فَيَقُول: من فَيَقُولُونَ: أمة مُحَمَّد
[Allah]: "Kimdir?" buyurur. Onlar: "Muhammed'in ümmetidir" derler.
فَتُدْعَى أمة مُحَمَّد فَيُقَال لَهُم: أتشهدون أَن الرُّسُل قد بلغت الْأُمَم فَيَقُولُونَ: نعم
Bunun üzerine Muhammed'in ümmeti çağrılır ve onlara: "Peygamberlerin ümmetlere tebliğ ettiğine şahitlik eder misiniz?" denilir. Onlar da: "Evet" derler.
فَتَقول الْأُمَم: يَا رَبنَا كَيفَ يشْهد علينا من لم يدركنا فَيَقُول الله: كَيفَ تَشْهَدُون عَلَيْهِم وَلم تدركوهم فَيَقُولُونَ: يَا رَبنَا أرْسلت إِلَيْنَا رَسُولا وأنزلت علينا كتابا وقصصت علينا فِيهِ أَن قد بلغُوا فنشهد بِمَا عهِدت إِلَيْنَا
Bunun üzerine ümmetler: "Ey Rabbimiz! Bize yetişmeyen [bizi görmeyen] kimseler aleyhimize nasıl şahitlik eder?" derler. Allah: "Siz kendilerine yetişmediğiniz halde onlar aleyhine nasıl şahitlik ediyorsunuz?" buyurur. Onlar da: "Ey Rabbimiz! Sen bize bir elçi gönderdin, bize bir Kitap indirdin ve onda onların tebliğ ettiklerini bize anlattın; biz de bize bildirdiğin şeyle şahitlik ediyoruz" derler.
فَيَقُول الرب: صدقُوا فَذَلِك قَوْله {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} وَالْوسط الْعدْل {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا}
Rab: "Doğru söylediler" buyurur. İşte O'nun; {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا} “İşte böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” -vasat, adil demektir- {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا} “insanlara şahit olasınız, Peygamber de size şahit olsun diye” buyruğu budur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق أبي الْعَالِيَة عَن أبي بن كَعْب فِي الْآيَة قَالَ {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} يَوْم الْقِيَامَة كَانُوا شُهَدَاء على قوم نوح وعَلى قوم هود وعَلى قوم صَالح وعَلى قوم شُعَيْب وَعِنْدهم أَن رسلهم بلغتهم وَأَنَّهُمْ كذبُوا رسلهم
İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye yoluyla Übey b. Ka'b'dan bu ayet hakkında nakletti; o şöyle dedi: {لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس} “insanlara şahit olasınız diye”; kıyamet gününde Nûh kavmine, Hûd kavmine, Sâlih kavmine ve Şuayb kavmine şahit olurlar. Onların yanında, peygamberlerinin onlara tebliğ ettiği ve kendilerinin ise peygamberlerini yalanladıkları [bilgisi] vardır.
قَالَ أَبُو الْعَالِيَة: وَهِي فِي قِرَاءَة أبي (لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس يَوْم الْقِيَامَة)
Ebü'l-Âliye dedi ki: Bu, Übey'in kıraatinde (لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس يَوْم الْقِيَامَة) [“Kıyamet gününde insanlara şahit olasınız diye”] şeklindedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء فِي قَوْله {وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا} قَالَ: يشْهد أَنهم قد آمنُوا بِالْحَقِّ إِذْ جَاءَهُم وقبلوه وَصَدقُوا بِهِ
İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan O'nun {وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا} “ve Peygamber de size şahit olsun” buyruğu hakkında nakletti, dedi ki: [Peygamber], kendilerine hak geldiğinde ona iman ettiklerine, onu kabul edip tasdik ettiklerine şahitlik eder.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: يَأْتِي النَّبِي ﷺ بِإِذْنِهِ لَيْسَ مَعَه أحد فَتشهد لَهُ أمة مُحَمَّد أَنه قد بَلغهُمْ
Abd b. Humeyd, Ubeyd b. Umeyr'den nakletti, dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) izniyle gelir, yanında kimse bulunmaz; Muhammed'in ümmeti onun kendilerine tebliğ ettiğine şahitlik eder.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: يُقَال: يَا نوح قد بلغت قَالَ: نعم يَا رب
Abd b. Humeyd, İkrime'den nakletti, dedi ki: [Şöyle] denilir: "Ey Nûh, tebliğ ettin mi?" O: "Evet Rabbim" der.
قَالَ: فَمن يشْهد لَك قَالَ: رب أَحْمد وَأمته
[Rab]: "Sana kim şahitlik eder?" buyurur. O da: "Rabbim! Ahmed ve onun ümmeti" der.
قَالَ: فَكلما دعِي نَبِي كذبه قومه شهِدت لَهُ هَذِه الْأمة بالبلاغ فَإِذا سَأَلَ عَن هَذِه الْأمة لم يسْأَل عَنْهَا إِلَّا نبيها
Dedi ki: Kavminin yalanladığı bir peygamber her çağrıldığında, bu ümmet onun tebliğ ettiğine şahitlik eder. Bu ümmet hakkında sorulduğunda ise ancak onun peygamberine sorulur.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن حبَان بن أبي جبلة قَالَ: بَلغنِي أَن ترفع أمة مُحَمَّد على كوم بَين يَدي الله تشهد للرسل على أممها بالبلاغ فَإِنَّمَا يشْهد مِنْهُم يَوْمئِذٍ من لم يكن فِي قلبه أحنة على أَخِيه الْمُسلم
Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de Habbân b. Ebî Cebele'den nakletti, dedi ki: Bana ulaştığına göre Muhammed'in ümmeti Allah'ın huzurunda bir tepe üzerine yükseltilir ve peygamberler lehine kendi ümmetlerine karşı tebliğde bulunduklarına şahitlik eder. O gün onlardan ancak kalbinde müslüman kardeşine karşı kin bulunmayan kimse şahitlik eder.
