وَأخرج ابْن إِسْحَاق وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الْبَراء قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ يُصَلِّي نَحْو بَيت الْمُقَدّس وَيكثر النّظر إِلَى السَّمَاء ينْتَظر أَمر الله فَأنْزل الله (قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء فلنولينك قبْلَة ترضاها فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) فَقَالَ رجال من الْمُسلمين: وَدِدْنَا لَو علمنَا من مَاتَ منا قبل أَن نصرف إِلَى الْقبْلَة وَكَيف بصلاتنا نَحْو بَيت الْمُقَدّس فَأنْزل الله (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٣) وَقَالَ السُّفَهَاء من النَّاس وهم من أهل الْكتاب: مَا ولاهم عَن قبلتهم الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فَأنْزل الله {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} إِلَى آخر الْآيَة
İbn İshâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Berâ'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beytü'l-Makdis tarafına namaz kılıyor ve Allah'ın emrini bekleyerek gözünü sık sık göğe çeviriyordu. Bunun üzerine Allah: (قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء فلنولينك قبْلَة ترضاها فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام) “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” (el-Bakara suresi, 144. ayet) [ayetini] indirdi. Müslümanlardan birtakım adamlar: 'Biz kıbleye yöneltilmeden önce aramızdan ölenlerin durumunu ve Beytü'l-Makdis tarafına kıldığımız namazlarımızın nasıl olacağını bilmek isterdik' dediler. Bunun üzerine Allah: (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ) “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” (el-Bakara suresi, 143. ayet) [ayetini] indirdi. İnsanlardan birtakım beyinsizler -ki onlar Ehl-i kitaptır-: 'Yönelmekte oldukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' dediler. Bunun üzerine Allah: {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} “İnsanlardan bazı beyinsizler... diyecekler” ayetin sonuna kadar indirdi.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالدَّارَقُطْنِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن الْبَراء قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ قد صلى نَحْو بَيت الْمُقَدّس سِتَّة عشر أَو سَبْعَة عشر شهرا
Tirmizî, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Dârekutnî ve Beyhakī, Berâ'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) on altı veya on yedi ay boyunca Beytü'l-Makdis tarafına namaz kılmıştı.
وَكَانَ يجب أَن يُصَلِّي نَحْو الْكَعْبَة فَكَانَ يرفع رَأسه إِلَى السَّمَاء فَأنْزل الله (قد نرى تقلب وَجهك
Kâbe tarafına namaz kılmayı arzu ediyordu ve başını göğe doğru kaldırıyordu. Bunun üzerine Allah: (قد نرى تقلب وَجهك
) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) الْآيَة
) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) الْآيَة “Biz senin yüzünün [göğe doğru] çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz...” (el-Bakara suresi, 144. ayet) ayetini indirdi.
فَوجه نَحْو الْكَعْبَة وَقَالَ السُّفَهَاء من النَّاس وهم الْيَهُود مَا ولاهم عَن قبلتهم الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فَأنْزل الله {قل لله الْمشرق وَالْمغْرب يهدي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم}
Bunun üzerine Kâbe tarafına yöneldi. İnsanlardan birtakım beyinsizler -ki onlar Yahudilerdir-: 'Yönelmekte oldukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' dediler. Bunun üzerine Allah: {قل لله الْمشرق وَالْمغْرب يهدي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ أول مَا نسخ فِي الْقُرْآن الْقبْلَة وَذَلِكَ أَن رَسُول الله ﷺ لما هَاجر إِلَى الْمَدِينَة وَكَانَ أَكثر أَهلهَا الْيَهُود أمره الله أَن يسْتَقْبل بَيت الْمُقَدّس فَفَرِحت الْيَهُود فَاسْتَقْبلهَا رَسُول الله ﷺ بضعَة عشر شهرا وَكَانَ رَسُول الله ﷺ يحب قبْلَة إِبْرَاهِيم وَكَانَ يَدْعُو الله وَينظر إِلَى السَّمَاء فَأنْزل الله (قد نرى تقلب وَجهك) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) إِلَى قَوْله (فَوَلوا وُجُوهكُم شطره) يَعْنِي نَحوه فارتاب من ذَلِك الْيَهُود وَقَالُوا: مَا ولاهم عَن قبلتهم الني كَانُوا عَلَيْهَا فَأنْزل الله {قل لله الْمشرق وَالْمغْرب} وَقَالَ: (أَيْنَمَا توَلّوا فثم وَجه الله) (الْبَقَرَة الْآيَة ١١٥)
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nâsih'inde Nehhâs ve Beyhakī, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Kur'an'da ilk neshedilen (hükmü kaldırılan) şey kıbledir. Şöyle ki; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicret ettiğinde -ki halkının çoğunluğu Yahudi idi- Allah ona Beytü'l-Makdis'e yönelmesini emretti. Yahudiler buna sevindi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) on küsur ay oraya yöneldi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise İbrâhim'in kıblesini arzuluyor, Allah'a dua ediyor ve göğe bakıyordu. Bunun üzerine Allah: (قد نرى تقلب وَجهك) “Biz senin yüzünün çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” (el-Bakara suresi, 144. ayet) [ayetinden] (فَوَلوا وُجُوهكُم شطره) “Artık yüzlerinizi onun tarafına çevirin” -yani yönüne- kavline kadar indirdi. Yahudiler bundan şüpheye düştüler ve: 'Yönelmekte oldukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' dediler. Bunun üzerine Allah: {قل لله الْمشرق وَالْمغْرب} “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır” [ayetini] indirdi ve: (أَيْنَمَا توَلّوا فثم وَجه الله) “Nereye dönerseniz Allah'ın vechi (yönü) oradadır” (el-Bakara suresi, 115. ayet) buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه والنحاس وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يُصَلِّي وَهُوَ بِمَكَّة نَحْو بَيت الْمُقَدّس والكعبة بَين يَدَيْهِ وَبَعْدَمَا تحول إِلَى الْمَدِينَة سِتَّة عشر شهرا ثمَّ صرفه الله إِلَى الْكَعْبَة
İbn Ebî Şeybe, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, Nehhâs ve Sünen'inde Beyhakī, İbn Abbâs'tan nakletti ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'deyken Kâbe önünde olduğu halde Beytü'l-Makdis tarafına namaz kılıyordu. Medine'ye hicret ettikten sonra da on altı ay [oraya doğru kıldı]. Sonra Allah onu Kâbe'ye çevirdi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أول مَا نسخ من الْقُرْآن الْقبْلَة وَذَلِكَ أَن مُحَمَّدًا كَانَ يسْتَقْبل صَخْرَة بَيت الْمُقَدّس وَهِي قبْلَة الْيَهُود فَاسْتَقْبلهَا سَبْعَة عشر شهرا ليؤمنوا بِهِ وليتبعوه وليدعوا بذلك الْأُمِّيين من الْعَرَب
Ebû Dâvûd Nâsih'inde İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Kur'an'dan ilk neshedilen şey kıbledir. Şöyle ki; Muhammed, Yahudilerin kıblesi olan Beytü'l-Makdis kayalığına yöneliyordu. Kendisine iman etsinler, ona uysunlar ve böylelikle Arapların ümmîlerini de [İslâm'a] davet etsinler diye on yedi ay boyunca oraya yöneldi.
