وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن الْحسن الْبَصْرِيّ قَالَ: مَا أعلم بَلَدا يُصَلِّي فِيهِ حَيْثُ أَمر
el-Ezrakî, Hasan-ı Basrî'den nakletti: O şöyle dedi: İçinde [özel olarak] emredildiği yerde namaz kılınan bir belde bilmiyorum,
الله ﷿ نبيه ﷺ إِلَّا بِمَكَّة
Allah Azze ve Celle'nin, Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e [emrettiği yer olan] Mekke hariç.
قَالَ الله {وَاتَّخذُوا من مقَام إِبْرَاهِيم مصلى} قَالَ: وَيُقَال: يُسْتَجَاب الدُّعَاء بِمَكَّة فِي خَمْسَة عشر
Allah Teâlâ: {وَاتَّخذُوا من مقَام إِبْرَاهِيم مصلى} “Siz de İbrahim’in makamından bir namaz yeri edinin” buyurmuştur. [Hasan] dedi ki: Mekke'de on beş [yerde] duanın kabul edildiği söylenir:
عِنْد الْمُلْتَزم وَتَحْت الْمِيزَاب وَعند الرُّكْن الْيَمَانِيّ وعَلى الصَّفَا وعَلى الْمَرْوَة وَبَين الصَّفَا والمروة وَبَين الرُّكْن وَالْمقَام وَفِي جَوف الْكَعْبَة وبمنى وبجمع وبعرفات وَعند الجمرات الثَّلَاث
Mültezem'de, Altınoluk'un altında, Rükn-i Yemânî'de, Safâ üzerinde, Merve üzerinde, Safâ ile Merve arasında, Rükn ile Makam arasında, Kâbe'nin içinde, Mina'da, Müzdelife'de, Arafat'ta ve üç cemrenin yanında.
وَأما قواه تَعَالَى: {وعهدنا إِلَى إِبْرَاهِيم} الْآيَة أخرج ابْن جرير عَن عَطاء وعهدنا إِلَى إِبْرَاهِيم قَالَ: أمرناه
Yüce Allah'ın: {وعهدنا إِلَى إِبْرَاهِيم} “İbrahim'e ahdettik” ayeti hakkında ise İbn Cerîr, Atâ'dan nakletti: {وعهدنا إِلَى إِبْرَاهِيم} [ifadesi hakkında] "Ona emrettik" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن طهرا بَيْتِي} قَالَ: من الْأَوْثَان
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {إِن طهرا بَيْتِي} “Evimi temiz tutun” buyruğu hakkında: "Putlardan [temizleyin demektir]" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد وَسَعِيد بن جُبَير فِي قَوْله {أَن طهرا بَيْتِي} قَالَا: من الْأَوْثَان والريب وَقَول الزُّور والرجس
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den {أَن طهرا بَيْتِي} “Evimi temiz tutun” buyruğu hakkında şöyle dediklerini nakletti: "Putlardan, şüpheden, yalan sözden ve pislikten [temiz tutun]."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَن طهرا بَيْتِي} قَالَ: من عبَادَة الْأَوْثَان والشرك وَقَول الزُّور
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {أَن طهرا بَيْتِي} “Evimi temiz tutun” buyruğu hakkında: "Putlara ibadetten, şirkten ve yalan sözden [temiz tutun]" dediğini nakletti.
وَفِي قَوْله {والركع السُّجُود} قَالَ: هم من أهل الصَّلَاة
{والركع السُّجُود} “Rükû ve secde edenler için” buyruğu hakkında ise: "Onlar namaz ehlidir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِذا كَانَ قَائِما فَهُوَ من الطائفبن وَإِذا كَانَ جَالِسا فَهُوَ من العاكفين وَإِذا كَانَ مُصَليا فَهُوَ من الركع السُّجُود
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: [Kişi] ayakta iken tavaf edenlerden, otururken itikâfta olanlardan, namaz kılarken ise rükû ve secde edenlerdendir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سُوَيْد بن غَفلَة قَالَ: من قعد فِي الْمَسْجِد وَهُوَ طَاهِر فَهُوَ عاكف حَتَّى يخرج مِنْهُ
Abd b. Humeyd, Süveyd b. Gafele'den nakletti: O şöyle dedi: Kim abdestli olarak mescitte oturursa, oradan çıkıncaya kadar itikâfta sayılır.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ثَابت قَالَ: قلت لعبد الله بن عبيد الله بن عُمَيْر: مَا أَرَانِي إِلَّا مُكَلم الْأَمِير أَن أمنع الَّذين ينامون فِي الْمَسْجِد الْحَرَام فَإِنَّهُم يجنبون ويحدثون
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Sâbit'ten nakletti: O şöyle dedi: Abdullah b. Ubeydullah b. Umeyr'e: "Mescid-i Haram'da uyuyanları engellemesi için emirle konuşmayı düşünüyorum; çünkü onlar cünüp oluyorlar ve abdestleri bozuluyor" dedim.
قَالَ: لَا تفعل فَإِن ابْن عمر سُئِلَ عَنْهُم فَقَالَ: هم العاكفون
O da şöyle dedi: "Bunu yapma; zira İbn Ömer'e onlar hakkında sorulduğunda: 'Onlar itikâf edenlerdir' demiştir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي بكر بن أبي مُوسَى قَالَ: سُئِلَ ابْن عَبَّاس عَن الطّواف أفضل أم الصَّلَاة فَقَالَ: أما أهل مَكَّة فَالصَّلَاة وَأما أهل الْأَمْصَار فالطواف
İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr b. Ebî Mûsâ'dan nakletti: O şöyle dedi: İbn Abbâs'a "Tavaf mı daha faziletlidir yoksa namaz mı?" diye soruldu. O da: "Mekkeliler için namaz, diğer beldelerin halkı için ise tavaftır" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: الطّواف للغرباء أحب إِلَيّ من الصَّلَاة
İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr'den nakletti: O şöyle dedi: Yabancılar için tavaf [yapmak], bana namaz kılmaktan daha sevimlidir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد قَالَ: الصَّلَاة لأهل مَكَّة أفضل وَالطّواف لأهل الْعرَاق
İbn Ebî Şeybe, Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: Mekkeliler için namaz daha faziletlidir, Iraklılar için ise tavaf.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن حجاج قَالَ: سَأَلت عَطاء فَقَالَ: أما أَنْتُم فالطواف وَأما أهل مَكَّة فَالصَّلَاة
İbn Ebî Şeybe, Haccâc'dan nakletti: O şöyle dedi: Atâ'ya sordum, şöyle dedi: "Sizin için tavaf, Mekkeliler için ise namazdır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد قَالَ: الطّواف أفضل من عمْرَة بعد الْحَج
İbn Ebî Şeybe, Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: Tavaf, hacdan sonraki bir umreden daha faziletlidir.
وَفِي لفظ طوافك بِالْبَيْتِ أحب إِلَيّ من الْخُرُوج إِلَى الْعمرَة
Bir rivayette de: "Beyt'i tavaf etmen, umre için [Harem dışına] çıkmandan bana daha sevimlidir" [şeklindedir].
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ قَالَ ابراهيم رب اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا وارزق أَهله من الثمرات من آمن مِنْهُم بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر قَالَ وَمن كفر فأمتعه قَلِيلا ثمَّ أضطره إِلَى عَذَاب النَّار ولبئس الْمصير
Yüce Allah'ın buyruğu: {وَإِذ قَالَ ابراهيم رب اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا وارزق أَهله من الثمرات من آمن مِنْهُم بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر قَالَ وَمن كفر فأمتعه قَلِيلا ثمَّ أضطره إِلَى عَذَاب النَّار ولبئس الْمصير} “Hani İbrahim: 'Rabbim! Burayı güvenli bir şehir yap; halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları ürünlerle rızıklandır' demişti. [Allah da]: 'İnkâr edeni dahi az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!' buyurmuştu.”
أخرج أَحْمد وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن إِبْرَاهِيم حرم مَكَّة وَإِنِّي حرمت الْمَدِينَة مَا بَين لابيتها فَلَا يصاد صيدها وَلَا يقطع عضاهها
Ahmed, Müslim, Nesâî ve İbn Cerîr, Câbir b. Abdullah'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İbrahim Mekke'yi haram kıldı; ben de Medine'nin iki kara taşlığı arasını haram kıldım. Artık onun avı avlanamaz, dikeni kesilemez."
