وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: كَانَ جِبْرِيل يُعَارض النَّبِي ﷺ بِالْقُرْآنِ فِي كل سنة مرّة وَأَنه عَارضه بِالْقُرْآنِ فِي آخر سنة مرَّتَيْنِ فَأَخَذته من النَّبِي ﷺ ذَلِك الْعَام
İbnü'l-Enbârî, İbn Mes'ûd'dan nakletti: O şöyle dedi: 'Cebrâil her yıl Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı bir defa arz ederdi. Vefat ettiği son yılında ise ona Kur'an'ı iki defa arz etti ve ben o yıl onu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem aldım.'
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: لَو أعلم أحدا أحدث بالعرضة الْأَخِيرَة مني لرحلت إِلَيْهِ
İbnü'l-Enbârî, İbn Mes'ûd'dan nakletti: O şöyle dedi: 'Son arza benden daha yakın [onu benden daha iyi bilen] birini bilseydim, mutlaka ona yolculuk ederdim.'
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن سَمُرَة قَالَ: عرض الْقُرْآن على رَسُول الله ﷺ ثَلَاث عرضات فَيَقُولُونَ: إِن قراءتنا هَذِه هِيَ العرضة الْأَخِيرَة
el-Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtti ve Semure'den nakletti: O şöyle dedi: 'Kur'an, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem üç defa arz edildi. İnsanlar: 'Bu kıraatimiz son arzdır' demektedirler.'
وَأخرج أَبُو جَعْفَر النّحاس فِي ناسخه عَن أبي البخْترِي قَالَ: دخل عَليّ بن أبي طَالب الْمَسْجِد فَإِذا رجل يخوّف فَقَالَ: مَا هَذَا فَقَالُوا: رجل يذكر النَّاس
Ebû Ca'fer en-Nahhâs en-Nâsih'inde Ebü'l-Bahterî'den nakletti: O şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib mescide girdi; bir de baktı ki bir adam [insanları] korkutarak vaaz veriyor. Bunun üzerine: 'Bu nedir?' dedi. 'İnsanlara öğüt veren bir adam' dediler.
فَقَالَ: لَيْسَ بِرَجُل يذكر النَّاس وَلكنه يَقُول أَنا فلَان بن فلَان فاعرفوني فَأرْسل إِلَيْهِ فَقَالَ: أتعرف النَّاسِخ من الْمَنْسُوخ فَقَالَ: لَا
[Ali] şöyle dedi: 'O insanlara öğüt veren bir adam değil; aksine o: 'Ben falan oğlu falanım, beni tanıyın' diyor.' Ardından ona haber gönderip: 'Nâsihi mensuhtan ayırt edebiliyor musun?' diye sordu. Adam: 'Hayır' dedi.
قَالَ: فَاخْرُج من مَسْجِدنَا وَلَا تذكر فِيهِ
[Ali]: 'O hâlde mescidimizden çık ve orada vaaz verme!' dedi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد والنحاس كِلَاهُمَا فِي النَّاسِخ والمنسوخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ قَالَ: مر عَليّ بن أبي طَالب بِرَجُل يقص فَقَالَ: أعرفت النَّاسِخ والمنسوخ قَالَ: لَا
Ebû Dâvûd ve en-Nahhâs -her ikisi en-Nâsih ve'l-mensûh'ta- ve es-Sünen'de el-Beyhakî, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den nakletti: O şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib kıssa anlatan bir adamın yanından geçti ve: 'Nâsihi ve mensuhu bildin mi?' dedi. Adam: 'Hayır' dedi.
قَالَ: هَلَكت وأهلكت
[Ali]: '[Hem kendin] helak oldun, hem de [başkalarını] helak ettin!' dedi.
وَأخرج النّحاس وَالطَّبَرَانِيّ عَن الضَّحَّاك بن مُزَاحم قَالَ: مر ابْن عَبَّاس بقاص يقص فركله بِرجلِهِ وَقَالَ: أَتَدْرِي النَّاسِخ والمنسوخ قَالَ: لَا
en-Nahhâs ve et-Taberânî, Dahhâk b. Müzâhim'den nakletti: O şöyle dedi: İbn Abbâs kıssa anlatan bir kıssacının yanından geçti, ona ayağıyla vurdu ve: 'Nâsihi ve mensuhu bilir misin?' dedi. Adam: 'Hayır' dedi.
قَالَ: هَلَكت وأهلكت
[İbn Abbâs]: '[Hem kendin] helak oldun, hem de [başkalarını] helak ettin!' dedi.
وَأخرج الدَّارمِيّ فِي مُسْنده والنحاس عَن حُذَيْفَة قَالَ: إِنَّمَا يُفْتِي النَّاس أحد ثَلَاثَة رجل يعلم نَاسخ الْقُرْآن من منسوخه وَذَلِكَ عمر وَرجل قَاض لايجد من الْقَضَاء بدا وَرجل أَحمَق متكلف فلست بِالرجلَيْنِ الماضيين فأكره أَن أكون الثَّالِث
ed-Dârimî Müsned'inde ve en-Nahhâs, Huzeyfe'den nakletti: O şöyle dedi: 'İnsanlara ancak üç kişiden biri fetva verir: Kur'an'ın nâsihini mensuhundan ayırt edebilen bir adam -ki o Ömer'dir-, hüküm vermekten başka çaresi olmayan bir kadı ve külfete giren ahmak bir adam. Ben geçen iki adamdan biri değilim; üçüncü adam olmaktan da hoşlanmam.'
قَوْله تَعَالَى: أم تُرِيدُونَ أَن تسألوا كَمَا سُئِلَ مُوسَى من قبل وَمن يتبدل الْكفْر بِالْإِيمَان فقد ضل سَوَاء السَّبِيل ودّ كثير من أهل الْكتاب لَو يردونكم من بعد إيمَانكُمْ كفَّارًا حسداً من عِنْد أنفسهم من بعد مَا تبين لَهُم الْحق فاعفوا واصفحوا حَتَّى يَأْتِي الله بأَمْره أَن الله على كل شَيْء قدير وَأقِيمُوا الصلوة وَآتوا الزَّكَاة وَمَا تقدمُوا لأنفسكم من خير تَجِدُوهُ عِنْد الله أَن الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير
Yüce Allah'ın şu âyeti: 'Yoksa daha önce Mûsâ'ya sorulduğu gibi peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değiştirirse, şüphesiz doğru yoldan sapmış olur. Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek ister. Artık Allah'ın emri gelinceye kadar affedin ve hoş görün. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. Namazı kılın, zekâtı verin; kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.'