فَقَالَ الله (وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب فأينما توَلّوا فثم وَجه الله) وَقَالَ (قد نرى تقلب وَجهك) الْآيَة
Bunun üzerine Allah: (وَللَّه الْمشرق وَالْمغْرب فأينما توَلّوا فثم وَجه الله) “Doğu da Batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır” ve (قد نرى تقلب وَجهك) “Biz senin yüzünün çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayetini buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة مُرْسلا
İbn Cerîr, İkrime'den mürsel olarak nakletti.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه عَن أبي الْعَالِيَة أَن رَسُول الله ﷺ نظر نَحْو بَيت الْمُقَدّس فَقَالَ لجبريل وددت أَن الله صرفني عَن قبْلَة الْيَهُود إِلَى غَيرهَا فَقَالَ لَهُ
Ebû Dâvûd Nâsih'inde Ebu'l-Âliye'den nakletti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beytü'l-Makdis tarafına baktı ve Cibrîl'e: 'Allah'ın beni Yahudilerin kıblesinden başka bir kıbleye çevirmesini arzu ederdim' dedi. Bunun üzerine ona
جِبْرِيل: إِنَّمَا أَنا عبد مثلك وَلَا أملك لَك شَيْئا إِلَّا مَا أمرت فَادع ربّك وسله فَجعل رَسُول الله ﷺ يديم النّظر إِلَى السَّمَاء رَجَاء أَن يَأْتِيهِ جِبْرِيل بِالَّذِي سَأَلَ فَأنْزل الله (قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) يَقُول: إِنَّك تديم النّظر إِلَى السَّمَاء للَّذي سَأَلت (فولِّ وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام) يَقُول فحوّل وَجهك فِي الصَّلَاة نَحْو الْمَسْجِد الْحَرَام {وَحَيْثُ مَا كُنْتُم} يَعْنِي من الأَرْض (فَوَلوا وُجُوهكُم) فِي الصَّلَاة (شطره) نَحْو الْكَعْبَة
Cibrîl: 'Ben de senin gibi bir kulum ve bana emredilenden başkasına gücüm yetmez; Rabbine dua et ve O'ndan iste' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Cibrîl'in istediği şeyi getirmesi ümidiyle sürekli göğe bakmaya başladı. Bunun üzerine Allah: (قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء) “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” (el-Bakara suresi, 144. ayet) ayetini indirdi; yani: İstediğin şey için sürekli göğe bakıp duruyorsun. (فولِّ وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام) “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” yani: Namazda yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. {وَحَيْثُ مَا كُنْتُم} “Nerede olursanız olun” yani yeryüzünde (فَوَلوا وُجُوهكُم) namazda yüzlerinizi (شطره) Kâbe tarafına [çevirin].
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: صرفت الْقبْلَة عَن الشَّام إِلَى الْكَعْبَة فِي رَجَب على رَأس سَبْعَة عشر شهرا من مقدم رَسُول الله ﷺ المدينه فَأتى رَسُول الله ﷺ رِفَاعَة بن قيس وقردم بن عَمْرو وَكَعب بن الْأَشْرَف وَنَافِع بن نَافِع وَالْحجاج بن عَمْرو حَلِيف كَعْب بن الْأَشْرَف وَالربيع بن أبي الْحقيق وكنانة بن أبي الْحقيق فَقَالُوا لَهُ: يَا مُحَمَّد مَا ولاك عَن قبلتك الَّتِي كنت عَلَيْهَا وَأَنت تزْعم أَنَّك على مِلَّة إِبْرَاهِيم وَدينه ارْجع إِلَى قبلتك الَّتِي كنت عَلَيْهَا نتبعك ونصدقك وَإِنَّمَا يُرِيدُونَ فتنته عَن دينه
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakī, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye gelişinin on yedinci ayının başında, Recep ayında kıble Şam'dan Kâbe'ye çevrildi. Bunun üzerine Rifâa b. Kays, Kardem b. Amr, Kâ'b b. el-Eşref, Nâfi' b. Nâfi', Kâ'b b. el-Eşref'in müttefiki Haccâc b. Amr, Rebî' b. Ebi'l-Hukayk ve Kinâne b. Ebi'l-Hukayk Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Muhammed! İbrâhim'in milleti (dini) ve yolu üzere olduğunu iddia ettiğin halde, üzerinde bulunduğun kıblenden seni çeviren nedir? Daha önce üzerinde bulunduğun kıblene geri dön ki sana uyalım ve seni tasdik edelim' dediler. Oysa onlar sadece onu dininden saptırmayı (fitneye düşürmeyi) amaçlıyorlardı.
فَأنْزل الله {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} إِلَى قَوْله {إِلَّا لنعلم من يتبع الرَّسُول مِمَّن يَنْقَلِب على عَقِبَيْهِ} أَي ابتلاء واختباراً (وَإِن كَانَت لكبيرة إِلَّا على الَّذين هدى الله) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٣) أَي ثَبت الله (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ) يَقُول: صَلَاتكُمْ بالقبلة الأولى وتصديقكم نَبِيكُم واتباعكم اياه إِلَى الْقبْلَة الْآخِرَة أَي ليعطينكم أجرهما جَمِيعًا (إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم) إِلَى قَوْله {فَلَا تكونن من الممترين}
Bunun üzerine Allah {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} “İnsanlardan bazı beyinsizler... diyecekler” kavlinden {إِلَّا لنعلم من يتبع الرَّسُول مِمَّن يَنْقَلِب على عَقِبَيْهِ} “...ancak Peygamber'e uyanı iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye [yaptık]” kavline kadar indirdi; yani bir sınama ve imtihan olarak. (وَإِن كَانَت لكبيرة إِلَّا على الَّذين هدى الله) “Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir” (el-Bakara suresi, 143. ayet) yani Allah'ın [iman üzere] sebat ettirdiği kimseler müstesna. (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ) “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” buyuruyor; yani: İlk kıbleye kıldığınız namazınızı, Peygamberinizi tasdik etmenizi ve son kıbleye yönelirken ona tabi olmanızı; yani her ikisinin de sevabını size mutlaka verecektir. (إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم) “Şüphesiz Allah, insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir” kavlinden {فَلَا تكونن من الممترين} “Sakın şüphe edenlerden olma!” kavline kadar [indirdi].
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْبَراء فِي قَوْله {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} قَالَ: الْيَهُود
Vekî', Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} “İnsanlardan bazı beyinsizler... diyecekler” kavli hakkında Berâ'dan nakletti; dedi ki: "[Onlar] Yahudilerdir."
