فارتفعت السحابة فحفر إِبْرَاهِيم فأبرز عَن أساس نابت من الأَرْض فَبنى إِبْرَاهِيم فَلَمَّا فرغ قَالَ: أَي رب قد فعلت فأرنا مناسكنا
Bulut yükseldi, İbrâhim kazdı ve yerden bitmiş gibi olan temeli açığa çıkardı. İbrâhim [binayı] inşa etti. Bitirince de: "Ey Rabbim! Yaptım, bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster" dedi.
فَبعث الله إِلَيْهِ جِبْرِيل يحجّ بِهِ حَتَّى إِذا جَاءَ يَوْم النَّحْر عرض لَهُ إِبْلِيس فَقَالَ لَهُ جِبْرِيل: احصب
Allah ona Cibrîl'i gönderdi, ona haccı yaptırdı. Kurban günü gelince İblis karşısına çıktı. Cibrîl ona: "Taş at!" dedi.
فحصب بِسبع حَصَيَات ثمَّ الْغَد ثمَّ الْيَوْم الثَّالِث فالرابع ثمَّ قَالَ: أعل ثبيراً
Yedi çakıl taşı attı; sonra ertesi gün, sonra üçüncü gün, sonra dördüncü gün [attı]. Sonra: "Sebîr dağına çık" dedi.
فعلا ثبيراً فَقَالَ: أَي عباد الله أجِيبُوا أَي عباد الله أطِيعُوا لله فَسمع دَعوته مَا بَين الأبحر مِمَّن فِي قلبه مِثْقَال ذرة من الإِيمان قَالُوا لبيْك أطعناك اللَّهُمَّ أطعناك وَهِي الَّتِي أَتَى الله إِبْرَاهِيم فِي الْمَنَاسِك: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك وَلم يزل على الأَرْض سَبْعَة مُسلمُونَ لَوْلَا ذَلِك هَلَكت الأَرْض وَمن عَلَيْهَا
Sebîr dağına çıktı ve: "Ey Allah'ın kulları, icabet edin! Ey Allah'ın kulları, Allah'a itaat edin!" dedi. Denizlerin ötesinden kalbinde zerre ağırlığınca iman bulunan kimseler onun davetini işittiler ve: "Lebbeyk, Sana itaat ettik Allahım, Sana itaat ettik!" dediler. Bu, Allah'ın İbrâhim'e menâsik konusunda bildirdiği: "Lebbeyk Allāhümme lebbeyk (Buyur Allahım buyur, emrindeyiz)" sözüdür. Yeryüzünde daima yedi müslüman bulunagelmiştir; eğer bu olmasaydı yeryüzü ve üzerindekiler helâk olurdu.
وَأخرج ابْن خُزَيْمَة وَالطَّبَرَانِيّ وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس رَفعه قَالَ لما أَتَى إِبْرَاهِيم خَلِيل الله الْمَنَاسِك عرض لَهُ الشَّيْطَان عِنْد جَمْرَة الْعقبَة فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات حَتَّى ساخ فِي الأَرْض ثمَّ عرض لَهُ عِنْد الْجَمْرَة الثَّانِيَة فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات حَتَّى ساخ فِي الأَرْض ثمَّ عرض لَهُ عِنْد الْجَمْرَة الثَّالِثَة فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات حَتَّى ساخ فِي الأَرْض قَالَ ابْن عَبَّاس: الشَّيْطَان ترجمون وملة أبيكم إِبْرَاهِيم تتبعون
İbn Huzeyme, Taberânî -sahih olduğunu belirterek- ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan merfû olarak nakletti, dedi ki: Allah'ın dostu İbrâhim menâsike geldiğinde, Akabe Cemresi'nin yanında şeytan karşısına çıktı. Ona yedi taş attı, nihayet [şeytan] yere battı. Sonra ikinci cemrenin yanında karşısına çıktı, ona yedi taş attı, nihayet yere battı. Sonra üçüncü cemrenin yanında karşısına çıktı, ona yedi taş attı, nihayet yere battı. İbn Abbâs dedi ki: "Siz şeytanı taşlıyorsunuz ve babanız İbrâhim'in dinine uyuyorsunuz."
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَأحمد وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن إِبْرَاهِيم لما رأى الْمَنَاسِك عرض لَهُ الشَّيْطَان عِنْد الْمَسْعَى فسابق إِبْرَاهِيم فسبقه إِبْرَاهِيم ثمَّ انْطلق بِهِ جِبْرِيل حَتَّى أرَاهُ مِنى فَقَالَ: هَذَا مناخ النَّاس
Tayâlisî, Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: İbrâhim ibadet yerlerini/yöntemlerini gördüğünde Sa'y yerinde şeytan karşısına çıktı ve İbrâhim ile yarıştı; İbrâhim onu geçti. Sonra Cibrîl onu götürdü, Mina'yı ona gösterdi ve: "Burası insanların konaklama yeridir" dedi.
فَلَمَّا انْتهى إِلَى جَمْرَة الْعقبَة فَعرض لَهُ الشَّيْطَان فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات من ذهب ثمَّ أَتَى بِهِ إِلَى الْجَمْرَة الْوُسْطَى فَعرض لَهُ الشَّيْطَان فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات حَتَّى ذهب ثمَّ أَتَى بِهِ إِلَى الْجَمْرَة القصوى فَعرض لَهُ الشَّيْطَان فَرَمَاهُ بِسبع حَصَيَات حَتَّى ذهب فَأتى بِهِ جمعا فَقَالَ: هَذَا الْمشعر
Akabe Cemresi'ne vardığında şeytan karşısına çıktı, ona yedi çakıl taşı attı [ve şeytan] gitti. Sonra onu Orta Cemre'ye getirdi, şeytan karşısına çıktı, ona yedi çakıl taşı attı, nihayet gitti. Sonra onu Küçük Cemre'ye getirdi, şeytan karşısına çıktı, ona yedi çakıl taşı attı, nihayet gitti. Sonra onu Cem'e (Müzdelife'ye) getirdi ve: "Burası Meş'ar'dır" dedi.
ثمَّ أَتَى بِهِ عَرَفَة فَقَالَ: هَذِه عَرَفَة
Sonra onu Arafat'a getirdi ve: "Burası Arafat'tır" dedi.
فَقَالَ لَهُ جِبْرِيل:
Cibrîl ona:
أعرفت قَالَ: نعم
"Öğrendin mi/tanıdın mı?" dedi. O da: "Evet" dedi.