وَأخرج مُسلم وَأَبُو دلود والحكيم التِّرْمِذِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: قَالَ رَسُول الله لَا يكون اللعانون شُهَدَاء وَلَا شُفَعَاء يَوْم الْقِيَامَة
Müslim, Ebû Dâvûd ve Hakîm et-Tirmizî, Ebü'd-Derdâ'dan nakletti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: "Çokça lanet edenler kıyamet gününde ne şahit ne de şefaatçi olurlar."
وَأما قَوْله تَعَالَى {وَمَا جعلنَا الْقبْلَة الَّتِي كنت عَلَيْهَا} الْآيَة أخرج ابْن جرير عَن عَطاء فِي قَوْله {وَمَا جعلنَا الْقبْلَة الَّتِي كنت عَلَيْهَا} قَالَ:
Yüce Allah'ın {وَمَا جعلنَا الْقبْلَة الَّتِي كنت عَلَيْهَا} “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi kılmadık...” ayetine gelince; İbn Cerîr, Atâ'dan O'nun {وَمَا جعلنَا الْقبْلَة الَّتِي كنت عَلَيْهَا} “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi kılmadık” buyruğu hakkında nakletti, dedi ki:
يَعْنِي بَيت الْمُقَدّس {إِلَّا لنعلم من يتبع الرَّسُول} قَالَ: يبتليهم ليعلم من يسلم لأَمره
Beyt-i Makdis'i kastetmektedir; {إِلَّا لنعلم من يتبع الرَّسُول} “ancak Peygamber'e uyanı bilmemiz (ayırt etmemiz) için” buyruğu hakkında ise şöyle dedi: O'nun emrine kimin teslim olacağını bilmek için onları sınamaktadır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا لنعلم} قَالَ: إِلَّا لنميز أهل الْيَقِين من أهل الشَّك {وَإِن كَانَت لكبيرة} يَعْنِي تحويلها على أهل الشَّك والريب
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakī, İbn Abbâs'tan O'nun {إِلَّا لنعلم} “ancak bilmemiz için” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Şüphe ehlinden yakîn ehlini ayırt etmemiz için demektir. {وَإِن كَانَت لكبيرة} “Ve bu elbette çok ağır geldi” buyruğu ise, onun [kıblenin] çevrilmesinin şüphe ve tereddüt ehline [ağır geldiği] anlamına gelir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج قَالَ: بَلغنِي أَن أُنَاسًا من الَّذين أَسْلمُوا رجعُوا فَقَالُوا مرّة هَهُنَا وَمرَّة هَهُنَا
İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Bana ulaştığına göre, müslüman olan insanlardan bazıları dönüp [irtidat edip]: "Bir defa buraya, bir defa şuraya!" dediler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِن كَانَت لكبيرة} يَقُول: مَا أَمر بِهِ من التحوّل إِلَى الْكَعْبَة من بَيت الْمُقَدّس
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den O'nun {وَإِن كَانَت لكبيرة} “Ve bu elbette çok ağır geldi” buyruğu hakkında nakletti; şöyle demektedir: Beyt-i Makdis'ten Kâbe'ye dönülmesinin emredilmesidir.
وَأخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَالطَّيَالِسِي وَأحمد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما وَجه رَسُول الله ﷺ إِلَى الْقبْلَة قَالُوا: يَا رَسُول الله فَكيف بالذين مَاتُوا وهم يصلونَ إِلَى بَيت الْمُقَدّس فَأنْزل الله {وَمَا كَانَ الله لِيُضيع أَيْمَانكُم}
Vekî', Feryâbî, Tayâlisî, Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân, Taberânî ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıbleye [Kâbe'ye] yöneltilince: "Ey Allah'ın Resulü! Beyt-i Makdis'e doğru namaz kılarak vefat etmiş olanların durumu ne olacak?" dediler. Bunun üzerine Allah {وَمَا كَانَ الله لِيُضيع أَيْمَانكُم} “Allah imanlarınızı zayi edecek değildir” ayetini indirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْبَراء بن عَازِب فِي قَوْله {وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ} قَالَ: صَلَاتكُمْ نَحْو بَيت الْمُقَدّس
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Berâ b. Âzib'den O'nun {وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ} “Allah imanlarınızı zayi edecek değildir” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Beyt-i Makdis tarafına kıldığınız namazınızdır."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ} يَقُول: صَلَاتكُمْ اليت صليتم من قبل أَن تكون الْقبْلَة وَكَانَ الْمُؤْمِنُونَ قد أشفقوا على من صلى مِنْهُم أَن لايقبل صلَاتهم
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan O'nun {وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ} “Allah imanlarınızı zayi edecek değildir” buyruğu hakkında nakletti; şöyle demektedir: Kıble [değişimi] olmadan önce kılmış olduğunuz namazınızdır. Müminler, kendilerinden namaz kılıp vefat edenlerin namazlarının kabul olunmamasından endişe etmişlerdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {رؤوف} قَالَ: يرأف بكم
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den O'nun {رؤوف} “Rauf'tur (çok şefkatlidir)” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Size çok şefkat gösterir.
قَوْله تَعَالَى: قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء فلنولينك قبْلَة ترضاها فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام وَحَيْثُ كُنْتُم فَوَلوا وُجُوهكُم شطره وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب ليعلمون أَنه الْحق من رَبهم وَمَا الله بغافل عَمَّا يعماون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: [Biz] senin yüzünün semada dönüp durduğunu muhakkak görüyoruz. Seni mutlaka hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin. Şüphesiz kendilerine Kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu kesinlikle bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir.
