وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي صَالح فِي قَوْله {الله يستهزئ بهم} قَالَ: يُقَال: لأهل النَّار وهم فِي النَّار اخْرُجُوا وتُفْتَحُ لَهُم أَبْوَاب النَّار فَإِذا رأوها قد فتحت أَقبلُوا إِلَيْهَا يُرِيدُونَ الْخُرُوج والمؤمنون ينظرُونَ إِلَيْهِم على الأرائك فَإِذا انْتَهوا إِلَى أَبْوَابهَا غلقت دونهم
İbnü'l-Münzir, Ebû Sâlih'ten {الله يستهزئ بهم} “Allah da onlarla alay eder” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Cehennem halkına, onlar cehennemdeyken: 'Çıkın' denilir ve cehennemin kapıları onlara açılır. Kapıların açıldığını görünce çıkmak isteyerek oraya yönelirler; müminler ise koltuklar üzerinden onlara bakarlar. Kapılarına vardıklarında ise [kapılar] önlerine kapatılır."
فَذَلِك قَوْله {الله يستهزئ بهم} ويضحك عَلَيْهِم الْمُؤْمِنُونَ حِين غلقت دونهم
İşte bu, O'nun {الله يستهزئ بهم} “Allah da onlarla alay eder” buyruğudur; [kapılar] önlerine kapatıldığında müminler de onlara gülerler.
ذَلِك قَوْله فاليوم الَّذين آمنُوا من الْكفَّار يَضْحَكُونَ على الأرائك ينظرُونَ) (المطففون الْآيَة ٣٤ - ٣٥) الْآيَة
[İşte] bu, O'nun şu buyruğudur: {فاليوم الَّذين آمنُوا من الْكفَّار يَضْحَكُونَ على الأرائك ينظرُونَ} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler; koltuklar üzerinde bakarlar” (el-Mutaffifîn, 34-35).
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود ي قَوْله {ويمدهم} قَالَ: يملي لَهُم {فِي طغيانهم يعمهون} قَالَ: فِي كفرهم يتمادون
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o, {ويمدهم} “Ve onlara mühlet verir” [ifadesi] hakkında: "Onlara mühlet verir", {فِي طغيانهم يعمهون} “Taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlar” [ifadesi] hakkında ise: "Küfürleri içinde azgınlaşırlar" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يعمهون} قَالَ: يتمادون
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, {يعمهون} “Bocalayıp dururlar” hakkında: "Azgınlaşırlar" dedi.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {يعمهون} قَالَ: يَلْعَبُونَ ويترددون
et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Aziz ve Celil olan [Allah]'ın {يعمهون} “Bocalayıp dururlar” buyruğunu haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "Oynarlar ve tereddüt içinde bocalarlar" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi.
قَالَ: نعم
[İbn Abbâs]: "Evet" dedi.
أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: أَرَانِي قد عمهت وشاب رَأْسِي وَهَذَا اللّعب شين بالكبير وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ويمدهم} قَالَ: يزيدهم {فِي طغيانهم يعمهون} قَالَ: يَلْعَبُونَ ويترددون فِي الضَّلَالَة
"Şairin şu sözünü işitmedin mi: 'Bocalayıp durduğumu ve saçımın ağardığını görüyorum, bu oyun ise yaşlıya ayıptır.'" el-Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den rivayet etti; o, {ويمدهم} “Ve onları artırır” hakkında: "Onları artırır", {فِي طغيانهم يعمهون} “Taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlar” hakkında ise: "Oynarlar ve sapıklık içinde tereddüt edip bocalarlar" dedi.
قَوْله تَعَالَى: أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى فَمَا ربحت تِجَارَتهمْ وَمَا كَانُوا مهتدين
Yüce Allah'ın buyruğu: {أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى فَمَا ربحت تِجَارَتهمْ وَمَا كَانُوا مهتدين} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir. Bu yüzden ticaretleri kazanç sağlamamış ve kendileri de doğru yolu bulamamışlardır.”
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} قَالَ: الْكفْر بالإِيمان
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, {أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir” hakkında: "[İmana karşılık] küfürdür" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} قَالَ: أخذُوا الضَّلَالَة تركُوا الْهدى
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o, {اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} “Hidayete karşılık sapıklığı satın aldılar” hakkında: "Sapıklığı aldılar, hidayeti terk ettiler" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} قَالَ: آمنُوا ثمَّ كفرُوا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet etti; o, {أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir” hakkında: "İman ettiler, sonra inkâr ettiler" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} قَالَ: استحبوا الضلال على الْهدى {فَمَا ربحت تِجَارَتهمْ} قَالَ: قد وَالله رَأَيْتُمْ خَرجُوا من الْهدى إِلَى الضَّلَالَة وَمن الْجَمَاعَة إِلَى الْفرْقَة وَمن الْأَمْن إِلَى الْخَوْف وَمن السّنة إِلَى الْبِدْعَة
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet etti; o, {أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir” hakkında: "Sapıklığı hidayete tercih ettiler;" {فَمَا ربحت تِجَارَتهمْ} “Bu yüzden ticaretleri kazanç sağlamadı” hakkında ise: "Allah'a yemin olsun ki gördünüz; hidayetten sapıklığa, birlikten ayrılığa, güvenden korkuya ve sünnetten bidate çıktılar" dedi.