وَلذَلِك سميت عَرَفَة
İşte bundan dolayı oraya Arafat denildi.
أَتَدْرِي كَيفَ كَانَت التَّلْبِيَة: أَن إِبْرَاهِيم لما أَمر أَن يُؤذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ أمرت الْجبَال فخفضت رؤوسها وَرفعت لَهُ الْقرى فَأذن فِي النَّاس بِالْحَجِّ
Telbiyenin nasıl olduğunu bilir misin? İbrâhim insanlara haccı ilan etmekle emrolunduğunda dağlara emredildi de başlarını eğdiler, ona şehirler/yerleşimler yükseltildi, o da insanlara haccı ilan etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وأرنا مناسكنا} قَالَ: أراهما الله مناسكهما
Abd b. Humeyd, {وأرنا مناسكنا} “ve bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster” sözü hakkında Katâde'den nakletti, dedi ki: "Allah her ikisine de ibadet usullerini gösterdi:"
الْموقف بِعَرَفَات والإِفاضة من جمع وَرمي الْجمار وَالطّواف بِالْبَيْتِ وَالسَّعْي بَين الصَّفَا والمروة
"[Bunlar] Arafat'ta vakfe yapmak, Cem'den (Müzdelife'den) akın etmek, cemreleri taşlamak, Beyt'i tavaf etmek ve Safâ ile Merve arasında sa'y etmektir."
قَوْله تَعَالَى: رَبنَا وَابعث فيهم رَسُولا مِنْهُم يَتْلُوا عَلَيْهِم آياتك وَيُعلمهُم الْكتاب وَالْحكمَة ويزكيهم إِنَّك أَنْت الْعَزِيز الْحَكِيم
Yüce Allah'ın şu kavli: {رَبنَا وَابعث فيهم رَسُولا مِنْهُم يَتْلُوا عَلَيْهِم آياتك وَيُعلمهُم الْكتاب وَالْحكمَة ويزكيهم إِنَّك أَنْت الْعَزِيز الْحَكِيم} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine Senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları arındıracak bir elçi gönder. Şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.”
أخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن الْعِرْبَاض بن سَارِيَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِنِّي عِنْد الله فِي أم الْكتاب لخاتم النَّبِيين وَإِن آدم لَمُنْجَدِل فِي طينته وسأنبئكم بِأول ذَلِك دَعْوَة أبي إِبْرَاهِيم وَبشَارَة عِيسَى بِي ورؤيا أُمِّي الَّتِي رَأَتْ وَكَذَلِكَ أُمَّهَات النَّبِيين يَرَيْن
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İrbâd b. Sâriye'den nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben, Âdem henüz balçığında serilmiş vaziyette iken Allah katında Ümmü'l-Kitâb'da nebilerin sonuncusu olarak yazılıydım. Size bunun ilk başlangıcını haber vereyim: Babam İbrâhim'in duası, Îsâ'nın beni müjdelemesi ve annemin gördüğü rüyasıdır. Nitekim peygamberlerin anneleri de böyle görürler."
وَأخرج أَحْمد وَابْن سعد وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي أُمَامَة قَالَ: قلت يَا رَسُول الله مَا كَانَ بَدْء أَمرك قَالَ: دَعْوَة إِبْرَاهِيم وبشرى عِيسَى وَرَأَتْ أُمِّي أَنه يخرج مِنْهَا نور أَضَاءَت لَهُ قُصُور الشَّام
Ahmed, İbn Sa'd, Taberânî, İbn Merdûye ve Beyhakî, Ebû Ümâme'den nakletti, dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Senin durumunun başlangıcı neydi?" dedim. Şöyle buyurdu: "İbrâhim'in duası, Îsâ'nın müjdesidir. Annem de kendisinden Şam saraylarını aydınlatan bir nur çıktığını görmüştür."
وَأخرج ابْن سعد فِي طبقاته وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أَنا دَعْوَة إِبْرَاهِيم
İbn Sa'd Tabakāt'ında ve İbn Asâkir, Cüveybir yoluyla Dahhâk'tan nakletti ki Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ben İbrâhim'in duasıyım" buyurmuştur.
قَالَ وَهُوَ يرفع الْقَوَاعِد من الْبَيْت {رَبنَا وَابعث فيهم رَسُولا مِنْهُم} حَتَّى أتم الْآيَة
[İbrâhim] Beyt'in temellerini yükseltirken ayeti sonuna kadar tamamlayarak {رَبنَا وَابعث فيهم رَسُولا مِنْهُم} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder...” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {رَبنَا وَابعث فيهم رَسُولا مِنْهُم} يَعْنِي أمة مُحَمَّد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {رَبنَا وَابعث فيهم رَسُولا مِنْهُم} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder” kavli hakkında Ebü'l-Âliye'den: "Yani Muhammed'in ümmetine" dediğini nakletti.
فَقيل لَهُ: قد اسْتُجِيبَ لَك وَهُوَ كَائِن فِي آخر الزَّمَان
Ona: "[Duan] kabul edildi ve o ahir zamanda olacaktır" denildi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَابعث فيهم رَسُولا مِنْهُم} قَالَ: هُوَ مُحَمَّد صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {وَابعث فيهم رَسُولا مِنْهُم} “onların içinden kendilerine bir elçi gönder” sözü hakkında Süddî'den nakletti; "O, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَيُعلمهُم الْكتاب وَالْحكمَة} قَالَ: السّنة
İbn Ebî Hâtim, {وَيُعلمهُم الْكتاب وَالْحكمَة} “ve onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek” sözü hakkında Hasan'dan: "Sünnettir" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَيُعلمهُم الْكتاب وَالْحكمَة} قَالَ: الْحِكْمَة السّنة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, {وَيُعلمهُم الْكتاب وَالْحكمَة} “ve onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek” sözü hakkında Katâde'den: "Hikmet, sünnettir" dediğini nakletti.
قَالَ: فَفعل ذَلِك بهم فَبعث فيهم رَسُولا مِنْهُم يعْرفُونَ اسْمه وَنسبه يخرجهم من الظُّلُمَات إِلَى النُّور ويهديهم إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم
Dedi ki: "[Allah] onlara bunu yaptı; içlerinden adını ve nesebini bildikleri, onları karanlıklardan aydınlığa çıkaran ve doğru yola ileten bir elçi gönderdi."
