وَأخرج عبد الله بن أَحْمد بن حَنْبَل فِي زَوَائِد الْمسند وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّعْوَات عَن أبيّ بن كَعْب قَالَ كنت عِنْد النَّبِي ﷺ فجَاء اعرابي فَقَالَ: يَا نَبِي الله إِن لي أَخا وَبِه وجع قَالَ: وَمَا وَجَعه قَالَ: بِهِ لمَم قَالَ: فائتني بِهِ
Abdullah b. Ahmed b. Hanbel Müsned'in Zevâid'inde, Hâkim ve ed-Daavât'ta Beyhakî, Übeyy b. Ka'b'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım. Bir bedevi gelip: 'Ey Allah'ın Nebisi! Bir erkek kardeşim var ve onda bir ağrı/hastalık var' dedi. [Nebi]: 'Onun ağrısı/hastalığı nedir?' buyurdu. [Bedevi]: 'Onda delilik (lemem) var' dedi. [Nebi]: 'Onu bana getir' buyurdu.
فَوَضعه بَين فعوذه النَّبِي ﷺ بِفَاتِحَة الْكتاب وَأَرْبع آيَات من أوّل سُورَة الْبَقَرَة وَهَاتين الْآيَتَيْنِ {وإلهكم إِلَه وَاحِد} الْبَقَرَة الْآيَة ١٦٣ وَآيَة الْكُرْسِيّ وَثَلَاث آيَات من آخر سُورَة الْبَقَرَة وَآيَة من آل عمرَان (شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ) (آل عمرَان ١٨) وَآيَة من الْأَعْرَاف (إِن ربكُم الله) (الآعراف الْآيَة ٥٤) وَآخر سُورَة الْمُؤمنِينَ (فتعالى الله الْملك الْحق) (الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ١١٦) وَآيَة من سُورَة الْجِنّ (وَأَنه تَعَالَى حد رَبنَا) (الْجِنّ الْآيَة ٣) وَعشر آيَات من أول الصافات وَثَلَاث آيَات من آخر سُورَة الْحَشْر و (قل هُوَ الله أحد) و (المعوّذتين) فَقَامَ الرجل كَأَنَّهُ لم يشك قطّ
[Bedevi] onu [Nebi'nin] önüne oturttu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtiha suresi, Bakara suresinin başından dört ayet, şu iki ayet: {وإلهكم إِلَه وَاحِد} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” [el-Bakara, 163], Âyetü'l-Kürsî, Bakara suresinin sonundan üç ayet, Âl-i İmrân'dan bir ayet: (شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ) [Âl-i İmrân, 18], A'râf'tan bir ayet: (إِن ربكُم الله) [el-A'râf, 54], Mü'minûn suresinin sonu: (فتعالى الله الْملك الْحق) [el-Mü'minûn, 116], Cin suresinden bir ayet: (وَأَنه تَعَالَى حد رَبنَا) [el-Cin, 3], Sâffât'ın başından on ayet, Haşr suresinin sonundan üç ayet, (قل هُوَ الله أحد) ve Muavvizeteyn (Felak ve Nâs) ile ona rukye yaptı/okuyup sığındırdı. Bunun üzerine adam sanki hiç hastalanmamış gibi [şifa bulup] kalktı.
وَأخرج ابْن السّني فِي عمل الْيَوْم وَاللَّيْلَة من طَرِيق عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى عَن رجل عَن أَبِيه
İbnü's-Sünnî, Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de Abdurrahman b. Ebî Leylâ tarikinden, bir adamdan, o da babasından rivayet etti:
مثله سَوَاء
Bunun aynısını [rivayet etti].
وَأخرج الدَّارمِيّ وَابْن الضريس عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: من قَرَأَ أَربع آيَات من أول سُورَة الْبَقَرَة وَآيَة الْكُرْسِيّ وآيتين بعد آيَة الْكُرْسِيّ وَثَلَاثًا من آخر سُورَة الْبَقَرَة لم يقربهُ وَلَا أَهله يَوْمئِذٍ شَيْطَان وَلَا شَيْء يكرههُ فِي أَهله وَلَا مَاله وَلَا يقْرَأن على مَجْنُون إلَاّ أَفَاق
Dârimî ve İbnü'd-Dureys, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Kim Bakara suresinin başından dört ayet, Âyetü'l-Kürsî, Âyetü'l-Kürsî'den sonraki iki ayet ve Bakara suresinin sonundan üç ayet okursa, o gün ne kendisine ne de ailesine şeytan yaklaşır; ailesinde ve malında hoşlanmadığı hiçbir şeyle karşılaşmaz. Bunlar bir mecnun üzerine okunsa mutlaka ayılır.'
وَأخرج الدَّارمِيّ وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: من قَرَأَ عشر آيَات من سُورَة الْبَقَرَة فِي لَيْلَة لم يدْخل ذَلِك الْبَيْت شَيْطَان تِلْكَ اللَّيْلَة حَتَّى يصبح
Dârimî, İbnü'l-Münzir ve Taberânî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Kim bir gecede Bakara suresinden on ayet okursa, o gece sabaha kadar o eve şeytan girmez:
أَربع من أَولهَا وَآيَة الْكُرْسِيّ وآيتان بعْدهَا وَثَلَاث خواتيمها
[Bu on ayet:] Başından dört ayet, Âyetü'l-Kürsî, ondan sonraki iki ayet ve surenin sonundaki üç ayettir.
أَولهَا (لله مَا فِي السَّمَوَات) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٨٤)
Bunların ilki (لله مَا فِي السَّمَوَات) [el-Bakara, 284]'dir.'
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور والدارمي وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْمُغيرَة بَين سبيع وَكَانَ من أَصْحَاب عبد الله قَالَ: من قَرَأَ عشر آيَات من الْبَقَرَة عِنْد مَنَامه لم ينس الْقُرْآن
Saîd b. Mansûr, Dârimî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Abdullah'ın ashabından olan Mugīre b. Sebî'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Kim uyuyacağı sırada Bakara'dan on ayet okursa Kur'an'ı unutmaz:
أَربع آيَات من أَولهَا وَآيَة الْكُرْسِيّ وآيتان بعْدهَا وَثَلَاث من آخرهَا
Başından dört ayet, Âyetü'l-Kürsî, ondan sonraki iki ayet ve sonundan üç ayet.'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عمر قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول إِذا مَاتَ أحدكُم فَلَا تَحْبِسُوهُ وأسرعوا بِهِ إِلَى قَبره وليقرأ عِنْد رَأسه بِفَاتِحَة الْبَقَرَة وَعند رجلَيْهِ بخاتمة سُورَة الْبَقَرَة فِي قَبره
Taberânî ve Şuab'da Beyhakî, İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Biriniz vefat ettiğinde onu bekletmeyiniz, onu kabrine acele götürünüz. Kabrinde başucunda Bakara'nın fatihası (başı), ayakucunda da Bakara suresinin sonu okunsun.'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير عَن عبد الرَّحْمَن بن الْعَلَاء بن اللَّجْلَاج قَالَ: قَالَ لي أبي: يَا بني إِذا وَضَعتنِي فِي لحدي فَقل: بِسم الله وعَلى مِلَّة رَسُول الله
Taberânî el-Kebîr'de Abdurrahman b. el-Alâ b. el-Leclâc'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Babam bana: 'Ey yavrucuğum! Beni lâhdime koyduğun zaman: «Bismillâhi ve alâ milleti Resûlillâh» de.
