من ظلمَة وَسَبْعُونَ حِجَابا من رفارف الاستبرق وَسَبْعُونَ حِجَابا من ظلمَة وَسَبْعُونَ حِجَابا من رفاف السندس وَسَبْعُونَ حِجَابا من در أَبيض وَسَبْعُونَ حِجَابا من در أَخْضَر وَسَبْعُونَ حِجَابا من در أَحْمَر وَسَبْعُونَ حِجَابا من در أصفر وَسَبْعُونَ حِجَابا من در أَخْضَر وَسَبْعُونَ حِجَابا من ضِيَاء وَسَبْعُونَ حِجَابا من ثلج وَسَبْعُونَ حِجَابا من برد وَسَبْعُونَ حِجَابا من عَظمَة الله الَّتِي لَا تُوصَف قَالَ: فَأَخْبرنِي عَن ملك الله الَّذِي يَلِيهِ فَقَالَ النَّبِي ﷺ: إِن الْملك الَّذِي يَلِيهِ إسْرَافيل ثمَّ جِبْرِيل ثمَّ مِيكَائِيل ثمَّ ملك الْمَوْت ﵈
Yahudilerden bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, Allah yarattıklarına karşı göklerden başka bir şeyle perdelendi mi?" dedi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Evet, O'nunla Arş'ın etrafındaki melekler arasında nurdan yetmiş perde, ateşten yetmiş perde, karanlıktan yetmiş perde, kalın ipekten yetmiş saçak/örtü, karanlıktan yetmiş perde, ince ipekten yetmiş örtü, beyaz inciden yetmiş perde, yeşil inciden yetmiş perde, kırmızı inciden yetmiş perde, sarı inciden yetmiş perde, yeşil inciden yetmiş perde, ışıktan yetmiş perde, kardan yetmiş perde, doludan yetmiş perde ve Allah'ın vasfedilemeyen azametinden yetmiş perde vardır." [Adam]: "O halde bana O'na en yakın olan melekten haber ver" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "O'na en yakın olan melek İsrâfîl'dir, sonra Cibrîl, sonra Mîkâîl, sonra da Ölüm Meleğidir —hepsine selâm olsun—" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي عمرَان الْجونِي أَنه بلغه أَن جِبْرِيل أَتَى النَّبِي ﷺ وَهُوَ يبكي فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: وَمَا يبكيك قَالَ: وَمَالِي لَا أبْكِي
ez-Zühd'de Ahmed'in Ebû İmrân el-Cevnî'den bildirdiğine göre ona şu haber ulaşmıştır: Cibrîl ağlayarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Seni ağlatan nedir?" buyurdu. [Cibrîl]: "Nasıl ağlamayayım?
فوَاللَّه مَا جَفتْ لي عين مُنْذُ خلق الله النَّار مَخَافَة أَن أعصيه فيقذفني فِيهَا
Allah'a yemin olsun ki, Allah cehennemi yarattığından beri O'na isyan edip de beni oraya atar korkusuyla gözüm asla kurumadı" dedi.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن رَبَاح قَالَ حدثت أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لجبريل: لم تأتني إِلَّا وَأَنت صَار بَين عَيْنَيْك قَالَ: إِنِّي لم أضْحك مُنْذُ خلقت النَّار
ez-Zühd'de Ahmed'in Rebâh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bana anlatıldığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: "Bana her gelişinde iki kaşının arasını çatmış oluyorsun, [sebebi nedir?]" buyurdu. [Cibrîl]: "Cehennem yaratıldığından beri ben hiç gülmedim" dedi.
وَأخرج أَحْمد فِي مُسْنده وَأَبُو الشَّيْخ عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لجبريل: مَالِي لم أر مِيكَائِيل ضَاحِكا قطّ قَالَ: مَا ضحك مِيكَائِيل مُنْذُ خلقت النَّار
Müsned'inde Ahmed ve Ebû'ş-Şeyh'in Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e: "Neden Mîkâîl'i hiç gülerken görmüyorum?" diye sordu. [Cibrîl]: "Cehennem yaratıldığından beri Mîkâîl hiç gülmedi" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عبد الْعَزِيز بن أبي رواد قَالَ نظر الله إِلَى جِبْرِيل وَمِيكَائِيل وهما يَبْكِيَانِ فَقَالَ الله: مَا يبكيكما وَقد علمتما إِنِّي لَا أجور
Ebû'ş-Şeyh'in Abdülazîz b. Ebî Revvâd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Allah, Cibrîl ve Mîkâîl'e ağlarlarken baktı ve: "Benim haksızlık etmeyeceğimi bildiğiniz halde sizi ağlatan nedir?" buyurdu.
فَقَالَا: يَا رب إِنَّا لَا نَأْمَن مكرك
Onlar: "Ey Rabbimiz, biz Sen'in mekrinden güvende olamayız" dediler.
قَالَ: هَكَذَا فافعلا فَإِنَّهُ لَا يَأْمَن مكري إِلَّا كل خاسر
[Allah]: "İşte böyle yapın; zira hüsrana uğrayanlardan başkası Benim mekrimden güvende olmaz" buyurdu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ من طَرِيق اللَّيْث عَن خَالِد بن سعيد قَالَ: بلغنَا أَن إسْرَافيل
Ebû'ş-Şeyh'in Leys yoluyla Hâlid b. Saîd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre İsrâfîl,
يُؤذن لأهل السَّمَاء فَيُؤذن لأثنتي عشرَة سَاعَة من النَّهَار ولاثنتي عشرَة سَاعَة من اللَّيْل لكل سَاعَة تأذين يسمع تأذينه من فِي السَّمَوَات السَّبع وَمن فِي الْأَرْضين السَّبع إِلَّا الْجِنّ والإِنس ثمَّ يتَقَدَّم بهم عَظِيم الْمَلَائِكَة فَيصَلي بهم
gök ehli için ezan okur. Gündüzün on iki saatinde ve gecenin on iki saatinde her saat için ezan okur; onun ezanını cinler ve insanlar hariç yedi gökte ve yedi yerde bulunan herkes işitir. Sonra meleklerin büyüğü öne geçip onlara namaz kıldırır.