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي مراسيله عَن مَكْحُول قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ آتَانِي الله الْقُرْآن وَمن الْحِكْمَة مِثْلَيْه
Ebû Dâvûd Merâsîl'inde Mekhûl'den nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Allah bana Kur'an'ı ve hikmetten de onun iki mislini verdi" buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي قَوْله {يزكيهم} قَالَ: يطهرهم من الشّرك ويخلصهم مِنْهُ
İbn Cerîr, {يزكيهم} “onları arındıracak” sözü hakkında İbn Cüreyc'den: "Onları şirkten temizler ve ondan arındırır" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {الْعَزِيز الْحَكِيم} قَالَ: عَزِيز فِي نقمته إِذا انتقم حَكِيم فِي أمره
İbn Ebî Hâtim, {الْعَزِيز الْحَكِيم} “mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” sözü hakkında Ebü'l-Âliye'den: "İntikam aldığında intikamında Azîz'dir, emrinde Hakîm'dir" dediğini nakletti.
قَوْله تَعَالَى: وَمن يرغب عَن مِلَّة إِبْرَاهِيم إِلَّا من سفه نَفسه وَلَقَد اصطفيناه فِي الدُّنْيَا وَإنَّهُ فِي الْآخِرَة لمن الصَّالِحين إِذْ قَالَ لَهُ ربه اسْلَمْ قَالَ أسلمت لرب الْعَالمين
Yüce Allah'ın şu kavli: {وَمن يرغب عَن مِلَّة إِبْرَاهِيم إِلَّا من سفه نَفسه وَلَقَد اصطفيناه فِي الدُّنْيَا وَإنَّهُ فِي الْآخِرَة لمن الصَّالِحين إِذْ قَالَ لَهُ ربه اسْلَمْ قَالَ أسلمت لرب الْعَالمين} “Kendini bilmeyenden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki Biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediğinde: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti.”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَمن يرغب عَن مِلَّة إِبْرَاهِيم} قَالَ: رغبت الْيَهُود وَالنَّصَارَى عَن مِلَّته وَاتَّخذُوا الْيَهُودِيَّة والنصرانية بِدعَة لَيست من الله وَتركُوا مِلَّة إِبْرَاهِيم الإِسلام وَبِذَلِك بعث الله نبيه مُحَمَّدًا ﷺ بِملَّة إِبْرَاهِيم
İbn Ebî Hâtim, {وَمن يرغب عَن مِلَّة إِبْرَاهِيم} “İbrâhim'in dininden kim yüz çevirir” sözü hakkında Ebü'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: "Yahudiler ve Hristiyanlar onun dininden yüz çevirdiler, Allah katından olmayan bid'at bir Yahudilik ve Hristiyanlık edindiler; İbrâhim'in dini olan İslâm'ı terk ettiler. İşte bu sebeple Allah, Peygamberi Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) İbrâhim'in dini ile gönderdi."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة مثله
Abd b. Humeyd, Katâde'den benzerini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {إِلَّا من سفه نَفسه} قَالَ: إِلَّا من أَخطَأ حَظه
İbn Cerîr, {إِلَّا من سفه نَفسه} “kendini bilmeyen müstesna” kavli hakkında İbn Zeyd'den: "Nasibini şaşıran/kaçırandan başkası" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {وَلَقَد اصطفيناه} قَالَ: اخترناه
İbn Ebî Hâtim, {وَلَقَد اصطفيناه} “Andolsun ki Biz onu seçtik” sözü hakkında Ebû Mâlik'ten: "Onu seçtik" dediğini nakletti.
قَوْله تَعَالَى: ووصى إِبْرَاهِيم بهَا بنيه وَيَعْقُوب يَا بني ان الله اصْطفى لَك اليدن فَلَا تموتن إِلَّا وَأَنْتُم مُسلمُونَ
Yüce Allah'ın şu kavli: {ووصى إِبْرَاهِيم بهَا بنيه وَيَعْقُوب يَا بني ان الله اصْطفى لَك اليدن فَلَا تموتن إِلَّا وَأَنْتُم مُسلمُونَ} “İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti, Ya'kūb da: 'Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; öyleyse ancak müslümanlar olarak ölün' [dedi].”
أخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن أَسد بن يزِيد قَالَ: فِي مصحف عُثْمَان {ووصَّى} بِغَيْر ألف
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te Esed b. Yezîd'den nakletti, dedi ki: Osman'ın mushafında elifsiz olarak {ووصَّى} şeklindedir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ووصى بهَا إِبْرَاهِيم بنيه} قَالَ: وصاهم بالإِسلام ووصى يَعْقُوب بنيه مثل ذَلِك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {ووصى بهَا إِبْرَاهِيم بنيه} “İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti” sözü hakkında İbn Abbâs'tan: "Onlara İslâm'ı vasiyet etti, Ya'kūb da oğullarına aynısını vasiyet etti" dediğini nakletti.
وَأخرج الثَّعْلَبِيّ عَن فُضَيْل بن عِيَاض فِي قَوْله {فَلَا تموتن إِلَّا وَأَنْتُم مُسلمُونَ} أَي محسنون بربكم الظَّن
Sa'lebî, {فَلَا تموتن إِلَّa وَأَنْتُم مُسلمُونَ} “öyleyse ancak müslümanlar olarak ölün” sözü hakkında Fudayl b. İyâz'dan: "Yani Rabbiniz hakkında hüsnüzan besleyenler olarak [ölün]" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن سعد عَن الْكَلْبِيّ قَالَ: ولد لإِبراهيم اسماعيل وَهُوَ أكبر وَلَده وَأمه هَاجر وَهِي قبطية وَإِسْحَق وَأمه سارة ومدن ومدين وبيشان وزمران وأشبق وشوح وأمهم قنطوراء من الْعَرَب العاربة فَأَما بيشان فلحق بنوه بِمَكَّة وَأقَام مَدين بِأَرْض مَدين فسميت بِهِ وَمضى سَائِرهمْ فِي الْبِلَاد وَقَالُوا لإِبراهيم: يَا أَبَانَا أنزلت اسماعيل وَإِسْحَق مَعَك وأمرتنا أَن ننزل أَرض الغربة والوحشة قَالَ: بذلك أمرت
İbn Sa'd, Kelbî'den nakletti; dedi ki: İbrâhim'in, çocuklarının en büyüğü olan İsmâil -annesi Kıptî olan Hâcer'dir- ve İshâk -annesi Sâre'dir- ile Meden, Medyen, Bîşân, Zemrân, Eşbak ve Şûh adında çocukları doğdu. Bunların anneleri ise safkan Araplardan (Arab-ı Âribe'den) Kantûrâ idi. Bîşân'a gelince, onun oğulları Mekke'ye yerleşti. Medyen ise Medyen topraklarında kaldı ve orası onun adıyla anıldı. Geri kalanları diğer beldelere gittiler ve İbrâhim'e: "Ey babamız! İsmâil ve İshâk'ı yanında bıraktın, bizi ise gurbet ve ıssızlık diyarına yerleşmeye emrettin" dediler. O da: "Bana böyle emredildi" dedi.