قَوْله تَعَالَى: مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا فَلَمَّا أَضَاءَت مَا حوله ذهب الله بنورهم وتركهم فِي ظلمات لَا يبصرون صم بكم عمي فهم لَا يرجعُونَ أَو كصيب من السَّمَاء فِيهِ ظلمات ورعد وبرق يجْعَلُونَ أَصَابِعهم فِي آذانهم من الصَّوَاعِق حذر الْمَوْت وَالله مُحِيط بالكافرين يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم كلما أَضَاء لَهُم مَشوا فِيهِ وَإِذا أظلم عَلَيْهِم قَامُوا ولوشاء الله لذهب بسمعهم وأبصارهم أَن الله على كل شَيْء قدير
Yüce Allah'ın buyruğu: {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا فَلَمَّا أَضَاءَت مَا حوله ذهب الله بنورهم وتركهم فِي ظلمات لَا يبصرون صم بكم عمي فهم لَا يرجعُونَ أَو كصيب من السَّمَاء فِيهِ ظلمات ورعد وبرق يجْعَلُونَ أَصَابِعهم فِي آذانهم من الصَّوَاعِق حذر الْمَوْت وَالله مُحِيط بالكافرين يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم كلما أَضَاء لَهُم مَشوا فِيهِ وَإِذا أظلم عَلَيْهِم قَامُوا ولوشاء الله لذهب بسمعهم وأبصارهم أَن الله على كل شَيْء قدير} “Onların durumu, [karanlıkta] ateş yakan kimsenin durumu gibidir. Ateş etrafını aydınlatınca Allah onların nurlarını giderdi ve onları karanlıklar içinde görmez halde bıraktı. [Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık geri dönmezler. Yahut [onların durumu], içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimselerin durumu] gibidir. Yıldırımlardan dolayı ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Allah ise kâfirleri kuşatıcıdır. Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek; önlerini her aydınlattığında onda yürürler, üzerlerine karanlık çöktüğünde ise dikilip kalırlar. Şayet Allah dileseydi onların işitmelerini ve görmelerini elbette giderirdi. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والصابوني فِي الْمِائَتَيْنِ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sâbûnî el-Mieteyn'de, İbn Abbâs'tan {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا} “Onların durumu, ateş yakan kimsenin durumu gibidir” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: هَذَا ضربه الله لِلْمُنَافِقين كَانُوا يعتزون بِالْإِسْلَامِ فيناكحم الْمُسلمُونَ ويوارثوهم ويقاسمونهم الْفَيْء
[İbn Abbâs] dedi ki: "Bu, Allah'ın münafıklar için verdiği bir misaldir. Onlar İslam ile izzet buluyorlardı; Müslümanlar onlarla evleniyor, onlara mirasçı oluyor ve onlarla fey gelirini paylaşıyorlardı."
فَلَمَّا مَاتُوا سلبم الله الْعِزّ كَمَا سلب صَاحب النَّار ضوءه {وتركهم فِي ظلمات} يَقُول فِي عَذَاب {صم بكم عمي} لَا يسمعُونَ الْهدى ولايبصرونه وَلَا يعقلونه {أَو كصيب} هُوَ الْمَطَر
"Öldüklerinde ise, ateş sahibinin aydınlığı elinden alındığı gibi Allah da onlardan izzeti çekip aldı. {وتركهم فِي ظلمات} “Ve onları karanlıklar içinde bıraktı” [buyruğu], azap içinde [bıraktı] demektir. {صم بكم عمي} “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” [ifadesi], hidayeti işitmezler, onu görmezler ve onu akletmezler demektir. {أَو كصيب} “Yahut sağanak yağmur gibidir” [ifadesindeki sayyib], yağmurdur."
ضرب مثله فِي الْقُرْآن {فِيهِ ظلمات} يَقُول: ابتلاء {ورعد وبرق} تخويف {يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم} يَقُول: يكَاد مُحكم الْقُرْآن يدل على عورات الْمُنَافِقين {كلما أَضَاء لَهُم مَشوا فِيهِ} يَقُول: كلما أصَاب المُنَافِقُونَ من الإِسلام اطمأنوا فَإِن أصَاب الإِسلام نكبة قَامُوا ليرجعوا إِلَى الْكفْر كَقَوْلِه (وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف
"Kur'an'da onun misalini verdi. {فِيهِ ظلمات} “İçinde karanlıklar vardır” [buyruğu], imtihan demektir. {ورعد وبرق} “Gök gürültüsü ve şimşek” [ifadesi], korkutmadır. {يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم} “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek” [buyruğu], Kur'an'ın muhkem ayetleri neredeyse münafıkların gizli kusurlarını ortaya dökecektir demektir. {كلما أَضَاء لَهُم مَشوا فِيهِ} “Önlerini her aydınlattığında onda yürürler” [buyruğu]: Münafıklar İslam'dan [bir hayır ve refah] elde ettikçe huzur bulurlar; şayet İslam'a bir sıkıntı isabet ederse küfre dönmek üzere dikilip dururlar, demektir. Nitekim [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف
) (الْحَج الْآيَة ١١) الْآيَة
} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (tereddüt içinde) ibadet eder...” (el-Hac, 11) ayeti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة فِي قَوْله {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا} الْآيَة
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd ve sahabeden bir topluluktan {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا} “Onların durumu, ateş yakan kimsenin durumu gibidir” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: إِن نَاس دخلُوا فِي الإِسلام مقدم النَّبِي ﷺ الْمَدِينَة ثمَّ نافقوا فَكَانَ مثلهم كَمثل رجل كَانَ فِي ظلمَة فأوقدا نَارا {أَضَاءَت مَا حوله} من قذى أَو أَذَى فَأَبْصَرَهُ حَتَّى عرف مَا يَتَّقِي
Dedi ki: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde bir grup insan İslam'a girdi, sonra nifaka düştüler. Onların durumu, karanlıkta bulunup da bir ateş yakan ve [ateş] etrafındaki çöp yahut eziyet veren şeyleri aydınlatan {أَضَاءَت مَا حوله} “etrafını aydınlatınca”, böylece kendisini sakınacağı şeyleri görüp tanıyan adamın durumuna benzedi."
فَبينا هُوَ كَذَلِك إِذْ طفئت ناره فَأقبل لَا يدْرِي مَا يَتَّقِي من أَذَى فَكَذَلِك الْمُنَافِق كَانَ فِي ظلمَة الشّرك فَأسلم فَعرف الْحَلَال من الْحَرَام وَالْخَيْر من الشَّرّ بَينا هُوَ كَذَلِك إِذْ كفر فَصَارَ لايعرف الْحَلَال من الْحَرَام وَلَا الْخَيْر من الشَّرّ فهم {صم بكم} فهم الخرس {فهم لَا يرجعُونَ} إِلَى الإِسلام
"O, bu haldeyken birden ateşi söndü ve eziyet verici şeylerden neyden sakınacağını bilemez hale geldi. İşte münafık da böyledir; şirkin karanlığı içindeydi, Müslüman oldu ve helali haramdan, hayrı şerden bildi. O, bu haldeyken birden inkâr etti ve helali haramdan, hayrı da şerden bilemez hale geldi. Onlar {صم بكم} “sağırdırlar, dilsizdirler” yani dilsizlerdir; {فهم لَا يرجعُونَ} “artık geri dönmezler”, İslam'a [dönmezler]."