وَأخرج مُسلم وَابْن جرير عَن رَافع بن خديج قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن إِبْرَاهِيم حرم مَكَّة وَإِنِّي أحرم مَا بَين لابتيها
Müslim ve İbn Cerîr, Râfi b. Hadîc'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İbrahim Mekke'yi haram kıldı; ben de [Medine'nin] iki kara taşlığı arasını haram kılıyorum."
وَأخرج أَحْمد عَن أبي قَتَادَة أَن رَسُول الله ﷺ تَوَضَّأ ثمَّ صلى بِأَرْض سعد بِأَرْض الْحرَّة عِنْد بيُوت السقيا ثمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِن إِبْرَاهِيم خَلِيلك وَعَبْدك وَنَبِيك دعَاك لأهل مَكَّة وَأَنا مُحَمَّد عَبدك وَرَسُولك أَدْعُوك لأهل الْمَدِينَة مثل مَا دعَاك إِبْرَاهِيم بِمَكَّة أَدْعُوك أَن تبَارك لَهُم فِي صاعهم ومدهم وثمارهم اللَّهُمَّ حبب إِلَيْنَا الْمَدِينَة كَمَا حببت إِلَيْنَا مَكَّة وَاجعَل مَا بهَا من وَرَاء خم اللَّهُمَّ إِنِّي حرمت مَا بَين لَا بتيها كَمَا حرمت على لِسَان إِبْرَاهِيم الْحرم
Ahmed, Ebû Katâde'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest aldı, sonra Harre arazisinde, Sa'd toprağında Sükyâ evlerinin yanında namaz kıldı. Sonra şöyle dua etti: "Allah'ım! Şüphesiz Halîlin, kulun ve nebîn İbrahim Mekke ehli için Sana dua etmişti. Ben de kulun ve elçin Muhammed, İbrahim'in Mekke için Sana dua ettiği gibi Medine halkı için Sana dua ediyorum; onların sâ'ına, müddüne ve meyvelerine bereket vermen için Sana dua ediyorum. Allah'ım! Mekke'yi bize sevdirdiğin gibi Medine'yi de bize sevdir ve onda olan [hastalığı] Humm'un ötesine naklet! Allah'ım! Senin, İbrahim'in diliyle Harem'i haram kıldığın gibi ben de onun iki kara taşlığı arasını haram kıldım."
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ أشرف على الْمَدِينَة فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أحرم مَا بَين جبليها مثل مَا أحرم بِهِ إِبْرَاهِيم مَكَّة اللَّهُمَّ بَارك لَهُم فِي مدهم وصاعهم
Buhârî ve Müslim, Enes'ten nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye yüksek bir yerden bakıp şöyle buyurdu: "Allah'ım! İbrahim'in Mekke'yi haram kıldığı gibi, ben de onun iki dağı arasını haram kılıyorum. Allah'ım! Onların müddüne ve sâ'ına bereket ver!"
وَأخرج مُسلم عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: اللَّهُمَّ إِن إِبْرَاهِيم عَبدك وخليلك وَنَبِيك وَإِنِّي عَبدك وَنَبِيك وَإنَّهُ دعَاك لمَكَّة وَإِنِّي أَدْعُوك للمدينة بِمثل مَا دعَاك بِهِ لمَكَّة وَمثله مَعَه
Müslim, Ebû Hüreyre'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ım! Şüphesiz İbrahim Senin kulun, dostun ve nebîndir; ben de Senin kulun ve nebînim. O Mekke için Sana dua etmişti; ben de onun Mekke için yaptığı duanın bir mislini ve onunla beraber bir katını daha Medine için Sana diliyorum."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ اللَّهُمَّ إِن إِبْرَاهِيم عَبدك وخليلك دعَاك لأهل مَكَّة بِالْبركَةِ وَأَنا مُحَمَّد عَبدك وَرَسُولك وَإِنِّي أَدْعُوك لأهل الْمَدِينَة أَن تبَارك لَهُم فِي صاعهم ومدهم مثل مَا باركت لأهل مَكَّة وَاجعَل مَعَ الْبركَة بركتين
Taberânî el-Evsat'ta Ali b. Ebî Tâlib'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ım! Şüphesiz kulun ve dostun İbrahim, Mekke halkı için bereket duası etmişti. Ben de kulun ve elçin Muhammed'im; Medine halkı için, Mekke ehline bereket verdiğin gibi onların sâ'ına ve müddüne bereket vermeni ve bir bereketle beraber iki kat bereket kılmanı diliyorum."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن عبد الله بن زيد بن عَاصِم الْمَازِني عَن النَّبِي ﷺ قَالَ إِن إِبْرَاهِيم حرم مَكَّة ودعا لَهَا وَحرمت الْمَدِينَة كَمَا حرم إِبْرَاهِيم مَكَّة ودعوت لَهَا فِي مدها وصاعها مثل مَا دَعَا إِبْرَاهِيم مَكَّة
Ahmed, Buhârî ve Müslim, Abdullah b. Zeyd b. Âsım el-Mâzinî'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Şüphesiz İbrahim Mekke'yi haram kıldı ve oraya dua etti. Ben de İbrahim'in Mekke'yi haram kıldığı gibi Medine'yi haram kıldım; İbrahim'in Mekke'ye dua ettiği gibi ben de onun müddü ve sâ'ı için dua ettim."
وَأخرج البُخَارِيّ والجندي فِي فَضَائِل مَكَّة عَن عَائِشَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: اللَّهُمَّ إِن إِبْرَاهِيم عَبدك وَنَبِيك دعَاك لأهل مَكَّة وَأَنا أَدْعُوك لأهل الْمَدِينَة بِمثل مَا دعَاك إِبْرَاهِيم لأهل مَكَّة
Buhârî ve Fedâilü Mekke'de el-Cenedî, Âişe'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Allah'ım! Kulun ve nebîn İbrahim, Mekke halkı için Sana dua etmişti; ben de İbrahim'in Mekke halkı için Sana dua ettiği gibi Medine halkı için Sana dua ediyorum."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ اللَّهُمَّ اجْعَل بِالْمَدِينَةِ ضعْفي مَا بِمَكَّة من الْبركَة
Ahmed, Buhârî ve Müslim, Enes'ten nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ım! Mekke'deki bereketin iki katını Medine'ye ver!"
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ فِي تَارِيخ مَكَّة والجندي عَن مُحَمَّد بن الْأسود
el-Ezrakî Târîhu Mekke'de ve el-Cenedî, Muhammed b. el-Esved'den nakletti:
أَن إِبْرَاهِيم ﵇ هُوَ أوّل من نصب أنصاب الْحرم أَشَارَ لَهُ جِبْرِيل إِلَى موَاضعهَا
İbrahim aleyhisselâm, Harem sınır işaretlerini ilk diken kimsedir; Cibrîl ona yerlerini işaret etmiştir.
وَأخرج الجندي عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن فِي السَّمَاء لحرماً على قدر حرم مَكَّة
el-Cenedî, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: Gökte de Mekke Haremi ölçüsünde bir Harem vardır.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ سِتَّة لعنتهم وكل نَبِي مجاب
el-Ezrakî, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Âişe'den nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Altı sınıf kimse vardır ki ben ve duası kabul olunan her peygamber onlara lânet etmiştir:
الزَّائِد فِي كتاب الله والمكذب بِقدر الله والمتسلط بالجبروت ليذل من أعز الله ويعز من أذلّ الله والتارك لسنتي والمستحل من عِتْرَتِي مَا حرم الله عَلَيْهِ والمستحل لحرم الله
Allah'ın Kitabı'na ekleme yapan, Allah'ın kaderini yalanlayan, Allah'ın aziz kıldığını zelil kılmak ve Allah'ın zelil kıldığını aziz kılmak için zorbalıkla tahakküm kuran, sünnetimi terk eden, Ehl-i Beytim hakkında Allah'ın haram kıldığı şeyi helal sayan ve Allah'ın Harem'ini [ihlâl etmeyi] helal sayan."