قَالَ: وبلغنا أَن مِيكَائِيل يؤم الْمَلَائِكَة فِي الْبَيْت الْمَعْمُور
Dedi ki: Bize ulaştığına göre Mîkâîl, Beyt-i Ma'mûr'da meleklere imamlık yapmaktadır.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن زيد بن رفيع قَالَ دخل على رَسُول الله ﷺ جِبْرِيل وَمِيكَائِيل وَهُوَ يستاك فناول رَسُول الله ﷺ جِبْرِيل السِّوَاك فَقَالَ جِبْرِيل: كبر
el-Hakîm et-Tirmizî'nin Zeyd b. Refî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem misvaklanırken Cibrîl ve Mîkâîl yanına girdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem misvağı Cibrîl'e uzattı. Cibrîl: "Büyük olandan başla"
قَالَ جِبْرِيل: ناول مِيكَائِيل فَإِنَّهُ أكبر
dedi [ve ekledi]: "Mîkâîl'e ver; çünkü o daha büyüktür."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة بن خَالِد أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله أَي الْخلق أكْرم على الله ﷿ قَالَ: لَا أَدْرِي
Ebû'ş-Şeyh'in İkrime b. Hâlid'den bildirdiğine göre bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, mahlukatın Allah azze ve celle katında en değerlisi hangisidir?" dedi. [Resûlullah]: "Bilmiyorum" buyurdu.
فَجَاءَهُ جِبْرِيل ﵇ فَقَالَ: يَا جِبْرِيل أَي الْخلق أكْرم على الله قَالَ: لَا أَدْرِي
Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona geldi. [Resûlullah]: "Ey Cibrîl, yaratılmışların Allah katında en değerlisi hangisidir?" diye sordu. O da: "Bilmiyorum" dedi.
فعرج جِبْرِيل ثمَّ هَبَط فَقَالَ: أكْرم الْخلق على الله جِبْرِيل وَمِيكَائِيل واسرافيل وَملك الْمَوْت فأمَّا جِبْرِيل فَصَاحب الْحَرْب وَصَاحب الْمُرْسلين وَأما مِيكَائِيل فَصَاحب كل قَطْرَة تسْقط وكل ورقة تنيت وكل ورقة تسْقط وَأما ملك الْمَوْت فَهُوَ مُوكل بِقَبض كل روح عبد فِي بر أَو بَحر وَأما إسْرَافيل فأمين الله بَينه وَبينهمْ
Cibrîl yukarı yükseldi, sonra aşağı indi ve şöyle dedi: "Mahlukatın Allah katında en değerlisi Cibrîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve Ölüm Meleğidir. Cibrîl'e gelince; o harp ve peygamberler vazifelisidir. Mîkâîl'e gelince; o düşen her damla, biten her yaprak ve düşen her yaprak vazifelisidir. Ölüm Meleğine gelince; o karada ve denizde her kulun ruhunu kabzetmekle görevlidir. İsrâfîl'e gelince; o, Allah ile onlar arasında Allah'ın emînidir."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أقرب الْخلق إِلَى الله جِبْرِيل وَمِيكَائِيل وإسرافيل وهم مِنْهُ مسيرَة خمسين ألف سنة جِبْرِيل عَن يَمِينه وَمِيكَائِيل عَن يسَاره وإسرافيل بَينهمَا
Ebû'ş-Şeyh'in Câbir b. Abdullah'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Mahlukatın Allah'a en yakın olanları Cibrîl, Mîkâîl ve İsrâfîl'dir; onlar O'ndan elli bin yıllık mesafededirler. Cibrîl O'nun sağında, Mîkâîl solunda, İsrâfîl de ikisinin arasındadır."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن خَالِد بن أبي عمرَان قَالَ: جِبْرِيل أَمِين الله إِلَى رسله وَمِيكَائِيل يتلَقَّى الْكتب الَّتِي تلقى من أَعمال النَّاس وإسرافيل كمنزلة الْحَاجِب
Ebû'ş-Şeyh'in Hâlid b. Ebî İmrân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cibrîl, peygamberlerine karşı Allah'ın emînidir. Mîkâîl, insanların amellerinden sunulan amel defterlerini teslim alır. İsrâfîl ise perdeci (hâcip) konumundadır."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إسْرَافيل صَاحب الصُّور وَجِبْرِيل عَن يَمِينه وَمِيكَائِيل عَن يسَاره وَهُوَ بَينهمَا
Saîd b. Mansûr, Ahmed, el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İsrâfîl Sûr'un sahibidir; Cibrîl onun sağında, Mîkâîl solundadır, o da ikisinin arasındadır."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن وهب قَالَ: إِن أدنى الْمَلَائِكَة من الله جِبْرِيل ثمَّ مِيكَائِيل فَإِذا ذكر عبدا بِأَحْسَن عمله قَالَ: فلَان بن فلَان عمل كَذَا وَكَذَا من طَاعَتي صلوَات الله عَلَيْهِ ثمَّ سَأَلَ مِيكَائِيل جِبْرِيل مَا أحدث رَبنَا فَيَقُول:
Ebû'ş-Şeyh'in Vehb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'a meleklerin en yakını Cibrîl, sonra Mîkâîl'dir. Bir kulu en güzel ameliyle andığı zaman [Allah]: 'Falanca oğlu falanca Bana itaatten şu şu ameli işledi; Allah'ın salâtı onun üzerine olsun' buyurur. Sonra Mîkâîl Cibrîl'e: 'Rabbimiz ne buyurdu?' diye sorar. O da:
فلَان بن فلَان ذكر بِأَحْسَن عمله فصلى عَلَيْهِ صلوَات الله عَلَيْهِ ثمَّ سَأَلَ مِيكَائِيل من يرَاهُ من أهل السَّمَاء فَيَقُول: مَاذَا أحدث رَبنَا فَيَقُول: ذكر فلَان بن فلَان بِأَحْسَن عمله فصلى عَلَيْهِ صلوَات الله عَلَيْهِ فَلَا يزَال يَقع إِلَى الأَرْض
'Falanca oğlu falanca en güzel ameliyle anıldı ve O ona salât etti; Allah'ın salâtı onun üzerine olsun' der. Sonra Mîkâîl gök ehlinden gördüğü kimseye sorar: 'Rabbimiz ne buyurdu?' O da: 'Falanca oğlu falanca en güzel ameliyle anıldı ve O ona salât etti; Allah'ın salâtı onun üzerine olsun' der ve bu [haber] yeryüzüne inene kadar devam eder.