أخرج ابْن ماجة عَن الْبَراء قَالَ صلينَا مَعَ رَسُول الله ﷺ نَحْو بَيت الْمُقَدّس ثَمَانِيَة
İbn Mâce, Berâ'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Beyt-i Makdis tarafına on sekiz
عشر شهرا وصرفت الْقبْلَة إِلَى الْكَعْبَة بعد دُخُوله الْمَدِينَة بشهرين وَكَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا صلى إِلَى بَيت الْمُقَدّس أَكثر تقلب وَجهه فِي السَّمَاء وَعلم الله من قلب نبيه أَنه يهوى الْكَعْبَة فَصَعدَ جِبْرِيل فَجعل رَسُول الله ﷺ يتبعهُ بَصَره وَهُوَ يصعد بَين السَّمَاء وَالْأَرْض ينظر مَا يَأْتِيهِ بِهِ فَأنْزل الله {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء} الْآيَة
ay namaz kıldık. Kıble, onun Medine'ye girişinden iki ay sonra Kâbe'ye çevrildi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt-i Makdis'e doğru namaz kıldığında yüzünü semaya çokça çevirirdi. Allah da Peygamberinin kalbinden Kâbe'yi arzuladığını biliyordu. Cibrîl yukarı çıktı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), sema ile yer arasında yükselen Cibrîl'in kendisine ne getireceğini görmek için gözleriyle onu takip etmeye başladı. Bunun üzerine Allah: {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء} “[Biz] senin yüzünün semada dönüp durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayetini indirdi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: يَا جِبْرِيل كَيفَ حَالنَا فِي صَلَاتنَا إِلَى بَيت الْمُقَدّس فَأنْزل الله (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٣)
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ey Cibrîl! Beyt-i Makdis'e kıldığımız namazımızdaki halimiz ne olacak?" buyurdu. Bunun üzerine Allah (وَمَا كَانَ الله لِيُضيع إيمَانكُمْ) (Bakara Suresi, 143. ayet) [“Allah imanlarınızı zayi edecek değildir”] ayetini indirdi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن معَاذ بن جبل قَالَ صلى رَسُول الله ﷺ بعد أَن قدم الْمَدِينَة إِلَى بَيت الْمُقَدّس سَبْعَة عشر شهرا ثمَّ أنزل الله أَنه يَأْمُرهُ فِيهَا بالتحوّل إِلَى الْكَعْبَة فَقَالَ {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء} الْآيَة
Taberânî, Muâz b. Cebel'den nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldikten sonra on yedi ay Beyt-i Makdis'e doğru namaz kıldı. Sonra Allah, onda Kâbe'ye dönmesini emrettiği ayeti indirip {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء} “[Biz] senin yüzünün semada dönüp durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayetini buyurdu.
وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس قَالَ كَانَ النَّبِي ﷺ إِذا سلم من صلَاته إِلَى بَيت الْمُقَدّس رفع رَأسه إِلَى السَّمَاء فَأنْزل الله {قد نرى تقلب وَجهك} الْآيَة
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt-i Makdis'e kıldığı namazından selam verince başını semaya kaldırırdı. Bunun üzerine Allah {قد نرى تقلب وَجهك} “[Biz] senin yüzünün dönüp durduğunu görüyoruz...” ayetini indirdi.
وَأخرج النَّسَائِيّ وَالْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ عَن أبي سعيد بن الْمُعَلَّى قَالَ كُنَّا نغدو إِلَى الْمَسْجِد على عهد رَسُول الله ﷺ فنمر على الْمَسْجِد فنصلي فِيهِ فمررنا يَوْمًا وَرَسُول الله ﷺ قَاعد على الْمِنْبَر فَقلت: لقد حدث أَمر
Nesâî, Bezzâr, İbnü'l-Münzir ve Taberânî, Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan nakletti, dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde sabahleyin mescide gider, mescide uğrar ve içinde namaz kılardık. Bir gün uğradık, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) minberde oturmaktaydı. Kendi kendime: "Yeni bir durum meydana geldi" dedim.
فَجَلَست
Bunun üzerine oturdum.
فَقَرَأَ رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَة {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء} حَتَّى فرغ من الْآيَة فَقلت لصاحبي: تعال نركع رَكْعَتَيْنِ قبل أَن ينزل رَسُول الله ﷺ فنكون أول من صلى فتوارينا فصلينا ثمَّ نزل رَسُول الله ﷺ فصلى للنَّاس الظّهْر يَوْمئِذٍ إِلَى الْكَعْبَة
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء} “[Biz] senin yüzünün semada dönüp durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayetini sonuna kadar okudu. Arkadaşıma: "Gel, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) inmeden önce iki rekât namaz kılalım da [yeni kıbleye] ilk namaz kılan kimseler olalım" dedim. Gizlendik ve namaz kıldık. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) indi ve o gün insanlara öğle namazını Kâbe'ye doğru kıldırdı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء فلنولينك قبْلَة ترضاها} قَالَ: هُوَ يَوْمئِذٍ يُصَلِّي نَحْو بَيت الْمُقَدّس وَكَانَ يهوى قبْلَة نَحْو الْبَيْت الْحَرَام فولاه الله قبْلَة كَانَ يهواها ويرضاها {فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام} قَالَ: تِلْقَاء الْمَسْجِد الْحَرَام
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den O'nun {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء فلنولينك قبْلَة ترضاها} “[Biz] senin yüzünün semada dönüp durduğunu muhakkak görüyoruz. Seni mutlaka hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: O günlerde Beyt-i Makdis tarafına namaz kılıyordu ve Beyt-i Harâm tarafına bir kıbleyi arzuluyordu. Allah da onu arzuladığı ve hoşnut olacağı kıbleye döndürdü. {فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام} “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” buyruğu hakkında da: Mescid-i Harâm'ın yönüne demektir, dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: قَالَت الْيَهُود: يخالفنا مُحَمَّد وَيتبع قبلتنا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Yahudiler: "Muhammed bize muhalefet ediyor ama bizim kıblemize uyuyor" dediler.