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أول آيَة نسخت من الْقُرْآن الْقبْلَة ثمَّ الصَّلَاة الأولى
Ebû Dâvûd Nâsih'inde Mücâhid yoluyla İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Kur'an'dan ilk neshedilen ayet kıbledir, sonra ilk namazdır.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ صلى النَّبِي ﷺ وَمن مَعَه نَحْو بَيت الْمُقَدّس سِتَّة عشر شهرا ثمَّ حوّلت الْقبْلَة بعد
Taberânî İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve beraberindekiler on altı ay Beytü'l-Makdis tarafına namaz kıldılar, daha sonra kıble çevrildi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن الزُّهْرِيّ قَالَ صرفت الْقبْلَة نَحْو الْمَسْجِد الْحَرَام فِي رَجَب على سِتَّة عشر شهرا من مخرج رَسُول الله ﷺ من مَكَّة وَكَانَ رَسُول الله ﷺ يقلب وَجهه فِي السَّمَاء وَهُوَ يُصَلِّي نَحْو بَيت الْمُقَدّس فَأنْزل الله حِين وَجهه إِلَى الْبَيْت الْحَرَام {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} وَمَا بعْدهَا من الْآيَات فأنشأت الْيَهُود تَقول: قد اشتاق الرجل إل بَلَده وَبَيت أَبِيه وَمَا لَهُم حَتَّى تركُوا قبلتهم يصلونَ مرّة وَجها وَمرَّة وَجها آخر وَقَالَ رجال من الصَّحَابَة: فَكيف بِمن مَاتَ وَهُوَ يُصَلِّي قبل بَيت الْمُقَدّس وَفَرح الْمُشْركُونَ وَقَالُوا: إِن مُحَمَّد قد الْتبس عَلَيْهِ أمره ويوشك أَن يكون على دينكُمْ فَأنْزل الله فِي ذَلِك هَؤُلَاءِ الْآيَات
Beyhakī ed-Delâil'de Zührî'den nakletti, dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'den çıkışının on altıncı ayında, Recep ayında kıble Mescid-i Harâm tarafına çevrildi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken yüzünü göğe çevirip duruyordu. Onu Beytü'l-Harâm'a yönelttiğinde Allah: {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} “İnsanlardan bazı beyinsizler... diyecekler” [ayetini] ve ondan sonraki ayetleri indirdi. Yahudiler: 'Bu adam memleketini ve babasının evini özledi. Onlara ne oldu da kıblelerini terk ettiler, bir defasında bir yöne, diğer defasında başka bir yöne namaz kılıyorlar?' demeye başladılar. Sahâbeden birtakım adamlar: 'Peki Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken vefat edenlerin durumu ne olacak?' dediler. Müşrikler ise sevinip: 'Muhammed'in işi karıştı, neredeyse sizin dininize girecek' dediler. Bunun üzerine Allah bu hususta söz konusu ayetleri indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: لما وَجه النَّبِي ﷺ قبل الْمَسْجِد الْحَرَام اخْتلف النَّاس فِيهَا فَكَانُوا أصنافاً فَقَالَ المُنَافِقُونَ: مَا بالهم كَانُوا على قبْلَة زَمَانا ثمَّ تركوها وتوجهوا غَيرهَا وَقَالَ الْمُسلمُونَ: لَيْت شعرنَا عَن إِخْوَاننَا الَّذين مَاتُوا وهم يصلونَ قبل بَيت الْمُقَدّس هَل يقبل الله منا وَمِنْهُم أم لَا وَقَالَ الْيَهُود: إِن مُحَمَّدًا اشتاق إِلَى بلد أَبِيه ومولده وَلَو ثَبت على قبلتنا لَكنا نرجو أَن نَكُون يكون هُوَ صاحبنا الَّذِي نَنْتَظِر وَقَالَ الْمُشْركُونَ من أهل مَكَّة: تحير على مُحَمَّد دينه فَتوجه بقبلته إِلَيْكُم وَعلم أَنكُمْ اهدى مِنْهُ ويوشك أَن يدْخل فِي دينكُمْ فَأنْزل الله فِي الْمُنَافِقين {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} إِلَى قَوْله {إِلَّا على الَّذين هدى الله} وَأنزل فِي الآخرين الْآيَات بعْدهَا
İbn Cerîr, Süddî'den nakletti, dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mescid-i Harâm tarafına yöneltildiğinde insanlar bu konuda ihtilaf edip gruplara ayrıldılar. Münafıklar: 'Onlara ne oldu da bir süre bir kıbleye yöneldikten sonra onu bırakıp başkasına yöneldiler?' dediler. Müslümanlar: 'Keşke Beytü'l-Makdis'e namaz kılarak vefat eden kardeşlerimizin durumunu bilseydik; Allah bizden ve onlardan [bu namazları] kabul eder mi, etmez mi?' dediler. Yahudiler: 'Muhammed babasının memleketini ve doğduğu yeri özledi. Şayet bizim kıblemizde sebat etseydi, beklediğimiz adamımızın kendisi olmasını umardık' dediler. Mekke ehlinden olan müşrikler ise: 'Muhammed'in dini şaşırdı da kıblesini size çevirdi; sizin kendisinden daha doğru yolda olduğunuzu anladı, pek yakında sizin dininize girecektir' dediler. Bunun üzerine Allah münafıklar hakkında {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس} “İnsanlardan bazı beyinsizler... diyecekler” kavlinden {إِلَّا على الَّذين هدى الله} “...Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına...” kavline kadar indirdi ve diğerleri hakkında da ondan sonraki ayetleri indirdi.
وَأخرج مَالك وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن سعيد بن الْمسيب أَن رَسُول الله ﷺ صلى بعد أَن قدم الْمَدِينَة سِتَّة عشر شهرا نَحْو بَيت الْمُقَدّس ثمَّ تحوّلت الْقبْلَة إِلَى الْكَعْبَة قبل بدر بشهرين
Mâlik, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve ed-Delâil'de Beyhakī, Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldikten sonra on altı ay Beytü'l-Makdis tarafına namaz kıldı. Sonra Bedir'den iki ay önce kıble Kâbe'ye çevrildi.
وَأخرج ابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل من طَرِيق سعيد بن الْمسيب قَالَ: سَمِعت سعد بن أبي وَقاص يَقُول صلى رَسُول الله ﷺ بَعْدَمَا قدم الْمَدِينَة سِتَّة عشر شهرا نَحْو بَيت الْمُقَدّس ثمَّ حوّل بعد ذَلِك قبل الْمَسْجِد الْحَرَام قبل بدر بشهرين
İbn Adiy ve ed-Delâil'de Beyhakī, Saîd b. el-Müseyyeb yoluyla nakletti, dedi ki: Sa'd b. Ebî Vakkās'ın şöyle dediğini işittim: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldikten sonra on altı ay Beytü'l-Makdis tarafına namaz kıldı. Sonra bundan sonra Bedir'den iki ay önce Mescid-i Harâm tarafına çevrildi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه عَن سعيد بن عبد الْعَزِيز أَن النَّبِي ﷺ صلى نَحْو بَيت الْمُقَدّس من شهر ربيع الأول إِلَى جُمَادَى الْآخِرَة
Ebû Dâvûd Nâsih'inde Saîd b. Abdilazîz'den nakletti ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Rebîülevvel ayından Cemâziyelâhir ayına kadar Beytü'l-Makdis tarafına namaz kıldı.
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن الْمسيب أَن الْأَنْصَار صلت للْقبْلَة الأولى قبل قدوم النَّبِي ﷺ الْمَدِينَة بِثَلَاث حجج وَأَن النَّبِي ﷺ صلى للْقبْلَة الأولى بعد قدومه الْمَدِينَة سِتَّة عشر شهرا
İbn Cerîr, Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti ki: Ensâr, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye gelişinden üç yıl önce ilk kıbleye doğru namaz kıldı; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Medine'ye gelişinden sonra on altı ay ilk kıbleye namaz kıldı.
وَأخرج ابْن جرير عَن معَاذ بن جبل أَن النَّبِي ﷺ صلى للْقبْلَة الأولى بعد قدومه الْمَدِينَة سِتَّة عشر شهرا
İbn Cerîr, Muâz b. Cebel'den nakletti ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye gelişinden sonra on altı ay ilk kıbleye doğru namaz kıldı.
وَأخرج ابْن جرير عَن معَاذ بن جبل أَن النَّبِي ﷺ قدم الْمَدِينَة فصلى نَحْو بَيت الْمُقَدّس ثَلَاثَة عشر شهرا
İbn Cerîr, Muâz b. Cebel'den nakletti ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldi ve on üç ay Beytü'l-Makdis tarafına namaz kıldı.