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ قَالَ رَافع بن حُرَيْمِلَة ووهب بن زيد لرَسُول الله ﷺ: يَا مُحَمَّد ائتنا بِكِتَاب تنزله علينا من السَّمَاء نقرؤه أَو فجر لنا أَنهَارًا نتبعك ونصدقك فَأنْزل الله فِي ذَلِك {أم تُرِيدُونَ أَن تسألوا رَسُولكُم} إِلَى قَوْله {سَوَاء السَّبِيل} وَكَانَ حييّ بن أَخطب وَأَبُو يَاسر بن أَخطب من أَشد الْيَهُود حسداً للْعَرَب إِذْ خصهم الله بِرَسُولِهِ وَكَانَا جاهدين فِي رد النَّاس عَن الإِسلام مَا استطاعا فَأنْزل الله فيهمَا {ودّ كثير من أهل الْكتاب}
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: Râfi' b. Hureymile ve Veheb b. Zeyd, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Muhammed! Bize okuyacağımız gökten indirdiğin bir kitap getir yahut bizim için nehirler fışkırt ki sana uyalım ve seni tasdik edelim' dediler. Bunun üzerine Allah bu hususta: {أم تُرِيدُونَ أَن تسألوا رَسُولكُم} “Yoksa elçinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz?” âyetinden {سَوَاء السَّبِيل} “Doğru yoldan...” sözüne kadar indirdi. Huyey b. Ahtab ve Ebû Yâsir b. Ahtab ise, Allah onları elçisiyle ayrıcalıklı kıldığı için Araplara en çok haset eden Yahudilerdendi. İnsanları güçleri yettiğince İslâm'dan döndürme hususunda gayret sarf ediyorlardı. Allah da onlar hakkında: {ودّ كثير من أهل الْكتاب} “Kitap ehlinden birçoğu arzu etti...” [âyetini] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: قَالَ رجل يَا رَسُول الله لَو كَانَت كفاراتنا ككفارات بني إِسْرَائِيل
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den nakletti: O şöyle dedi: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Keşke bizim kefaretlerimiz de İsrâiloğulları'nın kefaretleri gibi olsaydı!' dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا أعطيتم خير كَانَت بَنو إِسْرَائِيل إِذا أصَاب أحدهم الْخَطِيئَة وجدهَا مَكْتُوبَة على بَابه وكفارتها فَإِن كفرها كَانَت لَهُ خزياً فِي الدُّنْيَا وَإِن لم يكفرهَا كَانَت لَهُ خزياً فِي الْآخِرَة وَقد أَعْطَاكُم الله خيرا من ذَلِك قَالَ (وَمن يعْمل سوءا أَو يظلم نَفسه) (النِّسَاء الْآيَة ١١٠) الْآيَة والصلوات الْخمس وَالْجُمُعَة إِلَى الْجُمُعَة كَفَّارَات لما بَينهُنَّ
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Size verilen daha hayırlıdır. İsrâiloğulları'ndan biri bir günah işlediğinde, onu ve kefaretini kapısında yazılmış bulurdu. Şayet kefaretini ödese, bu onun için dünyada bir rüsvaylık olurdu; eğer kefaretini ödemezse ahirette onun için bir rüsvaylık olurdu. Allah ise size bundan daha hayırlısını vermiştir. O şöyle buyurdu: (وَمن يعْمل سوءا أَو يظلم نَفسه) (Nisâ Sûresi, 110. âyet) ve beş vakit namaz ile cumadan cumaya [kılınan namaz], aralarındaki [günahlar] için kefarettir.'
فَأنْزل الله {أم تُرِيدُونَ أَن تسألوا رَسُولكُم} الْآيَة
Bunun üzerine Allah: {أم تُرِيدُونَ أَن تسألوا رَسُولكُم} “Yoksa peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz?” âyetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: سَأَلت الْعَرَب مُحَمَّدًا ﷺ إِن يَأْتِيهم بِاللَّه فيروه جهرة فَنزلت هَذِه الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den nakletti: O şöyle dedi: Araplar Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ı kendilerine getirmesini ve böylece O'nu açıkça görmeyi istediler. Bunun üzerine bu âyet indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ سَالَتْ قُرَيْش مُحَمَّد ﷺ إِن يَجْعَل لَهُم الصَّفَا ذَهَبا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: Kureyş, Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem kendileri için Safâ'yı altına çevirmesini istedi.
فَقَالَ: نعم وَهُوَ كالمائدة لبني إِسْرَائِيل إِن كَفرْتُمْ فَأَبَوا وَرَجَعُوا
[Peygamber]: 'Evet, fakat inkâr ederseniz bu İsrâiloğulları'nın sofrası gibi olur' dedi. Onlar ise bundan çekinip vazgeçtiler.
فَأنْزل الله {أم تُرِيدُونَ أَن تسألوا رَسُولكُم كَمَا سُئِلَ مُوسَى من قبل} أَن يُرِيهم الله جهرة
Bunun üzerine Allah: {أم تُرِيدُونَ أَن تسألوا رَسُولكُم كَمَا سُئِلَ مُوسَى من قبل} “Yoksa daha önce Mûsâ'ya sorulduğu gibi elçinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz?” [âyetini] indirdi; [bu soru da] kendilerine Allah'ı apaçık göstermesiydi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَمن يتبدل الْكفْر بالإِيمان} يَقُول: يتبدل الشدَّة بالرخاء
İbn Cerîr, Ebü'l-Âliye'den {وَمن يتبدل الْكفْر بالإِيمان} “Kim imanı küfürle değiştirirse...” âyeti hakkında nakletti: O: 'Bolluğu darlıkla değiştirirse' demektedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {فقد ضل سَوَاء السَّبِيل} قَالَ: عدل عَن السَّبِيل
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {فقد ضل سَوَاء السَّبِيل} “Şüphesiz doğru yoldan sapmış olur” âyeti hakkında nakletti: O: 'Yoldan sapmış [olur]' dedi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن كَعْب بن مَالك قَالَ كَانَ الْمُشْركُونَ وَالْيَهُود من أهل الْمَدِينَة حِين قدم رَسُول الله ﷺ يُؤْذونَ رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه أَشد الْأَذَى فَأمر الله رَسُوله وَالْمُسْلِمين بِالصبرِ على ذَلِك وَالْعَفو عَنْهُم ففيهم أنزل الله (ولتسمعن من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ وَمن الَّذين أشركوا أَذَى كثيرا) (آل عمرَان الْآيَة ١٨٦) الْآيَة
Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, Kâ'b b. Mâlik'ten nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde müşrikler ve Medineli Yahudiler, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına son derece eziyet ediyorlardı. Bunun üzerine Allah, Resûlü'ne ve Müslümanlara buna sabretmelerini ve onları affetmelerini emretti. Allah onlar hakkında şu âyeti indirdi: (ولتسمعن من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ وَمن الَّذين أشركوا أَذَى كثيرا) (Âl-i İmrân Sûresi, 186. âyet).