وَإِذا ذكر عبدا بِأَسْوَأ عمله قَالَ: عَبدِي فلَان بن فلَان عمل كَذَا وَكَذَا من معصيتي فلعنتي عَلَيْهِ ثمَّ سَأَلَ مِيكَائِيل جِبْرِيل مَاذَا أحث رَبنَا فَيَقُول: ذكر فلَان بن فلَان بِأَسْوَأ عمله فَعَلَيهِ لعنة الله فَلَا يزَال يَقع من سَمَاء إِلَى سَمَاء حَتَّى يَقع إِلَى الأَرْض
Bir kulu da en kötü ameliyle andığı zaman [Allah]: 'Kulum falanca oğlu falanca Bana isyandan şu şu ameli işledi; lanetim onun üzerine olsun' buyurur. Sonra Mîkâîl Cibrîl'e: 'Rabbimiz ne buyurdu?' diye sorar. O da: 'Falanca oğlu falanca en kötü ameliyle anıldı; Allah'ın laneti onun üzerine olsun' der ve bu [haber] yeryüzüne inene kadar semadan semaya geçmeye devam eder."
وَأخرج الْحَاكِم عَن أبي سعيد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ وزيراي من السَّمَاء جِبْرِيل وَمِيكَائِيل وَمن أهل الأَرْض أَبُو بكر وَعمر
Hâkim'in Ebû Saîd'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Benim gökten iki vezirim Cibrîl ve Mîkâîl'dir; yeryüzü ehlinden [iki vezirim ise] Ebû Bekir ve Ömer'dir."
وَأخرج الْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَن الله أيدني بأَرْبعَة وزراء اثْنَيْنِ من أهل السَّمَاء جِبْرِيل وَمِيكَائِيل واثنين من أهل الأَرْض أبي بكر وَعمر
Bezzâr ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah beni dört vezirle desteklemiştir: İkisi gök ehlinden Cibrîl ve Mîkâîl, ikisi de yeryüzü ehlinden Ebû Bekir ve Ömer'dir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ بِسَنَد حسن عَن أم سَلمَة
Taberânî'nin hasen bir senetle Ümmü Seleme'den bildirdiğine göre,
أَن النَّبِي ﷺ قَالَ إِن فِي السَّمَاء ملكَيْنِ أَحدهمَا يَأْمر بالشدة وَالْآخر يَأْمر باللين وكل مُصِيب جِبْرِيل وَمِيكَائِيل
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu: "Gök yüzünde iki melek vardır; biri sertliği, diğeri yumuşaklığı emreder ve her ikisi de isabet etmektedir: Cibrîl ve Mîkâîl.
ونبيان أَحدهمَا يَأْمر باللين وَالْآخر يَأْمر بالشده وكل مُصِيب وَذكر إِبْرَاهِيم ونوحاً ولي صاحبان أَحدهمَا يَأْمر باللين وَالْآخر يَأْمر بالشده وكل مُصِيب وَذكر أَبَا بكر وَعمر
İki peygamber [vardır]; biri yumuşaklığı, diğeri sertliği emreder ve her ikisi de isabet etmektedir" -ve İbrâhim ile Nûh'u andı- "Benim de iki arkadaşım vardır; biri yumuşaklığı, diğeri sertliği emreder ve her ikisi de isabet etmektedir" -ve Ebû Bekir ile Ömer'i andı-.
وَأخرج الْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ جَاءَ فِئَام النَّاس إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُول الله زعم أَبُو بكر أَن الْحَسَنَات من الله والسيئات من الْعباد وَقَالَ عمر: الْحَسَنَات والسيئات من الله فتابع هَذَا قوم وَهَذَا قوم
Bezzâr, el-Evsat'ta Taberânî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlardan bir topluluk Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ebû Bekir iyiliklerin Allah'tan, kötülüklerin ise kullardan olduğunu iddia etti. Ömer ise iyiliklerin de kötülüklerin de Allah'tan olduğunu söyledi. Bir topluluk buna, bir topluluk da şuna uydu" dediler.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لأقضين بَيْنكُمَا بِقَضَاء إسْرَافيل بَين جِبْرِيل وَمِيكَائِيل إِن مِيكَائِيل قَالَ بقول أبي بكر وَقَالَ جِبْرِيل بقول عمر
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İsrâfîl'in Cibrîl ile Mîkâîl arasında verdiği hükümle aranızda mutlaka hüküm vereceğim. Mîkâîl Ebû Bekir'in sözü gibi söylemiş, Cibrîl de Ömer'in sözü gibi söylemişti.
فَقَالَ جِبْرِيل لميكائيل: إِنَّا مَتى تخْتَلف أهل السَّمَاء تخْتَلف أهل الأَرْض فلنتحاكم إِلَى إسْرَافيل فتحاكما إِلَيْهِ فَقضى بَينهمَا بِحَقِيقَة الْقدر خَيره وشره وحلوه ومره كُله من الله ثمَّ قَالَ: يَا أَبَا بكر إِن الله لَو أَرَادَ أَن لَا يعْصى لم يخلق إِبْلِيس
Cibrîl Mîkâîl'e: 'Biz gök ehli ihtilaf edersek yeryüzü ehli de ihtilaf eder; öyleyse İsrâfîl'in hakemliğine başvuralım' dedi. İsrâfîl'in hakemliğine başvurdular. O da aralarında kaderin hakikatiyle hükmetti: Hayrı da şerri de tatlısı da acısı da hepsi Allah'tandır. Sonra [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Ey Ebû Bekir! Allah şayet kendisine isyan edilmemesini dileseydi İblîs'i yaratmazdı' buyurdu."