ثمَّ سنّ عَليّ التُّرَاب سنا ثمَّ اقْرَأ عِنْد رَأْسِي بِفَاتِحَة الْبَقَرَة وخاتمتها
Sonra üzerime toprağı peyderpey dök. Sonra başucumda Bakara'nın başını ve sonunu oku.
فَأَنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول ذَلِك
Zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in böyle söylediğini işittim' dedi.
وَأخرج ابْن النجار فِي تَارِيخه من طَرِيق مُحَمَّد بن عَليّ المطلبي عَن خطاب بن سِنَان عَن قيس بن الرّبيع عَن ثَابت بن مَيْمُون عَن مُحَمَّد بن سِيرِين قَالَ: نزلنَا يسيري فَأَتَانَا أهل ذَلِك الْمنزل فَقَالُوا: ارحلوا فانه لم ينزل عندنَا هَذَا الْمنزل أحد إِلَّا اتخذ مَتَاعه فَرَحل أَصْحَابِي وَتَخَلَّفت للْحَدِيث الَّذِي حَدثنِي ابْن عمر عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ من قَرَأَ فِي لَيْلَة ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ آيَة لم يضرّهُ فِي تِلْكَ اللَّيْلَة سبع ضار وَلَا لص
İbnü'n-Neccâr Târîh'inde Muhammed b. Alî el-Muttalibî tarikinden, Hattâb b. Sinân'dan, Kays b. er-Rebî'den, Sâbit b. Meymûn'dan, Muhammed b. Sîrîn'den rivayet etti; o şöyle dedi: Yesîrî'ye konakladık. O konağın halkı bize gelip: 'Buradan göçüp gidin; çünkü bu konağa konaklayan herkesin mutlaka eşyası gasp edilir' dediler. Arkadaşlarım göçüp gitti; ben ise İbn Ömer'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bana rivayet ettiği şu hadisten dolayı geride kaldım; [Nebi] şöyle buyurmuştu: 'Kim bir gecede otuz üç ayet okursa, o gece ona ne yırtıcı bir canavar ne de bir hırsız zarar verebilir;
طَار وعوفي فِي نَفسه وَأَهله وَمَاله حَتَّى يصبح
sabaha kadar canı, ailesi ve malı konusunda afiyette olur.'
فَلَمَّا أمسينا حَتَّى رَأَيْتهمْ قد جَاءُوا أَكثر من ثَلَاثِينَ مرّة مخترطين سيوفهم فَمَا يصلونَ إِلَيّ فَلَمَّا أَصبَحت رحلت فلقيني شيخ مِنْهُم فَقَالَ: يَا هَذَا إنسي أم جني قلت: بل إنسي قَالَ: فَمَا بالك
Akşam olunca kılıçlarını çekmiş vaziyette otuzdan fazla kez geldiklerini gördüm; fakat bana ulaşamadılar. Sabah olunca yola çıktım. Onlardan yaşlı bir adam benimle karşılaşıp: 'Hey kişi! İnsan mısın cin misin?' dedi. 'Aksine insanım' dedim. 'O halde senin durumun nedir?
لقد أَتَيْنَاك أَكثر من سبعين مرّة كل ذَلِك يُحَال بَيْننَا وَبَيْنك بسور من حَدِيد
Sana yetmişten fazla kez geldik; her defasında bizimle senin arana demirden bir sur engel oldu' dedi.
فَذكرت لَهُ الحَدِيث وَالثَّلَاث وَثَلَاثُونَ آيَة أَربع آيَات من أول الْبَقَرَة إِلَى قَوْله {المفلحون} وَآيَة الْكُرْسِيّ وآيتان بعْدهَا إِلَى قَوْله (خَالدُونَ) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٥٧) وَالثَّلَاث آيَات من آخر الْبَقَرَة (لله مَا فِي السَّمَوَات وَمَا فِي الأَرْض) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٨٤) وَثَلَاث آيَات من الْأَعْرَاف (إِن ربكُم الله) إِلَى قَوْله (من الْمُحْسِنِينَ) (الْأَعْرَاف الْآيَة ٥٤ - ٥٧) وَآخر بني إِسْرَائِيل (قل ادعوا الله أَو ادعوا الرَّحْمَن) (الإِسراء الْآيَة ١١٠) إِلَى آخرهَا وَعشر آيَات من أول الصافات إِلَى قَوْله (لَا زب) وآيتان من الرَّحْمَن (يَا معشر الْجِنّ والإِنس) إِلَى قَوْله (فَلَا تنتصران) (الرَّحْمَن الْآيَة ٣٣ - ٣٤) وَمن آخر الْحَشْر (لَو أنزلنَا هَذَا الْقُرْآن على جبل) (الْحَشْر الْآيَة ٢١) إِلَى آخر السُّورَة وآيتان من (قل أُوحِي إِلَيّ) إِلَى (وَأَنه تَعَالَى جد رَبنَا مَا اتخذ صَاحِبَة) إِلَى قَوْله (شططا) (الْجِنّ الْآيَة ١ - ٤)
Ona hadisi anlattım. Otuz üç ayet şunlardır: Bakara'nın başından dört ayet {المفلحون} kavline kadar; Âyetü'l-Kürsî ve ondan sonraki iki ayet (خَالدُونَ) [el-Bakara, 257] kavline kadar; Bakara'nın sonundaki üç ayet (لله مَا فِي السَّمَوَات وَمَا فِي الأَرْض) [el-Bakara, 284]; A'râf'tan üç ayet (إِن ربكُم الله)'dan (من الْمُحْسِنِينَ) [el-A'râf, 54-56] kavline kadar; Benî İsrâîl (İsrâ)'in sonu (قل ادعوا الله أَو ادعوا الرَّحْمَن) [el-İsrâ, 110]'dan surenin sonuna kadar; Sâffât'ın başından on ayet (لَا زب) kavline kadar; Rahmân'dan iki ayet (يَا معشر الْجِنّ والإِنس)'den (فَلَا تنتصران) [er-Rahmân, 33-35] kavline kadar; Haşr'ın sonundan (لَو أنزلنَا هَذَا الْقُرْآن على جبل) [el-Haşr, 21]'den surenin sonuna kadar; (قل أُوحِي إِلَيّ)'den (وَأَنه تَعَالَى جد رَبنَا مَا اتخذ صَاحِبَة)'den (شططا) [el-Cin, 1-4] kavline kadar iki ayet.
فَذكرت هَذَا الحَدِيث لشعيب بن حَرْب فَقَالَ لي: كُنَّا نسميها آيَات الْحَرْب وَيُقَال: إِن فِيهَا شِفَاء من كل دَاء
Bu hadisi Şuayb b. Harb'e anlattım; bana şöyle dedi: 'Biz bunlara harp ayetleri derdik. Bunlarda her türlü derde şifa olduğu söylenir.'
فعدّ عليّ الْجُنُون والجذام والبرص وَغير ذَلِك
Bana delilik, cüzzam, alaca hastalığı ve diğerlerini saydı.
قَالَ مُحَمَّد بن عَليّ: فقرأتها على شيخ لنا قد فلج حَتَّى أذهب اللله عَنهُ ذَلِك
Muhammed b. Alî dedi ki: 'Bunu felç geçirmiş bir büyüğümüze okudum, nihayetinde Allah ondan bu hastalığı giderdi.'