وَفِيهِمْ أنزل الله {ودّ كثير من أهل الْكتاب لَو يردونكم من بعد إيمَانكُمْ كفَّارًا حسداً} الْآيَة وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أُسَامَة بن زيد قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه يعفون عَن الْمُشْركين وَأهل الْكتاب كَمَا أَمرهم الله ويصبرون على الْأَذَى قَالَ الله (ولتسمعن من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ وَمن الَّذين أشركوا أَذَى كثيرا) (آل عمرَان الْآيَة ١٨٦) وَقَالَ {ودّ كثير من أهل الْكتاب لَو يردونكم من بعد إيمَانكُمْ كفَّارًا حسداً من عِنْد أنفسهم من بعد مَا تبين لَهُم الْحق فاعفوا واصفحوا حَتَّى يَأْتِي الله بأَمْره} وَكَانَ رَسُول الله ﷺ يتأوّل فِي الْعَفو مَا أمره الله بِهِ حَتَّى أذن الله فيهم بقتل فَقتل الله بِهِ من قتل من صَنَادِيد قُرَيْش
Ve onlar hakkında Allah şu âyeti indirdi: {ودّ كثير من أهل الْكتاب لَو يردونكم من بعد إيمَانكُمْ كفَّارًا حسداً} “Kitap ehlinden birçoğu, içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek ister...”. Buhârî, Müslim, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, Üsâme b. Zeyd'den nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı, Allah'ın kendilerine emrettiği gibi müşrikleri ve Kitap ehlini affeder, eziyete sabrederlerdi. Allah şöyle buyurmuştur: (ولتسمعن من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ وَمن الَّذين أشركوا أَذَى كثيرا) (Âl-i İmrân Sûresi, 186. âyet) ve: {ودّ كثير من أهل الْكتاب لَو يردونكم من بعد إيمَانكُمْ كفَّارًا حسداً من عِنْد أنفسهم من بعد مَا تبين لَهُم الْحق فاعفوا واصفحوا حَتَّى يَأْتِي الله بأَمْره} “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek ister. Artık Allah'ın emri gelinceye kadar affedin ve hoş görün” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah kendilerine [onları] öldürmeye izin verinceye kadar Allah'ın affetme hususunda kendisine emrettiğini uygulardı. Sonunda Allah onun vasıtasıyla Kureyş'in ileri gelenlerinden öldürülenleri öldürttü.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن الزُّهْرِيّ وَقَتَادَة فِي قَوْله {ودّ كثير من أهل الْكتاب} قَالَا: كَعْب بن الْأَشْرَف
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, ez-Zührî ve Katâde'den {ودّ كثير من أهل الْكتاب} “Kitap ehlinden birçoğu arzu etti...” âyeti hakkında nakletti: Onlar: '[Bu kişi] Kâ'b b. el-Eşref'tir' dediler.
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {حسداً من عِنْد أنفسهم} قَالَ: من قبل أنفسهم {من بعد مَا تبين لَهُم الْحق} يَقُول: يتَبَيَّن لَهُم أَن مُحَمَّدًا رَسُول الله
İbn Cerîr, er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {حسداً من عِنْد أنفسهم} “İçlerindeki kıskançlıktan ötürü...” âyeti hakkında: 'Kendi nefisleri tarafından [gelen haset]' dedi. {من بعد مَا تبين لَهُم الْحق} “Hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra...” âyeti hakkında da şöyle dedi: 'Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğu kendilerine apaçık belli olduktan sonra.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {من بعد مَا تبين لَهُم الْحق} قَالَ: من بعد مَا تبين لَهُم أَن مُحَمَّد رَسُول الله يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم فِي التَّوْرَاة والإِنجيل نَعته وَأمره ونبوته وَمن بعد مَا تبين لَهُم أَن الإِسلام دين الله الَّذِي جَاءَ بِهِ مُحَمَّد ﷺ {فاعفوا واصفحوا} قَالَ: أَمر الله نبيه أَن يعْفُو عَنْهُم ويصفح حَتَّى يَأْتِي الله بأَمْره فَأنْزل الله فِي بَرَاءَة وَأمره فَقَالَ (قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِاللَّه) (التَّوْبَة الْآيَة ٢٩) الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {من بعد مَا تبين لَهُم الْحق} “Hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra...” âyeti hakkında nakletti: O şöyle dedi: 'Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğu, vasfının, durumunun ve peygamberliğinin yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulunduğu ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği İslâm'ın Allah'ın dini olduğu kendilerine apaçık belli olduktan sonra.' {فاعفوا واصفحوا} “Affedin ve hoş görün” hakkında ise şöyle dedi: 'Allah, peygamberine, Allah'ın emri gelinceye kadar onları affetmesini ve hoş görmesini emretti. Sonra Allah Berâe sûresinde emrini indirdi ve: (قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِاللَّه) (Tevbe Sûresi, 29. âyet) buyurdu.'
فنسختها هَذِه الْآيَة وَأمره الله فِيهَا بِقِتَال أهل الْكتاب حَتَّى يسلمُوا أَو يقرُّوا بالجزية
Bu âyet onu neshetti ve Allah onda, Müslüman oluncaya veya cizyeyi kabul edinceye kadar Kitap ehli ile savaşmayı emretti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فاعفوا واصفحوا} وَقَوله {وَأعْرض عَن الْمُشْركين} الْأَنْعَام الْآيَة ١٠٦ وَنَحْو هَذَا فِي الْعَفو عَن الْمُشْركين قَالَ: نسخ ذَلِك كُله بقوله (قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِاللَّه) (التَّوْبَة الْآيَة ٢٩) وَقَوله (اقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (التَّوْبَة الْآيَة ٥)
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan {فاعفوا واصفحوا} “Affedin ve hoş görün” âyeti ve {وَأعْرض عَن الْمُشْركين} “Müşriklerden yüz çevir” (En'âm Sûresi, 106. âyet) âyeti ile müşrikleri affetme konusundaki benzeri [hükümler] hakkında nakletti: O şöyle dedi: 'Bütün bunlar (قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِاللَّه) (Tevbe Sûresi, 29. âyet) ve (اقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (Tevbe Sûresi, 5. âyet) âyetleriyle neshedilmiştir.'
وَأخرج ابْن جرير والنحاس فِي تَارِيخه عَن السّديّ فِي قَوْله {فاعفوا واصفحوا} قَالَ: هِيَ منسوخه نسختها (قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِاللَّه وَلَا بِالْيَوْمِ الآخر) (التَّوْبَة الْآيَة ٢٩) وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَمَا تقدمُوا لأنفسكم من خير} يَعْنِي من الْأَعْمَال من الْخَيْر فِي الدُّنْيَا
İbn Cerîr ve Târîh'inde en-Nahhâs, es-Süddî'den {فاعفوا واصفحوا} “Affedin ve hoş görün” âyeti hakkında nakletti: O: 'Bu mensuhtur; onu (قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِاللَّه وَلَا بِالْيَوْمِ الآخر) (Tevbe Sûresi, 29. âyet) âyeti neshetmiştir' dedi. İbn Ebî Hâtim de Saîd b. Cübeyr'den {وَمَا تقدمُوا لأنفسكم من خير} “Kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz...” âyeti hakkında: 'Yani dünyada hayır amellerden [yaptıklarınızı]' dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {تَجِدُوهُ عِنْد الله} قَالَ: تَجدوا ثَوَابه
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den {تَجِدُوهُ عِنْد الله} “Onu Allah katında bulursunuz” âyeti hakkında nakletti: O: 'Onun sevabını bulursunuz' dedi.