فَقَالَ: يَدْعُو الله ويستفرض الْقبْلَة فَنزلت {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء} الْآيَة فَانْقَطع قَول يهود حِين وَجه للكعبة وحوّل الرِّجَال مَكَان النِّسَاء وَالنِّسَاء مَكَان الرِّجَال
Dedi ki: [Peygamber] Allah'a dua ediyor ve kıblenin farz kılınmasını istiyordu. Bunun üzerine {قد نرى تقلب وَجهك فِي السَّمَاء} “[Biz] senin yüzünün semada dönüp durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayeti indi. Kâbe'ye yönelince Yahudilerin sözü kesildi ve erkekler kadınların yerine, kadınlar da erkeklerin yerine geçti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَسَعِيد بن مَنْصُور وَأحمد بن منيع فِي مُسْنده وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم فِي الْكَبِير وَصَححهُ عَن عبد الله بن عَمْرو فِي قَوْله {فلنولينك قبْلَة ترضاها} قَالَ: قبْلَة إِبْرَاهِيم نَحْو الْمِيزَاب
Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Mansûr, Müsned'inde Ahmed b. Menî', İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Kebîr'de İbn Ebî Hâtim -sahih olduğunu belirterek- Abdullah b. Amr'dan O'nun {فلنولينك قبْلَة ترضاها} “Seni mutlaka hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: [O], İbrâhim'in Mîzâb (Altınoluk) tarafındaki kıblesidir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْبَراء فِي قَوْله {فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام} قَالَ: قبله
Abd b. Humeyd, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Berâ'dan O'nun {فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام} “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: [Şatr], onun yönü demektir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم والدينوري فِي المجالسة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَليّ فِي قَوْله {فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام} قَالَ: شطره قبله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Mücâlese'de Dîneverî, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim ve es-Sünen'de Beyhakī, Ali'den O'nun {فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام} “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Şatrı, onun yönüdür.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: شطره نَحوه
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbn Cerîr ve Beyhakī, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Şatrı, onun tarafı demektir.
وَأخرج آدم والدينوري فِي المجالسة وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {شطره} يَعْنِي نَحوه
Âdem, el-Mücâlese'de Dîneverî ve Beyhakī, Mücâhid'den O'nun {شطره} “onun tarafına” buyruğu hakkında nakletti; yani onun yönüne demektir.
وَأخرج وَكِيع وسُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير والدينوري عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {شطر الْمَسْجِد الْحَرَام} قَالَ: تلقاءه
Vekî', Süfyân b. Uyeyne, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Dîneverî, Ebü'l-Âliye'den O'nun {شطر الْمَسْجِد الْحَرَام} “Mescid-i Harâm tarafına” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Onun karşısına demektir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن رفيع قَالَ {شطره} تلقاءه بِلِسَان الْحَبَش
İbn Ebî Hâtim, Refî'den nakletti; dedi ki: {شطره} “onun tarafına”, Habeş dilinde onun karşısına demektir.
وَأخرج أَبُو بكر بن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن أبي رزين قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله (وحيثما كُنْتُم فَوَلوا وُجُوهكُم قبله)
Ebû Bekr b. Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te Ebû Rezîn'den nakletti, dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde (وحيثما كُنْتُم فَوَلوا وُجُوهكُم قبله) [“Nerede olursanız yüzlerinizi onun yönüne çevirin”] şeklindedir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْبَيْت كُله قبْلَة وقبلة الْبَيْت الْبَاب
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Beyt'in (Kâbe'nin) tamamı kıbledir; Beyt'in kıblesi ise kapısıdır.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس مَرْفُوعا الْبَيْت قبْلَة لأهل الْمَسْجِد وَالْمَسْجِد قبْلَة لأهل الْحرم وَالْحرم قبْلَة لأهل الأَرْض فِي مشارقها وَمَغَارِبهَا من أمتِي
Beyhakī es-Sünen'de, İbn Abbâs'tan merfû olarak nakletti: "Beyt (Kâbe), Mescid ehlinin kıblesidir. Mescid, Harem ehlinin kıblesidir. Harem ise ümmetimden yeryüzünün doğularında ve batılarında bulunan bütün yeryüzü ehlinin kıblesidir."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب} قَالَ: أنزل ذَلِك فِي الْيَهُود
İbn Cerîr, Süddî'den O'nun {وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب} “Şüphesiz kendilerine Kitap verilenler...” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Bu, Yahudiler hakkında indirilmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب ليعلمون أَنه الْحق من رَبهم} قَالَ: يَعْنِي بذلك الْقبْلَة
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun {وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب ليعلمون أَنه الْحق من رَبهم} “Şüphesiz kendilerine Kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu kesinlikle bilirler” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Bununla kıbleyi kastetmektedir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب ليعلمون أَنه الْحق من رَبهم} يَقُول: ليعلمون أَن الْكَعْبَة كَانَت قبْلَة إِبْرَاهِيم والأنبياء وَلَكنهُمْ تركوها عمدا (وَأَن فريقا مِنْهُم ليتكمون الْحق) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٦) يَقُول: يكتمون صفة مُحَمَّد وَأمر الْقبْلَة
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbn Cerîr, Ebü'l-Âliye'den O'nun {وَإِن الَّذين أُوتُوا الْكتاب ليعلمون أَنه الْحق من رَبهم} “Şüphesiz kendilerine Kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu kesinlikle bilirler” buyruğu hakkında nakletti; şöyle demektedir: Kâbe'nin İbrâhim'in ve peygamberlerin kıblesi olduğunu kesinlikle bilirler, fakat onu bile bile terk etmişlerdir. (وَأَن فريقا مِنْهُم ليتكمون الْحق) (Bakara Suresi, 146. ayet) [“Ve onlardan bir grup hakkı bile bile gizlerler”] buyruğu hakkında ise: Muhammed'in vasfını ve kıble meselesini gizlerler, demektedir.