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: من قَرَأَ عشر من سُورَة الْبَقَرَة أوّل النَّهَار لَا يقربهُ شَيْطَان حَتَّى يُمْسِي وَإِن قَرَأَهَا حِين يُمْسِي لم يقربهُ حَتَّى يصبح وَلَا يرى شَيْئا يكرههُ فِي أَهله وَمَاله وَإِن قَرَأَهَا على مَجْنُون أَفَاق
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Kim günün başında Bakara suresinden on [ayet] okursa akşama kadar ona şeytan yaklaşmaz. Şayet onları akşam okursa sabaha kadar ona yaklaşmaz; ailesinde ve malında hoşlanmadığı hiçbir şey görmez. Eğer onları bir mecnuna okursa ayılır.
أَربع آيَات من أوّلها وَآيَة الْكُرْسِيّ وآيتان بعْدهَا وَثَلَاث آيَات من آخرهَا
[Bu on ayet:] Başından dört ayet, Âyetü'l-Kürsî, ondan sonraki iki ayet ve sonundan üç ayettir.'
قَوْله تَعَالَى: إِن الَّذين كفرُوا سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لَا يُؤمنُونَ ختم الله على قُلُوبهم وعَلى سمعهم وعَلى أبصرهم غشاوة وَلَهُم عَذَاب عَظِيم
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {إِن الَّذين كفرُوا سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لَا يُؤمنُونَ ختم الله على قُلُوبهم وعَلى سمعهم وعَلى أبصرهم غشاوة وَلَهُم عَذَاب عَظِيم} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler. Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır.”
أخرج ابْن جريج وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير فِي السّنة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الَّذين كفرُوا سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لَا يُؤمنُونَ} وَنَحْو هَذَا من الْقُرْآن قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يحرص أَن يُؤمن جَمِيع النَّاس ويتابعوه على الْهدى فَأخْبرهُ الله أَنه لايؤمن إِلَّا من سبق لَهُ من الله السَّعَادَة فِي الذّكر الأوّل وَلَا يضل إِلَّا من سبق لَهُ من الله الشَّقَاء فِي الذّكر الأول
İbn Cüreyc, İbn Ebî Hâtim, es-Sünne'de Taberânî el-Kebîr'de, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, {إِن الَّذين كفرُوا سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لَا يُؤمنُونَ} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler” ayeti ve Kur'an'daki benzerleri hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanların iman etmesine ve hidayet üzere kendisine tabi olmasına çok hırs gösteriyordu. Allah da ona, ilk zikirde (Levh-i Mahfuz'da) kendisi için Allah katından saadet takdir edilmiş kimseden başkasının iman etmeyeceğini ve ilk zikirde kendisi için Allah katından şekavet takdir edilmiş kimseden başkasının da sapmayacağını bildirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ قيل يَا رَسُول الله أَنا تقْرَأ من الْقُرْآن فنرجو ونقرأ فنكاد نيأس فَقَالَ: أَلا أخْبركُم عَن أهل الْجنَّة وَأهل النَّار قَالُوا: بلَى يَا رَسُول اله (الم ذَلِك الْكتاب لَا ريب فِيهِ هدى لِلْمُتقين) إِلَى قَوْله (المفلحون) هَؤُلَاءِ أهل الْجنَّة قَالُوا: إِنَّا نرجو أَن نَكُون هَؤُلَاءِ
İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. Amr'dan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz Kur'an'dan [bir kısım] okuyoruz ve umutlanıyoruz; [bir kısım] okuyoruz neredeyse ümitsizliğe kapılıyoruz' denildi. Bunun üzerine: 'Cennet ehlini ve cehennem ehlini size haber vereyim mi?' buyurdu. 'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dediler. (الم ذَلِك الْكتاب لَا ريب فِيهِ هدى لِلْمُتقين)'den (المفلحون) kavline kadar [okudu ve]: 'İşte bunlar cennet ehlidir' buyurdu. 'Şüphesiz biz bunlardan olmayı umuyoruz' dediler.
ثمَّ قَالَ: {إِن الَّذين كفرُوا سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم} إِلَى قَوْله {عَظِيم} هَؤُلَاءِ أهل النَّار
Sonra: {إِن الَّذين كفرُوا سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da...” ayetinden {عَظِيم} “...büyük [bir azap vardır]” kavline kadar okudu [ve]: 'İşte bunlar cehennem ehlidir' buyurdu.
قُلْنَا لسنا هم يَا رَسُول الله قَالَ: أجل
'Biz onlardan değiliz değil mi ey Allah'ın Resûlü?' dedik. 'Evet' buyurdu.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الَّذين كفرُوا} أَي بِمَا أنزل إِلَيْك وَإِن قَالُوا إِنَّا قد آمنا بِمَا جَاءَ من قبلك {سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لَا يُؤمنُونَ} أَي أَنهم قد كفرُوا بِمَا عِنْدهم من ذكرك وجحدوا مَا أَخذ عَلَيْهِم من الْمِيثَاق لَك فقد كفرُوا بِمَا جَاءَك وَبِمَا عِنْدهم مِمَّا جَاءَهُم بِهِ غَيْرك فَكيف يسمعُونَ مِنْك إنذاراً وتخويفاً وَقد كفرُوا بِمَا عِنْدهم من نعتك {ختم الله على قُلُوبهم وعَلى سمعهم وعَلى أَبْصَارهم غشاوة} أَي عَن الْهدى أَن يصيبوه أبدا بِغَيْر مَا كذبُوا بِهِ من الْحق الَّذِي جَاءَك من رَبك حَتَّى يُؤمنُوا بِهِ وَإِن آمنُوا بِكُل مَا كَانَ قبلك وَلَهُم بِمَا هُوَ عَلَيْهِ من خِلافك {عَذَاب عَظِيم} فَهَذَا فِي الْأَحْبَار من يهود
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; {إِن الَّذين كفرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” yani: 'Sana indirileni [inkâr edenler]; her ne kadar senden önce gelene iman ettik deseler de.' {سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لَا يُؤمنُونَ} “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler” yani: 'Onlar yanlarındaki senin zikrini inkâr etmişler ve senin için kendilerinden alınan ahdi reddetmişlerdir. Dolayısıyla onlar hem sana geleni hem de başkalarının kendilerine getirdiği yanlarındaki [kitabı] inkâr etmişlerdir. Yanlarındaki senin vasfını inkâr etmişken senden gelen bir uyarıyı ve korkutmayı nasıl dinlesinler?' {ختم الله على قُلُوبهم وعَلى سمعهم وعَلى أَبْصَارهم غشاوة} “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır” yani: 'Rabbinden sana gelen o hakkı yalanlamaları sebebiyle, ona iman edinceye kadar asla hidayete isabet edemesinler diye [mühürlemiştir]; senden önceki her şeye iman etmiş olsalar bile.' Sana muhalefet üzere bulunmaları sebebiyle de onlar için {عَذَاب عَظِيم} “büyük bir azap vardır”. İşte bu, Yahudi hahamları hakkındadır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {إِن الَّذين كفرُوا}
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {إِن الَّذين كفرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” ayeti hakkında Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiler;
قَالَ: نزلت هَاتَانِ الْآيَتَانِ فِي قادة الْأَحْزَاب وهم الَّذين ذكرهم فِي هَذِه الْآيَة (ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا) (إِبْرَاهِيم الْآيَة ٢٨) قَالَ: فهم الَّذين قتلوا يَوْم بدر وَلم يدْخل من القادة أحد فِي الإِسلام إِلَّا رجلَانِ
O şöyle dedi: 'Bu iki ayet Ahzâb'ın (müşrik fırkaların) liderleri hakkında indi. Onlar şu ayette zikredilen kimselerdir: (ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا) [İbrâhîm, 28]. Onlar Bedir günü öldürülen kimselerdir ve o liderlerden sadece iki kişi dışında hiçbiri İslam'a girmedi:
أَبُو سُفْيَان وَالْحكم بن أبي الْعَاصِ
Ebû Süfyân ve el-Hakem b. Ebi'l-Âs.'