وَفِي قَوْله {أَو كصيب} الْآيَة
{أَو كصيب} “Yahut sağanak yağmura tutulmuş gibidirler” ayeti hakkında da [şöyle rivayet etti]:
قَالَ: كَانَ رجلَانِ من الْمُنَافِقين من أهل الْمَدِينَة هربا من رَسُول الله إِلَى الْمُشْركين فَأَصَابَهُمَا هَذَا الْمَطَر الَّذِي ذكر الله
Dedi ki: "Medine halkından münafıklardan iki adam Resûlullah'tan kaçıp müşriklere gitti. Allah'ın zikrettiği bu yağmur onları yakaladı."
فِيهِ رعد شَدِيد وصواعق وبرق فَجعلَا كلما أصابتهما الصَّوَاعِق يجعلان أصابعهما فِي آذانهما من الْفرق أَن تدخل الصَّوَاعِق فِي مسامعهما فتقتلهما وَإِذا لمع الْبَرْق مشيا فِي ضوئه وَإِذا لم يلمع لم يبصرا
"İçinde şiddetli gök gürültüsü, yıldırımlar ve şimşek vardı. Yıldırımlar düştükçe, yıldırımların kulak deliklerine girip kendilerini öldürmesinden korkarak parmaklarını kulaklarına tıkamaya başladılar. Şimşek çaktığında onun aydınlığında yürüyor, çakmadığında ise göremiyorlardı."
قاما مكانهما لَا يمشيان فَجعلَا يَقُولَانِ
"Yürümeyip oldukları yerde dikilip kalıyorlar ve şöyle demeye başlıyorlardı:"
ليتنا قد أَصْبَحْنَا فنأتي مُحَمَّد فنضع أَيْدِينَا فِي يَده فأصبحا فَأتيَاهُ فَأَسْلمَا ووضعا أَيْدِيهِمَا فِي يَده وَحسن إسلامهما
"'Keşke sabaha çıksak da Muhammed'e gelip ellerimizi onun eline koysak (biat etsek).' Sabah olunca ona geldiler, Müslüman oldular ve ellerini onun eline koydular; Müslümanlıkları da güzel oldu."
فَضرب الله شَأْن هذَيْن الْمُنَافِقين الخارجين مثلا لِلْمُنَافِقين الَّذين بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ المُنَافِقُونَ إِذا حَضَرُوا مجْلِس النَّبِي ﷺ جعلُوا أَصَابِعهم فِي آذانهم فرقا من كَلَام
"Allah, o çıkıp giden iki münafığın durumunu Medine'deki münafıklara bir misal kıldı. Münafıklar, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde bulunduklarında,"
النَّبِي ﷺ أَن ينزل فيهم شَيْء أَو يذكر بِشَيْء فيقتلوا كَمَا كَانَ ذَانك المنافقان الخارجان يجعلان أصابعهما فِي آذانهما {كلما أَضَاء لَهُم مَشوا فِيهِ} فَإِذا كثرت أَمْوَالهم وولدهم وَأَصَابُوا غنيمَة وفتحاً {مَشوا فِيهِ} وَقَالُوا: إِن دين مُحَمَّد حِينَئِذٍ صدق: واستقاموا عَلَيْهِ كَمَا كَانَ ذَانك المنافقان يمشيان إِذا أَضَاء بهما الْبَرْق {وَإِذا أظلم عَلَيْهِم قَامُوا} فَكَانُوا إِذا هَلَكت أَمْوَالهم وولدهم وأصابهم الْبلَاء قَالُوا هَذَا من أجل دين مُحَمَّد وَارْتَدوا كفَّارًا كَمَا كَانَ ذَانك المنافقان حِين أظلم الْبَرْق عَلَيْهِمَا
"haklarında bir şey iner yahut öldürülmelerine sebep olacak bir şeyle anılırlar korkusuyla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünden parmaklarını kulaklarına tıkarlardı; nitekim o çıkıp giden iki münafık da parmaklarını kulaklarına tıkıyordu. {كلما أَضَاء لَهُم مَشوا فِيهِ} “Önlerini her aydınlattığında onda yürürler”; malları ve çocukları çoğalıp bir ganimet ve fetih elde ettiklerinde {مَشوا فِيهِ} “onda yürürler” ve: 'Muhammed'in dini o zaman haktır' deyip onda sebat ederlerdi; nitekim o iki münafık da şimşek kendilerini aydınlattığında yürüyorlardı. {وَإِذا أظلم عَلَيْهِم قَامُوا} “Üzerlerine karanlık çöktüğünde ise dikilip kalırlar”; malları ve çocukları helak olup başlarına bela geldiğinde ise: 'Bu, Muhammed'in dini yüzündendir' deyip kâfir olarak dinden dönerlerdi; nitekim o iki münafık da üzerlerine şimşek karardığında [dikilip kalmıştı]."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كَمثل الَّذِي استوقد} قَالَ: ضربه الله مثلا لِلْمُنَافِقِ
İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {كَمثل الَّذِي استوقد} “Ateş yakan kimsenin durumu gibidir” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Allah bunu münafığa bir misal kıldı" dedi.
وَقَوله {ذهب الله بنورهم} أما {النُّور} فَهُوَ إِيمَانهم الَّذِي يَتَكَلَّمُونَ بِهِ وَأما الظلمَة فَهِيَ ضلالهم وكفرهم
{ذهب الله بنورهم} “Allah onların nurlarını giderdi” buyruğuna gelince; {النُّور} “nur”, dilleriyle ikrar ettikleri imanlarıdır; karanlık ise sapıklıkları ve küfürleridir.