فعلمهم اسْما من أَسمَاء الله فَكَانُوا يستسقون بِهِ ويستنصرون
Onlara Allah'ın isimlerinden bir isim öğretti; böylece onunla yağmur isterler ve onunla yardım dilerlerdi.
قَوْله تَعَالَى: أم كُنْتُم شُهَدَاء إِذْ حضر يَعْقُوب الْمَوْت إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبدُونَ من بعدِي قَالُوا نعْبد إلهك وإله آبَائِك إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل واسحق إِلَهًا وَاحِدًا وَنحن لَهُ مُسلمُونَ
Yüce Allah'ın şu kavli: {أم كُنْتُم شُهَدَاء إِذْ حضر يَعْقُوب الْمَوْت إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبدُونَ من بعدِي قَالُوا نعْبد إلهك وإله آبَائِك إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل واسحق إِلَهًا وَاحِدًا وَنحن لَهُ مُسلمُونَ} “Yoksa Ya'kūb'a ölüm geldiği zaman siz orada hazır mıydınız? O vakit oğullarına: 'Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?' demişti. Onlar da: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın tek bir ilah olan ilahına ibadet edeceğiz; biz O'na teslim olanlarız' dediler.”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {أم كُنْتُم شُهَدَاء} يَعْنِي أهل مَكَّة
İbn Ebî Hâtim, {أم كُنْتُم شُهَدَاء} “Yoksa siz orada hazır mıydınız” kavli hakkında Ebü'l-Âliye'den: "Mekke halkını kastediyor" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {أم كُنْتُم شُهَدَاء إِذْ حضر يَعْقُوب الْمَوْت} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, {أم كُنْتُم شُهَدَاء إِذْ حضر يَعْقُوب الْمَوْت} “Yoksa Ya'kūb'a ölüm geldiği zaman siz orada hazır mıydınız...” ayeti hakkında Hasan'dan nakletti:
قَالَ: يَقُول لم تشهد الْيَهُود ولاالنصارى وَلَا أحد من النَّاس يَعْقُوب إِذْ أَخذ على بنيه الْمِيثَاق إِذْ حَضَره الْمَوْت أَلا تعبدوا إِلَّا إِيَّاه فأقروا بذلك وَشهد عَلَيْهِم أَن قد أقرُّوا بعبادتهم وَأَنَّهُمْ مُسلمُونَ
Dedi ki: [Allah] şöyle buyuruyor: Ya'kūb'a ölüm gelip çattığında oğullarından 'Yalnızca O'na kulluk edeceksiniz' diye söz alırken ne Yahudiler ne Hristiyanlar ne de insanlardan bir başkası buna şahit oldu. Onlar bunu ikrar ettiler, [Ya'kūb da] onların kulluklarını ikrar ettiklerine ve müslüman olduklarına şahitlik etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti;
أَنه كَانَ يَقُول: الْجد أَب وَيَتْلُو {قَالُوا نعْبد إلهك وإله آبَائِك إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق}
O: "Dede bir babadır" der ve {قَالُوا نعْبد إلهك وإله آبَائِك إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق} “Dediler ki: Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilahına ibadet edeceğiz” [ayetini] okurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي زيد فِي الْآيَة قَالَ: يُقَال بَدَأَ باسماعيل لِأَنَّهُ أكبر
İbn Cerîr ayet hakkında Ebû Zeyd'den nakletti, dedi ki: "Daha büyük olduğu için İsmâil ile başlandığı söylenir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي الْآيَة قَالَ: سمى الْعم أَبَا
İbn Ebî Hâtim ayet hakkında Ebü'l-Âliye'den: "Amcayı baba olarak adlandırdı" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: الْخَال وَالِد الْعم وَالِد وتلا {قَالُوا نعْبد إلهك وإله آبَائِك} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b'dan nakletti, dedi ki: "Dayı da bir babadır, amca da bir babadır" ve {قَالُوا نعْبد إلهك وإله آبَائِك} “Dediler ki: Senin ilahına ve atalarının ilahına ibadet edeceğiz...” ayetini okudu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن أَنه كَانَ يقْرَأ (نعْبد إلهك وإله أَبِيك) على معنى الْوَاحِد
Abd b. Humeyd, Hasan'ın tekil manasında olmak üzere (نعبد إلهك وإله أبيك) şeklinde okuduğunu nakletti.
قَوْله تَعَالَى: تِلْكَ أمة قد خلت لَهَا مَا كسبت وَلكم مَا كسبتم وَلَا تسئلون عَمَّا كَانُوا يَفْعَلُونَ
Yüce Allah'ın şu kavli: {تِلْكَ أمة قد خلت لَهَا مَا كسبت وَلكم مَا كسبتم وَلَا تسئلون عَمَّا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yapmış olduklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {تِلْكَ أمة قد خلت} قَالَ: يَعْنِي إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَق وَيَعْقُوب والأسباط
İbn Ebî Hâtim, {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} “Onlar bir ümmetti, gelip geçti” kavli hakkında Ebü'l-Âliye'den nakletti: "İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve Esbât'ı kastediyor" dedi.
قَوْله تَعَالَى: وَقَالُوا كونُوا هوداً أَو نَصَارَى تهتدوا قل بل مِلَّة إِبْرَاهِيم حَنِيفا وَمَا كَانَ من الْمُشْركين
Yüce Allah'ın şu kavli: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ تَهْتَدُوا ۗ قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۖ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Hayır, [biz] Hanîf olan İbrâhim'in dinine [uyarız]. O, müşriklerden değildi.'”