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن السّديّ فِي قَوْله {أأنذرتهم أم لم تنذرهم} قَالَ: وعظتهم أم لم تعظهم
İbnü'l-Münzir, {أأنذرتهم أم لم تنذرهم} “Onları uyarsan da uyarmasan da” ayeti hakkında es-Süddî'den rivayet etti; o: 'Onlara vaaz etsen de vaaz etmesen de' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِن الَّذين كفرُوا سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لَا يُؤمنُونَ} قَالَ: أطاعوا الشَّيْطَان فاستحوذ عَلَيْهِم فختم الله على قُلُوبهم وعَلى سمعهم وعَلى أَبْصَارهم غشاوة فهم لَا يبصرون هدى وَلَا يسمعُونَ وَلَا يفقهُونَ وَلَا يعْقلُونَ
Abd b. Humeyd, {إِن الَّذين كفرُوا سَوَاء عَلَيْهِم أأنذرتهم أم لم تنذرهم لَا يُؤمنُونَ} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler” ayeti hakkında Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Şeytana itaat ettiler, o da onları hükmü altına aldı. Bunun üzerine Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürledi, gözlerine de bir perde çekti. Artık onlar ne hidayeti görürler, ne işitirler, ne kavrarlar ne de aklederler.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: الْخَتْم على قُلُوبهم وعَلى سمعهم والغشاوة على أَبْصَارهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ayet hakkında İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Mühürleme onların kalpleri ve kulakları üzerinedir; perde ise gözleri üzerinedir.
وَأخرج ابْن جريج عَن ابْن مَسْعُود قَالَ {ختم الله على قُلُوبهم وعَلى سمعهم} فَلَا يعْقلُونَ وَلَا يسمعُونَ وَجعل على أَبْصَارهم يَقُول: أَعينهم {غشاوة} فَلَا يبصرون
İbn Cüreyc, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o: '{ختم الله على قُلُوبهم وعَلى سمعهم} “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir” dolayısıyla ne aklederler ne de işitirler. Gözlerinin -yani basarlarının- üzerine de {غشاوة} “bir perde” koymuştur; dolayısıyla görmezler' dedi.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الأرزق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {ختم الله على قُلُوبهم} قَالَ: طبع الله عَلَيْهَا قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: أما سَمِعت الْأَعْشَى وَهُوَ يَقُول: وصهباء طَاف يهود بهَا فابرزها وَعَلَيْهَا ختم وَأخرج سعيد بن منصورعن الْحسن وَأبي رَجَاء قَرَأَ أَحدهمَا {غشاوة} وَالْآخر / غشوة /
et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan rivayet etti; Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana aziz ve celil olan Allah'ın: {ختم الله على قُلُوبهم} “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” kavlini haber ver' dedi. [İbn Abbâs]: 'Allah onları tabetmiştir (mühür vurmuştur)' dedi. [Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' dedi. [İbn Abbâs]: 'A'şâ'nın şöyle dediğini işitmedin mi: «Ve kızıl bir şarap ki etrafında Yahudi dolaştı; onu çıkardı ki üzerinde mührü vardı». Saîd b. Mansûr, Hasan ve Ebû Recâ'dan rivayet etti; onlardan biri {غشاوة} şeklinde, diğeri ise / غشوة / şeklinde okudu.
قَوْله تَعَالَى: وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين} “İnsanlardan öyleleri vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' derler; oysa onlar inanmış değillerdir.”
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين} يَعْنِي الْمُنَافِقين من الْأَوْس والخزرج وَمن كَانَ على أَمرهم
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين} “İnsanlardan öyleleri vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' derler; oysa onlar inanmış değillerdir” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o: 'Evs ve Hazrec'den olan münafıkları ve onların yolunda olanları kastetmektedir' dedi.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس
İbn İshâk ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler;
أَن سُورَة الْبَقَرَة إِلَى الْمِائَة مِنْهَا هِيَ رجال سماهم بأعيانهم وأنسابهم من أَحْبَار يهود وَمن الْمُنَافِقين من الْأَوْس والخزرج
Bakara suresinin yüzüncü [ayetine] kadarki kısmı, Yahudi hahamlarından ve Evs ile Hazrec'den olan münafıklardan şahıslarını ve neseplerini bizzat zikrettiği adamlardır.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين} قَالَ: المُرَاد بِهَذِهِ الْآيَة المُنَافِقُونَ
İbn Cerîr, {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين} “İnsanlardan öyleleri vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' derler; oysa onlar inanmış değillerdir” ayeti hakkında İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o: 'Bu ayetle kastedilenler münafıklardır' dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر} حَتَّى بلغ {وَمَا كَانُوا مهتدين} قَالَ: هَذِه فِي الْمُنَافِقين
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر} “İnsanlardan öyleleri vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' derler” ayetinden {وَمَا كَانُوا مهتدين} “...ve doğru yolda da değillerdi” ayetine kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: 'Bu [ayetler] münafıklar hakkındadır.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه} الْآيَة
Abd b. Humeyd, {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه} “İnsanlardan öyleleri vardır ki 'Allah'a iman ettik' derler” ayeti hakkında Katâde'den rivayet etti;
قَالَ: هَذَا نعت الْمُنَافِق نعت عبدا خائن السريرة كثير الأخلاف يعرف بِلِسَانِهِ وينكر بِقَلْبِه وَيصدق بِلِسَانِهِ وَيُخَالف بِعَمَلِهِ وَيُصْبِح على حَال ويمسي على غَيره ويتكفأ تكفؤ السَّفِينَة كلما هبت ريح هَب فِيهَا
O şöyle dedi: 'Bu, münafığın vasfıdır; içi hain, cayması çok bir kulu nitelemiştir: Diliyle kabul eder, kalbiyle inkâr eder; diliyle tasdik eder, ameliyle muhalefet eder; bir hal üzere sabahlar, başka bir hal üzere akşamlar; rüzgâr estikçe onunla birlikte savrulan geminin yalpaladığı gibi yalpalar.'
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن سِيرِين قَالَ: لم يكن عِنْدهم أخوف من هَذِه الْآيَة {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين}
İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Sîrîn'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Onların yanında şu ayetten daha çok korkutan bir ayet yoktu: {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين} “İnsanlardan öyleleri vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' derler; oysa onlar inanmış değillerdir.”'