قَوْله تَعَالَى: وَقَالُوا لن يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ هود أَو نَصَارَى تِلْكَ أمانيهم قل هاتوا برهانكم إِن كُنْتُم صَادِقين بلَى من أسلم وَجهه لله وَهُوَ محسن فَلهُ أجره عِنْد ربه وَلَا خوف عَلَيْهِم وَلَا هم يَحْزَنُونَ
Yüce Allah'ın şu âyeti: 'Bir de: Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek dediler. Bu onların kuruntularıdır. De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin! Hayır, kim iyilik yaparak yüzünü Allah'a teslim ederse, onun mükâfatı Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.'
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَقَالُوا لن يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ هوداً أَو نَصَارَى} قَالَ: قَالَت الْيَهُود: لن يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ يَهُودِيّا
İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den {وَقَالُوا لن يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ هوداً أَو نَصَارَى} “Bir de: Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek dediler” âyeti hakkında nakletti: O şöyle dedi: 'Yahudiler: 'Cennete Yahudi olandan başkası asla girmeyecek' dediler.'
وَقَالَت النَّصَارَى: لن يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ نَصْرَانِيّا {تِلْكَ أمانيهم} قَالَ: أماني يتمنونها على الله بِغَيْر الْحق {قل هاتوا برهانكم} يَعْنِي حجتكم {إِن كُنْتُم صَادِقين} بِمَا تَقولُونَ أَنَّهَا كَمَا تَقولُونَ {بلَى من أسلم وَجهه لله} يَقُول: أخْلص لله
Hristiyanlar da: 'Cennete Hristiyan olandan başkası asla girmeyecek' dediler. {تِلْكَ أمانيهم} “Bu onların kuruntularıdır” hakkında şöyle dedi: 'Haksız yere Allah'a karşı besledikleri temennilerdir.' {قل هاتوا برهانكم} “De ki: Delilinizi getirin” yani delilinizi; {إِن كُنْتُم صَادِقين} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” söylediklerinizin dediğiniz gibi olduğu hususunda [doğru iseniz]. {بلَى من أسلم وَجهه لله} “Hayır, kim yüzünü Allah'a teslim ederse” yani: 'Allah için ihlâslı olursa' demektir.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد {من أسلم وَجهه لله} قَالَ: أخْلص دينه
İbn Cerîr, Mücâhid'den {من أسلم وَجهه لله} “Kim yüzünü Allah'a teslim ederse” âyeti hakkında: 'Dini O'na halis kılarsa' dediğini nakletti.
قَوْله تَعَالَى: وَقَالَت الْيَهُود لَيست النَّصَارَى على شَيْء وَقَالَت النَّصَارَى لَيست الْيَهُود على شَيْء وهم يَتلون الْكتاب كَذَلِك قَالَ الَّذين لَا يعلمُونَ مثل قَوْلهم فَالله يحكم بَينهم يَوْم الْقِيَامَة فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
Yüce Allah'ın şu âyeti: 'Yahudiler: Hristiyanlar hiçbir esas üzerinde değillerdir dediler. Hristiyanlar da: Yahudiler hiçbir esas üzerinde değillerdir dediler. Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar. Bilmeyenler de onların sözünün benzerini söyledi. Allah, kıyamet gününde ihtilaf edegeldikleri şeyler hakkında aralarında hüküm verecektir.'
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ لما قدم أهل نَجْرَان من النَّصَارَى على رَسُول الله ﷺ أَتَتْهُم أَحْبَار الْيَهُود فتنازعوا عِنْد رَسُول الله ﷺ فَقَالَ رَافع بن حُرَيْمِلَة: مَا أَنْتُم على شَيْء وَكفر بِعِيسَى والإِنجيل
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: Necran Hristiyanları Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldiklerinde, Yahudi din âlimleri onların yanına geldi ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda tartıştılar. Râfi' b. Hureymile: 'Siz hiçbir esas üzerinde değilsiniz' dedi ve İsa'yı ve İncil'i inkâr etti.
فَقَالَ رجل من أهل نَجْرَان للْيَهُود: مَا أَنْتُم على شَيْء وَجحد نبوّة مُوسَى وَكفر بِالتَّوْرَاةِ فَأنْزل الله فِي ذَلِك {وَقَالَت الْيَهُود لَيست النَّصَارَى على شَيْء وَقَالَت النَّصَارَى لَيست الْيَهُود على شَيْء وهم يَتلون الْكتاب} أَي كل يَتْلُو فِي كِتَابه تَصْدِيق من كفر بِهِ
Necran halkından bir adam da Yahudilere: 'Siz hiçbir esas üzerinde değilsiniz' dedi ve Mûsâ'nın peygamberliğini reddedip Tevrat'ı inkâr etti. Bunun üzerine Allah bu konuda: {وَقَالَت الْيَهُود لَيست النَّصَارَى على شَيْء وَقَالَت النَّصَارَى لَيست الْيَهُود على شَيْء وهم يَتلون الْكتاب} “Yahudiler: Hristiyanlar hiçbir esas üzerinde değillerdir dediler. Hristiyanlar da: Yahudiler hiçbir esas üzerinde değillerdir dediler. Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar” [âyetini] indirdi; yani her biri kendi kitabında inkâr ettiği kişiyi tasdik eden [hükümleri] okumaktadır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَقَالَت الْيَهُود لَيست النَّصَارَى على شَيْء} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den {وَقَالَت الْيَهُود لَيست النَّصَارَى على شَيْء} “Yahudiler: Hristiyanlar hiçbir esas üzerinde değillerdir dediler...” âyeti hakkında nakletti:
قَالَ: هَؤُلَاءِ أهل الْكتاب الَّذين كَانُوا على عهد رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
O: 'Bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan Kitap ehlidir' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَقَالَت الْيَهُود لَيست النَّصَارَى على شَيْء} قَالَ: بلَى قد كَانَت أَوَائِل النَّصَارَى على شَيْء وَلَكنهُمْ ابتدعوا وَتَفَرَّقُوا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {وَقَالَت الْيَهُود لَيست النَّصَارَى على شَيْء} “Yahudiler: Hristiyanlar hiçbir esas üzerinde değillerdir dediler” âyeti hakkında nakletti: O: 'Aksine, ilk Hristiyanlar hak bir esas üzerindeydiler; fakat sonradan bid'atler uydurdular ve fırkalara ayrıldılar' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج قَالَ: قلت لعطاء: من هَؤُلَاءِ الَّذين لَا يعلمُونَ قَالَ: أُمَم كَانَت قبل الْيَهُود وَالنَّصَارَى
İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den nakletti: O şöyle dedi: Atâ'ya: 'Bu bilmeyenler kimlerdir?' diye sordum. O: 'Yahudilerden ve Hristiyanlardan önceki ümmetlerdir' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {كَذَلِك قَالَ الَّذين لَا يعلمُونَ} قَالَ: هم الْعَرَب قَالُوا: لَيْسَ مُحَمَّد على شَيْء
İbn Cerîr, es-Süddî'den {كَذَلِك قَالَ الَّذين لَا يعلمُونَ} “Bilmeyenler de böylece söyledi” âyeti hakkında nakletti: O: 'Onlar: 'Muhammed hiçbir esas üzerinde değildir' diyen Araplardır' dedi.