وَفِي قَوْله {أَو كصيب} الْآيَة
{أَو كصيب} “Yahut sağanak yağmura tutulmuş gibidirler” ayeti hakkında da [şöyle rivayet etti]:
قَالَ الصيب الْمَطَر
Dedi ki: "Sayyib (صيب), yağmurdur."
وَهُوَ مثل الْمُنَافِق فِي ضوء مَا تكلم بِمَا مَعَه من كتاب الله وَعمل مراءاة للنَّاس فَإِذا خلا وَحده عمل بِغَيْرِهِ فَهُوَ فِي ظلمَة مَا أَقَامَ على ذَلِك وَأما {الظُّلُمَات} فالضلالة وَأما {الْبَرْق} فالإِيمان
"Bu, yanında bulunan Allah'ın Kitabı'ndan konuştuklarının ve insanlara gösteriş için yaptıklarının aydınlığında bulunan münafığın misalidir. Tek başına kaldığında ise bunun gayrısıyla amel eder; o, bu hal üzere kaldığı müddetçe karanlıktadır. {الظُّلُمَات} “karanlıklar” sapıklık; {الْبَرْق} “şimşek” ise imandır."
وهم أهل الْكتاب {وَإِذا أظلم عَلَيْهِم} فَهُوَ رجل يَأْخُذ بِطرف الْحق لَا يَسْتَطِيع أَن يُجَاوِزهُ
"Onlar Ehl-i Kitap'tır. {وَإِذا أظلم عَلَيْهِم} “Üzerlerine karanlık çöktüğünde...” [ifadesine gelince], o, hakkın bir ucundan tutan, onu aşmaya güç yetiremeyen adamdır."
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مثلهم} الْآيَة
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {مثلهم} “Onların durumu...” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: ضرب الله مثلا لِلْمُنَافِقين يبصرون الْحق وَيَقُولُونَ بِهِ حَتَّى إِذا خَرجُوا من ظلمَة الْكفْر أطفئوه بكفرهم ونفاقهم فتركهم فِي ظلمات الْكفْر لَا يبصرون هدى وَلَا يستقيمون على حق {صم بكم عمي} عَن الْخَيْر {فهم لَا يرجعُونَ} إِلَى هدى وَلَا إِلَى خير
Dedi ki: "Allah münafıklara bir misal verdi; onlar hakkı görürler ve onu söylerler. Nihayet küfrün karanlığından çıktıklarında, onu küfürleri ve nifaklarıyla söndürdüler. Böylece [Allah da] onları küfrün karanlıkları içinde bıraktı; ne bir hidayet görürler ne de bir hak üzere sebat ederler. Hayra karşı {صم بكم عمي} “sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler”; {فهم لَا يرجعُونَ} “artık dönmezler”, ne bir hidayete ne de bir hayra."
وَفِي قَوْله {أَو كصيب} الْآيَة
{أَو كصيب} “Yahut sağanak yağmura tutulmuş gibidirler” ayeti hakkında da [şöyle dedi]:
يَقُول: هم من ظلمات ماهم فِيهِ من الْكفْر والحذر من الْقَتْل على الَّذِي هم عَلَيْهِ من الْخلاف والتخويف مِنْكُم على مثل مَا وصف من الَّذِي هم فِي ظلمَة الصيب فَجعل أَصَابِعه فِي أُذُنَيْهِ من الصَّوَاعِق {حذر الْمَوْت وَالله مُحِيط بالكافرين} منزل ذَلِك بهم من النقمَة {يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم} أَي لشدَّة ضوء الْحق {كلما أَضَاء لَهُم مَشوا فِيهِ} أَي يعْرفُونَ الْحق ويتكلمون بِهِ فهم من قَوْلهم بِهِ على استقامة فَإِذا ارتكسوا مِنْهُ إِلَى الْكفْر {قَامُوا} أَي متحيرين {وَلَو شَاءَ الله لذهب بسمعهم} أَي لما سمعُوا تركُوا من الْحق بعد مَعْرفَته
Şöyle der: "Onlar, içinde bulundukları küfrün karanlıkları, bulundukları muhalefetten ötürü öldürülme korkusu ve sizden gelen korkutma sebebiyle; yağmurun karanlığı içinde olup yıldırımlardan dolayı parmaklarını kulaklarına tıkayan kimse hakkında nitelendirilen durum gibidirler. {حذر الْمَوْت وَالله مُحِيط بالكافرين} “Ölüm korkusuyla [parmaklarını kulaklarına tıkarlar]. Allah ise kâfirleri kuşatıcıdır”, yani o cezayı onların başına indirecektir. {يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم} “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek”, yani hakkın ışığının şiddetinden dolayı [böyledir]. {كلما أَضَاء لَهُم مَشوا فِيهِ} “Önlerini her aydınlattığında onda yürürler”, yani hakkı tanırlar ve onu söylerler; onu söylemelerinden ötürü doğru yol üzeredirler. Ondan gerisin geri küfre döndüklerinde ise {قَامُوا} “dikilip kalırlar”, yani şaşırıp kalırlar. {وَلَو شَاءَ الله لذهب بسمعهم} “Şayet Allah dileseydi onların işitmelerini elbette giderirdi”, yani hakkı işittikten sonra onu tanımalarına rağmen terk ettikleri için [böyle yapardı]."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا}
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا} “Onların durumu, ateş yakan kimsenin durumu gibidir” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: أما إضاءة النَّار فإقبالهم إِلَى الْمُؤمنِينَ وَالْهدى وَذَهَاب نورهم إقبالهم إِلَى الْكَافرين والضلالة وإضاءة الْبَرْق على نَحْو الْمثل {وَالله مُحِيط بالكافرين} قَالَ: جامعهم فِي جَهَنَّم
Dedi ki: "Ateşin aydınlatmasına gelince, o müminlere ve hidayete yönelmeleridir; nurlarının gitmesi ise kâfirlere ve sapıklığa yönelmeleridir. Şimşeğin aydınlatması da bu misal üzeredir. {وَالله مُحِيط بالكافرين} “Allah ise kâfirleri kuşatıcıdır” hakkında: 'Onları cehennemde toplayıcıdır' dedi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا} قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله لِلْمُنَافِقين
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {مثلهم كَمثل الَّذِي استوقد نَارا} “Onların durumu, ateş yakan kimsenin durumu gibidir” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "Bu, Allah'ın münafıklar için verdiği bir misaldir."