وَأخرج عبد بن حميد عَن يحيى بن عَتيق قَالَ: كَانَ مُحَمَّد يَتْلُو هَذِه الْآيَة عِنْد ذكر الْحجَّاج وَيَقُول: أَنا لغير ذَلِك أخوف {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين}
Abd b. Humeyd, Yahyâ b. Atîk'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Muhammed [b. Sîrîn], Haccâc anıldığında bu ayeti okur ve: 'Ben bundan başkası için daha çok korkarım: {وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه وباليوم الآخر وَمَا هم بمؤمنين} “İnsanlardan öyleleri vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe iman ettik' derler; oysa onlar inanmış değillerdir”' derdi.
وَأخرج ابْن سعد عَن أبي يحيى قَالَ سَأَلَ رجل حُذَيْفَة وَأَنا عِنْده فَقَالَ: وَمَا النِّفَاق قَالَ: أَن تَتَكَلَّم بِاللِّسَانِ وَلَا تعْمل بِهِ
İbn Sa'd, Ebû Yahyâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Ben yanındayken bir adam Huzeyfe'ye sorup: 'Nifak nedir?' dedi. [Huzeyfe]: 'Dille söyleyip onunla amel etmemendir' dedi.
قَوْله تَعَالَى: يخادعون الله وَالَّذين آمنُوا وَمَا يخدعون إِلَّا أنفسهم وَمَا يَشْعُرُونَ أخرج أَحْمد بن منيع فِي مُسْنده بِسَنَد ضَعِيف عَن رجل من الصَّحَابَة
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {يخادعون الله وَالَّذين آمنُوا وَمَا يخدعون إِلَّا أنفسهم وَمَا يَشْعُرُونَ} “Onlar Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; oysa yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar.” Ahmed b. Menî' Müsned'inde zayıf bir senetle sahabeden bir adamdan rivayet etti:
أَن قَائِلا من السلمين قَالَ: يَا رَسُول الله مَا النجَاة غَدا قَالَ: لَا تخدع الله قَالَ وَكَيف نخادع الله قَالَ أَن تعْمل بِمَا أَمرك بِهِ تُرِيدُ بِهِ غَيره فَاتَّقُوا الرِّيَاء فَإِنَّهُ الشّرك بِاللَّه فَإِن الْمرَائِي يُنَادي بِهِ يَوْم الْقِيَامَة على رُؤُوس الْخَلَائق بأَرْبعَة أَسمَاء
Müslümanlardan bir kimsenin şöyle dediği: "Ey Allah'ın Resûlü, yarın [kıyamet günü] kurtuluş nedir?" [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Allah'ı aldatmaya kalkışmamandır" buyurdu. O: "Allah'ı nasıl aldatmaya kalkışırız?" deyince şöyle buyurdu: "O'nun sana emrettiği şeyi, O'ndan başkasını dileyerek yapmandır. O halde riyadan sakınınız; zira o Allah'a şirk koşmaktır. Çünkü riyakâr kimseye kıyamet gününde mahlukatın başı üzerinde dört isimle nida edilir:
يَا كَافِر يَا فَاجر يَا خاسر يَا غادر
'Ey kâfir, ey fâcir, ey hüsrana uğrayan, ey vefasız hain!
ضل عَمَلك وَبَطل أجرك فَلَا خلاق لَك الْيَوْم عِنْد الله فالتمس أجرك
Amelin boşa gitti, mükâfatın battal oldu; artık bugün Allah katında senin hiçbir nasibin yoktur. Mükâfatını,
مِمَّن كنت تعْمل لَهُ يَا مخادع وَقَرَأَ من الْقُرْآن (فَمن كَانَ يَرْجُو لِقَاء ربه فليعمل عملا صَالحا) (الْكَهْف الْآيَة ١١٠) الْآيَة (وَإِن الْمُنَافِقين يخادعون الله) (النِّسَاء الْآيَة ١٤٢) الْآيَة
kendisi için amel ettiğin kimseden iste ey aldatıcı!' Ve Kur'an'dan: {فَمن كَانَ يَرْجُو لِقَاء ربه فليعمل عملا صَالحا} “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin” (el-Kehf, 110) ayetini ve {وَإِن الْمُنَافِقين يخادعون الله} “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya kalkışırlar” (en-Nisâ, 142) ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله {يخادعون الله} قَالَ: يظهرون لَا إِلَه إِلَّا الله يُرِيدُونَ أَن يحرزوا بذلك دِمَائِهِمْ وَأَمْوَالهمْ وَفِي أنفسهم غير ذَلِك
İbn Ebî Hâtim, {يخادعون الله} “Allah'ı aldatmaya çalışırlar” ayeti hakkında İbn Cüreyc'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Lâ ilâhe illallâh [sözünü] açığa vururlar; bununla kanlarını ve mallarını koruma altına almak isterler, içlerinde ise bundan başkası vardır."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن وهب قَالَ: سَأَلت ابْن زيد عَن قَوْله {يخادعون الله وَالَّذين آمنُوا} قَالَ: هَؤُلَاءِ المُنَافِقُونَ يخادعون الله وَرَسُوله وَالَّذين آمنُوا أَنهم يُؤمنُونَ بِمَا أظهروه
İbn Cerîr, İbn Vehb'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Zeyd'e {يخادعون الله وَالَّذين آمنُوا} “Onlar Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” ayeti hakkında sordum; o: "Bunlar münafıklardır; Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri, açığa vurdukları şeylere iman ettiklerini [söyleyerek] aldatmaya kalkışırlar" dedi.
وَعَن قَوْله {وَمَا يخدعون إِلَّا أنفسهم وَمَا يَشْعُرُونَ} قَالَ: مَا يَشْعُرُونَ بِأَنَّهُم ضروا أنفسهم بِمَا أَسرُّوا من الْكفْر والنفاق ثمَّ قَرَأَ (يَوْم يَبْعَثهُم الله جَمِيعًا) قَالَ هم المُنَافِقُونَ حَتَّى بلغ قَوْله {وَيَحْسبُونَ أَنهم على شَيْء} المجادلة الْآيَة ١٨
Ve {وَمَا يخدعون إِلَّا أنفسهم وَمَا يَشْعُرُونَ} “Oysa yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar” ayeti hakkında: "Gizledikleri küfür ve nifakla yalnız kendilerine zarar verdiklerinin farkında olmazlar" dedi. Sonra: {يَوْم يَبْعَثهُم الله جَمِيعًا} “Allah onların hepsini dirilteceği gün...” ayetini okudu ve: "Onlar münafıklardır" dedi; tâ {وَيَحْسبُونَ أَنهم على شَيْء} “ve kendilerinin bir şey üzerinde olduklarını sanırlar” (el-Mücâdele: 18) buyruğuna kadar [okudu].
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن قيس بن سعد قَالَ: لَوْلَا أَنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ الْمَكْر والخديعة فِي النَّار لَكُنْت أمكر هَذِه الْأمة
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Kays b. Sa'd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hile ve aldatma cehennemdedir» buyurduğunu işitmeseydim, bu ümmetin en çok hile yapanı olurdum."
قَوْله تَعَالَى: فِي قُلُوبهم مرض فَزَادَهُم الله مَرضا وَلَهُم عَذَاب أَلِيم بِمَا كَانُوا يكذبُون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فِي قُلُوبهم مرض فَزَادَهُم الله مَرضا وَلَهُم عَذَاب أَلِيم بِمَا كَانُوا يكذبُون} “Kalplerinde bir hastalık vardır. Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlar için can yakıcı bir azap vardır.”