قَوْله تَعَالَى: وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله أَن يذكر فِيهَا اسْمه وسعى فِي خرابها أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُم أَن يدخلوها إِلَّا خَائِفين لَهُم فِي الدُّنْيَا خزي وَلَهُم فِي الْآخِرَة عَذَاب عَظِيم
Yüce Allah'ın şu âyeti: 'Allah'ın mescitlerinde O'nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir? Bunların oralara korkarak girmekten başka hakları yoktur. Dünyada onlar için bir rüsvaylık, ahirette de büyük bir azap vardır.'
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti:
أَن قُريْشًا منعُوا النَّبِي ﷺ الصَّلَاة عِنْد الْكَعْبَة فِي الْمَسْجِد الْحَرَام فَأنْزل الله {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} الْآيَة
Kureyş, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Harâm'da Kâbe'nin yanında namaz kılmaktan alıkoydu. Bunun üzerine Allah: {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} “Allah'ın mescitlerinde [O'nun adının anılmasına] engel olandan daha zalim kim olabilir?” âyetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} قَالَ: هم النَّصَارَى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} “Allah'ın mescitlerinde [O'nun adının anılmasına] engel olandan daha zalim kim olabilir?” âyeti hakkında nakletti: O: 'Onlar Hristiyanlardır' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} قَالَ: هم النَّصَارَى وَكَانُوا يطرحون فِي بَيت الْمُقَدّس الْأَذَى وَيمْنَعُونَ النَّاس أَن يصلوا فِيهِ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} “Allah'ın mescitlerinde [O'nun adının anılmasına] engel olandan daha zalim kim olabilir?” âyeti hakkında nakletti: O: 'Onlar Hristiyanlardır; Beytülmakdis'e pislik atarlar ve insanların orada namaz kılmalarına engel olurlardı' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} الْآيَة
İbn Cerîr, es-Süddî'den {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله} “Allah'ın mescitlerinde [O'nun adının anılmasına] engel olandan daha zalim kim olabilir?” âyeti hakkında nakletti:
قَالَ: هم الرّوم كَانُوا ظاهروا بخْتنصر على بَيت الْمُقَدّس
O: 'Onlar, Buhtünnasr'a Beytülmakdis'e karşı yardım eden Rumlardır' dedi.
وَفِي قَوْله {أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُم أَن يدخلوها إِلَّا خَائِفين} قَالَ: فَلَيْسَ فِي الأَرْض رومي يدْخلهُ الْيَوْم إِلَّا وَهُوَ خَائِف أَن تضرب عُنُقه وَقد أخيف بأَدَاء الْجِزْيَة فَهُوَ يُؤَدِّيهَا
Ve {أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُم أَن يدخلوها إِلَّا خَائِفين} “Bunların oralara korkarak girmekten başka hakları yoktur” kavli hakkında şöyle dedi: 'Bugün yeryüzünde boynu vurulur korkusu içinde olmaksızın oraya giren hiçbir Rum yoktur; cizye ödemekle korkutulmuştur ve o da bunu ödemektedir.'
وَفِي قَوْله {لَهُم فِي الدُّنْيَا خزي} قَالَ: أما خزيهم فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُ إِذا قَامَ الْمهْدي وَفتحت الْقُسْطَنْطِينِيَّة قَتلهمْ فَذَلِك الخزي
Ve {لَهُم فِي الدُّنْيَا خزي} “Dünyada onlar için bir rüsvaylık vardır” kavli hakkında şöyle dedi: 'Onların dünyadaki rüsvaylığına gelince; Mehdî kıyam edip Kostantiniyye fethedildiğinde onları öldürecektir, işte bu [dünyadaki] rüsvaylıktır.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: أُولَئِكَ أَعدَاء الله الرّوم حملهمْ بغض الْيَهُود على أَن أعانوا بخْتنصر البابلي الْمَجُوسِيّ على تخريب بَيت الْمُقَدّس
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bu âyet hakkında nakletti: O: 'Onlar, Yahudilere olan kinleri sebebiyle Beytülmakdis'i harap etmesi için Mecûsî olan Bâbilli Buhtünnasr'a yardım eden Allah'ın düşmanları Rumlardır' dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب قَالَ: إِن النَّصَارَى لما ظَهَرُوا على بَيت الْمُقَدّس حرقوه فَلَمَّا بعث الله مُحَمَّد أنزل عَلَيْهِ {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله أَن يذكر فِيهَا اسْمه وسعى فِي خرابها} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, Ka'b'dan nakletti: O şöyle dedi: Hristiyanlar Beytülmakdis'e üstün geldiklerinde orayı yaktılar. Allah, Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] gönderdiğinde ona: {وَمن أظلم مِمَّن منع مَسَاجِد الله أَن يذكر فِيهَا اسْمه وسعى فِي خرابها} “Allah'ın mescitlerinde O'nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir?” âyetini indirdi.
فَلَيْسَ فِي الأَرْض نَصْرَانِيّ يدْخل بَيت الْمُقَدّس إِلَّا خَائفًا
[Bundan sonra] yeryüzünde korku içinde olmaksızın Beytülmakdis'e giren hiçbir Hristiyan kalmadı.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُشْركُونَ حِين صدوا رَسُول الله ﷺ عَن الْبَيْت يَوْم الحديبة
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den bu âyet hakkında nakletti: O: 'Bunlar, Hudeybiye günü Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem Beytullah'tan meneden müşriklerdir' dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي صَالح قَالَ: لَيْسَ للْمُشْرِكين أَن يدخلُوا الْمَسْجِد إِلَّا وهم خائفون
İbn Ebî Şeybe, Ebû Sâlih'ten nakletti: O: 'Müşriklerin mescide ancak korkarak girme hakları vardır' dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لَهُم فِي الدُّنْيَا خزي} قَالَ: يُعْطون الْجِزْيَة عَن يَد وهم صاغرون
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den {لَهُم فِي الدُّنْيَا خزي} “Dünyada onlar için bir rüsvaylık vardır” kavli hakkında nakletti: O: 'Boyun eğerek kendi elleriyle cizyeyi verirler' dedi.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن بسر بن أَرْطَاة قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ يَدْعُو اللَّهُمَّ أحسن عاقبتنا فِي الْأُمُور كلهَا وأجرنا من خزي الدُّنْيَا وَمن عَذَاب الْآخِرَة
Ahmed ve Târîh'inde Buhârî, Büsr b. Ertât'tan nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allahım! Bütün işlerde âkıbetimizi güzel eyle, bizi dünya rüsvaylığından ve ahiret azabından koru!' diye dua ederdi.