قَوْله تَعَالَى: وَلَئِن أتيت الَّذين أُوتُوا الْكتاب بِكُل آيَة مَا تبعوا قبلتك وَمَا أَنْت بتابع قبلتهم وَمَا بَعضهم بتابع قبْلَة بعض وَلَئِن اتبعت أهواءهم من بعد مَا جَاءَك من الْعلم إِنَّك إذل لمن الظَّالِمين
Yüce Allah'ın şu buyruğu: Andolsun ki sen kendilerine Kitap verilmiş olanlara her türlü ayeti (delili) getirsen de onlar yine senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar da birbirlerinin kıblesine uyacak değillerdir. Sana gelen ilimden sonra onların heveslerine uyacak olursan, işte o takdirde sen mutlaka zalimlerden olursun.
أخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمَا بَعضهم بتابع قبْلَة بعض} يَقُول: لَا الْيَهُود بتابعي قبْلَة النَّصَارَى وَلَا النَّصَارَى بتابعي قبْلَة الْيَهُود
İbn Cerîr, Süddî'den O'nun {وَمَا بَعضهم بتابع قبْلَة بعض} “Onlar da birbirlerinin kıblesine uyacak değillerdir” buyruğu hakkında nakletti; şöyle demektedir: Ne Yahudiler Hristiyanların kıblesine uyar, ne de Hristiyanlar Yahudilerin kıblesine uyar.
قَوْله تَعَالَى: الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم وَأَن فريقا مِنْهُم ليكتمون الْحق وهم يعلمُونَ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu (peygamberi), öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir grup, bildikleri halde hakkı kesinlikle gizlerler.
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {الَّذين أتيناهم الْكتاب} قَالَ: الْيَهُود وَالنَّصَارَى {يعرفونه} أَي يعْرفُونَ رَسُول الله فِي كِتَابهمْ {كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم}
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den O'nun {الَّذين أتيناهم الْكتاب} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: [Bunlar] Yahudiler ve Hristiyanlardır. {يعرفونه} “onu tanırlar” yani Allah'ın Resûlü'nü kendi kitaplarında {كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} “öz oğullarını tanıdıkları gibi” tanırlar.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} قَالَ: يعْرفُونَ أَن الْبَيْت الْحَرَام هُوَ الْقبْلَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den O'nun {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Beyt-i Harâm'ın kıble olduğunu bilirler.
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع فِي قَوْله {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} قَالَ: يعْرفُونَ أَن الْبَيْت الْحَرَام هُوَ الْقبْلَة الَّتِي أمروا بهَا {وَإِن فريقاً مِنْهُم ليكتمون الْحق} يَعْنِي الْقبْلَة
İbn Cerîr, Rebî'den O'nun {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Beyt-i Harâm'ın kendilerine emredilen kıble olduğunu bilirler. {وَإِن فريقاً مِنْهُم ليكتمون الْحق} “Buna rağmen onlardan bir grup, hakkı kesinlikle gizlerler” buyruğunda ise kıbleyi kastetmektedir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِن فريقاً مِنْهُم} قَالَ: أهل الْكتاب {ليكتمون الْحق وهم يعلمُونَ} قَالَ: يكتمون مُحَمَّدًا وهم يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم فِي التَّوْرَاة والإِنجيل
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den O'nun {وَإِن فريقاً مِنْهُم} “Buna rağmen onlardan bir grup” -[yani] Ehl-i Kitap- {ليكتمون الْحق وهم يعلمُونَ} “bildikleri halde hakkı kesinlikle gizlerler” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Onu yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları halde Muhammed'i gizlerler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه} قَالَ: زَعَمُوا أَن بعض أهل الْمَدِينَة من أهل الْكتاب مِمَّن أسلم قَالَ: وَالله لنَحْنُ أعرف بِهِ منا بأبنائنا من الصّفة والنعت الَّذِي نجده فِي كتَابنَا وَأما ابناؤنا فَلَا نَدْرِي مَا أحدث النِّسَاء
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den O'nun {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu tanırlar” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Anlatıldığına göre, Medine halkından Müslüman olan bazı Ehl-i Kitap şöyle demiştir: "Vallahi kitabımızda bulduğumuz nitelik ve vasıftan ötürü biz onu kendi oğullarımızdan daha iyi tanırız. Oğullarımıza gelince, kadınların ne yaptığını bilmeyiz."
وَأخرج الثَّعْلَبِيّ من طَرِيق السّديّ الصَّغِير عَن الْكَلْبِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما قدم رَسُول الله ﷺ الْمَدِينَة قَالَ عمر بن الْخطاب لعبد الله بن سَلام: قد أنزل الله على نبيه {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} فَكيف يَا عبد الله هَذِه الْمعرفَة فَقَالَ عبد الله بن سَلام: ياعمر لقد عَرفته حِين رَأَيْته كَمَا أعرف ابْني إِذا رَأَيْته مَعَ الصّبيان وَأَنا أَشد معرفَة بِمُحَمد مني بإبني فَقَالَ عمر: كَيفَ ذَلِك قَالَ: إِنَّه رَسُول الله حق من الله وَقد نَعته الله فِي كتَابنَا وَلَا أَدْرِي مَا تصنع النِّسَاء
Sa'lebî, es-Süddî es-Sağîr yoluyla Kelbî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Ömer b. el-Hattâb, Abdullah b. Selâm'a şöyle dedi: "Allah Peygamberine {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” ayetini indirdi. Ey Abdullah, bu tanıma nasıldır?" Abdullah b. Selâm dedi ki: "Ey Ömer! Onu gördüğüm an, tıpkı çocuklar arasında gördüğümde oğlumu tanıdığım gibi tanıdım. Hatta Muhammed'i oğlumdan daha iyi tanırım." Ömer: "Bu nasıl olur?" dedi. O da: "Şüphesiz o, Allah'tan gelen hak bir Resûlullah'tır ve Allah onu kitabımızda vasfetmiştir; kadınların ne yaptığını ise ben bilemem" dedi.