وَأخرج الْبَزَّار وَابْن جرير عَن أنس قَالَ صلى النَّبِي ﷺ نَحْو بَيت الْمُقَدّس تِسْعَة أشهر أَو عشرَة أشهر فَبَيْنَمَا هُوَ قَائِم يُصَلِّي الظّهْر بِالْمَدِينَةِ وَقد صلى رَكْعَتَيْنِ نَحْو بَيت الْمُقَدّس انْصَرف بِوَجْهِهِ إِلَى الْكَعْبَة فَقَالَ السُّفَهَاء: مَا ولاهم عَن قبلتهم الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا
Bezzâr ve İbn Cerîr, Enes'ten nakletti, dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) dokuz veya on ay Beytü'l-Makdis tarafına namaz kıldı. Medine'de ayakta öğle namazını kılarken ve Beytü'l-Makdis tarafına iki rekât kılmışken yüzünü Kâbe'ye döndürdü. Bunun üzerine beyinsizler: 'Yönelmekte oldukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' dediler.
وَأخرج البُخَارِيّ عَن أنس قَالَ: لم يبْق مِمَّن صلى للقبلتين غَيْرِي
Buhârî, Enes'ten nakletti, dedi ki: İki kıbleye doğru namaz kılanlardan benden başka kimse kalmadı.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَأَبُو يعلى وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه كَانُوا يصلونَ نَحْو بَيت الْمُقَدّس فَلَمَّا نزلت هَذِه الْآيَة (فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) مر رجل من بني سَلمَة فناداهم وهم رُكُوع فِي صَلَاة الْفجْر نَحْو بَيت الْمُقَدّس أَلا إِن الْقبْلَة قد حولت إِلَى الْكَعْبَة مرَّتَيْنِ فمالوا كَمَا هم رُكُوع إِلَى الْكَعْبَة
Ebû Dâvûd Nâsih'inde, Ebû Ya'lâ ve Sünen'inde Beyhakī, Enes'ten nakletti ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashâbı Beytü'l-Makdis tarafına namaz kılıyorlardı. (فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام) “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” (el-Bakara suresi, 144. ayet) ayeti inince Benî Selime'den bir adam geçti ve sabah namazında Beytü'l-Makdis'e doğru rükû halindelerken onlara: 'Haberiniz olsun, kıble iki kere Kâbe'ye çevrildi!' diye seslendi. Onlar da oldukları gibi rükû halindeyken Kâbe'ye yöneldiler.
وَأخرج مَالك وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَالنَّسَائِيّ عَن الن عمر قَالَ: بَيْنَمَا النَّاس بقباء فِي صَلَاة الصُّبْح إِذْ جَاءَهُم آتٍ فَقَالَ إِن رَسُول الله ﷺ قد أنزل عَلَيْهِ اللَّيْلَة الْقُرْآن وَقد أَمر أَن يسْتَقْبل الْكَعْبَة فاستقبلوها وَكَانَت وجوهم إِلَى الشَّام فاستداروا إِلَى الْكَعْبَة
Mâlik, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve Nesâî, İbn Ömer'den nakletti, dedi ki: İnsanlar Kubâ'da sabah namazındayken bir gelen geldi ve: 'Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu gece Kur'an indirildi ve Kâbe'ye yönelmesi emredildi, siz de ona yönelin' dedi. Yüzleri Şam tarafına dönüktü; hemen Kâbe'ye doğru döndüler.
وَأخرج الوبير بن بكار فِي أَخْبَار الْمَدِينَة عَن عُثْمَان بن عبد الرَّحْمَن قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا قَامَ يُصَلِّي انْتظر أَمر الله فِي الْقبْلَة وَكَانَ يفعل أَشْيَاء لم يُؤمر بهَا وَلم ينْه عَنْهَا من فعل أهل الْكتاب فَبينا رَسُول الله ﷺ يُصَلِّي الظّهْر فِي مَسْجده قد صلى رَكْعَتَيْنِ إِذْ نزل عَلَيْهِ جِبْرِيل فَأَشَارَ لَهُ أنْ صل إِلَى الْبَيْت وَصلى جِبْرِيل إِلَى الْبَيْت وَأنزل الله (قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء فلنولينك قبْلَة ترضاها فول
Zübeyr b. Bekkâr Ahbâru'l-Medîne'de Osmân b. Abdirrahmân'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaza durduğunda kıble hususunda Allah'ın emrini beklerdi ve Ehl-i kitabın uygulamalarından kendisine emredilmeyen ve yasaklanmayan şeyleri yapardı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) mescidinde öğle namazını kılarken ve iki rekât kılmışken Cibrîl ona indi ve Beyt'e doğru namaz kılmasını işaret etti. Cibrîl de Beyt'e doğru namaz kıldı. Allah da: (قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء فلنولينك قبْلَة ترضاها فول
وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام وحيثما كُنْتُم فَوَلوا وُجُوهكُم شطره) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤)
وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام وحيثما كُنْتُم فَوَلوا وُجُوهكُم شطره) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin” (el-Bakara suresi, 144. ayet)
و (وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب ليعلمون أَنه الْحق من رَبهم وَمَا الله بغافل عَمَّا يعْملُونَ) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) قَالَ: فَقَالَ المُنَافِقُونَ: حن مُحَمَّد إِلَى أرضه وَقَومه وَقَالَ الْمُشْركُونَ: أَرَادَ مُحَمَّد أَن يجعلنا لَهُ قبْلَة ويجعلنا لَهُ وَسِيلَة وَعرف أَن ديننَا أهْدى من دينه
ve (وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب ليعلمون أَنه الْحق من رَبهم وَمَا الله بغافل عَمَّا يعْملُونَ) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٤) “Kendilerine kitap verilenler, muhakkak onun Rablerinden gelen bir hak olduğunu çok iyi bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir” (el-Bakara suresi, 144. ayet) [ayetlerini indirdi]. Dedi ki: Münafıklar: 'Muhammed toprağına ve kavmine özlem duydu' dediler. Müşrikler ise: 'Muhammed bizi kendisine kıble ve vesile kılmak istedi ve bizim dinimizin kendi dininden daha doğru olduğunu anladı' dediler.
وَقَالَ الْيَهُود للْمُؤْمِنين: مَا صرفكم إِلَى مَكَّة وترككم بِهِ الْقبْلَة قبْلَة مُوسَى وَيَعْقُوب والأنبياء وَالله إِن أَنْتُم إِلَّا تفتنون
Yahudiler de müminlere: 'Sizi Mekke'ye çeviren ve onunla Mûsâ'nın, Ya'kūb'un ve peygamberlerin kıblesini terk ettiren nedir? Vallahi siz ancak saptırılmaktasınız' dediler.