قَوْله تَعَالَى: وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب فأينما توَلّوا فثم وَجه الله أَن الله وَاسع عليم
Yüce Allah'ın şu kavli: 'Doğu da Batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü [yönü/kıblesi] oradadır. Şüphesiz Allah Vâsi'dir, Alîm'dir.'
أخرج أَبُو عبيد فِي النَّاسِخ والمنسوخ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ أول مَا نسخ لنا من الْقُرْآن فِيمَا ذكر وَالله أعلم شَأْن الْقبْلَة
Ebû Ubeyd en-Nâsih ve'l-Mensûh'ta, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: 'Zikredildiğine göre -Allah en iyisini bilir- Kur'an'dan bizim için ilk neshedilen şey kıble meselesidir.'
قَالَ الله تَعَالَى {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} فَاسْتقْبل رَسُول الله ﷺ فصلى نَحْو بَيت الْمُقَدّس وَترك الْبَيْت الْعَتِيق ثمَّ صرفه الله تَعَالَى إِلَى الْبَيْت الْعَتِيق ونسخها
Yüce Allah: {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} “Doğu da Batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü [kıblesi] oradadır” buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yönelip Beytü'l-Atîk'i (Kâbe'yi) bırakarak Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı. Sonra Yüce Allah onu Beytü'l-Atîk'e çevirdi ve bu [hükmü] neshetti.
فَقَالَ (وَمن حَيْثُ خرجت فول وَجهك) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٩) الْآيَة
Ve: (وَمن حَيْثُ خرجت فول وَجهك) (el-Bakara âyet: 149) “Nereden çıkarsan çık, yüzünü [Mescid-i Harâm tarafına] çevir” âyetini buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة فِي قَوْله {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب فأينما توَلّوا فثم وَجه الله}
İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} “Doğu da Batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü [kıblesi] oradadır” kavli hakkında nakletti:
قَالَ كَانَ النَّاس يصلونَ قبل بَيت الْمُقَدّس فَلَمَّا قدم النَّبِي ﷺ الْمَدِينَة على رَأس ثَمَانِيَة عشر شهرا من مهاجره وَكَانَ إِذا صلى رفع رَأسه إِلَى السَّمَاء ينظر كَا يُؤمر بِهِ فنسختها قبل الْكَعْبَة
O şöyle dedi: İnsanlar Beytülmakdis'e doğru namaz kılıyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelişinden itibaren hicretinin on sekizinci ayının başında iken namaz kıldığında ne ile emrolunacağına bakarak başını göğe kaldırıyordu; derken Kâbe kıblesi onu neshetti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر والنحاس فِي ناسخه وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عمر قَالَ كَانَ النَّبِي ﷺ يُصَلِّي على رَاحِلَته تطوّعاً أَيْنَمَا تَوَجَّهت بِهِ ثمَّ قَرَأَ ابْن عمر هَذِه الْآيَة {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} وَقَالَ ابْن عمر: فِي هَذَا نزلت هَذِه الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Nâsih'inde Nehhas, Taberânî ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Ömer'den nakletti: O şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bineği kendisini nereye yöneltirse yöneltsin bineği üzerinde nafile namaz kılardı. Sonra İbn Ömer: {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} “Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü [kıblesi] oradadır” âyetini okudu ve İbn Ömer: 'Bu âyet işte bunun hakkında indi' dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالدَّارَقُطْنِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عمر قَالَ: أنزلت {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} أَن تصلي حَيْثُمَا تَوَجَّهت بك راحلتك فِي التطوّع
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Dârekutnî ve el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- İbn Ömer'den nakletti: O şöyle dedi: {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} “Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü [kıblesi] oradadır” [âyeti], nafile namazda bineğin seni nereye yöneltirse yöneltsin namaz kılabilmen hususunda indirilmiştir.
وَأخرج البُخَارِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: رَأَيْت رَسُول الله ﷺ فِي غَزْوَة أَنْمَار يُصَلِّي على رَاحِلَته مُتَوَجها قبل الْمشرق تطوّعاً
Buhârî ve Beyhakî, Câbir b. Abdillâh'tan nakletti: O şöyle dedi: 'Enmâr Gazvesi'nde Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem bineği üzerinde doğu tarafına yönelmiş olarak nafile namaz kılarken gördüm.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن جَابر بن عبد الله أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يُصَلِّي على رَاحِلَته قبل الْمشرق - فَإِذا أَرَادَ أَن يُصَلِّي الْمَكْتُوبَة نزل واستقبل الْقبْلَة وَصلى وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ كَانَ إِذا سَافر وَأَرَادَ أَن يتطوّع بِالصَّلَاةِ اسْتقْبل بناقته الْقبْلَة وَكبر ثمَّ صلى حَيْثُ تَوَجَّهت النَّاقة
İbn Ebî Şeybe, Buhârî ve Beyhakî, Câbir b. Abdillâh'tan nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bineği üzerinde doğuya doğru [nafile] namaz kılardı; farz namazı kılmak istediğinde ise iner, kıbleye döner ve namaz kılardı. İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd ve Beyhakî, Enes'ten nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yolculuğa çıktığında nafile namaz kılmak isterse devesiyle kıbleye döner, tekbir alır, sonra deve nereye yönelirse yönelsin namaz kılardı.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالطَّيَالِسِي وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَضَعفه وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم والعقيلي وَضَعفه وَالدَّارَقُطْنِيّ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَامر بن ربيعَة قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي لَيْلَة سَوْدَاء مظْلمَة فنزلنا منزلا فَجعل الرجل يَأْخُذ الْأَحْجَار فَيعْمل مَسْجِدا فَيصَلي فِيهِ فَلَمَّا أَن أَصْبَحْنَا إِذا نَحن قد صلينَا على غير الْقبْلَة فَقُلْنَا: يَا رَسُول الله لقد صلينَا ليلتنا هَذِه لغير الْقبْلَة فَأنْزل الله {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب} الْآيَة
Ebû Dâvûd, et-Tayâlisî, Abd b. Humeyd, Tirmizî -zayıf olduğunu belirterek-, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Ukaylî -zayıf olduğunu belirterek-, Dârekutnî, Hilye'de Ebû Nuaym ve Sünen'inde Beyhakî, Âmir b. Rebîa'dan nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte zifiri karanlık bir gecedeydik. Bir yerde konakladık. Kişi taşları alıp bir mescit (namazgâh) yapıyor ve orada namaz kılıyordu. Sabahladığımızda bir de gördük ki kıbleden başka bir yöne doğru namaz kılmışız. Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu gece kıbleden başka yöne namaz kıldık' dedik. Bunun üzerine Allah: {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب} “Doğu da Batı da Allah'ındır...” âyetini indirdi.