فَقَالَ لَهُ عمر: وفقك الله يَا ابْن سَلام
Bunun üzerine Ömer ona: "Allah seni muvaffak kılsın ey İbn Selâm!" dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سلمَان الْفَارِسِي قَالَ: خرجت أَبْتَغِي الدّين فَوَقَعت فِي الرهبان بقايا أهل الْكتاب قَالَ الله تَعَالَى {يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} فَكَانُوا يَقُولُونَ: هَذَا زمَان نَبِي قد أظل يخرج من أَرض الْعَرَب لَهُ عَلَامَات من ذَلِك شامة مدوّرة بَين كَتفيهِ خَاتم النُّبُوَّة
Taberânî, Selmân-ı Fârisî'den nakletti; dedi ki: Dini aramak üzere yola çıktım ve Ehl-i Kitap'tan arta kalan rahiplerle karşılaştım. Allah Teâlâ: {يعرفونه كَمَا يعْرفُونَ أَبْنَاءَهُم} “Onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar” buyurmuştur. Onlar şöyle diyorlardı: "Bu, gölgesi yaklaşmış bir peygamberin zamanıdır; Arap diyarından çıkacaktır ve birtakım işaretleri vardır, bunlardan biri de iki küreği arasında bulunan yuvarlak bir ben olan nübüvvet mührüdür."
قَوْله تَعَالَى: الْحق من رَبك فَلَا تكونن من الممترين
Yüce Allah'ın şu buyruğu: [O] Rabbinden gelen haktır, sakın şüphe edenlerden olma!
أخرج أَبُو دلود فِي ناسخه وَابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: قَالَ الله لنَبيه {الْحق من رَبك فَلَا تكونن من الممترين} يَقُول: لَا تكونن فِي شكّ يَا مُحَمَّد أَن الْكَعْبَة هِيَ قبلتك وَكَانَت قبْلَة لأنبياء قبلك
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbn Cerîr, Ebü'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: Allah Peygamberine {الْحق من رَبك فَلَا تكونن من الممترين} “[O] Rabbinden gelen haktır, sakın şüphe edenlerden olma!” buyurmuştur. Şöyle demektedir: Ey Muhammed! Kâbe'nin senin kıblen olduğu ve senden önceki peygamberlerin de kıblesi olduğu konusunda sakın şüphe içinde olma!
قَوْله تَعَالَى: وَلكُل وجهة هُوَ موليها فاستبقوا الْخيرَات أَيْن مَا تَكُونُوا يَأْتِ بكم الله جَمِيعًا أَن الله على كل شَيْء قدير
Yüce Allah'ın şu buyruğu: Herkesin yöneldiği bir istikameti (kıblesi) vardır. O halde hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلكُل وجهة} يَعْنِي بذلك أهل الْأَدْيَان
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun {وَلكُل وجهة} “Herkesin yöneldiği bir istikameti vardır” buyruğu hakkında nakletti; bununla dinlerin mensuplarını kastetmektedir.
يَقُول: لكل قبْلَة يرضونها وَوجه الله حَيْثُ توجه الْمُؤْمِنُونَ
Şöyle demektedir: Her birinin razı olduğu bir kıblesi vardır; Allah'ın vechi (rızası/yönü) ise müminlerin yöneldiği yerdedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} مُضَاف قَالَ: مواجهها قَالَ: صلوا نَحْو بَيت الْمُقَدّس مرّة وَنَحْو الْكَعْبَة قبله
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti; o {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} “Herkesin yöneldiği bir istikameti vardır” ayetini muzâf olarak okudu ve "muvâcehuhâ (yüzünü döndüğü yer)" dedi; [ve şöyle] dedi: Bir defasında Beytü'l-Makdis'e doğru, ondan önce de Kâbe'ye doğru namaz kıldılar.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه عَن قَتَادَة {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} قَالَ: هِيَ صلَاتهم إِلَى بَيت الْمُقَدّس وصلاتهم إِلَى الْكَعْبَة
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde Katâde'den {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} “Herkesin yöneldiği bir istikameti vardır” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Bu, onların Beytü'l-Makdis'e doğru kıldıkları namaz ile Kâbe'ye doğru kıldıkları namazdır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن مَنْصُور قَالَ: نَحن نقرؤها (وَلكُل جعلنَا قبْلَة يرضونها)
İbn Cerîr ve İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te Mansûr'dan nakletti; dedi ki: Biz onu (وَلكُل جعلنَا قبْلَة يرضونها) [“Her birine razı oldukları bir kıble kıldık”] şeklinde okuruz.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} قَالَ: لكل صَاحب مِلَّة قبْلَة وَهُوَ مستقبلها
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den O'nun {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} “Herkesin yöneldiği bir istikameti vardır” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Her din sahibinin bir kıblesi vardır ve o, ona yönelir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه عَن أبي الْعَالِيَة {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} قَالَ: للْيَهُود وجهة هُوَ موليها وَلِلنَّصَارَى وجهة هُوَ موليها فَهدَاكُم الله أَنْتُم ايتها الْأمة الْقبْلَة الَّتِي هِيَ الْقبْلَة
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde Ebü'l-Âliye'den {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} “Herkesin yöneldiği bir istikameti vardır” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Yahudilerin yöneldikleri bir istikametleri vardır, Hristiyanların da yöneldikleri bir istikametleri vardır; Allah ise siz ey bu ümmeti asıl kıble olan o kıbleye hidayet etmiştir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ {وَلكُل وجهة هُوَ موليها}
İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te İbn Abbâs'tan nakletti; o {وَلكُل وجهة هُوَ موليها} “Herkesin yöneldiği bir istikameti vardır” şeklinde okuyordu.