فَقَالَ أَبُو بكر: صدق الله وَرَسُوله
Bunun üzerine Ebû Bekir: "Allah ve Resûlü doğru söyledi" dedi.
وَأخرج الْحَاكِم عَن أبي الْمليح عَن أَبِيه أَنه صلى مَعَ النَّبِي ﷺ رَكْعَتي
Hâkim'in Ebû'l-Melîh'ten, onun da babasından bildirdiğine göre o, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sabahın iki rekâtını
الْفجْر فصلى النَّبِي ﷺ رَكْعَتَيْنِ خفيفتين قَالَ: فَسَمعته يَقُول: اللَّهُمَّ رب جِبْرِيل وَمِيكَائِيل وإسرافيل وَمُحَمّد أعوذ بك من النَّار ثَلَاث مَرَّات
kılmıştı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem iki hafif rekât kıldı. [Babası] dedi ki: O'nun üç defa: "Cibrîl'in, Mîkâîl'in, İsrâfîl'in ve Muhammed'in Rabbi olan Allahım! Cehennem ateşinden Sana sığınırım" dediğini işittim.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن عَائِشَة أَن النَّبِي ﷺ أُغمي عَلَيْهِ وَرَأسه فِي حجرها فَجعلت تمسح وَجهه وَتَدْعُو لَهُ بالشفاء فَلَمَّا أَفَاق قَالَ: لَا بل أسأَل الله الرفيق الْأَعْلَى مَعَ جِبْرِيل وَمِيكَائِيل وإسرافيل عَلَيْهِم السَّلَام
Ahmed'in ez-Zühd'de Âişe'den bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem başı onun kucağındayken bayıldı. [Âişe] yüzünü meshetmeye ve ona şifa için dua etmeye başladı. Kendine gelince: "Hayır, bilakis Allah'tan Cibrîl, Mîkâîl ve İsrâfîl -aleyhimüsselâm- ile birlikte Refîk-i A'lâ'yı dilerim" buyurdu.
قَوْله تَعَالَى: وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْك آيَات بَيِّنَات وَمَا يكفر بهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ أَو كلما عَاهَدُوا عهدا نبذه فريق مِنْهُم بل أَكْثَرهم لَا يُؤمنُونَ وَلما جَاءَهُم رَسُول من عِنْد الله مُصدق لما مَعَهم نبذ فريق من الَّذين أُوتُوا الْكتاب كتاب الله وَرَاء ظُهُورهمْ كَأَنَّهُمْ لَا يعلمُونَ
Yüce Allah'ın şu âyetleri: { وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْك آيَات بَيِّنَات وَمَا يكفر بهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ أَو كلما عَاهَدُوا عهدا نبذه فريق مِنْهُم بل أَكْثَرهم لَا يُؤمنُونَ وَلما جَاءَهُم رَسُول من عِنْد الله مُصدق لما مَعَهم نبذ فريق من الَّذين أُوتُوا الْكتاب كتاب الله وَرَاء ظُهُورهمْ كَأَنَّهُمْ لَا يعلمُونَ } “Andolsun, sana apaçık âyetler indirdik. Onları ancak yoldan çıkmış fâsıklar inkâr eder. Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis, onların çoğu iman etmezler. Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir elçi geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir fırka, sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın kitabını arkalarına atıp bıraktılar.”
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ قَالَ ابْن صوريا للنَّبِي ﷺ: يَا مُحَمَّد مَا جئتنا بِشَيْء نعرفه مَا أنزل الله عَلَيْك من آيَة بَيِّنَة فَأنْزل الله فِي ذَلِك {وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْك آيَات بَيِّنَات وَمَا يكفر بهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ} وَقَالَ مَالك بن الضَّيْف: حِين بعث رَسُول الله ﷺ وَذكر مَا أَخذ عَلَيْهِم من الْمِيثَاق وَمَا عهد إِلَيْهِم فِي مُحَمَّد وَالله مَا عهد إِلَيْنَا فِي مُحَمَّد وَلَا أَخذ علينا ميثاقاً فَأنْزل الله تَعَالَى {أَو كلما عَاهَدُوا عهدا} الْآيَة
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Sûriyâ Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Muhammed! Sen bize bildiğimiz bir şeyle gelmedin, Allah da sana apaçık bir âyet indirmedi" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْك آيَات بَيِّنَات وَمَا يكفر بهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ } “Andolsun, sana apaçık âyetler indirdik. Onları ancak yoldan çıkmış fâsıklar inkâr eder” âyetini indirdi. Mâlik b. ed-Dayf da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilip onlardan alınan misak ve Muhammed hakkında kendilerine verilen ahit hatırlatılınca: "Vallahi Muhammed hakkında bize bir ahit verilmedi ve bizden bir misak da alınmadı" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَو كلما عَاهَدُوا عهدا } “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa...” âyetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْك آيَات بَيِّنَات} يَقُول: فَأَنت تتلوه عَلَيْهِم وتخبرهم بِهِ غدْوَة وَعَشِيَّة وَبَين ذَلِك
İbn Cerîr'in Dahhâk kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: { وَلَقَد أنزلنَا إِلَيْك آيَات بَيِّنَات } “Andolsun, sana apaçık âyetler indirdik” âyeti hakkında şöyle demiştir: Yani: Sen onu onlara sabah, akşam ve ikisi arasında okumakta ve onlara haber vermektesin.