وَقَالَ الْمُؤْمِنُونَ: لقد ذهب منا قوم مَاتُوا مَا نَدْرِي أكنا نَحن وهم على قبْلَة أَو لَا قَالَ: فَأنْزل الله ﷿ فِي ذَلِك {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس مَا ولاهم عَن قبلتهم الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} إِلَى قَوْله {إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم}
Müminler de: 'Bizden birtakım kimseler öldü gitti; biz ve onlar doğru bir kıble üzere miydik yoksa değil miydik bilemiyoruz' dediler. Dedi ki: Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah bu hususta: {سَيَقُولُ السُّفَهَاء من النَّاس مَا ولاهم عَن قبلتهم الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “İnsanlardan bazı beyinsizler: 'Yönelmekte oldukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' diyecekler” [ayetinden] {إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم} “Şüphesiz Allah, insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir” kavline kadar indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله كَانَت الْقبْلَة فِيهَا بلَاء وتمحيص صلت الْأَنْصَار حَوْلَيْنِ قبل قدوم النَّبِي وَصلى نَبِي الله بعد قدومه الْمَدِينَة نَحْو بَيت الْمُقَدّس سِتَّة عشر شهرا ثمَّ وَجهه الله بعد ذَلِك إِلَى الْكَعْبَة الْبَيْت الْحَرَام فَقَالَ فِي ذَلِك قَائِلُونَ من النَّاس: مَا ولاهم عَن قبلتهم الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا لقد اشتاق الرجل إِلَى مولده قَالَ الله ﷿ {قل لله الْمشرق وَالْمغْرب يهدي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} وَقَالَ أنَاس من [] أنَاس: لقد صرفت الْقبْلَة إِلَى الْبَيْت الْحَرَام فَكيف أَعمالنَا الَّتِي عَملنَا فِي الْقبْلَة الأولى فَأنْزل الله (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٣) وَقد يَبْتَلِي الله عباده بِمَا شَاءَ من أمره الْأَمر بعد الْأَمر ليعلم من يطيعه مِمَّن يعصيه وكل ذَلِك مَقْبُول فِي دَرَجَات فِي الإِيمان بِاللَّه والاخلاص وَالتَّسْلِيم لقَضَاء الله
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den nakletti; dedi ki: Kıble [meselesinde] bir sınama ve arındırma vardı. Ensâr, Peygamber'in gelişinden önce iki yıl [oraya] namaz kıldı. Allah'ın Peygamberi de Medine'ye geldikten sonra on altı ay Beytü'l-Makdis tarafına namaz kıldı. Sonra Allah onu bundan sonra Kâbe'ye, Beyt-i Harâm'a yöneltti. İnsanlardan bazı söyleyenler bu konuda: 'Yönelmekte oldukları kıblelerinden onları çeviren nedir? Adam doğduğu yeri özledi' dediler. Aziz ve Celil olan Allah: {قل لله الْمشرق وَالْمغْرب يهدي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir” buyurdu. İnsanlardan birtakım kimseler de: 'Kıble Beyt-i Harâm'a çevrildi, peki ilk kıblede yaptığımız amellerimiz ne olacak?' dediler. Bunun üzerine Allah: (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ) “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” (el-Bakara suresi, 143. ayet) [ayetini] indirdi. Allah, kendisine itaat edeni isyan edenden ayırt edip bilmek için kullarını emrinden dilediği şeyle, emir üstüne emirle imtihan eder. Bunların hepsi Allah'a imandaki dereceler, ihlas ve Allah'ın kazasına teslimiyet bakımından makbuldür.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة عَن عمَارَة بن أَوْس الْأنْصَارِيّ قَالَ: صلينَا إِحْدَى صَلَاتي الْعشي فَقَامَ رجل على بَاب الْمَسْجِد وَنحن فِي الصَّلَاة فَنَادَى أَن الصَّلَاة قد وَجَبت نَحْو الْكَعْبَة فحوّل أَو انحرف أمامنا نَحْو الْكَعْبَة وَالنِّسَاء وَالصبيان
İbn Sa'd ve İbn Ebî Şeybe, Umâre b. Evs el-Ensârî'den nakletti, dedi ki: İkindi veya akşam namazlarından birini kılıyorduk. Biz namazdayken bir adam mescidin kapısında durdu ve namazın Kâbe tarafına farz kılındığını seslendi. Bunun üzerine imamımız, kadınlar ve çocuklar Kâbe tarafına döndü veya yöneldi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَزَّار عَن أنس بن مَالك قَالَ: جَاءَنَا مُنَادِي رَسُول الله ﷺ فَقَالَ إِن الْقبْلَة قد حوّلت إِلَى بَيت الله الْحَرَام وَقد صلى الإِمام رَكْعَتَيْنِ فاستداروا فصلوا الرَّكْعَتَيْنِ الْبَاقِيَتَيْنِ نَحْو الْكَعْبَة
İbn Ebî Şeybe ve Bezzâr, Enes b. Mâlik'ten nakletti, dedi ki: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) münadisi bize gelip: 'Kıble Allah'ın Beyt-i Harâm'ına çevrildi ve imam iki rekât kıldı' dedi. Onlar da döndüler ve kalan iki rekâtı Kâbe tarafına kıldılar.
وَأخرج ابْن سعد عَن مُحَمَّد بن عبد الله بن جحش قَالَ صليت الْقبْلَتَيْنِ مَعَ رَسُول الله ﷺ فصرفت الْقبْلَة إِلَى الْبَيْت وَنحن فِي صَلَاة الظّهْر فَاسْتَدَارَ رَسُول الله ﷺ بِنَا فاستدرنا مَعَه
İbn Sa'd, Muhammed b. Abdillâh b. Cahş'tan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte iki kıbleye doğru da namaz kıldım. Biz öğle namazındayken kıble Beyt'e çevrildi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizimle birlikte döndü, biz de onunla beraber döndük.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {يهدي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} قَالَ: يهْدِيهم إِلَى الْمخْرج من الشُّبُهَات والضلالات والفتن
İbn Ebî Hâtim, {يهدي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “O, dilediğini dosdoğru yola iletir” kavli hakkında Ebu'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: "Onları şüphelerden, sapkınlıklardan ve fitnelerden çıkış yoluna iletir."
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِنَّهُم - يَعْنِي أهل الْكتاب - لَا يحسدونا على شَيْء كَمَا يحسدونا على الْجُمُعَة الَّتِي هدَانَا الله لَهَا وَضَلُّوا عَنْهَا وعَلى الْقبْلَة الَّتِي هدَانَا الله لَهَا وَضَلُّوا عَنْهَا وعَلى قَوْلنَا خلف الإِمام آمين
Ahmed ve Sünen'inde Beyhakī, Âişe'den nakletti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Onlar -yani Ehl-i kitap- Allah'ın bizi hidayet ettiği ve kendilerinin saptığı Cuma [gününe], Allah'ın bizi hidayet ettiği ve kendilerinin saptığı kıbleye ve imamın arkasında 'Âmîn' deyişimize haset ettikleri kadar hiçbir şeye bize haset etmezler."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن عُثْمَان بن حنيف قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ قبل أَن يقدم من مَكَّة يَدْعُو النَّاس إِلَى الإِيمان بِاللَّه فِي تَصْدِيق بِهِ قولا وَعَملا والقبلة إِلَى بَيت الْمُقَدّس فَلَمَّا هَاجر إِلَيْنَا نزلت الْفَرَائِض وَنسخت الْمَدِينَة مَكَّة وَالْقَوْل فِيهَا وَنسخ الْبَيْت الْحَرَام بَيت الْمُقَدّس فَصَارَ الإِيمان قولا وَعَملا
Taberânî, Osmân b. Huneyf'ten nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'den gelmeden önce insanları söz ve amel bakımından O'nu tasdik etmek üzere Allah'a imana davet ediyordu ve kıble Beytü'l-Makdis'e idi. Bize hicret edince farzlar indi; Medine Mekke'yi ve oradaki sözü neshetti, Beyt-i Harâm da Beytü'l-Makdis'i neshetti. Böylece iman söz ve amel haline geldi.
وَأخرج الْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ عَن عَمْرو بن عَوْف قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُول الله ﷺ حِين قدم الْمَدِينَة فصلى نَحْو بَيت الْمُقَدّس سَبْعَة عشر شهرا ثمَّ حولت إِلَى الْكَعْبَة
Bezzâr ve Taberânî, Amr b. Avf'tan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde onunla beraberdik; on yedi ay Beytü'l-Makdis tarafına namaz kıldı, sonra [kıble] Kâbe'ye çevrildi.