وَأخرج البُخَارِيّ تَعْلِيقا وَابْن ماجة عَن صيفة بنت شيبَة قَالَت: سَمِعت النَّبِي ﷺ يخْطب عَام الْفَتْح فَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس إِن الله تَعَالَى حرم مَكَّة يَوْم خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض وَهِي حرَام إِلَى يَوْم الْقِيَامَة وَلَا يعضد شَجَرهَا وَلَا ينفر صيدها وَلَا يَأْخُذ لقطتهَا إِلَّا منشد فَقَالَ الْعَبَّاس: إِلَّا الإِذخر فَإِنَّهُ للبيوت والقبور
Buhârî muallak olarak ve İbn Mâce, Safiyye bnt. Şeybe'den nakletti: O şöyle dedi: Fetih yılında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i hutbe verirken işittim; şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Şüphesiz Allah Teâlâ, gökleri ve yeri yarattığı gün Mekke'yi haram kılmıştır; o kıyamet gününe kadar haramdır. Ağacı kesilmez, avı ürkütülmez ve -sahibini arayan kimse müstesna- yitiği alınmaz." Bunun üzerine Abbâs: "İzhir (kokulu ot) müstesna; zira o evler ve kabirler içindir" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِلَّا الإِذخر
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "İzhir müstesna" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ والأزرقي عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَوْم فتح مَكَّة إنهذا الْبَلَد حرمه الله يَوْم خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض وَالشَّمْس وَالْقَمَر وَوضع هذَيْن الاخشبين فَهُوَ حرَام بِحرْمَة
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve el-Ezrakî, İbn Abbâs'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke fethi günü şöyle buyurdu: "Şüphesiz bu beldeyi, gökleri, yeri, güneşi, ayı yarattığı ve şu iki Ahşeb dağını yerleştirdiği gün Allah haram kılmıştır; o, hürmetiyle haramdır...
الله إِلَى يَوْم الْقِيَامَة وَإنَّهُ لم يحل الْقِتَال فِيهِ لأحد قبلي وَلَا يحل لأحد بعدِي وَلم يحل لي إِلَّا سَاعَة من نَهَار فَهُوَ حرَام بِحرْمَة الله إِلَى يَوْم الْقِيَامَة لَا يخْتَلى خَلاهَا وَلَا يعضد شَجَرهَا وَلَا ينفر صيدها وَلَا يلتقط لقطتهَا إِلَّا من عرفهَا
...Allah'ın hürmetiyle kıyamet gününe kadar [haramdır]. Orada savaşmak benden önce kimseye helal kılınmadı, benden sonra da kimseye helal kılınmayacaktır. Bana da ancak günün bir saatinde helal kılındı. O, Allah'ın hürmetiyle kıyamet gününe kadar haramdır; otu biçilmez, ağacı kesilmez, avı ürkütülmez ve -onu duyuracak kimse müstesna- yitiği alınmaz."
قَالَ الْعَبَّاس إِلَّا إِلَّا ذخر فَإِنَّهُ لِقَيْنِهِم وَبُيُوتهمْ
Abbâs: "İzhir müstesna; zira o demircileri ve evleri içindir" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِلَّا الإِذخر
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İzhir müstesna" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ لما فتح الله مَكَّة على رَسُوله مَكَّة قَامَ فيهم فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: إِن الله حبس عَن مَكَّة الْفِيل وسلط عَلَيْهِ رَسُوله وَالْمُؤمنِينَ وَإِنَّمَا أحلّت لي سَاعَة من النَّهَار ثمَّ هِيَ حرَام إِلَى يَوْم الْقِيَامَة لَا يعضد شَجَرهَا وَلَا ينفر صيدها وَلَا تحل لقمتها إِلَّا لِمُنْشِد وَمن قتل لَهُ قَتِيل فَهُوَ بِخَير النظرين أما أَن يفدى وَإِمَّا أَن يقتل
Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, Ebû Hüreyre'den nakletti: O şöyle dedi: Allah, Resûlü'ne Mekke'nin fethini müyesser kılınca aralarında ayağa kalktı; Allah'a hamdedip O'nu övdü, sonra şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, Mekke'den fili engelledi ve Resûlü ile müminleri oraya galip kıldı. O bana ancak günün bir saatinde helal kılındı; sonra kıyamet gününe kadar haramdır. Ağacı kesilmez, avı ürkütülmez ve -duyuracak kimse müstesna- yitiği helal olmaz. Bir kimsesi öldürülen kimse iki tercihten en hayırlısı üzere serbesttir: Ya diyet alır ya da kısas yaptırır."
فَقَامَ رجل من أهل الْيمن يُقَال لَهُ أَبُو شاه فَقَالَ لَهُ: يَا رَسُول الله اكْتُبْ لي
Bunun üzerine Yemen halkından Ebû Şâh denilen bir adam kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! [Bu hutbeyi] benim için yazdır" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: اكتبوا لأبي شاه
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Ebû Şâh için yazın" buyurdu.
فَقَالَ الْعَبَّاس: يَا رَسُول الله إِلَّا الإِذخر فَإِنَّهُ لِقُبُورِنَا وبيوتا: فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِلَّا الإِذخر
Abbâs: "Ey Allah'ın Resûlü! İzhir müstesna; zira o kabirlerimiz ve evlerimiz içindir" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İzhir müstesna" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَكَّة حرم حرمهَا الله لَا يحل بيع رباعها وَلَا إِجَارَة بيوتها
İbn Ebî Şeybe, Mücâhid'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Mekke, Allah'ın haram kıldığı bir Harem'dir; arsalarının/evlerinin satılması da evlerinin kiraya verilmesi de helal değildir."
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ فِي تَارِيخ مَكَّة عَن الزُّهْرِيّ فِي قَوْله {رب اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا} قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن النَّاس لم يحرموا مَكَّة وَلَكِن الله حرمهَا فَهِيَ حرَام إِلَى يَوْم الْقِيَامَة وَإِن من أَعْتَى النَّاس على الله رجل قتل فِي الْحرم وَرجل قتل غير قَاتله وَرجل أَخذ بذحول الْجَاهِلِيَّة
el-Ezrakî Târîhu Mekke'de Zührî'den nakletti: {رب اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا} “Rabbim! Burayı güvenli bir şehir yap” ayeti hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu söyledi: "İnsanlar Mekke'yi haram kılmadı; lâkin onu Allah haram kıldı. Dolayısıyla o, kıyamet gününe kadar haramdır. Şüphesiz Allah'a karşı insanların en azgını; Harem'de cinayet işleyen, katilinden başkasını öldüren ve Cahiliye kan davasını güden kimsedir."
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن الْحرم حرم بحياله إِلَى الْعَرْش
el-Ezrakî, Katâde'den nakletti: O şöyle dedi: Bize, Harem'in kendi hizasınca Arş'a kadar haram olduğu anlatıldı.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن مُجَاهِد قَالَ: إِن هَذَا الْحرم حرم مناه من السَّمَوَات السَّبع وَالْأَرضين السَّبع وَإِن هَذَا رَابِع أَرْبَعَة عشر بَيْتا فِي كل سَمَاء بَيت وَفِي كل أَرض بَيت وَلَو وقعن وقعن بَعضهنَّ على بعض
el-Ezrakî, Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: Şüphesiz bu Harem, yedi kat gök ve yedi kat yer hizasınca haram kılınmıştır. Bu, her semada bir ev ve her yerde bir ev olmak üzere on dört evin dördüncüsüdür; şayet düşselerdi hepsi birbirinin üzerine düşerdi.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن الْحسن قَالَ: الْبَيْت بحذاء الْبَيْت الْمَعْمُور وَمَا بَينهمَا بحذائه إِلَى السَّمَاء السَّابِعَة وَمَا أَسْفَل مِنْهُ بحذائه إِلَى الأَرْض السَّابِعَة حرَام كُله
el-Ezrakî, Hasan'dan nakletti: O şöyle dedi: Beyt (Kâbe), Beyt-i Ma'mûr'un tam hizasındadır; ikisinin arası yedinci semaya kadar onun hizasınca, aşağısı da onun hizasınca yedinci kata kadar bütünüyle Harem'dir.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: الْبَيْت الْمَعْمُور الَّذِي فِي السَّمَاء يُقَال لَهُ الصُّرَاخ وَهُوَ على بِنَاء الْكَعْبَة يعمره كل يَوْم سَبْعُونَ ألف ملك لم تزره قطّ وَإِن للسّماء السَّابِعَة لحرما على منى حرم مَكَّة
el-Ezrakî, İbn Abbâs'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Gökteki Beyt-i Ma'mûr'a Surâh (الصُّرَاخ) denilir; o, Kâbe binasının tam hizasındadır. Oraya her gün [daha önce] onu hiç ziyaret etmemiş yetmiş bin melek uğrar. Şüphesiz yedinci semanın da Mekke Haremi ölçüsünde bir haremi vardır."