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مرض} قَالَ: شكّ {فَزَادَهُم الله مَرضا} أَي قَالَ: شكا
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs], {مرض} “hastalık” hakkında: "Şüphe" dedi. {فَزَادَهُم الله مَرضا} “Allah da onların hastalığını artırmıştır” [hakkında] yani: "Şüphe [artırmıştır]" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود مثله
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فِي قُلُوبهم مرض} قَالَ: النِّفَاق {وَلَهُم عَذَاب أَلِيم} قَالَ: نكال موجع {بِمَا كَانُوا يكذبُون} قَالَ: يبدلون ويحرّفون
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs], {فِي قُلُوبهم مرض} “Kalplerinde bir hastalık vardır” ayeti hakkında: "Nifak" dedi. {وَلَهُم عَذَاب أَلِيم} “onlar için can yakıcı bir azap vardır” [hakkında]: "Can yakıcı bir ceza" dedi. {بِمَا كَانُوا يكذبُون} “Yalan söylemekte olduklarından dolayı” [hakkında]: "Değiştirip tahrif ettiklerinden dolayı" dedi.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ أَخْبرنِي عَن قَوْله تَعَالَى {فِي قُلُوبهم مرض} قَالَ: النِّفَاق قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Yüce Allah'ın {فِي قُلُوبهم مرض} “Kalplerinde bir hastalık vardır” buyruğunu haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "Nifaktır" dedi. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet" dedi.
أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: أجامل أَقْوَامًا حَيَاء وَقد أرى صدروهم تغلي عليّ مراضها قَالَ: فَأَخْبرنِي عَن قَوْله {وَلَهُم عَذَاب أَلِيم} قَالَ {الْأَلِيم} الموجع قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
"Şairin şu sözünü duymadın mı: İnsanlara hayâmdan dolayı güler yüz gösteririm; oysa görürüm ki Göğüslerindeki hastalıklar bana karşı kaynamaktadır." [Nâfi']: "Bana {وَلَهُم عَذَاب أَلِيم} “onlar için can yakıcı bir azap vardır” buyruğunu haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "{الْأَلِيم} el-Elîm, can yakıcı olandır" dedi. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet" dedi.
أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: نَام من كَانَ خلياً من ألم وَبقيت اللَّيْل طولا لم أنم وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كل شَيْء فِي الْقُرْآن {أَلِيم} فَهُوَ الموجع
"Şairin şu sözünü duymadın mı: Acıdan uzak olan kimse uyudu, Ben ise gece boyunca uyumadan kaldım." İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: "Kur'an'daki her {أَلِيم} “elîm” [kelimesi], can yakıcı demektir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ {الْأَلِيم} الموجع فِي الْقُرْآن كُله
İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den rivayet etti; o: "{الْأَلِيم} el-Elîm, bütün Kur'an'da can yakıcı demektir" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {مرض} قَالَ: رِيبَة وَشك فِي أَمر الله {فَزَادَهُم الله مَرضا} قَالَ: رِيبَة وشكا {وَلَهُم عَذَاب أَلِيم بِمَا كَانُوا يكذبُون} قَالَ: إيَّاكُمْ وَالْكذب فَإِنَّهُ من بَاب النِّفَاق وَإِنَّا وَالله مَا رَأينَا عملا قطّ أسْرع فِي فَسَاد قلب عبد من كبر أَو كذب
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; [Katâde], {مرض} “hastalık” hakkında: "Allah'ın emrinde kuşku ve şüphedir" dedi. {فَزَادَهُم الله مَرضا} “Allah da onların hastalığını artırmıştır” hakkında: "Kuşku ve şüphe [artırmıştır]" dedi. {وَلَهُم عَذَاب أَلِيم بِمَا كَانُوا يكذبُون} “Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlar için can yakıcı bir azap vardır” hakkında ise şöyle dedi: "Yalandan sakının; çünkü o nifak kapısındandır. Allah'a yemin olsun ki, bir kulun kalbini ifsat etmede kibirden veya yalandan daha hızlı bir amel asla görmedik."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {فِي قُلُوبهم مرض} قَالَ: هَذَا مرض فِي الدّين وَلَيْسَ مَرضا فِي الأجساد
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etti; [İbn Zeyd], {فِي قُلُوبهم مرض} “Kalplerinde bir hastalık vardır” ayeti hakkında: "Bu, dinde bir hastalıktır; bedenlerde bir hastalık değildir" dedi.
وهم المُنَافِقُونَ والْمَرَض الشَّك الَّذِي دخل فِي الإِسلام
"Onlar münafıklardır; hastalık ise İslâm'a sokulan şüphedir."
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع فِي قَوْله {فِي قُلُوبهم مرض} قَالَ: هَؤُلَاءِ أهل النِّفَاق
İbn Cerîr, er-Rabî'den rivayet etti; o, {فِي قُلُوبهم مرض} “Kalplerinde bir hastalık vardır” ayeti hakkında: "Bunlar nifak ehlidir" dedi.
وَالْمَرَض فِي قلبوهم الشَّك فِي أَمر الله ﷿ {فَزَادَهُم الله مَرضا} قَالَ: شكا
"Kalplerindeki hastalık, aziz ve celil olan Allah'ın emrindeki şüphedir." {فَزَادَهُم الله مَرضا} “Allah da onların hastalığını artırmıştır” hakkında ise: "Şüphe [artırmıştır]" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك قَالَ: الْعَذَاب الْأَلِيم
İbn Cerîr, Dahhâk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Can yakıcı azap,"
هم الموجع وكل شَيْء فِي الْقُرْآن من {الْأَلِيم} فَهُوَ الموجع
"can yakıcı olandır. Kur'an'daki her {الْأَلِيم} el-Elîm [kelimesi], can yakıcı demektir."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذا قيل لَهُم لَا تفسدوا فِي الأَرْض قَالُوا إِنَّمَا نَحن مصلحون أَلا إِنَّهُم هم المفسدون وَلَكِن لايشعرون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَإِذا قيل لَهُم لَا تفسدوا فِي الأَرْض قَالُوا إِنَّمَا نَحن مصلحون أَلا إِنَّهُم هم المفسدون وَلَكِن لايشعرون} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiğinde: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler. İyi bilin ki, asıl bozguncular kendileridir, fakat farkında olmazlar.”
أخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {وَإِذا قيل لَهُم لَا تفسدوا فِي الأَرْض} قَالَ: الْفساد هُوَ الْكفْر وَالْعَمَل بالمعصية
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o, {وَإِذا قيل لَهُم لَا تفسدوا فِي الأَرْض} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiğinde...” ayeti hakkında şöyle dedi: "Fesat; küfür ve günah işlemektir."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذا قيل لَهُم لَا تفسدوا فِي الأَرْض قَالُوا إِنَّمَا نَحن مصلحون} قَالَ: إِذا ركبُوا مَعْصِيّة فَقيل لَهُم لَا تَفعلُوا كَذَا قَالُوا إِنَّمَا نَحن على الْهدى
İbn Cerîr, Mücâhid'den rivayet etti; o, {وَإِذا قيل لَهُم لَا تفسدوا فِي الأَرْض قَالُوا إِنَّمَا نَحن مصلحون} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiğinde: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler” ayeti hakkında şöyle dedi: "Bir günah işlediklerinde kendilerine: «Böyle yapmayın» denilince: «Biz ancak doğru yol üzerindeyiz» derler."