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ عبد الله بن صوريا الْأَعْوَر للنَّبِي ﷺ مَا الْهدى إِلَّا مَا نَحن عَلَيْهِ فاتبعنا يَا مُحَمَّد تهتد وَقَالَت النَّصَارَى مثل ذَلِك فَأنْزل الله {وَقَالُوا كونُوا هوداً أَو نَصَارَى تهتدوا} الْآيَة
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Tek gözlü Abdullah b. Sûriyâ, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Hidayet ancak bizim üzerinde bulunduğumuz şeydir; bize uy ki ey Muhammed, doğru yolu bulasın" dedi. Hristiyanlar da benzerini söyledi. Bunun üzerine Allah {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ تَهْتَدُوا} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler...” ayetini indirdi.
وَأما قَوْله تَعَالَى: {حَنِيفا}
Yüce Allah'ın: {حَنِيفًا} “Hanîf olarak” kavline gelince:
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {حَنِيفا} قَالَ: حَاجا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {حَنِيفًا} “Hanîf olarak” kavli hakkında İbn Abbâs'tan: "Hacı olarak / hacceden" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: الحنيف الْمُسْتَقيم
İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b'dan nakletti, dedi ki: "Hanîf, dosdoğru [istikamet üzere] olandır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {حَنِيفا} قَالَ: مُتبعا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {حَنِيفًا} “Hanîf olarak” kavli hakkında Mücâhid'den: "[Hak dine] tabi olan" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن خصيف قَالَ: الحنيف المخلص
İbn Ebî Hâtim, Hasîf'ten nakletti, dedi ki: "Hanîf, ihlaslı [samimi] olandır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي قلَابَة قَالَ: الحنيف الَّذِي يُؤمن بالرسل كلهم من أَوَّلهمْ إِلَى آخِرهم
İbn Ebî Hâtim, Ebû Kılâbe'den nakletti, dedi ki: "Hanîf, ilklerinden sonuncularına kadar bütün elçilere iman edendir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن السّديّ قَالَ: مَا كَانَ فِي الْقُرْآن حَنِيفا مُسلما وَمَا كَانَ فِي الْقُرْآن حنفَاء مُسلمين حجاجاً
İbnü'l-Münzir, Süddî'den nakletti, dedi ki: "Kur'an'da Hanîfen (حَنِيفًا) geçen yerler müslüman; Kur'an'da Hunefâe (حُنَفَاءَ) geçen yerler ise hacceden müslümanlar [anlamındadır]."
وَأخرج أَحْمد عَن أبي أُمَامَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ بعثت بالحنيفية السمحة
Ahmed, Ebû Ümâme'den nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ben, müsamahakâr Hanîflikle gönderildim" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ قيل: يَا رَسُول الله أَي الْأَدْيَان أحب إِلَى الله قَالَ: الحنيفية السمحة
Ahmed, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, Allah'a en sevimli olan din hangisidir?" diye soruldu. O da: "Müsamahakâr Hanîfliktir" buyurdu.
وَأخرج أَبُو الترس فِي الغرائب وَالْحَاكِم فِي تَارِيخه وَأَبُو مُوسَى الْمَدِينِيّ فِي الصَّحَابَة وَابْن عَسَاكِر عَن سعد بن عبد الله بن مَالك الْخُزَاعِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أحب الدّين إِلَى الله الحنيفية السمحة
Ebü't-Ters el-Garâib'de, Hâkim Târîh'inde, Ebû Mûsâ el-Medînî es-Sahâbe'de ve İbn Asâkir, Sa'd b. Abdillâh b. Mâlik el-Huzâî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Allah'a en sevimli olan din, müsamahakâr Hanîfliktir" buyurdu.
قَوْله تَعَالَى: قُولُوا آمنا بِاللَّه وَمَا أنزل إِلَيْنَا وَمَا أنزل إِلَى إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَق وَيَعْقُوب والأسباط وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ من رَبهم لَا نفرِّق بَين أحد مِنْهُم وَنحن لَهُ مُسلمُونَ
Yüce Allah'ın şu kavli: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Deyin ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kūb'a ve torunlarına (Esbât'a) indirilene, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere ve Rableri tarafından peygamberlere verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.'”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن معقل بن يسَار قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ آمنُوا بِالتَّوْرَاةِ وَالزَّبُور والإِنجيل وَلْيَسَعْكُمْ الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim, Ma'kıl b. Yesâr'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Tevrat'a, Zebûr'a ve İncil'e iman ediniz, ancak Kur'an size yetsin" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ يقْرَأ فِي رَكْعَتي الْفجْر فِي الأولى مِنْهُمَا الْآيَة الَّتِي فِي الْبَقَرَة {قُولُوا آمنا بِاللَّه وَمَا أنزل إِلَيْنَا} الْآيَة
Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve Sünen'inde Beyhakī, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah namazının iki [sünnet] rekâtında, ilk rekâtta Bakara'daki {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا} “Deyin ki: Biz Allah'a ve bize indirilene iman ettik...” ayetinin
كلهَا وَفِي الْآخِرَة ب (آمنا بِاللَّه واشهد بِأَنا مُسلمُونَ) (آل عمرَان الْآيَة ٥٢)
tamamını, sonrakinde [ikinci rekâtta] ise (آمنا بالله واشهد بأنا مسلمون) “Allah'a iman ettik; bizim müslüman olduğumuza şahit ol” (Âl-i İmrân suresi, 52. ayet) [kısmını] okurdu.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ أَكثر مَا كَانَ رَسُول الله ﷺ يقْرَأ فِي رَكْعَتي الْفجْر {قُولُوا آمنا بِاللَّه وَمَا أنزل إِلَيْنَا وَمَا أنزل إِلَى إِبْرَاهِيم} الْآيَة
Hâkim nakledip sahih olduğunu belirtti; İbn Abbâs'tan: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah namazının iki rekâtında en çok okuduğu [ayetler], {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ} “Deyin ki: Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e indirilene iman ettik...” ayeti
وَفِي الثَّانِيَة (قل يَا أهل الْكتاب تَعَالَوْا إِلَى كلمة
ile ikincisinde ise (قل يا أهل الكتاب تعالوا إلى كلمة
) (آل عمرَان الْآيَة ٦٤) الْآيَة
) “De ki: Ey Kitap ehli! [Aramızda ortak bir] kelimeye gelin...” (Âl-i İmrân suresi, 64. ayet) ayeti idi.