إِن الْمُنَافِق تكلم بِلَا إِلَه إِلَّا الله فناكح بهَا الْمُسلمين ووارث بهَا الْمُسلمين وغازى بهَا الْمُسلمين وحقن بهَا دَمه وَمَاله
"Münafık 'Lâ ilâhe illallâh' dedi; bununla Müslümanlarla evlendi, bununla Müslümanlara mirasçı oldu, bununla Müslümanlarla birlikte gazaya çıktı ve bununla kanını ve malını korudu."
فَلَمَّا كَانَ عِنْد الْمَوْت لم يكن لَهَا أصل فِي قلبه وَلَا حَقِيقَة فِي عمله فسلبها الْمُنَافِق عِنْد الْمَوْت فَترك فِي ظلمات وعمى يتسكع فِيهَا
"Ölüm anı gelip çattığında ise, onun kalbinde bir aslı ve amelinde bir hakikati yoktu; ölüm anında münafıktan o çekip alındı ve içinde bocalayıp durduğu karanlıklar ve körlük içinde bırakıldı."
كَمَا كَانَ أعمى فِي الدُّنْيَا عَن حق الله وطاعته صم عَن الْحق فَلَا يبصرونه {فهم لَا يرجعُونَ} عَن ضلالتهم وَلَا يتوبون وَلَا يتذكرون {أَو كصيب من السَّمَاء فِيهِ ظلمات ورعد وبرق يجْعَلُونَ أَصَابِعهم فِي آذانهم من الصَّوَاعِق حذر الْمَوْت} قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله لِلْمُنَافِقِ لجنبه لَا يسمع صَوتا إِلَّا ظن أَنه قد أُتِي وَلَا يسمع صياحاً إِلَّا ظن أَنه قد أُتِي وَلَا يسمع صياحاً إِلَّا ظن أَنه ميت
"Nitekim dünyada da Allah'ın hakkına ve O'na itaate karşı kör, hakka karşı sağırdı; bu yüzden onu görmezler. {فهم لَا يرجعُونَ} “Artık geri dönmezler”; sapıklıklarından dönmezler, tevbe etmezler ve ibret almazlar. {أَو كصيب من السَّمَاء فِيهِ ظلمات ورعد وبرق يجْعَلُونَ أَصَابِعهم فِي آذانهم من الصَّوَاعِق حذر الْمَوْت} “Yahut [onların durumu], içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimselerin durumu] gibidir. Yıldırımlardan dolayı ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bu, korkaklığı sebebiyle Allah'ın münafık için verdiği bir misaldir; bir ses duymayagörsün, hemen baskına uğradığını sanır; bir haykırış duymayagörsün hemen baskına uğradığını sanır; bir feryat duymayagörsün hemen öleceğini sanır."
أجبن قوم وأخذله للحق
"Toplulukların en korkağı ve hak konusunda en çok yüzüstü bırakanıdırlar."
وَقَالَ الله فِي آيَة أُخْرَى (يحسبون كل صَيْحَة عَلَيْهِم) (المُنَافِقُونَ الْآيَة ٤) {يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم} الْآيَة
Allah başka bir ayette şöyle buyurmuştur: {يحسبون كل صَيْحَة عَلَيْهِم} “Her haykırışı kendi aleyhlerine sanırlar” (el-Münâfikûn, 4). {يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم} “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek” ayeti hakkında ise:
قَالَ {الْبَرْق} هُوَ الإِسلام والظلمَة هُوَ الْبلَاء والفتنة
Şöyle dedi: "{الْبَرْق} “Şimşek” İslam'dır; karanlık ise bela ve fitnedir."
فَإِذا رأى الْمُنَافِق من الإِسلام طمأنينة وعافية ورخاء وسلوة من عَيْش {قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ} ومنكم وَإِذا رأى من الإِسلام شدَّة وبلاء فقحقح عِنْد الشدَّة فَلَا يصبر لبلائها وَلم يحْتَسب أجرهَا وَلم يرج عَاقبَتهَا
"Münafık, İslam'dan huzur, afiyet, bolluk ve rahat bir hayat gördüğünde: {قَالُوا إِنَّا مَعكُمْ} “'Biz sizinleyiz' dediler” ve 'sizdeniz' [derler]. İslam'dan bir zorluk ve bela gördüğünde ise zorluk anında geri çekilip sendeler; onun belasına sabretmez, ecrini ummaz ve akıbetini beklemez."
إِنَّمَا هُوَ صَاحب دنيا لَهَا يغْضب وَلها يرضى وو كَمَا هُوَ نَعته الله
O, yalnızca bir dünya ehlidir; onun için öfkelenir ve onun için razı olur. O, tam da Allah'ın kendisini nitelendirdiği gibidir.
واخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَأَبُو يعلى فِي مُسْنده وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَو كصيب من السَّمَاء} قَالَ: الْمَطَر
Vekî‘, Abd b. Humeyd, Müsned'inde Ebû Ya‘lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan gelen [çeşitli] yollarla {أَو كصيب من السَّمَاء} “Yahut gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimseler] gibi” ayeti hakkında onun şöyle dediğini rivayet etti: "Yağmurdur."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد وَالربيع وَعَطَاء
İbn Cerîr; Mücâhid, Rebî‘ ve Atâ'dan rivayet etti:
مثله
Bunun benzerini.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ إِنَّمَا الصيب من هَهُنَا
Taberânî el-Evsat'ta Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Sayyib (sağanak yağmur) ancak şuradandır."
وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى السَّمَاء
[Bunu söylerken] eliyle göğe işaret etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يكَاد الْبَرْق}
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {يكَاد الْبَرْق} “Şimşek neredeyse...” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: يلتمع {يخطف أَبْصَارهم} وَلما يخطف
Dedi ki: "[Şimşek] parıldar. {يخطف أَبْصَارهم} “Gözlerini alıverecek”; fakat henüz almamıştır."
وكل شَيْء فِي الْقُرْآن يكَاد وأكاد وكادوا فَإِنَّهُ لَا يكون أبدا
"Kur'an'da geçen 'neredeyse/az kalsın' (yekâdü, ekâdü, kâdû) anlamındaki her ifade, [o fiilin] asla gerçekleşmediği anlamına gelir."
وَأخرج وَكِيع عَن الْمُبَارك بن فضَالة قَالَ: سَمِعت الْحُسَيْن يقْرؤهَا {يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم}
Vekî‘, Mübârek b. Fedâle'den rivayet etti; o şöyle dedi: el-Huseyn'i bu ayeti {يكَاد الْبَرْق يخطف أَبْصَارهم} “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek” şeklinde okurken işittim.
قَوْله تَعَالَى: يَا آيها النَّاس اعبدوا ربكُم الَّذِي خَلقكُم وَالَّذين من قبلكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {يَا آيها النَّاس اعبدوا ربكُم الَّذِي خَلقكُم وَالَّذين من قبلكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون} “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki sakınabilesiniz.”
أخرج الْبَزَّار وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: مَا كَانَ (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا) أنزل بِالْمَدِينَةِ وَمَا كَانَ {يَا أَيهَا النَّاس} فبمكة
Bezzâr, Hâkim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Mes‘ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "{يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} “Ey iman edenler!” şeklinde olanlar Medine'de, {يَا أَيهَا النَّاس} “Ey insanlar!” şeklinde olanlar ise Mekke'de indirilmiştir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَعبد بن حميد وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَرَأنَا الْمفصل وَنحن بِمَكَّة حجيجاً لَيْسَ فِيهَا (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا)
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Abd b. Humeyd, Taberânî el-Evsat'ta ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes‘ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Biz Mekke'de hacılar iken Mufassal [sureleri] okuduk; içlerinde {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} “Ey iman edenler!” [hitabı] yoktu."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الضريس وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ بن حبَان فِي التَّفْسِير عَن عَلْقَمَة قَالَ: كل شَيْء فِي الْقُرْآن {يَا أَيهَا النَّاس} فَهُوَ مكي وكل شَيْء فِي الْقُرْآن (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا) فَإِنَّهُ مدنِي
Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'd-Durays, İbnü'l-Münzir ve et-Tefsîr'de Ebü'ş-Şeyh b. Hibbân, Alkame'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Kur'an'da {يَا أَيهَا النَّاس} “Ey insanlar!” geçen her yer Mekkî, Kur'an'da {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} “Ey iman edenler!” geçen her yer ise Medenîdir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن مرْدَوَيْه وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الضحاكمثله
İbn Ebî Şeybe, İbn Merdûye, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو عبيد عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: ماكان فِي الْقُرْآن {يَا أَيهَا النَّاس} ويابني آدم فَإِنَّهُ مكي وَمَا كَانَ (ياأيها الَّذين آمنُوا) فَإِنَّهُ مدنِي
Ebû Ubeyd, Meymûn b. Mihrân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Kur'an'da {يَا أَيهَا النَّاس} “Ey insanlar!” ve {يابني آدم} “Ey Âdemoğulları!” geçen her yer Mekkî, {ياأيها الَّذين آمنُوا} “Ey iman edenler!” geçen her yer ise Medenîdir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن مرْدَوَيْه عَن عُرْوَة قَالَ: ماكان (ياأيها النَّاس) بمكه وماكان (ياأيها الَّذين آمنُوا) بِالْمَدِينَةِ
İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdûye, Urve'den rivayet etti; o şöyle dedi: "{ياأيها النَّاس} “Ey insanlar!” olanlar Mekke'de, {ياأيها الَّذين آمنُوا} “Ey iman edenler!” olanlar Medine'de [inmiştir]."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن مرْدَوَيْه عَن عُرْوَة قَالَ: مَا كَانَ من حج أَو فَرِيضَة فَإِنَّهُ نزل بِالْمَدِينَةِ أَو حد أَو جِهَاد فَإِنَّهُ نزل بِالْمَدِينَةِ
İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdûye, Urve'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Hac veya farzlara dair olanlar Medine'de inmiştir; had cezaları veya cihada dair olanlar da Medine'de inmiştir."
وَمَا كَانَ من ذكر الْأُمَم والقرون وَضرب الْأَمْثَال فَإِنَّهُ نزل بِمَكَّة
"Geçmiş ümmetlerin, nesillerin anılması ve meseller verilmesine dair olanlar ise Mekke'de inmiştir."
وَأخرج ابْن أَي شيبَة عَن عِكْرِمَة قَالَ: كل سُورَة فِيهَا (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا) فَهِيَ مدنيه
İbn Ebî Şeybe, İkrime'den rivayet etti; o şöyle dedi: "İçinde {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} “Ey iman edenler!” bulunan her sure Medenîdir."
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فيقوله {يَا أَيهَا النَّاس} فَهِيَ لِلْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا من الْكفَّار وَالْمُؤمنِينَ {اعبدوا} قَالَ: وحدوا
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {يَا أَيهَا النَّاس} “Ey insanlar!” buyruğu hakkında rivayet etti: "Bu, kâfirler ve müminler olmak üzere her iki zümreye birdendir. {اعبدوا} “Kulluk edin” [ifadesi hakkında da] 'Birleyin (tevhid edin)' dedi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {الَّذِي خَلقكُم وَالَّذين من قبلكُمْ} يَقُول: خَلقكُم وَخلق الَّذين من قبلكُمْ
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {الَّذِي خَلقكُم وَالَّذين من قبلكُمْ} “Sizi ve sizden öncekileri yaratan” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle demektedir: "Sizi yarattı ve sizden öncekileri de yarattı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك قَوْله {لَعَلَّكُمْ} يَعْنِي كي غير آيَة فِي الشُّعَرَاء (لَعَلَّكُمْ تخلدون) (الشُّعَرَاء ١٢٩) يَعْنِي كأنكم تخلدون
İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten rivayet etti: "{لَعَلَّكُمْ} “...bilesiniz diye / olasınız” ifadesi, Şuarâ suresindeki {لَعَلَّكُمْ تخلدون} “Ebedî kalacakmışsınız gibi” (eş-Şuarâ, 129) ayeti müstesna, '...olsun diye (key)' anlamındadır; [oradaki ise] 'sanki ebedî kalacakmışsınız gibi' demektir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عون بن عبد الله بن غنية قَالَ {لَعَلَّ} من الله وَاجِب
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Avn b. Abdillâh b. Utbe'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah katından olan {لَعَلَّ} (umulur ki), kesinlik ifade eder (vâciptir)."