فَقَالَ مَضَت صَلَاتكُمْ
Bunun üzerine [Resûlullah]: 'Namazınız geçerlidir' buyurdu.
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن جَابر بن عبد الله قَالَ بعث رَسُول الله ﷺ سَرِيَّة كنت فِيهَا فأصابتنا ظلمَة فَلم نَعْرِف الْقبْلَة فَقَالَت طَائِفَة منا: الْقبْلَة هَهُنَا قبل الشمَال فصلوا وخطوا خطا
Dârekutnî, İbn Merdûye ve Beyhakî, Câbir b. Abdillâh'tan nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim de içinde bulunduğum bir seriyye gönderdi. Bir karanlığa yakalandık ve kıbleyi bilemedik. İçimizden bir grup: 'Kıble burasıdır, kuzey tarafıdır' dedi, namaz kıldılar ve [yere] bir çizgi çektiler.
وَقَالَ بَعْضنَا: الْقبْلَة هَهُنَا قبل الْجنُوب فصلوا وخطوا خطا
Bir kısmımız da: 'Kıble burasıdır, güney tarafıdır' dedi, namaz kıldılar ve bir çizgi çektiler.
فَلَمَّا أَصْبحُوا وطلعت الشَّمْس أَصبَحت تِلْكَ الخطوط لغير
Sabah olup güneş doğduğunda, o çizgilerin [kıbleden] başka yöne olduğu ortaya çıktı
الْقبْلَة فَلَمَّا قَفَلْنَا من سفرنا سَأَلنَا النَّبِي ﷺ فَسكت فَأنْزل الله {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب} الْآيَة
Kıbleye olmadığı [anlaşıldı]. Seferimizden döndüğümüzde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sorduk, o sustu. Bunun üzerine Allah: {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب} “Doğu da Batı da Allah'ındır...” âyetini indirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء أَن قوما عميت عَلَيْهِم الْقبْلَة فصلى كل إِنْسَان مِنْهُم إِلَى نَاحيَة ثمَّ أَتَوا رَسُول الله ﷺ فَذكرُوا ذَلِك لَهُ فَأنْزل الله {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عَبَّاس أَن رَسُول الله ﷺ بعث سريه فَأَصَابَتْهُمْ ضبابه فَلم يهتدوا إِلَى القبله فصلوا لغير القبله ثمَّ استبان لَهُم بَعْدَمَا طلعت الشَّمْس أَنهم صلوا لغير القبله فَلَمَّا جاؤوا إِلَى رَسُول الله ﷺ حدثوه فَأنْزل الله {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب} الْآيَة
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Atâ'dan nakletti: Bir topluluğa kıble kapalı (belirsiz) kaldı; onların her biri bir tarafa namaz kıldı. Sonra Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip bunu ona anlattılar. Bunun üzerine Allah: {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} “Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü [kıblesi] oradadır” âyetini indirdi. İbn Merdûye zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdi. Bir sise yakalandılar ve kıbleyi bulamadılar; bu yüzden kıbleden başka bir yöne namaz kıldılar. Sonra güneş doğduktan sonra kıbleden başka yöne namaz kılmış oldukları kendilerince anlaşıldı. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem geldiklerinde bunu ona anlattılar. Bunun üzerine Allah: {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب} “Doğu da Batı da Allah'ındır...” âyetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة إِن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن أَخا لكم قد مَاتَ - يَعْنِي النَّجَاشِيّ - فصلوا عَلَيْهِ
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sizin bir din kardeşiniz -yani Necâşî- vefat etti, onun üzerine cenaze namazı kılın' buyurdu.
قَالُوا: نصلي على رجل لَيْسَ بِمُسلم
Onlar: 'Müslüman olmayan bir adamın üzerine mi namaz kılacağız?' dediler.
فَأنْزل الله (وَإِن من أهل الْكتاب لمن يُؤمن بِاللَّه
Bunun üzerine Allah: (وَإِن من أهل الْكتاب لمن يُؤمن بِاللَّه
) (آل عمرَان الْآيَة ١٩٩)
) (Âl-i İmrân âyet: 199) “Şüphesiz ehl-i kitaptan öyleleri vardır ki, Allah'a iman ederler...” [âyetini indirdi].
قَالُوا: فَإِنَّهُ كَانَ لَا يُصَلِّي إِلَى الْقبْلَة فَأنْزل الله {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب} الْآيَة
Onlar: 'Ama o kıbleye doğru namaz kılmıyordu' dediler. Bunun üzerine Allah: {وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب} “Doğu da Batı da Allah'ındır...” âyetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: لما نزلت (ادْعُونِي أَسْتَجِب لكم) (غَافِر الْآيَة ٦٠) قَالُوا: إِلَى أَيْن فأنزلت {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله}
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: (ادْعُونِي أَسْتَجِب لكم) (el-Mü'min/Gâfir âyet: 60) “Bana dua edin, size icabet edeyim” [âyeti] indiğinde: 'Nereye doğru [dua edelim]?' dediler. Bunun üzerine: {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} “Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü [kıblesi/yönü] oradadır” âyeti indirildi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} قَالَ: قبْلَة الله أَيْنَمَا تَوَجَّهت شرقا أَو غربا
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فأينما توَلّوا فثم وَجه الله} “Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü oradadır” kavli hakkında nakletti: O: 'Doğuya veya batıya nereye dönersen dön, [orası] Allah'ın kıblesidir' dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن مُجَاهِد {فثم وَجه الله} قَالَ: قبْلَة الله فأينما كُنْتُم فِي شَرق أَو غرب فاستقبلوها
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Tirmizî ve Sünen'inde Beyhakî, Mücâhid'den {فثم وَجه الله} “Allah'ın yüzü oradadır” kavli hakkında nakletti: O: 'Allah'ın kıblesidir; ister doğuda ister batıda nerede olursanız olun ona dönün' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ عَن قَتَادَة فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: هِيَ مَنْسُوخَة نسخهَا قَوْله تَعَالَى (فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٩) أَي تلقاءه
Abd b. Humeyd ve Tirmizî, Katâde'den bu âyet hakkında nakletti: O: 'Bu mensuhtur; onu Yüce Allah'ın: (فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام) (el-Bakara âyet: 149) “Yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” -yani karşısına- kavli neshetmiştir' dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مابين الْمشرق وَالْمغْرب قبْلَة
İbn Ebî Şeybe, Tirmizî -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Mâce, Ebû Hüreyre'den, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu nakletti: 'Doğu ile batı arası kıbledir.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالدَّارَقُطْنِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر
İbn Ebî Şeybe, Dârekutnî ve Beyhakî, İbn Ömer'den
مثله
bunun bir benzerini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ عَن عمر قَالَ: مَا بَين الْمشرق وَالْمغْرب قبْلَة إِذا تَوَجَّهت قبل الْبَيْت
İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî, Ömer'den nakletti: O şöyle dedi: 'Beyt'e doğru yöneldiğin zaman doğu ile batı arası kıbledir.'