وَأما قَوْله تَعَالَى: {فاستبقوا الْخيرَات} الْآيَة أخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فاستبقوا الْخيرَات} يَقُول: لاتغلبن على قبلتكم
Yüce Allah'ın {فاستبقوا الْخيرَات} “O halde hayırlarda yarışın” ayetine gelince; İbn Cerîr, Katâde'den O'nun {فاستبقوا الْخيرَات} “O halde hayırlarda yarışın” buyruğu hakkında nakletti; şöyle demektedir: Kıbleniz hususunda sakın mağlup olmayın.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي زيد فِي قَوْله {فاستبقوا الْخيرَات} قَالَ: فسارعوا فِي الْخيرَات {أَيْن مَا تَكُونُوا يَأْتِ بكم الله جَمِيعًا} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr, Ebû Zeyd'den O'nun {فاستبقوا الْخيرَات} “O halde hayırlarda yarışın” buyruğu hakkında nakletti; "Hayırlarda acele edip koşun" dedi. {أَيْن مَا تَكُونُوا يَأْتِ بكم الله جَمِيعًا} “Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir” buyruğu hakkında ise "Kıyamet gününde" dedi.
وَأخرج البُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أنس بن مَالك قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من صلى صَلَاتنَا واستقبل قبلتنا وَأكل ذبيحتنا فَذَلِك الْمُسلم لَهُ ذمَّة الله وَذمَّة رَسُوله فَلَا تخفروا الله فِي ذمَّته
Buhârî, Nesâî ve es-Sünen'de Beyhakī, Enes b. Mâlik'ten nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Her kim bizim kıldığımız namazı kılar, kıblemize yönelir ve kestiğimizi yerse, işte o Müslümandır; onun için Allah'ın ve Resûlü'nün güvencesi (zimmeti) vardır. O halde güvencesi hususunda Allah'a hıyanet etmeyin."
قَوْله تَعَالَى: وَمن حَيْثُ خرجت فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام وَإنَّهُ للحق من رَبك وَمَا الله بغافل عَمَّا يعْملُونَ وَمن حَيْثُ خرجت فول وَجهك شطر الْمَسْجِد الْحَرَام وَحَيْثُ مَا كُنْتُم فَوَلوا وُجُوهكُم شطره لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم فَلَا تخشوهم واخشوني ولأتم نعمتي عَلَيْكُم ولعلكم تهتدون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir. Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi onun tarafına çevirin ki, içlerinden zulmedenler hariç, insanların size karşı [kullanacakları] bir delili olmasın. Onlardan korkmayın, benden korkun! Ta ki size olan nimetimi tamamlayayım ve böylece doğru yolu bulasınız.
أخرج ابْن جرير من طَرِيق السّديّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس وَعَن مرّة عَن
İbn Cerîr, es-Süddî yoluyla Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan; [ve yine es-Süddî] Mürre'den, o da
ابْن مَسْعُود وناس من الصَّحَابَة قَالُوا: لما صرف النَّبِي ﷺ نَحْو الْكَعْبَة بعد صلَاته إِلَى بَيت الْمُقَدّس قَالَ الْمُشْركُونَ من أهل مَكَّة: تحير مُحَمَّد دينه فَتوجه بقبلته إِلَيْكُم وَعلم أَنكُمْ اهدى مِنْهُ سَبِيلا ويوشك أَن يدْخل فِي دينكُمْ
İbn Mes‘ûd'dan ve sahâbeden birtakım kimselerden [nakletti]; onlar şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beytülmakdis'e namaz kıldıktan sonra Kâbe'ye doğru yöneltilince Mekke ehlinden olan müşrikler: 'Muhammed dininde şaşkınlığa düştü, kıblesiyle size yöneldi ve sizin kendisinden daha doğru yolda olduğunuzu anladı; neredeyse sizin dininize girecektir' dediler.