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون} قَالَ: تطعيون
Vekî‘, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون} “Umulur ki sakınırsınız” ayeti hakkında rivayet etti; o: "İtaat edesiniz [diye]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون} قَالَ: تَتَّقُون النَّار
İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون} “Umulur ki sakınırsınız” ayeti hakkında rivayet etti; o: "Ateşten sakınasınız [diye]" dedi.
قَوْله تَعَالَى: الَّذِي جعل لكم الأَرْض فراشا وَالسَّمَاء بِنَاء وَأنزل من السَّمَاء مَاء فَأخْرج بِهِ من الثمرات رزقا لكم فَلَا تجْعَلُوا لله أنداداً وَأَنْتُم تعلمُونَ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {الَّذِي جعل لكم الأَرْض فراشا وَالسَّمَاء بِنَاء وَأنزل من السَّمَاء مَاء فَأخْرج بِهِ من الثمرات رزقا لكم فَلَا تجْعَلُوا لله أنداداً وَأَنْتُم تعلمُونَ} “O, sizin için yeryüzünü bir döşek, göğü de bir bina kıldı. Gökten su indirip onunla sizin için rızık olarak çeşitli ürünler çıkardı. Artık bile bile Allah'a ortaklar koşmayın.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة فِي قَوْله {الَّذِي جعل لكم الأَرْض فراشا} قَالَ: هِيَ فرَاش يمشي عَلَيْهَا وَهِي المهاد والقرار {وَالسَّمَاء بِنَاء} قَالَ بنى السَّمَاء على الأَرْض كَهَيئَةِ الْقبَّة وَهِي سقف على الأَرْض
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim; İbn Mes‘ûd ve sahâbeden bir topluluktan {الَّذِي جعل لكم الأَرْض فراشا} “O, sizin için yeryüzünü bir döşek kıldı” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "O, üzerinde yürünülen bir döşektir; o, bir beşik ve yerleşim yeridir. {وَالسَّمَاء بِنَاء} “Göğü de bir bina [kıldı]” [hakkında ise]: Göğü yerin üzerine kubbe biçiminde bina etti; o, yer üzerine bir tavandır."
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن جُبَير بن مطعم قَالَ جَاءَ اعرابي إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله جهدت الْأَنْفس وضاعت الْعِيَال ونهكت الْأَمْوَال وَهَلَكت الْمَوَاشِي
Ebû Dâvûd, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Cübeyr b. Mut‘ım'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir bedevi geldi ve şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Canlar tükendi, çoluk çocuk perişan oldu, mallar eridi ve hayvanlar helak oldu."
استسق لنا رَبك فَإنَّا نستشفع بِاللَّه عَلَيْك وَبِك على الله
"Bizim için Rabbinden yağmur iste; zira biz sana karşı Allah'ı, Allah'a karşı da seni şefaatçi kılıyoruz."
فَقَالَ النَّبِي ﷺ سُبْحَانَ الله فَمَا زَالَ يسبح حَتَّى عرف ذَلِك فِي وُجُوه أَصْحَابه فَقَالَ: وَيحك أَتَدْرِي مَا الله إِن شَأْنه أعظم من ذَاك وَإنَّهُ لَا يستشفع بِهِ على أحد وَإنَّهُ لفوق
Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sübhânallâh!" buyurdu ve bunu ashâbının yüzlerinden [etkisi] anlaşılıncaya kadar tesbih etmeye devam etti. Sonra şöyle buyurdu: "Yazık sana! Allah'ın ne olduğunu bilir misin? Şüphesiz O'nun şanı bundan çok daha yücedir. O, hiç kimseye karşı şefaatçi kılınmaz. Şüphesiz O..."
سمواته على عَرْشه وعرشه على سمواته وسمواته على أرضيه هَكَذَا - وَقَالَ بأصابعه مثل الْقبَّة - وَإنَّهُ لئط بِهِ أطيط الرحل بالراكب
"...göklerinin fevkinde arşının üzerindedir; arşı göklerinin üzerinde, gökleri de yerlerinin üzerinde böyledir —parmaklarıyla kubbe gibi yaptı— ve şüphesiz o [arş], binicinin ağırlığıyla semerin gıcırdaması gibi O'nunla gıcırdar."
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن إِيَاس بن مُعَاوِيَة قَالَ: السَّمَاء مقببة على الأَرْض مثل الْقبَّة
Abd b. Humeyd ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İyâs b. Muâviye'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Gök, yerin üzerinde kubbe gibi kubbelendirilmiştir."
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: شَيْء من أَطْرَاف السَّمَاء محدق بالأرضين والبحار كأطراف الْفسْطَاط
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih'ten rivayet etti; o şöyle dedi: "Göğün etrafından bir kısım, çadırın etekleri gibi yerleri ve denizleri kuşatmıştır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْقَاسِم بن أبي برة قَالَ: لَيست السَّمَاء مربعة وَلكنهَا مقببة يَرَاهَا النَّاس خضراء
İbn Ebî Hâtim, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Gök dört köşe değildir; bilakis kubbelidir, insanlar onu yeşil görürler."