قَوْله تَعَالَى: وَقَالُوا اتخذ الله ولدا سُبْحَانَهُ بل لَهُ مَا فِي السَّمَوَات وَالْأَرْض كل لَهُ قانتون
Yüce Allah'ın şu kavli: '“Allah çocuk edindi” dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir.'
أخرج البُخَارِيّ عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ قَالَ الله تَعَالَى: كَذبَنِي ابْن آدم وَلم يكن لَهُ ذَلِك وَشَتَمَنِي ابْن آدم وَلم يكن لَهُ ذَلِك فإمَّا تَكْذِيبه إيَّايَ فيزعم أَنِّي لَا أقدر أَن أُعِيدهُ كَمَا كَانَ وَأما شَتمه إيَّايَ فَقَوله لي ولد فسبحاني أَن أَتَّخِذ صَاحِبَة أَو ولدا
Buhârî, İbn Abbâs'tan, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu nakletti: Yüce Allah şöyle buyurdu: 'Âdemoğlu buna hakkı olmadığı halde beni yalanladı ve buna hakkı olmadığı halde bana hakaret etti. Beni yalanlamasına gelince; beni kendisini ilk yarattığım gibi tekrar diriltemeyeceğimi iddia etmesidir. Bana hakaret etmesine gelince; benim çocuk edindiğimi söylemesidir. Hâşâ, ben bir eş veya çocuk edinmekten münezzehim!'
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَقُول الله: كَذبَنِي ابْن آدم وَلم يَنْبغ لَهُ أَن يكذبنِي وَشَتَمَنِي ابْن آدم وَلم يَنْبغ لَهُ أَن يَشْتمنِي فإمَّا تَكْذِيبه إيَّايَ فَقَوله لن يُعِيدنِي كَمَا بَدَأَنِي وَلَيْسَ أوّل الْخلق بِأَهْوَن عَليّ من إِعَادَته وَأما شَتمه إيَّايَ فَقَوله اتخذ الله ولدا وَأَنا الله الْأَحَد الصَّمد لم يلد وَلم يُولد وَلم يكن لَهُ كفوا أحد
Buhârî, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Ebû Hüreyre'den nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Allah şöyle buyurur: 'Âdemoğlu hakkı olmadığı halde beni yalanladı ve hakkı olmadığı halde bana hakaret etti. Beni yalanlamasına gelince; O'nun: 'Beni ilk yarattığı gibi asla tekrar diriltemez' demesidir. Oysa ilk yaratma bana onu yeniden diriltmekten daha kolay değildir. Bana hakaret etmesine gelince; onun: 'Allah çocuk edindi' demesidir. Halbuki ben Samed olan tek Allah'ım; doğurmadım ve doğurulmadım, hiçbir şey de bana denk olmamıştır.'
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه ولبيهقي عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لَا أحد أَصْبِر على أَذَى يسمعهُ من الله
Ahmed, Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Merdûye ve Beyhakî, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu nakletti: 'İşittiği bir ezaya karşı Allah'tan daha sabırlı hiç kimse yoktur.'
إِنَّهُم يجلعون لَهُ ولدا ويشركون بِهِ وَهُوَ يرزقهم ويعافيهم
'Onlar O'na çocuk isnat ederler ve O'na ortak koşarlar; O ise onları rızıklandırmakta ve kendilerine afiyet vermektedir.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن غَالب بن عجرد قَالَ: حَدثنِي رجل من أهل الشَّام قَالَ: بَلغنِي إِن الله لما خلق الأَرْض وَخلق مَا فِيهَا من الشّجر لم يكن فِي الأَرْض شَجَرَة يَأْتِيهَا بَنو آدم إِلَّا أَصَابُوا مِنْهَا ثَمَرَة حَتَّى تكلم فجرة بني آدم بِتِلْكَ الْكَلِمَة الْعَظِيمَة قَوْلهم {اتخذ الله ولدا} فَلَمَّا تكلمُوا بهَا اقشعرت الأَرْض وشاك الشّجر
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Gâlib b. Acerred'den nakletti: O şöyle dedi: Şam ehlinden bir adam bana şöyle anlattı: Bana ulaştığına göre, Allah yeryüzünü ve oradaki ağaçları yarattığında, Âdemoğullarının yanına gidip de meyvesinden yiyemedikleri hiçbir ağaç yoktu. Tâ ki Âdemoğullarının günahkârları o büyük sözü, yani {اتخذ الله ولدا} “Allah çocuk edindi” sözünü söyleyene kadar. Onlar bu sözü söyleyince yer sarsılıp ürperdi ve ağaçlar dikenlendi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَقَالُوا اتخذ الله ولدا سُبْحَانَهُ} قَالَ: إِذا قَالُوا عَلَيْهِ الْبُهْتَان سبح نَفسه
Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den {وَقَالُوا اتخذ الله ولدا سُبْحَانَهُ} ““Allah çocuk edindi” dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir!” kavli hakkında nakletti: O: 'Onlar O'na iftira attıklarında, O kendi zâtını tenzih etti' dedi.
أما قَوْله تَعَالَى {سُبْحَانَهُ}
Yüce Allah'ın {سُبْحَانَهُ} “Hâşâ, O bundan münezzehtir!” kavline gelince;
أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم والمحاملي فِي أَمَالِيهِ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {سُبْحَانَ الله} قَالَ: تَنْزِيه الله نَفسه عَن السوء
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Emâlî'sinde el-Mehâmilî, İbn Abbâs'tan {سُبْحَانَ الله} “Sübhânallâh” kavli hakkında nakletti: O: 'Allah'ın, zâtını her türlü kötülük ve eksiklikten tenzih etmesidir' dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُوسَى بن طَلْحَة عَن النَّبِي ﷺ أَنه سُئِلَ عَن التَّسْبِيح أَن يَقُول الإِنسان سُبْحَانَ الله قَالَ: بَرَاءَة الله من السوء
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Mûsâ b. Talha kanalıyla Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti: İnsanın 'Sübhânallâh' demesi şeklindeki tesbih hakkında kendisine sorulduğunda o: 'Allah'ın her türlü kötülükten berî ve uzak tutulmasıdır' buyurdu.
وَفِي لفظ: انزاهه عَن السوء مُرْسل
Bir lafızda ise mürsel olarak: 'O'nun kötülükten tenzih edilmesidir' [şeklinde geçmiştir].