وَأخرج ابْن إِسْحَاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِنَّمَا نَحن مصلحون} أَي إِنَّمَا نُرِيد الإِصلاح بَين الْفَرِيقَيْنِ من الْمُؤمنِينَ وَأهل الْكتاب
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs], {إِنَّمَا نَحن مصلحون} “Biz ancak ıslah edicileriz” ayeti hakkında: "Yani biz ancak müminler ile Ehl-i Kitap iki fırkanın arasını ıslah etmek istiyoruz [derler]" dedi.
وَأخرج وَكِيع وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عباد بن عبد الله الْأَسدي قَالَ: قَرَأَ سلمَان هَذِه الْآيَة {وَإِذا قيل لَهُم لَا تفسدوا فِي الأَرْض قَالُوا إِنَّمَا نَحن مصلحون} قَالَ: لم يجىء أهل هَذِه الْآيَة بعد
Vekî', İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Abbâd b. Abdillâh el-Esedî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Selmân şu ayeti okudu: {وَإِذا قيل لَهُم لَا تفسدوا فِي الأَرْض قَالُوا إِنَّمَا نَحن مصلحون} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiğinde: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler.” [Selmân] dedi ki: "Bu ayetin [muhatabı olan] ehli henüz gelmedi."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذا قيل لَهُم آمنُوا كَمَا آمن النَّاس قَالُوا أنؤمن كَمَا آمن السُّفَهَاء أَلا إِنَّهُم هم السُّفَهَاء وَلَكِن لَا يعلمُونَ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَإِذا قيل لَهُم آمنُوا كَمَا آمن النَّاس قَالُوا أنؤمن كَمَا آمن السُّفَهَاء أَلا إِنَّهُم هم السُّفَهَاء وَلَكِن لَا يعلمُونَ} “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiğinde: 'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' derler. İyi bilin ki, asıl beyinsizler kendileridir, fakat bilmezler.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا قيل لَهُم آمنُوا كَمَا آمن النَّاس} قَالَ: صدقُوا كَمَا صدق أَصْحَاب مُحَمَّد أَنه نَبِي وَرَسُول وَأَن مَا أنزل عَلَيْهِ حق {قَالُوا أنؤمن كَمَا آمن السُّفَهَاء} يعنون أَصْحَاب مُحَمَّد {أَلا إِنَّهُم هم السُّفَهَاء} يَقُول: الْجُهَّال (وَلَكِن لَا يعلمُونَ) يَقُول: لَا يعْقلُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs], {وَإِذا قيل لَهُم آمنُوا كَمَا آمن النَّاس} “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiğinde...” ayeti hakkında şöyle dedi: "Muhammed'in ashabının, onun bir peygamber ve resûl olduğunu ve ona indirilenin hak olduğunu tasdik ettiği gibi tasdik edin [denildiğinde];" {قَالُوا أنؤمن كَمَا آمن السُّفَهَاء} “'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' derler” [kısmında] Muhammed'in ashabını kastederler. {أَلا إِنَّهُم هم السُّفَهَاء} “İyi bilin ki, asıl beyinsizler kendileridir” buyruğu: Cahillerdir, demektir. (وَلَكِن لَا يعلمُونَ) “fakat bilmezler” buyruğu ise: Akletmezler, demektir.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه بسندٍ واهٍ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله آمنُوا كَمَا من النَّاس قَالَ أَبُو بكر وَعمر وَعُثْمَان وَعلي
İbn Asâkir Târih'inde zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, {آمنُوا كَمَا من النَّاس} “[İnsanların iman ettiği gibi iman edin]” buyruğu hakkında: "Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'dir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {كَمَا آمن السُّفَهَاء} قَالَ: يعنون أَصْحَاب النَّبِي ﷺ
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o, {كَمَا آمن السُّفَهَاء} “Beyinsizlerin iman ettiği gibi...” ayeti hakkında: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını kastederler" dedi.
وَأخرج عَن الرّبيع وَابْن زيد مثله
er-Rabî' ve İbn Zeyd'den de bunun benzeri rivayet edildi.
قَوْله تَعَالَى: وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ إِنَّمَا نَحن مستهزءون الله يستهزىء بهم ويمدهم فِي طغيانهم يعمهون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ إِنَّمَا نَحن مستهزءون الله يستهزىء بهم ويمدهم فِي طغيانهم يعمهون} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz sizinleyiz, biz sadece alay ediyoruz' derler. Allah da onlarla alay eder ve taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir.”
أخرج الواحدي والثعلبي بِسَنَدِهِ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي عبد الله بن أبي وَأَصْحَابه وَذَلِكَ أَنهم خَرجُوا ذَات يَوْم فَاسْتَقْبَلَهُمْ نفر من أَصْحَاب رَسُول الله فَقَالَ عبد الله بن أبي: انْظُرُوا كَيفَ أرد هَؤُلَاءِ السُّفَهَاء عَنْكُم فَذهب فَأخذ بيد أبي بكر فَقَالَ: مرْحَبًا بِالصديقِ سيد بني تَمِيم وَشَيخ الإِسلام وَثَانِي رَسُول الله فِي الْغَار الْبَاذِل نَفسه وَمَاله لرَسُول الله ﷺ
Vâhidî ve Sa'lebî kendi senetleriyle İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Bu ayet Abdullah b. Übeyy ve arkadaşları hakkında indi. Şöyle ki: Onlar bir gün çıktılar ve Resûlullah'ın ashabından bir toplulukla karşılaştılar. Bunun üzerine Abdullah b. Übeyy: "Bakın, şu beyinsizleri sizden nasıl geri çevireceğim" dedi. Gidip Ebû Bekir'in elini tuttu ve: "Sıddîk'a, Benî Temîm'in efendisine, İslâm'ın şeyhine, mağarada Resûlullah'ın ikincisine, canını ve malını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için feda edene merhaba!" dedi.
ثمَّ أَخذ بيد عمر فَقَالَ: مرْحَبًا بِسَيِّد عدي بن كَعْب الْفَارُوق الْقوي فِي دين الله الْبَاذِل نَفسه وَمَاله لرَسُول الله ﷺ
Sonra Ömer'in elini tuttu ve: "Benî Adiy b. Ka'b'ın efendisine, Fâruk'a, Allah'ın dininde kuvvetli olana, canını ve malını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için feda edene merhaba!" dedi.
ثمَّ أَخذ بيد عَليّ وَقَالَ: مرْحَبًا بِابْن عَم رَسُول الله وَخَتنه سيد بني هَاشم مَا خلا رَسُول الله ﷺ
Sonra Ali'nin elini tuttu ve: "Resûlullah'ın amcasının oğluna, damadına, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müstesna Benî Hâşim'in efendisine merhaba!" dedi.
ثمَّ افْتَرَقُوا فَقَالَ عبد الله لأَصْحَابه: كَيفَ رَأَيْتُمُونِي فعلت فَإِذا رأيتموهم فافعلوا كَمَا فعلت فاثنوا عَلَيْهِ خيرا
Sonra ayrıldılar. Abdullah arkadaşlarına: "Beni nasıl yaptı gördünüz mü? Onları gördüğünüz zaman siz de benim yaptığım gibi yapın" dedi. Onlar da onu hayırla övdüler.