وَأخرج وَكِيع عَن الضَّحَّاك قَالَ: علمُوا نساءكم وَأَوْلَادكُمْ وخدمكم أَسمَاء
Vekî', Dahhâk'tan nakletti, dedi ki: "Kadınlarınıza, çocuklarınıza ve hizmetçilerinize,
الْأَنْبِيَاء الْمُسلمين فِي الْكتاب ليؤمنوا بهم فَإِن الله أَمر بذلك فَقَالَ {قُولُوا آمنا بِاللَّه وَمَا أنزل إِلَيْنَا} إِلَى قَوْله {وَنحن لَهُ مُسلمُونَ}
onlara iman etmeleri için Kitap'taki müslüman peygamberlerin isimlerini öğretin. Çünkü Allah bunu emrederek: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا} “Deyin ki: Biz Allah'a ve bize indirilene iman ettik...” [ayetinden] {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz” kavline kadar [buyurmuştur]."
وَأخر ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الأسباط بَنو يَعْقُوب كَانُوا اثْنَي عشر رجلا كل وَاحِد مِنْهُم ولد سبطاً أمة من النَّاس
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: "Esbât, Ya'kūb'un oğullarıdır; on iki adam idiler. Onların her birinden bir 'sıbt' (kabile), yani insanlardan bir ümmet doğmuştur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: الأسباط بَنو يَعْقُوب يُوسُف وبنيامين وروبيل ويهوذا وشمعون ولاوي ودان وقهات وكوذ وباليوق
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den nakletti, dedi ki: "Esbât, Ya'kūb'un oğullarıdır: Yûsuf, Bünyâmin, Rûbîl, Yehûdâ, Şem'ûn, Lâvî, Dân, Kahât, Kûz ve Bâliyûk."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَأَبُو نعيم وَابْن عَسَاكِر عَن عبد الله بن عبد الثمالِي أَنه سمع النَّبِي ﷺ يَقُول: لَو حَلَفت لبررت أَنه لَا يدْخل الْجنَّة قبل الرعيل الأوّل من أمتِي إِلَّا بضعَة عشر إنْسَانا إِبْرَاهِيم واسماعيل وَإِسْحَق وَيَعْقُوب والأسباط ومُوسَى وَعِيسَى بن مَرْيَم
Taberânî, Ebû Nuaym ve İbn Asâkir, Abdullah b. Abd es-Sümâlî'den nakletti; o Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işitmiştir: "Yemin etsem doğru çıkmış olurum ki; ümmetimin öncü kafilesinden önce cennete sadece on küsur kişi girer: İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb, Esbât, Mûsâ ve Meryem oğlu Îsâ."
قَوْله تَعَالَى: فَإِن آمنُوا بِمثل مَا آمنتم بِهِ فقد اهتدوا وَإِن توَلّوا فَإِنَّمَا هم فِي شقَاق فَسَيَكْفِيكَهُم الله وَهُوَ السَّمِيع الْعَلِيم
Yüce Allah'ın şu kavli: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنتُم بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوا ۖ وَّإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ ۖ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Eğer onlar da sizin inandığınızın benzerine iman ederlerse, kesinlikle doğru yolu bulmuş olurlar. Şayet yüz çevirirlerse onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık (şikak) içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لَا تَقولُوا {فَإِن آمنُوا بِمثل مَا آمنتم بِهِ} فَإِن الله لَا مثل لَهُ وَلَكِن قُولُوا: فَإِن آمنُوا بِالَّذِي آمنتم بِهِ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakī, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "{فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنتُم بِهِ} 'Eğer sizin inandığınızın benzerine inanırlarsa' demeyiniz; çünkü Allah'ın hiçbir benzeri yoktur. Fakat şöyle deyiniz: 'Eğer sizin inandığınıza inanırlarsa'."
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف والخطيب فِي تَارِيخه عَن أبي جَمْرَة قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس يقْرَأ / فَإِن آمنُوا بِالَّذِي آمنتم بِهِ /
İbn Ebî Dâvûd el-Masâhif'te ve Hatîb Târîh'inde, Ebû Cemre'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs / فإن آمنوا بالذي آمنتم به / [Eğer sizin iman ettiğinize iman ederlerse] şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي اعالية فِي قَوْله {فَإِنَّمَا هم فِي شقَاق} قَالَ: فِرَاق
İbn Ebî Hâtim, {فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} “Onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler” kavli hakkında Ebü'l-Âliye'den: "Ayrılık [firak]" dediğini nakletti.
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كنت قَاعِدا إِذْ أقبل عُثْمَان فَقَالَ النَّبِي ﷺ يَا عُثْمَان تقتل وَأَنت تقْرَأ سُورَة الْبَقَرَة فَتَقَع قَطْرَة من دمك على {فَسَيَكْفِيكَهُم الله} قَالَ الذَّهَبِيّ فِي مُخْتَصر الْمُسْتَدْرك: هَذَا كذب بحت وَفِي إِسْنَاده أَحْمد بن مُحَمَّد بن عبد الحميد الْجعْفِيّ وَهُوَ الْمُتَّهم بِهِ
Hâkim, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Ben oturuyordum, o sırada Osman geldi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ey Osman! Sen Bakara suresini okurken öldürüleceksin ve kanından bir damla {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ} 'Allah onlara karşı sana yetecektir' [kavlinin] üzerine damlayacak" buyurdu. Zehebî, Muhtasaru'l-Müstedrek'te şöyle dedi: "Bu sırf yalandır; senedinde Ahmed b. Muhammed b. Abdilhamîd el-Cu'fî vardır ve onunla itham edilen kişi de odur."