وَأَنت عِنْدهم أُمِّي لم تقْرَأ كتابا وَأَنت تخبرهم بِمَا فِي أَيْديهم على وَجهه فَفِي ذَلِك عِبْرَة لَهُم وَبَيَان وَحجَّة عَلَيْهِم لَو كَانُوا يعلمُونَ
Sen onların yanında ümmîsin, bir kitap okumuş değilsin; buna rağmen ellerindekini dosdoğru bir şekilde kendilerine haber veriyorsun. Şayet bilselerdi, bunda onlar için bir ibret, bir açıklama ve aleyhlerine kesin bir hüccet vardır.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {نبذه} قَالَ: نقضه
İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre: { نبذه } “Onu bozup attı” âyeti hakkında o: "Onu bozdu" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي قَوْله {نبذه فريق مِنْهُم} قَالَ: لم يكن فِي الأَرْض عهد يعاهدون إِلَيْهِ إِلَّا نقضوه ويعاهدون الْيَوْم وينقضون غَدا قَالَ: وَفِي قِرَاءَة عبد الله: نقضه فريق مِنْهُم
İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre: { نبذه فريق مِنْهُم } “İçlerinden bir fırka onu bozup attı” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Yeryüzünde verdikleri hiçbir ahit yoktu ki onu bozmuş olmasınlar; bugün ahdeder, yarın bozarlardı." İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde: "نقضه فريق مِنْهُم" (İçlerinden bir fırka onu bozdu) şeklindedir.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {وَلما جَاءَهُم رَسُول من عِنْد الله مُصدق لما مَعَهم} الْآيَة
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre: { وَلما جَاءَهُم رَسُول من عِنْد الله مُصدق لما مَعَهم } “Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir elçi geldiğinde...” âyeti hakkında
قَالَ: وَلما جَاءَهُم مُحَمَّد ﷺ عارضوه بِالتَّوْرَاةِ فاتفقت التَّوْرَاة وَالْقُرْآن فنبذوا التَّوْرَاة وَأخذُوا بِكِتَاب آصف وسحر هاروت وماروت كَأَنَّهُمْ لَا يعلمُونَ مَا فِي التَّوْرَاة من الْأَمر بِاتِّبَاع مُحَمَّد ﷺ وتصديقه
şöyle demiştir: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine gelince Tevrat ile ona karşı çıktılar; fakat Tevrat ile Kur'an birbiriyle uyuştu. Bunun üzerine Tevrat'ı bir kenara atıp Âsaf'ın kitabına ve Hârût ile Mârût'un sihrine sarıldılar; sanki Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olma ve onu doğrulama emrinin bulunduğunu bilmiyorlarmış gibi."
قَوْله تَعَالَى: وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين على ملك سُلَيْمَان وَمَا كفر سُلَيْمَان وَلَكِن الشَّيَاطِين كفرُوا يعلمُونَ النَّاس السحر وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ بِبَابِل هاروت وماروت وَمَا يعلمَانِ من أحد حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحن فتْنَة فَلَا تكفر فيتعلمون مِنْهُمَا مَا يفرقون بِهِ بَين الْمَرْء وزوجه وَمَا هم بضارين بِهِ من أحد إِلَّا بِإِذن الله ويتعلمون مَا يضرهم وَلَا يَنْفَعهُمْ وَلَقَد علمُوا لمن اشْتَرَاهُ مَاله فِي الْآخِرَة من خلاق ولبئس مَا شروا بِهِ أنفسهم لَو كَانُوا يعلمُونَ
Yüce Allah'ın şu âyeti: { وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين على ملك سُلَيْمَان وَمَا كفر سُلَيْمَان وَلَكِن الشَّيَاطِين كفرُوا يعلمُونَ النَّاس السحر وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ بِبَابِل هاروت وماروت وَمَا يعلمَانِ من أحد حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحن فتْنَة فَلَا تكفر فيتعلمون مِنْهُمَا مَا يفرقون بِهِ بَين الْمَرْء وزوجه وَمَا هم بضارين بِهِ من أحد إِلَّا بِإِذن الله ويتعلمون مَا يضرهم وَلَا يَنْفَعهُمْ وَلَقَد علمُوا لمن اشْتَرَاهُ مَاله فِي الْآخِرَة من خلاق ولبئس مَا شروا بِهِ أنفسهم لَو كَانُوا يعلمُونَ } “Süleyman'ın mülkü ve hükümranlığı aleyhine şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler. Hâlbuki Süleyman küfre girmedi; fakat şeytanlar insanlara sihri ve Bâbil'de iki meleğe, Hârût ile Mârût'a indirilen şeyleri öğreterek kâfir oldular. Hâlbuki o iki melek: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme' demedikçe hiç kimseye bir şey öğretmezlerdi. Onlar o iki melekten karı ile kocanın arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı. Oysa onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar verip fayda sağlamayacak şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun onlar sihri satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmadığını çok iyi biliyorlardı. Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür, keşke bilselerdi!”
أخرج سُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وصحه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن الشَّيَاطِين كَانُوا يسْتَرقونَ السّمع من السَّمَاء فَإِذا سمع أحدهم بِكَلِمَة حق كذب عَلَيْهَا ألف كذبة فاشربتها قُلُوب النَّاس واتخذوها دواوين فَاطلع الله على ذَلِك سُلَيْمَان بن دَاوُد فَأَخذهَا فقذفها تَحت الْكُرْسِيّ فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَان قَامَ شَيْطَان بِالطَّرِيقِ فَقَالَ: أَلا أدلكم على كنز سُلَيْمَان الَّذِي لَا كنز لأحد مثل كنزه الممنع قَالُوا: نعم
Süfyân b. Uyeyne, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan bildirdiklerine göre o şöyle demiştir: "Şeytanlar gökten kulak hırsızlığı yaparlardı. Onlardan biri doğru bir kelime işittiğinde onun üzerine bin yalan uydururdu. İnsanların kalpleri de bunu benimser ve onları divanlar haline getirirlerdi. Allah bunu Dâvûd oğlu Süleyman'a bildirdi; o da bunları alıp kürsüsünün altına attı. Süleyman vefat edince bir şeytan yolun başında durup: 'Süleyman'ın, benzeri kimsede bulunmayan o ulaşılamaz hazinesini size göstereyim mi?' dedi. Onlar da: 'Evet' dediler.