قَوْله تَعَالَى: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا وَمَا جعلنَا الْقبْلَة الَّتِي كنت عَلَيْهَا إِلَّا لنعلم من يتبع الرَّسُول مِمَّن يَنْقَلِب على عَقِبَيْهِ وَإِن كَانَت لكبيرة إِلَّا على الَّذين هدى الله وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم
Yüce Allah'ın şu kavli: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا ۗ وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ ۚ وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ ۗ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ} “İşte böylece, insanlara şahit olasınız ve Peygamber de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de ancak Peygamber'e uyanı iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye tayin ettik. Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah, insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَصَححهُ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان والإِسماعيلي فِي صَحِيحه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي سعيد عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} قَالَ: عدلا
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Tirmizî, Nesâî -ve bunu sahih kabul etti-, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Sahîh'inde İsmâîlî ve Hâkim -ve bunu sahih kabul etti-, {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli hakkında Ebû Saîd'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; "Adil [bir ümmet]" buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} قَالَ: عدلا
İbn Cerîr, {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli hakkında Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den nakletti; "Adil [bir ümmet]" buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس جَعَلْنَاكُمْ {أمة وسطا} قَالَ: جعلكُمْ أمة عدلا
İbn Cerîr İbn Abbâs'tan nakletti: Sizi {أمة وسطا} “vasat bir ümmet” [kıldık] [hakkında]; "Sizi adil bir ümmet kıldı" dedi.
وَأخرج ابْن سعد عَن الْقَاسِم بن عبد الرَّحْمَن قَالَ: قَالَ رجل لِابْنِ عمر: من أَنْتُم قَالَ: مَا تَقولُونَ قَالَ: نقُول إِنَّكُم سبط وَتقول إِنَّكُم وسط
İbn Sa'd, Kāsım b. Abdirrahmân'dan nakletti, dedi ki: Bir adam İbn Ömer'e: 'Siz kimsiniz?' dedi. [İbn Ömer]: 'Siz ne diyorsunuz?' dedi. [Adam]: 'Biz sizin bir Sıbt olduğunuzu söylüyoruz, siz de vasat (orta/hayırlı bir ümmet) olduğunuzu söylüyorsunuz' dedi.
فَقَالَ: سُبْحَانَ الله
Bunun üzerine: 'Sübhânallah!' dedi,
إِنَّمَا السبط فِي بني إِسْرَائِيل وَالْأمة الْوسط أمة مُحَمَّد جَمِيعًا
'Sıbt ancak İsrâiloğulları'ndadır; vasat ümmet ise Muhammed'in bütün ümmetidir.'
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير والن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي سعيد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يدعى نوح يَوْم الْقِيَامَة فَيُقَال لَهُ: هَل بلغت فَيَقُول: نعم
Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakī, Ebû Saîd'den nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde Nûh çağrılır ve ona: 'Tebliğ ettin mi?' denilir. O da: 'Evet' der."
فيدعو قومه فَيُقَال لَهُم: هَل بَلغَكُمْ فَيَقُولُونَ: مَا أَتَانَا من نَذِير وَمَا أَتَانَا من أحد
[Bunun üzerine] kavmi çağrılır ve onlara: "O size tebliğ etti mi?" denilir. Onlar da: "Bize hiçbir uyarıcı gelmedi ve bize hiç kimse gelmedi" derler.
فَيُقَال لنوح: من يشْهد لَك فَيَقُول: مُحَمَّد وَأمته فَذَلِك قَوْله {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} قَالَ: وَالْوسط الْعدْل فتدعون فتشهدون لَهُ بالبلاغ وَأشْهد عَلَيْكُم
Nûh'a: "Sana kim şahitlik eder?" denilir. O da: "Muhammed ve ümmeti" der. İşte {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli budur. [Allah Resûlü] buyurdu ki: "Vasat, adildir. Siz çağrılırsınız ve onun tebliğ ettiğine şahitlik edersiniz, ben de size şahit olurum."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن أبي سعيد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَجِيء النَّبِي يَوْم الْقِيَامَة وَمَعَهُ الرجل وَالنَّبِيّ وَمَعَهُ الرّجلَانِ وَأكْثر من ذَلِك فيدعى قومه فَيُقَال لَهُم: هَل بَلغَكُمْ هَذَا فَيَقُولُونَ: لَا
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Nesâî, İbn Mâce ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakī, Ebû Saîd'den nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde peygamber, yanında bir adamla gelir; peygamber [vardır] yanında iki adamla gelir ve bundan daha fazlasıyla [gelen de olur]. Bunun üzerine kavmi çağrılır ve onlara: 'Bu [peygamber] size tebliğ etti mi?' denilir. Onlar da: 'Hayır' derler."
فَيُقَال لَهُ: هَل بلغت قَوْمك فَيَقُول: نعم
Ona: "Kavmine tebliğ ettin mi?" denilir. O da: "Evet" der.
فَيُقَال لَهُ: من يشْهد لَك فَيَقُول: مُحَمَّد وَأمته
Ona: "Sana kim şahitlik eder?" denilir. O da: "Muhammed ve ümmeti" der.
فيدعى مُحَمَّد وَأمته
Bunun üzerine Muhammed ve ümmeti çağrılır.
فَيُقَال لَهُم: هَل بلغ هَذَا قومه فَيَقُولُونَ: نعم
Onlara: "Bu [peygamber] kavmine tebliğ etti mi?" denilir. Onlar da: "Evet" derler.
فَيُقَال: وَمَا علمكُم فَيَقُولُونَ: جَاءَنَا نَبينَا فَأخْبرنَا أَن الرُّسُل قد بلغُوا
[Onlara]: "Bunu nereden biliyorsunuz?" denilir. Onlar da: "Bize Peygamberimiz geldi ve peygamberlerin tebliğ ettiklerini bize haber verdi" derler.
فَذَلِك قَوْله {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} قَالَ: عدلا {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا}
İşte {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} “İşte böylece sizi vasat” -[Resûlullah]: 'Adil' [dedi]- “bir ümmet kıldık” {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا} “insanlara şahit olasınız ve Peygamber de size şahit olsun diye” kavli budur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر بن عبد الله عَن النَّبِي ﷺ قَالَ أَنا وَأمتِي يَوْم الْقِيَامَة على كوم مشرفين على الْخَلَائق مَا من النَّاس أحد إِلَّا ودّ أَنه منا وَمَا من نَبِي كذبه قومه إِلَّا وَنحن نشْهد أَنه بلغ رِسَالَة ربه
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Câbir b. Abdillâh'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde ben ve ümmetim yüksek bir tepe üzerinde yaratılmışlara yukarıdan bakar durumda olacağız. İnsanlardan hiç kimse yoktur ki bizden olmayı temenni etmesin. Kavmi tarafından yalanlanan hiçbir peygamber yoktur ki biz onun Rabb'inin risaletini tebliğ ettiğine şahitlik etmeyelim."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي سعيد فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} بِأَن الرُّسُل قد بلغُوا {وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا} بِمَا عملتم
İbn Cerîr, {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} “İşte böylece insanlara şahit olasınız diye sizi vasat bir ümmet kıldık” -peygamberlerin tebliğ ettiklerine dair- {وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا} “ve Peygamber de size şahit olsun diye” -yaptıklarınıza dair- [kavli] hakkında Ebû Saîd'den nakletti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن جَابر قَالَ شهد رَسُول الله ﷺ جَنَازَة فِي بني سَلمَة وَكنت إِلَى جَانِبه فَقَالَ بَعضهم: وَالله يَا رَسُول الله لنعم الْمَرْء
İbnü'l-Münzir ve Hâkim -ve bunu sahih kabul etti- Câbir'den nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Selime'de bir cenazede hazır bulundu, ben de onun yanındaydım. Onlardan bazıları: "Vallahi ey Allah'ın Resûlü, ne iyi bir kimseydi!" dedi.