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف وَأَبُو الْقَاسِم بن بَشرَان فِي أَمَالِيهِ وَأَبُو نعيم فِي
İbn Ebî Dâvûd el-Masâhif'te, Ebü'l-Kāsım b. Bişrân Emâlî'sinde ve Ebû Nuaym
الْمعرفَة وَابْن عَسَاكِر عَن أبي سعيد مولى بني أَسد قَالَ: لما دخل المصريون على عُثْمَان والمصحف بَين يَدَيْهِ فضربوه بِالسَّيْفِ على يَدَيْهِ فَجرى الدَّم {فَسَيَكْفِيكَهُم الله وَهُوَ السَّمِيع الْعَلِيم} فَمد يَده وَقَالَ: وَالله لإِنها أوّل يَد خطت الْمفصل
el-Ma'rife'de ve İbn Asâkir, Benî Esed'in azatlısı Ebû Saîd'den nakletti; dedi ki: Mısırlılar, Osman'ın yanına girdiklerinde Mushaf önündeydi; kılıçla ellerine vurdular, kan {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [ayetinin üzerine] aktı. Bunun üzerine [Osman] elini uzattı ve: "Vallahi bu, mufassal [sureleri] yazan ilk eldir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن نَافِع بن أبي نعيم قَالَ: أرسل إِلَيّ بعض الْخُلَفَاء بمصحف عُثْمَان بن عَفَّان فَقلت لَهُ: إِن النَّاس يَقُولُونَ: إِن مصحفه كَانَ فِي حجره حِين قتل فَوَقع الدَّم على {فَسَيَكْفِيكَهُم الله وَهُوَ السَّمِيع الْعَلِيم} فَقَالَ نَافِع ك بصرت عَيْني بِالدَّمِ على هَذِه الْآيَة وَقد قدم
İbn Ebî Hâtim, Nâfi' b. Ebî Nuaym'dan nakletti; dedi ki: Halifelerden biri bana Osmân b. Affân'ın Mushaf'ını gönderdi. Ona dedim ki: "İnsanlar, o öldürüldüğünde Mushaf'ın kucağında olduğunu ve kanın {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} 'Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir' [ayetinin] üzerine damladığını söylüyorlar." Nâfi' dedi ki: "Gözüm bu ayetin üzerindeki kanı gördü, [kan lekesi] eskimişti."
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن عمْرَة بنت أَرْطَاة العدوية قَالَ: خرجت مَعَ عَائِشَة سنة قتل عُثْمَان إِلَى مَكَّة فمررنا بِالْمَدِينَةِ ورأينا الْمُصحف الَّذِي قتل وَهُوَ فِي حجره وَكَانَت أوّل قَطْرَة من دَمه على هَذِه الْآيَة {فَسَيَكْفِيكَهُم الله وَهُوَ السَّمِيع الْعَلِيم} قَالَت عمْرَة: فَمَا مَاتَ مِنْهُم رجل سويا
Abdullah b. Ahmed ez-Zevâid ale'z-Zühd'de, Amre bint Ertât el-Adeviyye'den nakletti; dedi ki: Osman'ın öldürüldüğü yıl Âişe ile birlikte Mekke'ye çıktım. Medine'ye uğradık ve Osman kucağındayken öldürüldüğü Mushaf'ı gördük. Kanının ilk damlası şu {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” ayetinin üzerindeydi. Amre dedi ki: "Onlardan [katillerden] hiçbir adam normal bir şekilde ölmedi."
قَوْله تَعَالَى: صبغة الله وَمن أحسن من الله صبغة وَنحن لَهُ عَابِدُونَ
Yüce Allah'ın şu kavli: {صِبْغَةَ اللَّهِ ۖ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً ۖ وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} “Allah'ın boyası [ile boyandık]. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır? Biz yalnız O'na kulluk edenleriz.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {صبغة الله} قَالَ: دين الله
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {صِبْغَةَ اللَّهِ} “Allah'ın boyası” kavli hakkında İbn Abbâs'tan: "Allah'ın dini" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {صبغة الله} قَالَ: فطْرَة الله الَّتِي فطر النَّاس عَلَيْهَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, {صِبْغَةَ اللَّهِ} “Allah'ın boyası” kavli hakkında Mücâhid'den: "Allah'ın, insanları üzerinde yarattığı fıtratı" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ إِن بني إِسْرَائِيل قَالُوا: يَا مُوسَى هَل يصْبغ رَبك فَقَالَ: اتَّقوا الله
İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ, İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; buyurdu ki: "İsrailoğulları: 'Ey Mûsâ! Rabbin boyar mı?' dediler. O da: 'Allah'tan korkun!' dedi.
فناداه ربه: يَا مُوسَى سألوك هَل يصْبغ رَبك فَقل: نعم: أَنا أصبغ الألوان الْأَحْمَر والأبيض وَالْأسود والألوان كلهَا من صبغتي وَأنزل الله على نبيه {صبغة الله وَمن أحسن من الله صبغة} وَأخرجه ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس مَوْقُوفا
Bunun üzerine Rabbi ona şöyle seslendi: 'Ey Mûsâ! Sana Rabbinin boyayıp boyamadığını sordular. De ki: Evet, Ben renkleri boyarım; kırmızı, beyaz, siyah ve bütün renkler Benim boyamdandır.' Allah da Peygamberine {صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً} 'Allah'ın boyası [ile boyandık]. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır?' [ayetini] indirdi." Bunu İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan mevkūf olarak da rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: إِن الْيَهُود تصبغ أبناءها يهود وَإِن النَّصَارَى تصبغ أبناءها نَصَارَى وَإِن صبغة الله الإِسلام وَلَا صبغة أحسن من صبغة الله الإِسلام وَلَا أطهر وَهُوَ دين الله الَّذِي بعث بِهِ نوحًا وَمن كَانَ بعده من الْأَنْبِيَاء
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den nakletti; dedi ki: "Yahudiler çocuklarını Yahudi olarak boyar [vaftiz eder], Hristiyanlar da çocuklarını Hristiyan olarak boyar. Şüphesiz Allah'ın boyası İslâm'dır. Allah'ın boyası olan İslâm'dan daha güzel ve daha temiz bir boya yoktur. O, Allah'ın Nûh'u ve ondan sonraki peygamberleri kendisiyle gönderdiği dinidir."
وَأخرج ابْن النجار فِي تَارِيخ بَغْدَاد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {صبغة الله وَمن أحسن من الله صبغة} قَالَ: الْبيَاض
İbnü'n-Neccâr Târîhu Baġdâd'da, {صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً} “Allah'ın boyası [ile boyandık]. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır?” kavli hakkında İbn Abbâs'tan: "Beyazlık" dediğini nakletti.