وَأخرج ابْن سعد والأزرقي عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أول من نصب أنصاب الْحرم إِبْرَاهِيم ﵇ يرِيه ذَلِك جِبْرِيل ﵇ فَلَمَّا كَانَ يَوْم الْفَتْح بعث رَسُول الله ﷺ تَمِيم بن أَسد الْخُزَاعِيّ فجدد مَا رث مِنْهَا
İbn Sa'd ve el-Ezrakî, İbn Abbâs'tan nakletti: Harem'in sınır taşlarını ilk diken kişi, Cebrâîl aleyhisselâm'ın kendisine göstermesiyle İbrâhîm aleyhisselâm idi. Fetih günü olduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Temîm b. Esed el-Huzâî'yi gönderdi ve o da bunlardan eskiyenleri yeniledi.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن حُسَيْن بن الْقَاسِم قَالَ: سَمِعت بعض أهل الْعلم يَقُول: إِنَّه لما خَافَ آدم على نَفسه من الشَّيْطَان استعاذ بِاللَّه فَأرْسل الله مَلَائكَته حفوا بِمَكَّة من كل جَانب ووقفوا حواليها قَالَ: فَحرم الله الْحرم من حَيْثُ كَانَت الْمَلَائِكَة وقفت
el-Ezrakî, Hüseyn b. el-Kâsım'dan nakletti: O şöyle dedi: İlim ehlinden bazılarının şöyle dediğini işittim: Âdem, şeytandan dolayı kendi adına korktuğunda Allah'a sığındı. Bunun üzerine Allah meleklerini gönderdi; melekler her taraftan Mekke'yi kuşattılar ve etrafında durdular. Dedi ki: Allah da Harem'i meleklerin durduğu yerden itibaren haram kıldı.
قَالَ: وَلما قَالَ إِبْرَاهِيم ﵇: رَبنَا أرنا مناسكنا نزل إِلَيْهِ جِبْرِيل فَذهب بِهِ فَأرَاهُ الْمَنَاسِك وَوَقفه على حُدُود الْحرم فَكَانَ إِبْرَاهِيم يرضم الْحِجَارَة وَينصب الْأَعْلَام ويحثي عَلَيْهَا التُّرَاب فَكَانَ جِبْرِيل يقفه على الْحُدُود
Dedi ki: İbrâhîm aleyhisselâm: "Rabbimiz! Bize ibadet yerlerimizi/usullerimizi göster" deyince Cebrâîl ona indi, onu götürüp hac ibadet yerlerini gösterdi ve onu Harem'in sınırlarında durdurdu. İbrâhîm taşları üst üste yığıyor, işaretler dikiyor ve üzerlerine toprak serpiyordu; Cebrâîl de onu sınırlarda durduruyordu.
قَالَ: وَسمعت أَن غنم اسماعيل كَانَت ترعى فِي الْحرم وَلَا تجاوزه وَلَا تخرج فَإِذا بلغت منتهاه من نَاحيَة رجعت صابة فِي الْحرم
Dedi ki: İşittiğime göre İsmâîl'in koyunları Harem'de otlar, onun sınırını aşmaz ve dışına çıkmazdı. Bir taraftan son sınırına ulaştıklarında yönelip Harem'in içine geri dönerlerdi.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن عبيد الله بن عبد الله بن عتبَة قَالَ إِن إِبْرَاهِيم ﵇ نصب أنصاب الْحرم يرِيه جِبْرِيل ﵇ ثمَّ لم تحرّك حَتَّى كَانَ قُصَيْ فجددها ثمَّ لم تحرّك حَتَّى كَانَ رَسُول الله ﷺ فَبعث عَام الْفَتْح تَمِيم بن أَسد الْخُزَاعِيّ فجددها
el-Ezrakî, Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe'den nakletti: Şüphesiz İbrâhîm aleyhisselâm, Cebrâîl aleyhisselâm'ın göstermesiyle Harem'in sınır taşlarını dikti. Sonra Kusay zamanına kadar bunlara dokunulmadı; o bunları yeniledi. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemine kadar yine dokunulmadı; o, fetih yılında Temîm b. Esed el-Huzâî'yi gönderdi ve o da bunları yeniledi.
وَأخرج الْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ عَن مُحَمَّد بن الْأسود بن خلف عَن أَبِيه أَن النَّبِي ﷺ أمره أَن يجدد أنصاب الْحرم
el-Bezzâr ve et-Taberânî, Muhammed b. el-Esved b. Halef'ten, o da babasından nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona Harem'in sınır taşlarını yenilemesini emretti.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن عبد الله بن عَمْرو بن الْعَاصِ أَنه قَالَ: أَيهَا النَّاس ان هَذَا الْبَيْت لَاق ربه فسائله عَنْكُم أَلا فانظروا فِيمَا هُوَ سَائِلكُمْ عَنهُ من أمره أَلا واذْكُرُوا الله إِذْ كَانَ أحدكُم ساكنه لَا تسفكون فِيهِ دِمَاء وَلَا تمشون فِيهِ بالنميمة
el-Ezrakî, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan nakletti: O şöyle dedi: Ey insanlar! Şüphesiz bu Beyt, Rabbine kavuşacak ve O, sizi bundan sorgulayacaktır. Dikkat edin de O'nun emrinden sizi sorgulayacağı şeylere bakın! Dikkat edin ve biriniz orada ikamet ettiği zaman Allah'ı hatırlayın; orada kan dökmeyin ve orada koğuculukla dolaşmayın!
وَأخرج الْبَزَّار عَن عبد الله بن عَمْرو أَن رَسُول الله ﷺ مر بِنَفر من قُرَيْش وهم جُلُوس بِفنَاء الْكَعْبَة فَقَالَ: انْظُرُوا مَا تَعْمَلُونَ فِيهَا فَإِنَّهَا مسئولة عَنْكُم فتخبر عَن أَعمالكُم واذْكُرُوا إِذْ ساكنها من لَا يَأْكُل الرِّبَا وَلَا يمشي بالنميمة
el-Bezzâr, Abdullah b. Amr'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin avlusunda oturmakta olan Kureyş'ten bir grubun yanından geçti ve şöyle buyurdu: "Orada ne yaptığınıza bakın; zira o sizden sorgulanacaktır ve amellerinizden haber verecektir. Orada ikamet eden kimsenin faiz yemeyen ve koğuculuk yapmayan biri olması gerektiğini hatırlayın!"
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن أبي نجيح قَالَ: لم يكن كبار الْحيتَان تَأْكُل صغارها فِي الْحرم زمن الْغَرق
el-Ezrakî, Ebû Necîh'ten nakletti: O şöyle dedi: Tufan zamanında Harem'de büyük balıklar küçüklerini yemezdi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الملاهي عَن جوَيْرِية بن أَسمَاء عَن عَمه قَالَ: حججْت مَعَ قوم فنزلنا منزلا ومعنا امْرَأَة فانتبهت وحية عَلَيْهَا لَا تضرها شَيْئا حَتَّى
İbn Ebi'd-Dünyâ Zemmu'l-Melâhî'de Cüveyriye b. Esmâ'dan, o da amcasından nakletti: O şöyle dedi: Bir toplulukla birlikte hacca gittim ve bir konaklama yerinde konakladık, yanımızda bir kadın da vardı. Kadın uyandı ve üzerinde bir yılan vardı, fakat kadına hiçbir zarar vermiyordu; nihayet
دَخَلنَا انصاب الْحرم فانسابت فَدَخَلْنَا مَكَّة فقضينا نسكنا وانصرفنا حَتَّى إِذا كُنَّا بِالْمَكَانِ الَّذِي تطوقت عَلَيْهَا فِيهِ الْحَيَّة وَهُوَ الْمنزل الَّذِي نزلنَا فنامت فَاسْتَيْقَظت والحية منطوية عَلَيْهَا ثمَّ صفرت الْحَيَّة فَإِذا بالوادي يسيل علينا حيات فنهشنها حَتَّى بقيت عظاماً فَقلت لجارية كَانَت مَعهَا: وَيحك اخبرينا عَن هَذِه الْمَرْأَة قَالَ: بَغت ثَلَاث مَرَّات كل مرّة تَلد ولدا فَإِذا وَضعته سجرت التَّنور ثمَّ ألقته فِيهِ
Harem'in sınır taşlarına girdik ve yılan süzülüp gitti. Mekke'ye girdik, hac ibadetlerimizi tamamladık ve geri döndük. Yılanın ona sarıldığı yere, yani daha önce konakladığımız konak yerine vardığımızda kadın uyudu. Uyandı ki yılan yine ona sarılmıştı. Sonra yılan ıslık çaldı; bir de baktık ki vadi üzerimize yılan akıtıyor! Yılanlar kadını kemirip sadece kemikleri kalıncaya kadar yediler. Kadının yanındaki bir cariyeye: "Yazıklar olsun sana! Bize bu kadının durumunu anlat" dedim. Şöyle dedi: "Üç kez zina etti; her defasında bir çocuk doğurdu. Doğurduğunda da fırını yakıp çocuğu içine attı."