فأخرجوه فَإِذا هُوَ سحر فتناسخها الْأُمَم وَأنزل الله عذر سُلَيْمَان فِيمَا قَالُوا من السحر فَقَالَ {وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين على ملك سُلَيْمَان} الْآيَة
Onu çıkardılar, bir de baktılar ki sihirdir. Böylece ümmetler onu birbirlerinden istinsah edip çoğalttılar. Allah da Süleyman'ın sihir hakkında söyledikleri sözler konusundaki mazeretini indirip şöyle buyurdu: { وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين على ملك سُلَيْمَان } “Süleyman'ın mülkü ve hükümranlığı aleyhine şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler...”
وَأخرج النَّسَائِيّ وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ آصف كَاتب سُلَيْمَان وَكَانَ يعلم الِاسْم الْأَعْظَم وَكَانَ يكْتب كل شَيْء بِأَمْر سُلَيْمَان ويدفنه تَحت كرسيه فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَان أخرجته الشَّيَاطِين فَكَتَبُوا بَين كل سطرين سحرًا وَكفرا وَقَالُوا: هَذَا
Nesâî ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âsaf, Süleyman'ın kâtibiydi ve İsm-i A'zam'ı biliyordu. Süleyman'ın emriyle her şeyi yazar ve onu kürsüsünün altına gömerdi. Süleyman vefat edince şeytanlar onu çıkardılar ve her iki satırın arasına sihir ve küfür yazdılar ve şöyle dediler: 'İşte bu,
الَّذِي كَانَ سُلَيْمَان يعْمل بِهِ فاكفره جهال النَّاس وسبوه ووقف علماؤهم فَلم يزل جهالهم يَسُبُّونَهُ حَتَّى أنزل الله على مُحَمَّد {وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين}
Süleyman'ın amel ettiği şeydir.' İnsanların cahilleri onu tekfir edip ona sövdüler; âlimleri ise duraksadı. Cahilleri, Allah Muhammed'e { وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين } “Şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler” âyetini indirene kadar ona sövmeye devam ettiler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما ذهب ملك سُلَيْمَان ارْتَدَّ فِئَام من الْجِنّ والإِنس وَاتبعُوا الشَّهَوَات فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى سُلَيْمَان ملكه وَقَامَ النَّاس على الدّين ظهر على كتبهمْ فدفنها تَحت كرسيه وَتُوفِّي حدثان ذَلِك فَظهر الْجِنّ والإِنس على الْكتب بعد وَفَاة سُلَيْمَان وَقَالُوا: هَذَا كتاب من الله نزل على سُلَيْمَان أخفاه عَنَّا فَأَخَذُوهُ فجعلوه دينا فَأنْزل الله {وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين} أَي الشَّهَوَات الَّتِي كَانَت الشَّيَاطِين تتلو وَهِي المعازف واللعب وكل شَيْء يصد عَن ذكر الله
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Süleyman'ın mülkü elinden gidince cin ve insanlardan bir topluluk dinden döndü ve şehvetlere uydu. Mülkü Süleyman'a geri dönüp insanlar tekrar din üzere sebat edince Süleyman onların kitaplarını bulup kürsüsünün altına gömdü. Çok geçmeden de vefat etti. Süleyman'ın vefatından sonra cinler ve insanlar o kitapları buldular ve: 'Bu, Allah'tan Süleyman'a inen ve Süleyman'ın bizden gizlediği bir kitaptır' dediler. Onu alıp kendilerine din edindiler. Bunun üzerine Allah: { وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين } “Şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler” âyetini indirdi; yani şeytanların okuduğu şehvetlere [uydular] ki bunlar çalgı aletleri, oyun ve Allah'ı anmaktan alıkoyan her şeydir."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ سُلَيْمَان إِذا أَرَادَ أَن يدْخل الْخَلَاء أَو يَأْتِي شَيْئا من شَأْنه أعْطى الجرادة وَهِي امْرَأَته خَاتمه فَلَمَّا أَرَادَ الله أَن يَبْتَلِي سُلَيْمَان بِالَّذِي ابتلاه بِهِ أعْطى الجرادة ذَلِك الْيَوْم خَاتمه فجَاء الشَّيْطَان فِي صُورَة سُلَيْمَان فَقَالَ لَهَا: هَاتِي خَاتمِي
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Süleyman helaya girmek veya şahsi bir işini görmek istediğinde yüzüğünü hanımı Cerâde'ye verirdi. Allah Süleyman'ı imtihan ettiği şeyle imtihan etmek isteyince, o gün yüzüğünü Cerâde'ye verdi. Şeytan Süleyman'ın kılığında gelip kadına: 'Yüzüğümü ver' dedi.
فَأَخذه فلبسه فَلَمَّا لبسه دَانَتْ لَهُ الشَّيَاطِين وَالْجِنّ والإِنس فَجَاءَهَا سُلَيْمَان فَقَالَ: هَاتِي خَاتمِي
Yüzüğü alıp parmağına taktı. Onu takınca şeytanlar, cinler ve insanlar ona boyun eğdi. Süleyman kadına gelip: 'Yüzüğümü ver' dedi.
فَقَالَت: كذبت لست سُلَيْمَان
Kadın: 'Yalan söylüyorsun, sen Süleyman değilsin' dedi.