فَرجع الْمُسلمُونَ إِلَى النَّبِي وَأَخْبرُوهُ بذلك فَنزلت هَذِه الْآيَة
Müslümanlar Nebi'ye dönüp bunu ona haber verdiler; bunun üzerine bu ayet indi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا} “İman edenlerle karşılaştıklarında...” ayeti hakkında rivayet etti;
قَالَ: كَانَ رجال من الْيَهُود إِذا لقوا أَصْحَاب النَّبِي أَو بَعضهم قَالُوا: إِنَّا على دينكُمْ {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} وهم إخْوَانهمْ {قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ} أَي على مثل مَا أَنْتُم عَلَيْهِ {إِنَّمَا نَحن مستهزؤون} قَالَ: ساخرون بأصحاب مُحَمَّد {الله يستهزئ بهم} قَالَ: يسخر بهم للنقمة مِنْهُم {ويمدهم فِي طغيانهم} قَالَ: فِي كفرهم {يعمهون} قَالَ يَتَرَدَّدُونَ
O şöyle dedi: Yahudilerden bazı adamlar, Nebi'nin ashabıyla veya onlardan bazılarıyla karşılaştıklarında: "Biz sizin dininiz üzereyiz" derlerdi. {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında...” -ki onlar kardeşleridir- {قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ} “'Biz sizinleyiz' derler” yani: Sizin bulunduğunuz [inanç] üzerindeyiz [derler]. {إِنَّمَا نَحن مستهزؤون} “'Biz sadece alay ediyoruz'” [hakkında]: Muhammed'in ashabıyla alay ediyoruz [demektir]. {الله يستهزئ بهم} “Allah da onlarla alay eder” [hakkında]: Kendilerinden intikam almak için onlarla alay eder, dedi. {ويمدهم فِي طغيانهم} “taşkınlıkları içinde... onlara mühlet verir” [hakkında]: Küfürleri içinde, dedi. {يعمهون} “bocalayıp dururlarken” [hakkında ise]: Tereddüt edip bocalarlar, dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا} وهم مُنَافِقُو أهل الْكتاب فَذكرهمْ وَذكر استهزاءهم وَأَنَّهُمْ {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ} على دينكُمْ {إِنَّمَا نَحن مستهزؤون} بأصحاب مُحَمَّد
Beyhakî el-Esmâ'da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs], {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler” ayeti hakkında -ki onlar Ehl-i Kitab'ın münafıklarıdır- onları ve onların alay etmelerini ve onların {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında: 'Biz sizinleyiz' derler” -yani sizin dininiz üzereyiz- {إِنَّمَا نَحن مستهزؤون} “'Biz sadece alay ediyoruz'” -yani Muhammed'in ashabıyla [alay ediyoruz]- dediklerini zikretti.
يَقُول الله {الله يستهزئ بهم} فِي الْآخِرَة يفتح لَهُم بَابا فِي جَهَنَّم من الْجنَّة ثمَّ يُقَال لَهُم: تَعَالَوْا فيقبلون يسبحون فِي النَّار والمؤمنون على الأرائك وَهِي السرر فِي الحجال ينظرُونَ إِلَيْهِم فَإِذا انْتَهوا إِلَى الْبَاب سد عَنْهُم فَضَحِك الْمُؤْمِنُونَ مِنْهُم فَذَلِك قَول الله {الله يستهزئ بهم} فِي الْآخِرَة ويضحك الْمُؤْمِنُونَ مِنْهُم حِين غلقت دونهم الْأَبْوَاب
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {الله يستهزئ بهم} “Allah da onlarla alay eder” [yani] ahirette onlara cennetten cehenneme doğru bir kapı açar, sonra onlara: "Gelin!" denilir. Onlar da ateşte yüzerek gelirler; müminler ise koltuklar -yani perdeli köşklerdeki tahtlar- üzerinde onlara bakmaktadırlar. Kapıya vardıklarında kapı önlerine kapatılır ve müminler onlara gülerler. İşte bu, Allah'ın ahirette {الله يستهزئ بهم} “Allah da onlarla alay eder” buyruğudur; kapılar önlerine kapatıldığında müminler de onlara gülerler.
فَذَلِك قَوْله (فاليوم ذالذين آمنُوا من الْكفَّار يَضْحَكُونَ) (المطففون الْآيَة ٣٤)
İşte bu, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {فاليوم ذالذين آمنُوا من الْكفَّار يَضْحَكُونَ} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” (el-Mutaffifîn, 34).
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا} أَي صَاحبكُم رَسُول الله وَلكنه إِلَيْكُم خَاصَّة {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} من يهود الَّذين يأمرونهم بالتكذيب {قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ} أَي إِنَّا على مثل مَا أَنْتُم عَلَيْهِ {إِنَّمَا نَحن مستهزؤون} أَي إِنَّمَا نَحن مستهزئون بالقوم وَنَلْعَب بهم
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs], {وَإِذا لقوا الَّذين آمنُوا قَالُوا آمنا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler” ayeti hakkında: "Yani arkadaşınız Allah'ın Resûlü'dür, fakat o sadece size [gönderilmiştir derler]." {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında...” [hakkında]: Onlara yalanlamayı emreden Yahudilerden [şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında], {قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ} “'Biz sizinleyiz' derler” yani: Biz sizin bulunduğunuz hal üzereyiz; {إِنَّمَا نَحن مستهزؤون} “'Biz sadece alay ediyoruz'” yani: Biz ancak bu toplulukla alay ediyor ve onlarla eğleniyoruz [derler], dedi.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن الْيَمَانِيّ أَنه قَرَأَ / وَإِذا لاقوا الَّذين آمنُوا /
İbnü'l-Enbârî, el-Yemânî'den rivayet etti; o / وَإِذا لاقوا الَّذين آمنُوا / şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {وَإِذا خلوا} قَالَ: مضوا
İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten rivayet etti; o, {وَإِذا خلوا} “baş başa kaldıklarında” hakkında: "Gittiklerinde" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} قَالَ: رؤوسهم فِي الْكفْر
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o, {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında...” ayeti hakkında: "Küfürdeki elebaşlarıdır" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} قَالَ: أَصْحَابهم من الْمُنَافِقين وَالْمُشْرِكين
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den rivayet etti; o, {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında...” ayeti hakkında: "Münafıklardan ve müşriklerden olan arkadaşlarıdır" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} قَالَ: إِلَى إخْوَانهمْ من الْمُشْركين ورؤوسهم وَقَادَتهمْ فِي الشَّرّ {قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ إِنَّمَا نَحن مستهزؤون} يَقُولُونَ: إِنَّمَا نسخر من هَؤُلَاءِ الْقَوْم ونستهزىء بهم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; o, {وَإِذا خلوا إِلَى شياطينهم} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında...” ayeti hakkında: "Müşriklerden olan kardeşlerine, şerdeki elebaşlarına ve önderlerine [gittiklerinde];" {قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ إِنَّمَا نَحن مستهزؤون} “'Biz sizinleyiz, biz sadece alay ediyoruz' derler” ayeti hakkında da: "«Biz ancak bu toplulukla eğleniyor ve onlarla alay ediyoruz» derler" dedi.