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن مُجَاهِد قَالَ: من أخرج مُسلما من ظله فِي حرم الله من غير ضَرُورَة أخرجه الله من ظلّ عَرْشه يَوْم الْقِيَامَة
el-Ezrakî, Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: Kim bir Müslümanı bir zorunluluk olmaksızın Allah'ın Harem'inde gölgesinden çıkarırsa, Allah da kıyamet gününde onu Arş'ının gölgesinden çıkarır.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة والأزرقي عَن عبد الله بن الزبير قَالَ: إِن كَانَت الْأمة من بني إِسْرَائِيل لتقدم مَكَّة فَإِذا بلغت ذَا طوى خلعت نعليها تَعْظِيمًا للحرم
İbn Ebî Şeybe ve el-Ezrakî, Abdullah b. ez-Zübeyr'den nakletti: O şöyle dedi: İsrâiloğulları'ndan bir topluluk Mekke'ye gelir, Zû Tuvâ'ya vardıklarında Harem'e tazim amacıyla ayakkabılarını çıkarırlardı.
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ يحجّ من بني إِسْرَائِيل مائَة ألف فَإِذا بلغُوا أنصاب الْحرم خلعوا نعَالهمْ ثمَّ دخلُوا الْحرم حُفَاة
Ebû Nuaym el-Hilye'de Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: İsrâiloğulları'ndan yüz bin kişi haccederdi. Harem'in sınır taşlarına vardıklarında ayakkabılarını çıkarır, sonra Harem'e yalınayak girerlerdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَت الْأَنْبِيَاء إِذا أَتَت علم الْحرم نزعوا نعَالهمْ
İbn Ebî Şeybe, Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: Peygamberler Harem'in işaretine geldiklerinde ayakkabılarını çıkarırlardı.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: حج الحواريون فَلَمَّا دخلُوا الْحرم مَشوا تَعْظِيمًا للحرم
el-Ezrakî ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: Havârîler hacca gittiler; Harem'e girdiklerinde, Harem'e tazim amacıyla yürüdüler.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن عبد الرَّحْمَن بن سابط قَالَ لما أَرَادَ رَسُول الله ﷺ إِن ينْطَلق إِلَى الْمَدِينَة اسْتَلم الْحجر وَقَامَ وسط الْمَسْجِد والتفت إِلَى الْبَيْت فَقَالَ: إِنِّي لأعْلم مَا وضع الله فِي الأَرْض بَيْتا أحب إِلَيْهِ مِنْك وَمَا فِي الأَرْض بلد أحب إِلَيْهِ مِنْك وَمَا خرجت عَنْك رَغْبَة وَلَكِن الَّذين كفرُوا هم أَخْرجُونِي
el-Ezrakî, Abdurrahman b. Sâbit'ten nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gitmek istediğinde Hacer-i Esved'i istilâm etti, mescidin ortasında durdu, Beyt'e yöneldi ve şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben biliyorum ki, Allah yeryüzünde Kendisine senden daha sevimli bir ev ve senden daha sevimli bir belde koymamıştır. Senden kendi isteğimle çıkmadım; lâkin inkâr edenler beni çıkardılar."
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لما خرج من مَكَّة أما وَالله اني لأخرج وَإِنِّي لأعْلم أَنَّك أحب الْبِلَاد إِلَى الله وَأَكْرمهَا على الله وَلَوْلَا أَن أهلك أَخْرجُونِي مِنْك مَا خرجت
el-Ezrakî, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den çıktığında şöyle buyurdu: "Vallahi ben çıkıyorum, ama şüphesiz biliyorum ki sen, Allah'a beldelerin en sevimlisi ve Allah katında en şereflisisin. Eğer halkın beni senden çıkarmasaydı asla çıkmazdım."
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لمَكَّة مَا أطيبك وَأَحَبَّك إليّ وَلَوْلَا أَن قَوْمك أَخْرجُونِي مَا سكنت غَيْرك
Tirmizî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve el-Beyhakî Şuab'da İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye şöyle buyurdu: "Sen ne kadar hoşsun ve bana ne kadar sevimlisin! Eğer kavmin beni çıkarmasaydı senden başkasında oturmazdım."
وَأخرج ابْن سعد وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة والأزرقي والجندي عَن عبد الله بن عدي بن الْحَمْرَاء قَالَ رَأَيْت رَسُول الله ﷺ وَهُوَ على نَاقَته وَاقِف بالحزورة يَقُول لمَكَّة: وَالله إِنَّك لخير أَرض الله وَأحب أَرض الله إِلَى الله
İbn Sa'd, Ahmed, Tirmizî -sahih olduğunu belirterek-, Nesâî, İbn Mâce, el-Ezrakî ve el-Cündî, Abdullah b. Adiyy b. el-Hamrâ'dan nakletti: O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i devesinin üzerinde Hazvere'de durmuş Mekke'ye şöyle derken gördüm: "Vallahi sen, Allah'ın arzının en hayırlısı ve Allah'ın arzının Allah'a en sevimli olanısın.
وَلَوْلَا أخرجت مَا خرجت
Eğer [buradan] çıkarılmasaydım çıkmazdım."
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ بِمَكَّة حَيّ يُقَال لَهُم العماليق فكلنوا فِي عز وثروة وَكَثْرَة فَكَانَت أَمْوَالهم كَثِيرَة من خيل وإبل وماشية فَكَانَت ترعى مَكَّة وَمَا حواليها من مر ونعمان وَمَا حول ذَلِك فَكَانَت الْحَرْف عَلَيْهِم مظلة وَالْأَرْبَعَة مغدقة والأودية بِحَال والغضاه ملتفة وَالْأَرْض مبقلة فَكَانُوا فِي عَيْش رخى فَلم يزل بهم الْبَغي والإِسراف على أنفسهم بالظلم والجهار بِالْمَعَاصِي والاضطهاد لمن قاربهم حَتَّى سلبهم الله ذَلِك فنقصهم بِحَبْس الْمَطَر وتسليط الجدب عَلَيْهِم وَكَانُوا يكرون بِمَكَّة الظل ويبيعون المَاء فَأخْرجهُمْ الله من مَكَّة بِالَّذِي سلطه عَلَيْهِم حَتَّى خَرجُوا من الْحرم فَكَانُوا حوله ثمَّ ساقهم الله بالجدب يضع الْغَيْث أمامهم ويسوقهم بالجدب حَتَّى ألحقهم بمساقط رُؤُوس آبَائِهِم وَكَانُوا قوما غرباء من حمير فَلَمَّا دخلُوا بِلَاد الْيمن تفَرقُوا وهلكوا فأبدل الله الْحرم بعدهمْ جرهم فَكَانُوا سكانه حَتَّى بغوا فِيهِ واستخفوا بِحقِّهِ فأهلكهم الله جَمِيعًا
el-Ezrakî, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: Mekke'de Amâlika denilen bir kabile vardı; izzet, servet ve çokluk içindeydiler. At, deve ve davardan oluşan malları çoktu. Bunlar Mekke'de ve Merr, Nu'mân ve çevresindeki yerlerde otlarlardı. Ağaçlar üzerlerine gölge salar, dört bir yanları bol sulu olur, vadiler dopdolu akar, gadâ ağaçları birbirine geçmiş bulunur ve toprak yeşilliklerle dolup taşardı. Bolluk içinde bir hayat sürerlerdi. Derken azgınlıkları, zulümle haddi aşmaları, günahları açıktan işlemeleri ve kendilerine yakın olanlara baskı yapmaları devam etti; nihayet Allah bu nimeti onların elinden aldı. Yağmuru tutarak ve üzerlerine kuraklık musallat ederek onları eksiltti. Onlar Mekke'de gölgeyi kiraya veriyor, suyu satıyorlardı. Allah da üzerlerine musallat ettiği şeyle onları Mekke'den çıkardı; nihayet Harem'den çıkıp etrafında kaldılar. Sonra Allah onları kuraklıkla sürdü; yağmuru önlerine koyuyor, kuraklıkla da arkalarından sürüklüyordu; nihayet onları atalarının doğup büyüdükleri yerlere kadar ulaştırdı. Onlar Himyer'den yabancı bir kavimdi. Yemen topraklarına girdiklerinde dağılıp helak oldular. Allah onlardan sonra Harem'e Cürhüm'ü bedel kıldı; onlar da Harem'de azgınlık yapıp onun hakkını hafife alıncaya kadar orada oturanlar oldular; nihayet Allah onların hepsini helak etti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن سابط قَالَ: كَانَ إِذا كَانَ الْمَوْسِم بالجاهلية خَرجُوا فَلم يبْق أحد بِمَكَّة وَإنَّهُ تخلف رجل سَارِق فَعمد إِلَى قِطْعَة من ذهب ثمَّ دخل ليَأْخُذ أَيْضا فَلَمَّا أَدخل رَأسه سرة الْبَيْت فوجدوا رَأسه فِي الْبَيْت واسته خَارجه فألقوه للكلاب واصلحوا الْبَيْت