فَعرف أَنه بلَاء ابْتُلِيَ بِهِ فَانْطَلَقت الشَّيَاطِين فَكتبت فِي تِلْكَ الْأَيَّام كتبا فِيهَا سحر وَكفر ثمَّ دفنوها تَحت كرْسِي سُلَيْمَان ثمَّ أخرجوها فقرؤوها على النَّاس وَقَالُوا: إِنَّمَا كَانَ سُلَيْمَان يغلب النَّاس بِهَذِهِ الْكتب فبرىء النَّاس من سُلَيْمَان وأكفروه حَتَّى بعث الله مُحَمَّدًا ﷺ وَأنزل عَلَيْهِ {وَمَا كفر سُلَيْمَان وَلَكِن الشَّيَاطِين كفرُوا}
[Süleyman] bunun sınandığı bir imtihan olduğunu anladı. Şeytanlar o günlerde gidip içinde sihir ve küfür bulunan kitaplar yazdılar, sonra bunları Süleyman'ın kürsüsünün altına gömdüler. Daha sonra onları çıkarıp insanlara okudular ve: 'Süleyman insanlara ancak bu kitaplarla üstünlük sağlıyordu' dediler. İnsanlar Süleyman'dan uzaklaştılar ve Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber olarak gönderip ona: { وَمَا كفر سُلَيْمَان وَلَكِن الشَّيَاطِين كفرُوا } “Süleyman küfre girmedi; fakat şeytanlar kâfir oldular” âyetini indirene kadar onu tekfir ettiler."
وَأخرج ابْن جرير عَن شهر بن حَوْشَب قَالَ: قَالَ الْيَهُود: انْظُرُوا إِلَى مُحَمَّد يخلط الْحق بِالْبَاطِلِ يذكر سُلَيْمَان مَعَ الْأَنْبِيَاء إِنَّمَا كَانَ ساحراً يركب الرّيح فَأنْزل الله {وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين} الْآيَة
İbn Cerîr'in Şehr b. Havşeb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler: "Muhammed'e bakın, hakkı batıla karıştırıyor; Süleyman'ı peygamberlerle beraber anıyor. Oysa o rüzgâra binen bir sihirbazdı" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين } “Şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler...” âyetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: إِن الْيَهُود سَأَلُوا النَّبِي ﷺ زَمَانا عَن أُمُور من التَّوْرَاة لَا يسألونه عَن شَيْء من ذَلِك إِلَّا أنزل الله عَلَيْهِ مَا سَأَلُوا عَنهُ فيخصمهم فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِك قَالُوا هَذَا أعلم بِمَا أنزل علينا منا وَإِنَّهُم سَأَلُوهُ عَن السحر وخاصموه بِهِ فَأنْزل الله {وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Yahudiler bir süre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Tevrat'tan bazı hususları sordular. Ona bunlardan ne sordularsa, Allah sordukları şey hakkında [Nebi'ye âyet] indiriyor ve o da onları susturuyordu. Bunu görünce: 'Bu kişi bize indirileni bizden daha iyi biliyor' dediler. Ona sihirden sordular ve bu konuda onunla tartıştılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين } “Şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler...” âyetini indirdi.
وَإِن الشَّيَاطِين عَمدُوا إِلَى كتاب فَكَتَبُوا فِيهِ السحر وَالْكهَانَة وَمَا شَاءَ الله من ذَلِك فدفنوه تَحت مجْلِس سُلَيْمَان وَكَانَ سُلَيْمَان لَا يعلم الْغَيْب فَلَمَّا فَارق سُلَيْمَان الدُّنْيَا اسْتخْرجُوا ذَلِك السحر وخدعوا بِهِ النَّاس وَقَالُوا: هَذَا علم كَانَ سُلَيْمَان يَكْتُمهُ
Şeytanlar bir kitaba yönelip içine sihri, kâhinliği ve Allah'ın dilediği benzer şeyleri yazdılar ve onu Süleyman'ın meclisinin altına gömdüler. Süleyman ise gaybı bilmiyordu. Süleyman dünyadan ayrılınca o sihri çıkardılar, onunla insanları aldattılar ve: 'Bu, Süleyman'ın gizlediği
ويحسد النَّاس عَلَيْهِ فَأخْبرهُم النَّبِي ﷺ بِهَذَا الحَدِيث فَرَجَعُوا من عِنْده وَقد حزنوا وأدحض الله حجتهم
ve insanlardan kıskandığı bir ilimdi' dediler. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bu haberi bildirdi. Onlar da kederlenmiş bir vaziyette onun yanından döndüler ve Allah onların hüccetini boşa çıkardı."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن خصيف قَالَ: كَانَ لِسُلَيْمَان إِذا نَبتَت الشَّجَرَة قَالَ: لأي دَاء أَنْت فَتَقول: لكذا وَكَذَا
Saîd b. Mansûr'un Hasîf'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Süleyman için bir ağaç bittiğinde ona: 'Hangi dert/hastalık içinsin?' diye sorardı. O da: 'Şunun ve şunun içindir' derdi.
فَلَمَّا نَبتَت الشَّجَرَة الخرنوبة قَالَ: لأي شَيْء أنتِ قَالَت: لمسجدك أخربه
Keçiboynuzu ağacı bitince ona: 'Sen ne için [bittin]?' dedi. O da: 'Senin mescidini harap etmek için' dedi.