كَانَ لقد كَانَ عفيفاً مُسلما وأثنوا عَلَيْهِ خيرا
"O iffetli bir Müslümandı" dediler ve onu hayırla övdüler.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَنْت الَّذِي تَقول فَقَالَ: يَا رَسُول الله بدا لنا وَالله أعلم بالسرائر
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Bunu sen mi söylüyorsun?" buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü, bize görünen budur; gizli olanı ise en iyi Allah bilir" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: وَجَبت
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Vacip oldu (kesinleşti)" buyurdu.
قَالَ: وَكُنَّا مَعَه فِي جَنَازَة رجل من بني حَارِثَة أَو من بني عبد الْأَشْهَل فَقَالَ رجل: بئس الْمَرْء مَا علمنَا أَن كَانَ لفظا غليظاً أَن كَانَ
[Câbir] dedi ki: Onunla birlikte Benî Hârise'den veya Benî Abdileşhel'den bir adamın cenazesinde bulunuyorduk. Bir adam: "Ne kötü adamdı! Bildiğimiz kadarıyla kaba ve sert biriydi" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَنْت الَّذِي تَقول فَقَالَ: يَا رَسُول الله الله أعلم بالسرائر فَأَما الَّذِي بدا لنا مِنْهُ فَذَاك
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Bunu sen mi söylüyorsun?" buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü, gizli olanı en iyi Allah bilir. Ancak bize ondan görünen buydu" dedi.
فَقَالَ: وَجَبت ثمَّ تَلا رَسُول الله {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس}
Bunun üzerine: "Vacip oldu (kesinleşti)" buyurdu, sonra Resûlullah {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} “İşte böylece insanlara şahit olasınız diye sizi vasat bir ümmet kıldık” [ayetini] okudu.
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أنس قَالَ: مروا بِجنَازَة فأثني عَلَيْهِ خير فَقَالَ النَّبِي ﷺ وَجَبت وَجَبت وجيت وَمر بِجنَازَة فأثني عَلَيْهِ بشر فَقَالَ النَّبِي ﷺ: وَجَبت وَجَبت فَسَأَلَهُ عمر
Tayâlisî, Ahmed, Buhârî, Müslim, Nesâî ve Nevâdiru'l-Usûl'de el-Hakîm et-Tirmizî, Enes'ten nakletti, dedi ki: Bir cenaze ile geçtiler ve o hayırla övüldü. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu" buyurdu. Başka bir cenaze ile geçildi ve o kötülükle anıldı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Vacip oldu, vacip oldu" buyurdu. Ömer ona [bunun sebebini] sordu.
فَقَالَ: من أثنيتم عَلَيْهِ خيرا وَجَبت لَهُ الْجنَّة وَمن أثنيتم عَلَيْهِ شرا وَجَبت لَهُ النَّار أَنْتُم شُهَدَاء الله فِي الأَرْض أَنْتُم شُهَدَاء الله فِي الأَرْض أَنْتُم شُهَدَاء الله فِي الأَرْض
Şöyle buyurdu: "Kimi hayırla överseniz ona cennet vacip olur; kimi de kötülükle anarsanız ona cehennem vacip olur. Sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz, sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz, sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz."
زَاد الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس}
el-Hakîm et-Tirmizî şunu ekledi: Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} “İşte böylece insanlara şahit olasınız diye sizi vasat bir ümmet kıldık” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن عمر
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Tirmizî ve Nesâî, Ömer'den nakletti:
أَنه مرت بِهِ جَنَازَة فأثني على صَاحبهَا خير فَقَالَ: وَجَبت وَجَبت ثمَّ مر بِأُخْرَى فأثني شَرّ فَقَالَ عمر: وَجَبت
Yanından bir cenaze geçti ve sahibi hayırla övüldü. Bunun üzerine: "Vacip oldu, vacip oldu" dedi. Sonra başka bir cenaze geçti ve kötülükle anıldı. Ömer: "Vacip oldu" dedi.
فَقَالَ أَبُو الْأسود: وَمَا وَجَبت قَالَ: قلت كَمَا قَالَ رَسُول الله ﷺ أَيّمَا مُسلم شهد لَهُ أَرْبَعَة بِخَير أدله الله الْجنَّة
Ebü'l-Esved: "Vacip olan nedir?" dedi. [Ömer]: "Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylediği gibi söyledim: 'Hangi Müslüman hakkında dört kişi hayırla şahitlik ederse Allah onu cennete girdirir' [buyurmuştu]" dedi.
فَقُلْنَا: وَثَلَاثَة
Biz: "Ya üç kişi?" dedik.
فَقَالَ: وَثَلَاثَة
"Üç kişi de" dedi.
فَقُلْنَا: وَاثْنَانِ
Biz: "Ya iki kişi?" dedik.
فَقَالَ: وَاثْنَانِ وَلم نَسْأَلهُ عَن الْوَاحِد
"İki kişi de" dedi. Ona bir kişiyi ise sormadık.
وَأخرج أَحْمد وَابْن ماجة وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَغوِيّ وَالْحَاكِم فِي الكنى وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الافراد وَالْحَاكِم فِي الْمُسْتَدْرك وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي زُهَيْر الثَّقَفِيّ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ بالبناوة يَقُول يُوشك أَن تعلمُوا خياركم من شِرَاركُمْ
Ahmed, İbn Mâce, Taberânî, Begavî, el-Künâ'da Hâkim, el-Efrâd'da Dârekutnî, el-Müstedrek'te Hâkim ve Sünen'inde Beyhakī, Ebû Züheyr es-Sekafî'den nakletti, dedi ki: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Nebâve'de şöyle derken işittim: "Hayırlılarınızı şerlilerinizden bilip ayırt etmeniz yakındır."
قَالَ: بِمَ يَا رَسُول الله قَالَ: بالثناء الْحسن وَالثنَاء السيء أَنْتُم شُهَدَاء الله فِي الأَرْض
[Biri]: "Neyle ey Allah'ın Resûlü?" dedi. [Allah Resûlü]: "Güzel övgü ve kötü anma ile. Sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz" buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ أُتِي النَّبِي ﷺ بِجنَازَة يُصَلِّي عَلَيْهَا فَقَالَ النَّاس: نعم الرجل
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den nakletti, dedi ki: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazını kıldırması için bir cenaze getirildi. İnsanlar: "Ne iyi adamdı!" dediler.
فَقَالَ النَّبِي ﷺ: وَجَبت
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Vacip oldu" buyurdu.
وأوتي بِجنَازَة أُخْرَى فَقَالَ النَّاس: بئس الرجل
Başka bir cenaze getirildi. İnsanlar: "Ne kötü adamdı!" dediler.
فَقَالَ: وَجَبت
[Allah Resûlü]: "Vacip oldu" buyurdu.