İbn Ebî Şeybe, İbn Sâbit'ten nakletti: O şöyle dedi: Cahiliye devrinde [hac] mevsimi olduğunda dışarı çıkarlar, Mekke'de kimse kalmazdı. Hırsız bir adam geride kaldı; altın bir parçaya yönelip [onu aldı], sonra bir daha almak için girdi. Başını Beyt'in göbeğine/içine soktuğunda başını Beyt'in içinde, arkasını ise dışında buldular. Onu köpeklere attılar ve Beyt'i düzelttiler.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ وَالطَّبَرَانِيّ عَن حويطب بن عبد الْعُزَّى قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا بِفنَاء الْكَعْبَة فِي الْجَاهِلِيَّة فَجَاءَت امْرَأَة إِلَى الْبَيْت تعوذ بِهِ من زَوجهَا فجَاء زَوجهَا فَمد يَده إِلَيْهَا فيبست يَده فَلَقَد رَأَيْته فِي الإِسلام وَإنَّهُ لأشل
el-Ezrakî ve et-Taberânî, Huveytıb b. Abdiluzzâ'dan nakletti: O şöyle dedi: Biz Cahiliye devrinde Kâbe'nin avlusunda oturuyorduk. Bir kadın Beyt'e geldi, kocasından dolayı ona sığındı. Kocası gelip elini ona doğru uzattı ve eli kurudu. Gerçekten onu İslâm döneminde gördüm; nitekim eli çolak idi.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن ابْن جريج قَالَ: الْحطيم مَا بَين الرُّكْن وَالْمقَام وزمزم وَالْحجر وَكَانَ أساف ونائلة رجلا وَامْرَأَة دخلا الْكَعْبَة فقبلها فِيهَا فمسخا حجرين فأخرجا من الْكَعْبَة فنصب أَحدهمَا فِي مَكَان زَمْزَم وَنصب الآخر فِي وَجه الْكَعْبَة ليعتبر بهما النَّاس ويزدجروا عَن مثل مَا ارتكبا فَسُمي هَذَا الْموضع الْحطيم لِأَن النَّاس كَانُوا يحطمون هُنَالك بالإِيمان ويستجاب فِيهِ الدُّعَاء على الظَّالِم للمظلوم فقلّ من دَعَا هُنَالك على ظَالِم إِلَّا هلك وقلّ من حلف هُنَالك آثِما إِلَّا عجلت عَلَيْهِ الْعقُوبَة وَكَانَ ذَلِك يحجز بَين النَّاس عَن الظُّلم ويتهيب النَّاس الإِيمان هُنَالك فَلم يزل ذَلِك كَذَلِك حَتَّى جاؤ الله بالإِسلام فَأخر الله ذَلِك لما أَرَادَ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
el-Ezrakî, İbn Cüreyc'den nakletti: O şöyle dedi: Hatîm; Rükn, Makâm, Zemzem ve Hicr arasıdır. İsâf ve Nâile bir adam ile bir kadındı; Kâbe'ye girdiler ve orada adam kadınla öpüştü. Bunun üzerine iki taşa dönüştürüldüler. Kâbe'den çıkarıldılar; biri Zemzem'in olduğu yere, diğeri Kâbe'nin önüne dikildi ki insanlar onlardan ibret alsın ve işledikleri şeyin benzerinden sakınsınlar. Bu yere Hatîm denildi, çünkü insanlar orada yeminlerle [kötülükleri] kırıp geçirirlerdi ve orada mazlumun zalim aleyhine yaptığı dua kabul olunurdu. Orada bir zalim aleyhine dua edip de helak olmayan pek azdı; orada günahkâr olarak yemin edip de cezası çarçabuk gelmeyen pek azdı. Bu durum insanlar arasında zulme engel olurdu ve insanlar orada yemin etmekten çekinirlerdi. Allah İslâm'ı getirinceye kadar bu hep böyle devam etti; Allah bunu dilediği bir hikmetten ötürü kıyamet gününe erteledi.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن أَيُّوب بن مُوسَى
el-Ezrakî, Eyyûb b. Mûsâ'dan nakletti:
أَن امْرَأَة كَانَت فِي الْجَاهِلِيَّة مَعهَا ابْن عَم لَهَا صَغِير تسب عَلَيْهِ فَقَالَت لَهُ: يَا بني إِنِّي أغيب عَنْك وَإِنِّي أَخَاف عَلَيْك أَن ظلمك ظَالِم فَإِن جَاءَك ظَالِم بعدِي فَإِن لله بَيْتا لَا يُشبههُ شَيْء من الْبيُوت وَلَا يُقَارِبه مفاسد وَعَلِيهِ ثِيَاب فَإِن ظلمك ظَالِم يَوْمًا فعذ بِهِ فَإِن لَهُ رَبًّا يسمعك
Cahiliye döneminde bir kadının yanında, üzerine titrediği küçük bir amcaoğlu vardı. Kadın ona: "Ey yavrucağım! Ben senden uzakta olacağım ve bir zalimin sana zulmetmesinden korkuyorum. Benden sonra sana bir zalim gelirse, şüphesiz Allah'ın hiçbir eve benzemeyen, fesatçıların yaklaşamadığı ve üzerinde örtüler olan bir evi vardır. Bir gün bir zalim sana zulmederse hemen ona sığın; zira onun seni işiten bir Rabbi vardır" dedi.
قَالَ: فَجَاءَهُ رجل فَذهب بِهِ فاسترقه فَلَمَّا رأى الْغُلَام الْبَيْت عرف الصّفة فَنزل يشْتَد حَتَّى تعلق بِالْبَيْتِ وجاءه سَيّده فَمد يَده إِلَيْهِ ليأخذه فيبست يَده فَمد الْأُخْرَى فيبست فاستفتى فِي الْجَاهِلِيَّة فافتي ينْحَر عَن كل وَاحِدَة من يَدَيْهِ بَدَنَة فَفعل فَانْطَلَقت لَهُ يَدَاهُ وَترك الْغُلَام وخلى سَبيله
Dedi ki: Bir adam çocuğa gelip onu götürdü ve köleleştirdi. Çocuk Beyt'i görünce vasfından tanıdı, hemen hızla koşup inerek Beyt'e sarıldı. Efendisi gelip onu almak için elini uzattı ve eli kurudu; diğer elini uzattı, o da kurudu. Cahiliye devrinde fetva istedi; kendisine her iki eli için birer kurbanlık deve kesmesi fetvası verildi. O da bunu yaptı ve elleri açıldı; çocuğu da bırakıp serbest kıldı.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن عبد الْمطلب بن ربيعَة بن الْحَرْث قَالَ: غَدا رجل من بني كنَانَة من هُذَيْل فِي الْجَاهِلِيَّة عَليّ ابْن عَم لَهُ يَظْلمه واضطهده فَنَاشَدَهُ بِاللَّه وَالرحم فَأبى إِلَّا ظلمه فلحق بِالْحرم فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَدْعُوك دُعَاء جَاهد مُضْطَر على فلَان ابْن عمي لترمينه بداء لَا دَوَاء لَهُ
el-Ezrakî, Abdülmuttalib b. Rebîa b. el-Hâris'ten nakletti: O şöyle dedi: Cahiliye döneminde Benî Kinâne'den [yahut] Hüzeyl'den bir adam, amcasının oğluna zulmedip baskı kurmak için sabah erkenden gitti. Amcaoğlu Allah adına ve akrabalık bağı hakkı için ona yalvardı, fakat o zulmetmekten vazgeçmedi. Bunun üzerine Harem'e sığındı ve şöyle dedi: "Allahım! Çaresiz kalmış, darda düşmüş birinin duasıyla amcamın oğlu filan aleyhine Sana yalvarıyorum; ona çaresi olmayan bir dert ver!"