فَلم يلبث أَن توفّي فَكتب الشَّيَاطِين كتابا فجعلومه فِي مصلى سُلَيْمَان فَقَالُوا: نَحن ندلكم على مَا كَانَ سُلَيْمَان يداوي بِهِ فَانْطَلقُوا فَاسْتَخْرَجُوا ذَلِك الْكتاب فغذا فِيهِ سحر ورقى فَأنْزل الله {وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين} إِلَى قَوْله {وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ} وَذكر أَنَّهَا فِي قِرَاءَة أبي (وَمَا يُتْلَى على الْملكَيْنِ بِبَابِل هاروت وماروت وَمَا يعلمَانِ من أحد حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحن فتْنَة فَلَا تكفر) سبع مرار فَإِن أَبى إِلَّا أَن يكفر علماه فَيخرج مِنْهُ نور حَتَّى يسطع فِي السَّمَاء قَالَ: الْمعرفَة الَّتِي كَانَ يعرف
Çok geçmeden vefat etti. Şeytanlar bir kitap yazıp onu Süleyman'ın namazgâhına koydular ve: 'Süleyman'ın ne ile tedavi uyguladığını size gösterelim' dediler. Gidip o kitabı çıkardılar; bir de baktılar ki içinde sihir ve efsunlar var. Bunun üzerine Allah: { وَاتبعُوا مَا تتلوا الشَّيَاطِين } “Şeytanların uydurup okudukları şeylerin ardına düştüler” âyetinden { وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ } “ve iki meleğe indirilen şeyleri...” kavline kadar olan kısmı indirdi. Übeyy'in kıraatinde ise şu şekilde olduğu zikredildi: (وَمَا يُتْلَى على الْملكَيْنِ بِبَابِل هاروت وماروت وَمَا يعلمَانِ من أحد حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحن فتْنَة فَلَا تكفر) bunu yedi defa söylerler; şayet ille de küfre girmeyi isterse ona öğretirlerdi. [Öğrenince] ondan semada parıldayan bir nur çıkardı. [Ravi] dedi ki: "O, bildiği marifetti (iman nuruydu)."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي مجلز قَالَ: أَخذ سُلَيْمَان من كل دَابَّة عهدا فَإِذا أُصِيب رجل فَيسْأَل بذلك الْعَهْد خلي عَنهُ فَرَأى النَّاس بذلك السجع وَالسحر وَقَالُوا: هَذَا كَانَ يعْمل بِهِ سُلَيْمَان
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Miclez'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Süleyman her hayvandan bir ahit almıştı. Bir adama bir musibet isabet ettiğinde bu ahitle [zarar vermemesi] istenince o kimseden el çekilirdi. İnsanlar bunun içinde seci ve sihir gördüler ve: 'İşte Süleyman bununla amel ediyordu' dediler.
فَقَالَ الله {وَمَا كفر سُلَيْمَان} الْآيَة
Bunun üzerine Allah: { وَمَا كفر سُلَيْمَان } “Süleyman küfre girmedi...” âyetini indirdi."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا تتلو} قَالَ: مَا تتبع
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: { وَمَا تتلو } “ve uydurup okudukları şeylerin” âyeti hakkında o: "Tâbi oldukları şeyler" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن عَطاء فِي قَوْله {مَا تتلوا الشَّيَاطِين} قَالَ: يُرَاد مَا تحدث
İbn Cerîr'in Atâ'dan bildirdiğine göre: { مَا تتلوا الشَّيَاطِين } “Şeytanların uydurup okudukları şeylerin” âyeti hakkında o: "Uydurup anlattıkları şeyler kastedilmektedir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي قَوْله {على ملك سُلَيْمَان} يَقُول: فِي ملك سُلَيْمَان
İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre: { على ملك سُلَيْمَان } “Süleyman'ın mülkü ve hükümranlığı aleyhine” âyeti hakkında: "Süleyman'ın mülkünde (hükümranlığı döneminde)" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا كفر سُلَيْمَان} يَقُول: مَا كَانَ عَن مشورته وَلَا رضَا مِنْهُ وَلكنه شَيْء افتعلته الشَّيَاطِين دونه {يعلمُونَ النَّاس السحر وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ} فالسحر سحران سحر تعلمه الشَّيَاطِين وسحر يُعلمهُ هاروت وماروت
İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre: { وَمَا كفر سُلَيْمَان } “Süleyman küfre girmedi” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, onun danışmasıyla veya rızasıyla olmamıştı; bilakis o, şeytanların ondan habersiz uydurduğu bir şeydi. { يعلمُونَ النَّاس السحر وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ } 'İnsanlara sihri ve iki meleğe indirilen şeyleri öğreterek...' Sihir iki türlüdür: Şeytanların öğrettiği sihir ve Hârût ile Mârût'un öğrettiği sihir."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ} قَالَ: هَذَا سحر خاصموه بِهِ فَإِن كَلَام الْمَلَائِكَة فِيمَا بَينهم إِذا عَلمته الإِنس فَصنعَ وَعمل بِهِ كَانَ سحرًا
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre: { وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ } “ve iki meleğe indirilen şeyleri...” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, onunla tartıştıkları bir sihirdi. Çünkü meleklerin kendi aralarındaki konuşmalarını insanlar öğrenip uygular ve onunla amel ederlerse sihir olurdu."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: أما السحر فَإِنَّمَا يُعلمهُ الشَّيَاطِين وَأما الَّذِي يُعلمهُ الْملكَانِ فالتفريق بَين الْمَرْء وزوجه
İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Sihri ancak şeytanlar öğretir. İki meleğin öğrettiği şey ise kişi ile eşinin arasını ayırmaktır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ} قَالَ: التَّفْرِقَة بَين الْمَرْء وزوجه
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiklerine göre: { وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ } “ve iki meleğe indirilen şeyleri...” âyeti hakkında o: "Kişi ile eşinin arasını ayırmaktır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ} قَالَ: لم ينزل الله السحر
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiklerine göre: { وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ } “ve iki meleğe indirilen şeyleri...” âyeti hakkında o: "Allah sihri indirmedi [buradaki mâ olumsuzluktur]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ فِي الْآيَة قَالَ: هما ملكان من مَلَائِكَة السَّمَاء
İbn Ebî Hâtim'in Ali'den bildirdiğine göre o, bu âyet hakkında: "Onlar gök meleklerinden iki melektir" demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من وَجه آخر عَنهُ مَرْفُوعا
İbn Merdûye başka bir yoldan merfû olarak ondan nakletmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الرَّحْمَن بن أَبْزَى
İbn Ebî Hâtim'in Abdurrahman b. Ebzâ'dan bildirdiğine göre,
إِنَّه كَانَ يقْرؤهَا (وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ دَاوُد وَسليمَان)
o bu âyeti "(وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ دَاوُد وَسليمَان) [İki melike, Dâvûd ve Süleyman'a indirilen]" şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre,
أَنه قَرَأَ {وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ} وَقَالَ: هما علجان من أهل بابل
o: { وَمَا أنزل على الْملكَيْنِ } “ve iki melike indirilen şeyleri” şeklinde [kesre ile (el-Melikeyn)] okumuş ve: "Onlar Bâbil ehlinden iki kâfirdir/yabancıdır" demiştir.