قَالَ أبي بن كَعْب: مَا قَوْلك فَقَالَ: قَالَ تَعَالَى {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس}
Übey b. Ka'b: "Bu sözünün anlamı nedir?" dedi. [Allah Resûlü]: "Yüce [Allah] {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} “insanlara şahit olasınız diye” buyurdu" dedi.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو يعلى وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان والضياء فِي المختارة عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: مَا من مُسلم يَمُوت فَتشهد لَهُ أَرْبَعَة من أهل أَبْيَات جِيرَانه الأدنين أَنهم لَا يعلمُونَ مِنْهُ لَا خيرا إِلَّا قَالَ الله: قد قبلت شهادتكم فِيهِ وغفرت لَهُ مَا لَا تعلمُونَ
Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, Hâkim, el-Hilye'de Ebû Nuaym, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī ve el-Muhtâre'de Ziyâ, Enes'ten nakletti; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Ölen ve en yakın komşu evlerinden dört kişinin kendisi hakkında hayırdan başka bir şey bilmediklerine şahitlik ettiği hiçbir Müslüman yoktur ki Allah şöyle buyurmasın: 'Onun hakkındaki şahitliğinizi kabul ettim ve sizin bilmediğiniz şeyleri de bağışladım.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وهناد وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ عَن سَلمَة بن الْأَكْوَع قَالَ مر على النَّبِي ﷺ بِجنَازَة رجل من الْأَنْصَار فأثني عَلَيْهَا خيرا فَقَالَ: وَجَبت
İbn Ebî Şeybe, Hennâd, İbn Cerîr ve Taberânî, Seleme b. el-Ekva'dan nakletti, dedi ki: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanından Ensâr'dan bir adamın cenazesiyle geçildi ve o hayırla övüldü. Bunun üzerine: "Vacip oldu" buyurdu.
ثمَّ مر عَلَيْهِ بِجنَازَة أُخْرَى فأثني عَلَيْهَا دون ذَلِك فَقَالَ: وَجَبت
Sonra yanından başka bir cenaze ile geçildi ve bundan daha aşağı bir şekilde anıldı. Bunun üzerine: "Vacip oldu" buyurdu.
فَقَالَ: يَا رَسُول الله وَمَا وَجَبت قَالَ: الْمَلَائِكَة شُهُود الله فِي السَّمَاء وَأَنْتُم شُهُود الله فِي الأَرْض
[Seleme]: "Ey Allah'ın Resûlü, vacip olan nedir?" dedi. [Allah Resûlü]: "Melekler gökte Allah'ın şahitleridir, sizler de yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz" buyurdu.
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا من مُسلم يَمُوت فَيشْهد لَهُ رجلَانِ من جِيرَانه الأدنين فَيَقُولَانِ اللَّهُمَّ لَا نعلم إِلَّا خيرا إِلَّا قَالَ الله للْمَلَائكَة: اشْهَدُوا أَنِّي قد قبلت شَهَادَتهمَا وغفرت مَا لَا يعلمَانِ
Hatîb Târîh'inde Enes'ten nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Ölen ve en yakın komşularından iki kişinin kendisi hakkında: 'Allah'ım, biz [onun hakkında] hayırdan başka bir şey bilmiyoruz' diyerek şahitlik ettiği hiçbir Müslüman yoktur ki Allah meleklere şöyle buyurmasın: 'Şahit olun ki ben onların ikisinin şahitliğini kabul ettim ve onların bilmediklerini de bağışladım.'"
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب قَالَ: أَعْطَيْت هَذِه الْأمة ثَلَاث خِصَال لم يُعْطهَا إِلَّا الْأَنْبِيَاء كَانَ النَّبِي يُقَال لَهُ: بلغ وَلَا حرج وَأَنت شَهِيد على قَوْمك وادع اجبك
Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ka'b'dan nakletti, dedi ki: Bu ümmete, peygamberlerden başkasına verilmeyen üç haslet verilmiştir: Peygambere 'Tebliğ et, [sana] bir güçlük yoktur; sen kavmine şahitsin; dua et, sana icabet edeyim' denilirdi.
وَقل لهَذِهِ الْأمة (مَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج) (الْحَج الْآيَة ٧٨) وَقَالَ {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} وَقَالَ (ادْعُونِي أَسْتَجِب لكم) (غَافِر الْآيَة ٦٠)
Bu ümmete de (مَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج) (Hac Suresi, 78. ayet) [“Dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi”], {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} “insanlara şahit olasınız diye” ve (ادْعُونِي أَسْتَجِب لكم) (Gāfir Suresi, 60. ayet) [“Bana dua edin, size icabet edeyim”] denildi.
وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن أسلم أَن الْأُمَم يَقُولُونَ يَوْم الْقِيَامَة: وَالله لقد كَادَت هَذِه الْأمة أَن يَكُونُوا أَنْبيَاء كلهم لما يرَوْنَ الله أَعْطَاهُم
İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den nakletti: Ümmetler kıyamet gününde, Allah'ın bu ümmete verdiklerini gördüklerinde şöyle derler: "Vallahi neredeyse bu ümmetin hepsi peygamber olacakmış!"
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَابْن جرير عَن حبَان بن أبي جبلة يسْندهُ إِلَى رَسُول الله ﷺ قَالَ إِذا جمع الله عباده يَوْم الْقِيَامَة كَانَ أول من يدعى إسْرَافيل فَيَقُول لَهُ ربه: مَا فعلت فِي عهدي هَل بلغت عهدي فَيَقُول: نعم رب قد بلغته جِبْرِيل
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de ve İbn Cerîr, Habbân b. Ebî Cebele'den -onu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) isnad ederek- nakletti; şöyle buyurdu: "Allah kıyamet gününde kullarını topladığı zaman ilk çağrılacak olan İsrâfîl'dir. Rabbi ona: 'Ahdim konusunda ne yaptın, ahdimi tebliğ ettin mi?' buyurur. O da: 'Evet Rabbim, onu Cibrîl'e tebliğ ettim' der."
فيدعى جِبْرِيل فَيُقَال: هَل بلغك إسْرَافيل عهدي فَيَقُول: نعم
Bunun üzerine Cibrîl çağrılır ve: "İsrâfîl sana ahdimi tebliğ etti mi?" denilir. O da: "Evet" der.
فيخلى عَن إسْرَافيل وَيَقُول لجبريل: هَل بلغت عهدي فَيَقُول: نعم قد بلغت الرُّسُل فَتُدْعَى الرُّسُل فَيُقَال لَهُم: هَل بَلغَكُمْ جِبْرِيل عهدي فَيَقُولُونَ: نعم
Böylece İsrâfîl serbest bırakılır ve Cibrîl'e: "Ahdimi tebliğ ettin mi?" denilir. O da: "Evet, peygamberlere tebliğ ettim" der. Bunun üzerine peygamberler çağrılır ve onlara: "Cibrîl size ahdimi tebliğ etti mi?" denilir. Onlar da: "Evet" derler.
فيخلى جِبْرِيل ثمَّ يُقَال للرسل: هَل بَلغْتُمْ عهدي فَيَقُولُونَ: نعم بلغناه الْأُمَم
Böylece Cibrîl serbest bırakılır, sonra peygamberlere: "Ahdimi tebliğ ettiniz mi?" denilir. Onlar da: "Evet, onu ümmetlere tebliğ ettik" derler.
فَتُدْعَى
Bunun üzerine çağrılır:
الْأُمَم فَيُقَال لَهُم: هَل بلغتكم الرُّسُل عهدي فَمنهمْ المكذب وَمِنْهُم الْمُصدق
Ümmetler... Ve onlara: "Peygamberler size ahdimi tebliğ etti mi?" denilir. Onlardan kimi yalanlar, kimi de tasdik eder.
فَتَقول الرُّسُل: إِن لنا عَلَيْهِم شُهَدَاء
Peygamberler de: "Bizim onlar aleyhine şahitlerimiz vardır" derler.