قَالَ: ثمَّ انْصَرف فَوجدَ ابْن عَمه قد رمي فِي بَطْنه فَصَارَ مثل الزق فمازالت تنتفخ حَتَّى اشتق قَالَ عبد الْمطلب: فَحدثت هَذَا الحَدِيث ابْن عَبَّاس فَقَالَ: رَأَيْت رجلا دَعَا على ابْن عَم لَهُ بالعمى فرأيته يُقَاد أعمى
Dedi ki: Sonra geri döndü ve amcasının oğlunun karnından vurulduğunu, tulum gibi şiştiğini gördü; nihayet şişmeye devam etti ve yarıldı. Abdülmuttalib dedi ki: Bu hadisi İbn Abbâs'a anlattım; o da şöyle dedi: "Amcasının oğluna kör olsun diye beddua eden bir adam gördüm; nihayet onu kör olarak elinden tutulup götürülürken gördüm."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عمر بن الْخطاب أَنه قَالَ: يَا أهل مَكَّة اتَّقوا الله فِي حرمكم هَذَا أَتَدْرُونَ من كَانَ سَاكن حرمكم هَذَا من قبلكُمْ كَانَ فِيهِ بَنو فلَان فاحلوا حرمته فهلكوا وَبَنُو فلَان فاحلوا حرمته فهلكوا حَتَّى عد مَا شَاءَ ثمَّ قَالَ: وَالله لِأَن أعمل عشر خَطَايَا بِغَيْرِهِ أحب إِلَيّ من أَن أعمل وَاحِدَة بِمَكَّة
İbn Ebî Şeybe ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti: O şöyle dedi: Ey Mekke halkı! Şu Harem'iniz konusunda Allah'tan korkun. Sizden önce şu Harem'inizin sakinlerinin kim olduğunu biliyor musunuz? Orada falan oğulları vardı, onun hürmetini çiğnediler ve helak oldular; falan oğulları vardı, onun hürmetini çiğnediler ve helak oldular -böylece dilediği kadar saydı, sonra şöyle dedi-: "Vallahi Mekke dışında on günah işlemem, Mekke'de bir günah işlememden bana daha sevimlidir."
وَأخرج الجندي عَن طَاوس قَالَ: إِن أهل الْجَاهِلِيَّة لم يَكُونُوا يصيبون فِي الْحرم شَيْئا إِلَّا عجل لَهُم ويوشك أَن يرجع الْأَمر إِلَى ذَلِك
el-Cündî, Tâvûs'tan nakletti: O şöyle dedi: Cahiliye ehli Harem'de bir kötülük işlemezdi ki cezası kendilerine çarçabuk verilmiş olmasın. İşin tekrar bu hale dönmesi pek yakındır.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ والجندي وَابْن خُزَيْمَة عَن عمر بن الْخطاب أَنه قَالَ لقريش: إِنَّه كَانَ وُلَاة هَذَا الْبَيْت قبلكُمْ طسم فاستخفوا بِحقِّهِ وَاسْتَحَلُّوا حرمته فأهلكهم الله ثمَّ ولى بعدهمْ جرهم فاستخفوا بِحقِّهِ وَاسْتَحَلُّوا حرمته فأهلكهم الله فَلَا تهاونوا بِهِ وعظموا حرمته
el-Ezrakî, el-Cündî ve İbn Huzeyme, Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti: O, Kureyş'e şöyle dedi: "Sizden önce bu Beyt'in idarecileri Tasm idi; onun hakkını hafife aldılar ve hürmetini çiğnediler, Allah da onları helak etti. Sonra onların ardından Cürhüm idare etti; onlar da onun hakkını hafife aldılar ve hürmetini çiğnediler, Allah da onları helak etti. Sakın onu hafife almayın ve hürmetini yüceltin!"
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ والجندي عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: لِأَن اخطىء سبعين خَطِيئَة مزكية أحب إِلَيّ من أَن أخطىء خَطِيئَة وَاحِدَة بِمَكَّة
el-Ezrakî ve el-Cündî, Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti: O şöyle dedi: Mekke dışında yetmiş günah işlemem, Mekke'de bir tek günah işlememden bana daha sevimlidir.
وَأخرج الجندي عَن مُجَاهِد قَالَ: تضعف بِمَكَّة السَّيِّئَات كَمَا تضعف الْحَسَنَات
el-Cündî, Mücâhid'den nakletti: O şöyle dedi: İyilikler katlandığı gibi Mekke'de kötülükler de katlanır.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن ابْن جريج قَالَ: بَلغنِي أَن الْخَطِيئَة بِمَكَّة مائَة خَطِيئَة والحسنة على نَحْو ذَلِك
el-Ezrakî, İbn Cüreyc'den nakletti: O şöyle dedi: Bana ulaştığına göre Mekke'de bir günah yüz günah gibidir, iyilik de bunun gibidir.
وَأخرج أَبُو بكر الوَاسِطِيّ فِي فَضَائِل بَيت الْمُقَدّس عَن عَائِشَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ إِن مَكَّة بلد عظمه الله وَعظم حرمته خلق مَكَّة وحفها بِالْمَلَائِكَةِ قبل أَن يخلق شَيْئا من الأَرْض يَوْمئِذٍ كلهَا بِأَلف عَام وَوصل الْمَدِينَة بِبَيْت الْمُقَدّس ثمَّ خلق الأَرْض كلهَا بعد ألف عَام خلقا وَاحِدًا
Ebû Bekr el-Vâsıtî Fedâilu Beyti'l-Makdis'te Âişe'den nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Mekke, Allah'ın yücelttiği ve hürmetini büyük kıldığı bir beldedir. O vakit yeryüzünden hiçbir şey yaratmadan bin yıl önce Mekke'yi yarattı ve etrafını meleklerle kuşattı. Medine'yi Beytü'l-Makdis'e bağladı. Sonra bin yıl sonra bütün yeryüzünü tek bir yaratışla yarattı."
أما قَوْله تَعَالَى: {وارزق أَهله من الثمرات} أخرج الأرزرقي عَن مُحَمَّد بن الْمُنْكَدر عَن النَّبِي ﷺ لما وضع الله الْحرم نقل لَهُ الطَّائِف من فلسطين
Yüce Allah'ın: {وارزق أَهله من الثمرات} “halkını çeşitli ürünlerle rızıklandır” buyruğuna gelince; el-Ezrakî, Muhammed b. el-Münkedir'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Allah Harem'i var edince, onun için Tâif'i Filistin'den nakletti."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن مُسلم الطَّائِفِي قَالَ: بَلغنِي أَنه لما دَعَا إِبْرَاهِيم للحرم {وارزق أَهله من الثمرات} نقل الله الطَّائِف من فلسطين
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Müslim et-Tâifî'den nakletti: O şöyle dedi: Bana ulaştığına göre İbrâhîm Harem için: {وارزق أَهله من الثمرات} “halkını çeşitli ürünlerle rızıklandır” diye dua edince Allah, Tâif'i Filistin'den nakletti.
وَأخرج الن أبي حَاتِم والأزرقي عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: إِن الله نقل قَرْيَة من قرى الشَّام فوضعها بِالطَّائِف لدَعْوَة إِبْرَاهِيم ﵇
İbn Ebî Hâtim ve el-Ezrakî, ez-Zührî'den nakletti: O şöyle dedi: Allah, İbrâhîm aleyhisselâm'ın duası sebebiyle Şam köylerinden bir köyü nakledip Tâif'e yerleştirdi.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن سعيد بن الْمسيب بن يسَار قَالَ: سَمِعت بعض ولد نَافِع بن جُبَير بن مطعم وَغَيره
el-Ezrakî, Saîd b. el-Müseyyeb b. Yesâr'dan nakletti: O şöyle dedi: Nâfi' b. Cübeyr b. Mut'ım'ın çocuklarından bazılarının ve başkalarının şöyle dediğini işittim:
يذكرُونَ أَنهم سمعُوا: أَنه لما دَعَا إِبْرَاهِيم بِمَكَّة أَن يرْزق أَهله من الثمرات نقل الله أَرض الطَّائِف من الشَّام فوضعها هُنَالك رزقا للحرم
Onların şöyle işittiklerini anlatıyorlardı: İbrâhîm Mekke'de halkının ürünlerle rızıklandırılması için dua ettiğinde, Allah Harem'e rızık olsun diye Tâif arazisini Şam'dan nakledip oraya koydu.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: دَعَا إِبْرَاهِيم للْمُؤْمِنين وَترك الكفرا لم يدع لَهُم بِشَيْء فَقَالَ {وَمن كفر فأمتعه قَلِيلا ثمَّ أضطره إِلَى عَذَاب النَّار وَبئسَ الْمصير}
el-Ezrakî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den nakletti: O şöyle dedi: İbrâhîm sadece müminler için dua etti, kâfirlere bir şey için dua etmeyip onları bıraktı. Bunun üzerine [Allah]: {وَمن كفر فأمتعه قَلِيلا ثمَّ أضطره إِلَى عَذَاب النَّار وَبئسَ الْمصير} “Kim de inkâr ederse onu az bir süre faydalandırır, sonra da ateş azabına sürüklerim. Ne kötü bir varış yeridir orası!” buyurdu.