أما قَوْله تَعَالَى {وَأنزل من السَّمَاء مَاء فَأخْرج بِهِ من الثمرات رزقا لكم} أخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن الْحسن
Yüce Allah'ın {وَأنزل من السَّمَاء مَاء فَأخْرج بِهِ من الثمرات رزقا لكم} “Gökten su indirip onunla sizin için rızık olarak çeşitli ürünler çıkardı” buyruğuna gelince; Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de el-Hasan'dan rivayet etti:
أَنه سُئِلَ الْمَطَر من السَّمَاء أم من السَّحَاب قَالَ: من السَّمَاء إِنَّمَا السَّحَاب علم ينزل عَلَيْهِ المَاء من السَّمَاء
Kendisine: "Yağmur gökten midir yoksa buluttan mıdır?" diye soruldu. O: "Gökten; bulut ancak üzerine gökten suyun indiği bir alamettir (toplanma yeridir)" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن وهب قَالَ: لَا أَدْرِي الْمَطَر أنزل قَطْرَة من السَّمَاء فِي السَّحَاب أم خلق فِي السَّحَاب فَأمْطر وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن كَعْب قَالَ: السَّحَاب غربال الْمَطَر وَلَوْلَا السَّحَاب حِين ينزل المَاء من السَّمَاء لأفسد مَا يَقع عَلَيْهِ من الأَرْض وَالْبذْر ينزل من السَّمَاء
Ebü'ş-Şeyh, Vehb'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Yağmurun damlası gökten buluta mı indirilir yoksa bulutta yaratılıp da mı yağdırılır bilemiyorum." İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ka‘b'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Bulut yağmurun kalburudur. Su gökten indiğinde eğer bulut olmasaydı, yeryüzünde üzerine düştüğü her şeyi ifsat ederdi. Tohum da gökten iner."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن خَالِد بن معدان قَالَ: الْمَطَر مَاء يخرج من تَحت الْعَرْش فَينزل من سَمَاء إِلَى سَمَاء حَيْثُ يجمع فِي السَّمَاء الدُّنْيَا فيجتمع فِي مَوضِع يُقَال لَهُ الايرم فتجيء السَّحَاب السود فتدخله فتشربه مثل شرب الاسفنجة فيسوقها الله حَيْثُ يَشَاء
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hâlid b. Ma‘dân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "Yağmur, Arş'ın altından çıkan bir sudur; gökten göğe inerek dünya semasında toplanır ve el-Eyrem denilen bir yerde birikir. Sonra kara bulutlar gelip oraya girer ve süngerin çekmesi gibi onu çeker/içer; Allah da onu dilediği yere sevk eder."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة قَالَ: ينزل المَاء من السَّمَاء السَّابِعَة فَتَقَع القطرة مِنْهُ على السحابة مثل الْبَعِير
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Su yedinci semadan iner ve ondan bir damla, deve büyüklüğünde bulutun üzerine düşer."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن خَالِد بن يزِيد قَالَ: الْمَطَر مِنْهُ من السَّمَاء وَمِنْه مَاء يسْقِيه الْغَيْم من الْبَحْر فيعذبه الرَّعْد والبرق
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hâlid b. Yezîd'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Yağmurun bir kısmı göktendir; bir kısmı da bulutun denizden emdiği sudur, gök gürültüsü ve şimşek onu tatlılaştırır."
فَأَما مَا كَانَ من الْبَحْر فَلَا يكون لَهُ نَبَات وَأما النَّبَات فَمَا كَانَ من السَّمَاء
"Denizden olana gelince, onun [sayesinde] bitki bitmez; bitki ancak gökten olan [yağmur] sebebiyledir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة قَالَ: مَا أنزل الله من السَّمَاء قَطْرَة إِلَّا أنبت بهَا فِي الأَرْض عشبة أَو فِي الْبَحْر لؤلؤة
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah gökten indirdiği her bir damla ile mutlaka karada bir ot bitirir veya denizde bir inci meydana getirir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْمَطَر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِذا جَاءَ الْقطر من السَّحَاب تفتحت لَهُ الأصداف فَكَانَ لؤلؤاً
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'l-Matar'da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Buluttan yağmur damlası geldiğinde istiridyeler onun için ağzını açar ve o inci olur."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: يخلق الله اللُّؤْلُؤ فِي الأصداف من الْمَطَر تفتح الأصداف أفواهها عِنْد الْمَطَر فاللؤلؤة الْعَظِيمَة من القطرة الْعَظِيمَة واللؤلؤة الصَّغِيرَة من القطرة الصَّغِيرَة
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Allah istiridyelerdeki inciyi yağmurdan yaratır; yağmur yağdığında istiridyeler ağızlarını açar. Büyük inci büyük damladan, küçük inci de küçük damladandır."
وَأخرج الشَّافِعِي فِي الْأُم وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْمَطَر عَن الْمطلب بن حنْطَب
Şâfiî el-Ümm'de ve İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'l-Matar'da Muttalib b. Hantab'dan rivayet etti:
أَن النَّبِي ﷺ قَالَ مَا من سَاعَة من ليل وَلَا نَهَار إِلَّا وَالسَّمَاء تمطر فِيهَا يصرفهُ الله حَيْثُ يَشَاء
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Gece veya gündüzden hiçbir an yoktur ki o anda gök yağmur yağdırmasın; Allah onu dilediği yere sevk eder."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا نزل مطر من السَّمَاء إِلَّا وَمَعَهُ الْبذر
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Gökten yağan her yağmurla birlikte mutlaka tohum da iner."
أما انكم لوبسطتم نطعاً لرأيتموه
"Haberiniz olsun ki, eğer bir deri yaygı serseniz onu görürdünüz."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْمَطَر مزاجه من الْجنَّة فَإِذا عظم المزاج عظمت الْبركَة وَإِن قل الْمَطَر وَإِذا قل المزاج قلت الْبركَة وَإِن كثر الْمَطَر
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Yağmurun katkısı (mizacı) cennettendir; bu katkı çoğalırsa yağmur az olsa bile bereket çoğalır; bu katkı azalırsa yağmur çok olsa bile bereket azalır."