قَوْله تَعَالَى: قل أتحاجوننا فِي الله وَهُوَ رَبنَا وربكم وَلنَا أَعمالنَا وَلكم أَعمالكُم وَنحن لَهُ مخلصون أم تَقولُونَ إِن إِبْرَاهِيم واسماعيل وَإِسْحَق وَيَعْقُوب والأسباط كَانُوا هودا أَو نَصَارَى قل أأنتم أعلم أم الله وَمن أظلم مِمَّن كتم شَهَادَة عِنْده من الله وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ تِلْكَ أمة قد خلت لَهَا مَا كسبت وَلكم مَا كسبتم وَلَا تسئلون عَمَّا كَانُوا يعْملُونَ
Yüce Allah'ın şu kavli: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ ۗ قُلْ أَأَنتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ ۗ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَادَةً عِندَهُ مِنَ اللَّهِ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَّا كَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “De ki: 'O bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz iken Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de size aittir. Biz O'na gönülden bağlananlarız.' Yoksa siz: 'İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve torunları (Esbât) Yahudi veya Hristiyan idiler' mi diyorsunuz? De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?' Yanındaki Allah'tan olan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yapmış olduklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.'”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أتحاجوننا فِي الله} قَالَ: أتخاصمونا وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أتحاجوننا} تجادلوننا وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن كتم شَهَادَة عِنْده من الله} قَالَ: فِي قَول يهود لإِبراهيم وإسمعيل وَمن ذكر مَعَهُمَا أَنهم كَانُوا يهوداً أَو نَصَارَى فَيَقُول الله لَهُم: لَا تكتموا مني شَهَادَة إِن كَانَت عنْدكُمْ وَقد علم الله أَنهم كاذبون
İbn Ebî Hâtim, {أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ} “Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz” kavli hakkında İbn Abbâs'tan: "Bizimle çekişiyor musunuz?" dediğini nakletti. İbn Cerîr de İbn Abbâs'tan {أَتُحَاجُّونَنَا} “Bizimle tartışıyor musunuz” kavli hakkında: "Bizimle mücadele ediyorsunuz" dediğini nakletti. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَادَةً عِندَهُ مِنَ اللَّهِ} “Yanındaki Allah'tan olan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında Mücâhid'den nakletti; dedi ki: "Yahudilerin, İbrâhim, İsmâil ve onlarla birlikte anılanların Yahudi veya Hristiyan olduklarına dair sözleri hakkındadır. Allah onlara: 'Eğer yanınızda varsa Benden bir şahitliği gizlemeyin' buyurmaktadır; oysa Allah onların yalancı olduklarını bilmektedir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن كتم شَهَادَة} الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَادَةً} “Bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir...” ayeti hakkında Katâde'den nakletti:
قَالَ: أُولَئِكَ أهل الْكتاب كتموا الإِسلام وهم يعلمُونَ أَنه دين الله وَاتَّخذُوا الْيَهُودِيَّة والنصرانية وكتموا مُحَمَّد وهم يعلمُونَ أَنه رَسُول الله
Dedi ki: "Onlar Kitap ehlidir; İslâm'ın Allah'ın dini olduğunu bildikleri halde onu gizlediler, Yahudilik ve Hristiyanlığı benimsediler; Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu bildikleri halde onu gizlediler."
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن كتم شَهَادَة عِنْده من الله} قَالَ: كَانَ عِنْد الْقَوْم من الله شَهَادَة أَن أنبياءه بُرَآء من الْيَهُودِيَّة والنصرانية
İbn Cerîr, {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَادَةً عِندَهُ مِنَ اللَّهِ} “Yanındaki Allah'tan olan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında Hasan'dan nakletti; dedi ki: "O topluluğun yanında, peygamberlerin Yahudilik ve Hristiyanlıktan uzak olduklarına dair Allah'tan bir şahitlik vardı."
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة وَالربيع فِي قَوْله {تِلْكَ أمة قد خلت} قَالَا: يَعْنِي إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب والأسباط
İbn Cerîr, {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} “Onlar bir ümmetti, gelip geçti” kavli hakkında Katâde ve Rebî'den nakletti; her ikisi de: "İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve Esbât'ı kastediyor" dediler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الْمليح قَالَ: الْأمة مَا بَين الْأَرْبَعين إِلَى الْمِائَة فَصَاعِدا
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebü'l-Melîh'ten nakletti, dedi ki: "Ümmet, kırk kişiden yüz kişiye ve daha yukarısına kadar [olan topluluktur]."
قَوْله تَعَالَى: سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس مَا ولاهم عَن قبلتهم الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قل لله الْمشرق وَالْمغْرب يهدي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم
Yüce Allah'ın şu kavli: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا ۚ قُل لِّلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} “İnsanlardan bazı beyinsizler: 'Yönelmekte oldukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' diyecekler. De ki: 'Doğu da Batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir.'”
أخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن حبَان وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن الْبَراء بن عَازِب أَن النَّبِي ﷺ كَانَ أول مَا قدم الْمَدِينَة نزل على أَخْوَاله من الْأَنْصَار وَأَنه صلى إِلَى بَيت الْمُقَدّس سِتَّة أَو سَبْعَة عشر شهرا وَكَانَ يُعجبهُ أَن تكون قبلته إِلَى الْبَيْت وَأَن أول صَلَاة صلاهَا صَلَاة الْعَصْر وَصلى مَعَه قوم فَخرج رجل مِمَّن كَانَ صلى مَعَه فَمر على أهل الْمَسْجِد وهم رَاكِعُونَ فَقَالَ: أشهد بِاللَّه لقد صليت مَعَ النَّبِي ﷺ قبل الْكَعْبَة فَدَارُوا كَمَا هم قبل الْبَيْت ثمَّ أَنْكَرُوا ذَلِك وَكَانَ الَّذِي مَاتَ على الْقبْلَة قبل أَن تحوّل قبل الْبَيْت رجَالًا وَقتلُوا فَلم ندر مَا نقُول فيهم فَأنْزل الله (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٣)
İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Hibbân ve Sünen'inde Beyhakī, Berâ b. Âzib'den nakletti: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye ilk geldiğinde Ensâr'dan olan dayılarına misafir oldu. On altı veya on yedi ay boyunca Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Oysa kıblesinin Kâbe (Beyt) tarafına olmasını arzu ediyordu. [Kıble değiştikten sonra] kıldığı ilk namaz ikindi namazı oldu ve onunla beraber bir topluluk da namaz kıldı. Onunla namaz kılanlardan bir adam çıktı ve bir mescit ehline rükû halindeyken uğradı; 'Allah'a şahitlik ederim ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Kâbe'ye doğru namaz kıldım' dedi. Onlar da oldukları gibi Beyt tarafına yöneldiler. Sonra [bazıları] bunu yadırgadı. Kıble Beyt tarafına çevrilmeden önce [eski] kıble üzere ölen ve öldürülen birtakım adamlar vardı, onlar hakkında ne diyeceğimizi bilemedik. Bunun üzerine Allah: (وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ) “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah, insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir” (el-Bakara suresi, 143. ayet) [ayetini] indirdi.