وَأخرج سُفْيَان بن عَيْنِيَّة عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وارزق أَهله من الثمرات من آمن} قَالَ: استرزق إِبْرَاهِيم لمن آمن بِاللَّه وباليوم الآخر قَالَ الله: وَمن كفر فَأَنا أرزقه
Süfyân b. Uyeyne, Mücâhid'den {وارزق أَهله من الثمرات من آمن} “halkından iman edenleri çeşitli ürünlerle rızıklandır” ayeti hakkında nakletti: O şöyle dedi: İbrâhîm sadece Allah'a ve ahiret gününe iman edenler için rızık istedi. Allah da: "Kim inkâr ederse onu da Ben rızıklandırırım" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {من آمن مِنْهُم بِاللَّه} قَالَ: كَانَ إِبْرَاهِيم احتجرها على الْمُؤمنِينَ دون النَّاس فَأنْزل فِي قَوْله {وَمن كفر} أَيْضا فَأَنا أرزقهم كَمَا أرزق الْمُؤمنِينَ أخلق خلقا لأرزقهم {فأمتعه قَلِيلا ثمَّ أضطره إِلَى عَذَاب النَّار} ثمَّ قَرَأَ ابْن عَبَّاس (كلاًّ نمد هَؤُلَاءِ) (الإِسراء الْآيَة ٢٠) الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan {من آمن مِنْهُم بِاللَّه} “Onlardan Allah'a iman edenleri...” ayeti hakkında nakletti: O şöyle dedi: İbrâhîm diğer insanları hariç tutarak bunu sadece müminlere has kılmıştı. Bunun üzerine: {وَمن كفر} “Kim de inkâr ederse...” buyruğu indirildi; yani müminleri rızıklandırdığım gibi onları da rızıklandırırım; onları rızıklandırmak için bir mahluk yaratırım, {فأمتعه قَلِيلا ثمَّ أضطره إِلَى عَذَاب النَّار} “Onu az bir süre faydalandırır, sonra da ateş azabına sürüklerim”. Sonra İbn Abbâs: (كلاًّ نمد هَؤُلَاءِ) “Hepsine yardım ederiz” (İsrâ Sûresi, 20. ayet) ayetini okudu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ أبيّ بن كَعْب فِي قَوْله {وَمن كفر} : إِن هَذَا من قَول الرب قَالَ {وَمن كفر فأمتعه قَلِيلا} وَقَالَ ابْن عَبَّاس: هَذَا من قَول إِبْرَاهِيم يسْأَل ربه أَن من كفر فامتعه قَلِيلا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den nakletti: Übey b. Ka'b {وَمن كفر} “Kim de inkâr ederse...” ayeti hakkında: "Bu, Rabbin sözüdür; {وَمن كفر فأمتعه قَلِيلا} 'Kim de inkâr ederse onu az bir süre faydalandırırım' buyurdu" dedi. İbn Abbâs ise: "Bu, Rabbinden inkâr eden kimseyi de az bir süre faydalandırmasını dileyen İbrâhîm'in sözüdür" dedi.
قلت: كَانَ ابْن عَبَّاس يقْرَأ {فامتعه} بِلَفْظ الْأَمر فَلذَلِك قَالَ هُوَ من قَول إِبْرَاهِيم
Derim ki: İbn Abbâs {فامتعه} lafzını emir kipiyle okuyordu; bundan dolayı "Bu, İbrâhîm'in sözüdür" demiştir.
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ يرفع إِبْرَاهِيم الْقَوَاعِد من الْبَيْت وَإِسْمَاعِيل رَبنَا تقبل منا إِنَّك أَنْت السَّمِيع الْعَلِيم
Yüce Allah'ın: {وَإِذ يرفع إِبْرَاهِيم الْقَوَاعِد من الْبَيْت وَإِسْمَاعِيل رَبنَا تقبل منا إِنَّك أَنْت السَّمِيع الْعَلِيم} “Hani İbrâhîm, İsmâîl ile birlikte Beyt'in temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı:] 'Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, her şeyi hakkıyla işiten, her şeyi hakkıyla bilensin.'” buyruğu hakkında;
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْقَوَاعِد أساس الْبَيْت
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti: O şöyle dedi: el-Kavâid (الْقَوَاعِد), Beyt'in temelleridir.
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم والجندي وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن سعيد بن جُبَير أَنه قَالَ: سلوني يَا معشر الشَّبَاب فَإِنِّي قد أوشكت أَن أذهب من بَين أظْهركُم فَأكْثر النَّاس مَسْأَلته فَقَالَ لَهُ رجل: أصلحك الله أَرَأَيْت الْمقَام أهوَ كَمَا نتحدث قَالَ: وماذا كنت تَتَحَدَّث قَالَ: كُنَّا نقُول أَن غبراهيم حِين جَاءَ عرضت عَلَيْهِ امْرَأَة اسماعيل النُّزُول فَأبى أَن ينزل فَجَاءَت بِهَذَا الْحجر فَقَالَ: لَيْسَ كَذَلِك فَقَالَ سعيد بن جُبَير: قَالَ ابْن عَبَّاس: إِن أوّل من اتخذ المناطق من النِّسَاء أم اسماعيل اتَّخذت منطقاً لتعفي أَثَرهَا على سارة ثمَّ جَاءَ بهَا إِبْرَاهِيم وبابنها اسماعيل وَهِي ترْضِعه حَتَّى وضعهما عِنْد الْبَيْت عِنْد دوحة فَوق زَمْزَم فِي أَعلَى الْمَسْجِد وَلَيْسَ بِمَكَّة يَوْمئِذٍ أحد وَلَيْسَ بهَا مَاء فوضعهما هُنَالك وَوضع عِنْدهمَا جراباً فِيهِ تمر وسقاء فِيهِ مَاء ثمَّ قفى إِبْرَاهِيم مُنْطَلقًا فتبعته أم اسماعيل فَقَالَت: يَا إِبْرَاهِيم أَيْن تذْهب وتتركنا بِهَذَا الْوَادي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ أنس وَلَا شَيْء قَالَت لَهُ ذَلِك مرَارًا وَجعل لَا يلْتَفت إِلَيْهِمَا
Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Cündî, İbn Merdûye, Hâkim ve Delâil'de el-Beyhakî, Saîd b. Cübeyr'den nakletti: O şöyle dedi: "Ey gençler topluluğu! Bana sorunuz, zira aranızdan ayrılıp gitmem pek yakındır." İnsanlar ona çokça soru sordular. Bir adam ona: "Allah seni hayırla ıslah etsin, Makâm hakkında ne dersin, konuştuğumuz gibi midir?" dedi. Saîd: "Ne konuşuyordunuz?" diye sordu. Adam: "İbrâhîm geldiğinde İsmâîl'in hanımının ona inip konaklamasını teklif ettiğini, onun ise inmeyi kabul etmediğini ve kadının bu taşı getirdiğini söylüyorduk" dedi. Saîd: "Öyle değil" dedi ve Saîd b. Cübeyr şöyle anlattı: İbn Abbâs dedi ki: "Kadınlardan ilk kemer takan kişi İsmâîl'in annesidir; Sâre'ye karşı izini kaybettirmek için kemer takmıştı. Sonra İbrâhîm onu ve emzirmekte olduğu oğlu İsmâîl'i getirdi; nihayet onları Beyt'in yanına, Mescid'in en yüksek yerinde Zemzem'in üzerindeki büyük bir ağacın yanına bıraktı. O gün Mekke'de hiç kimse yoktu, orada su da yoktu. Onları oraya bıraktı ve yanlarına içinde hurma bulunan bir dağarcık ile içinde su bulunan bir kırba koydu. Sonra İbrâhîm arkasını dönüp gitti. İsmâîl'in annesi onun peşinden takip edip: 'Ey İbrâhîm! İçinde hiçbir insanın ve hiçbir şeyin bulunmadığı bu vadide bizi bırakıp nereye gidiyorsun?' dedi. Bunu ona defalarca söyledi; İbrâhîm ise dönüp onlara bakmıyordu."