فَأنْزل الله {لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم فَلَا تخشوهم واخشوني}
Bunun üzerine Allah: {لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم فَلَا تخشوهم واخشوني} “...ta ki içlerinden zulmedenler hariç, insanların size karşı bir delili olmasın. Onlardan korkmayın, benden korkun!” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة} قَالَ: يَعْنِي بذلك أهل الْكتاب قَالُوا حِين صرف نَبِي الله إِلَى الْكَعْبَة الْبَيْت الْحَرَام: اشتاق الرجل إِلَى بَيت أَبِيه وَدين قومه
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den O'nun {لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة} “...insanların size karşı bir delili olmasın” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Bununla Ehl-i Kitap kastedilmektedir. Allah'ın Peygamberi Kâbe'ye, Beyt-i Harâm'a döndürüldüğünde onlar: "Bu adam babasının evini ve kavminin dinini özledi" demişlerdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة} قَالَ: حجتهم قَوْلهم: قد راجعت قبلتنا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den O'nun {لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة} “...insanların size karşı bir delili olmasın” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Onların delilleri, "Kıblemize geri döndün" şeklindeki sözleridir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة وَمُجاهد فِي قَوْله {إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم} قَالَ: هم مشركو الْعَرَب قَالُوا حِين صرفت الْقبْلَة إِلَى الْكَعْبَة: قد رَجَعَ إِلَى قبلتكم فيوشك أَن يرجع إِلَى دينكُمْ
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir; Katâde ve Mücâhid'den O'nun {إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم} “içlerinden zulmedenler hariç” buyruğu hakkında nakletti; dediler ki: Onlar Arap müşrikleridir; kıble Kâbe'ye çevrildiğinde: "Sizin kıblenize geri döndü, çok geçmeden dininize de dönecektir" demişlerdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم} قَالَ: الذيت ظلمُوا مِنْهُم مشركو قُرَيْش إِنَّهُم سيحتجون بذلك عَلَيْكُم وَاحْتَجُّوا على نَبِي الله بانصرافه إِلَى الْبَيْت الْحَرَام وَقَالُوا: سيرجع مُحَمَّد على ديننَا كَمَا رَجَعَ إِلَى قبلتنا فَأنْزل الله فِي ذَلِك كُله (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اسْتَعِينُوا بِالصبرِ وَالصَّلَاة إِن الله مَعَ الصابرين) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٥٣)
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den O'nun {إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم} “içlerinden zulmedenler hariç” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Onlardan zulmedenler Kureyş müşrikleridir; onlar bunu size karşı delil olarak ileri süreceklerdir. Nitekim Beyt-i Harâm'a yönelmesi sebebiyle Allah'ın Peygamberi aleyhine delil getirip: "Muhammed kıblemize döndüğü gibi dinimize de dönecektir" dediler. Allah bütün bunlar hakkında (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اسْتَعِينُوا بِالصبرِ وَالصَّلَاة إِن الله مَعَ الصابرين) (Bakara Suresi, 153. ayet) [“Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir”] ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة} قَالَ: يَعْنِي بذلك أهل الْكتاب {إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم} بِمَعْنى مُشْركي قُرَيْش
İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den O'nun {لِئَلَّا يكون للنَّاس عَلَيْكُم حجَّة} “...insanların size karşı bir delili olmasın” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Bununla Ehl-i Kitap kastedilmektedir. {إِلَّا الَّذين ظلمُوا مِنْهُم} “içlerinden zulmedenler hariç” buyruğu ise Kureyş müşrikleri anlamındadır.
قَوْله تَعَالَى: كَمَا أرسلنَا فِيكُم رَسُولا مِنْكُم يَتْلُوا عَلَيْكُم آيَاتنَا ويزكيكم ويعلمكم الْكتاب وَالْحكمَة ويعلمكم مَا لم تَكُونُوا تعلمُونَ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitap'ı ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik.
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الاعلاية فِي قَوْله {كَمَا أرسلنَا فِيكُم رَسُولا مِنْكُم} يَقُول: كَا فعلت فاذكروني
İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den O'nun {كَمَا أرسلنَا فِيكُم رَسُولا مِنْكُم} “Nitekim kendi içinizden size bir elçi gönderdik...” buyruğu hakkında nakletti; şöyle demektedir: [Bunu] yaptığım gibi siz de beni anın.
قَوْله تَعَالَى: فاذكروني أذكركم واشكروا لي وَلَا تكفرون
Yüce Allah'ın şu buyruğu: Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin ve bana nankörlük etmeyin!
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {فاذكروني أذكركم} قَالَ: اذكروني بطاعتي أذكركم بمغفرتي
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den O'nun {فاذكروني أذكركم} “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Bana itaatle beni anın ki, ben de sizi mağfiretimle anayım.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ والديلمي من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ {فاذكروني أذكركم} يَقُول: اذكروني يَا معاشر الْعباد بطاعتي أذكروكم بمغفرتي
Ebü'ş-Şeyh ve Deylemî, Cüveybir yoluyla Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {فاذكروني أذكركم} “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım” buyruğu hakkında şöyle buyurdu: "Ey kullar topluluğu! Bana itaatle beni anın ki ben de sizi mağfiretimle anayım, buyurmaktadır."
وَأخرج ابْن لال والديلمي وَابْن عَسَاكِر عَن أبي هِنْد الدَّارِيّ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ الله: اذكروني بطاعتي أذكركم بمغفرتي فَمن ذَكرنِي وَهُوَ مُطِيع فَحق عَليّ أَن أذكرهُ بمغفرتي وَمن ذَكرنِي وَهُوَ لي عَاص فَحق عَليّ أَن أذكرهُ بمقت
İbn Lâl, Deylemî ve İbn Asâkir, Ebû Hind ed-Dârî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: "Allah şöyle buyurdu: Bana itaatle beni anın ki ben de sizi mağfiretimle anayım. Kim bana itaatkâr olduğu halde beni anarsa, onu mağfiretimle anmak benim üzerime bir haktır. Kim de bana isyan ettiği halde beni anarsa, onu gazapla anmak benim üzerime bir haktır."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {فاذكروني أذكركم} قَالَ: قَالَ ابْن عَبَّاس: يَقُول الله ذكري لكم خير من ذكركُمْ لي
Abd b. Humeyd, İkrime'den O'nun {فاذكروني أذكركم} “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Allah: "Benim sizi anmam, sizin beni anmanızdan daha hayırlıdır" buyurmaktadır.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَأَبُو نعيم عَن أبي هرير عَن النَّبِي ﷺ يَقُول الله يَا ابْن آدم إِنَّك إِذا ماذكرتني شكرتني وَإِذا مَا نسيتني كفرتني
Taberânî el-Evsat'ta ve Ebû Nuaym, Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: "Allah şöyle buyurur: Ey Âdemoğlu! Sen beni andığın zaman bana şükretmiş olursun; beni unuttuğun zaman ise bana nankörlük etmiş olursun."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن زيد بن أسلم
İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, Zeyd b. Eslem'den nakletti;
أَن مُوسَى ﵇ قَالَ: يَا رب أَخْبرنِي كَيفَ أشكرك قَالَ تذكرني وَلَا تنساني فَإِن ذَكرتني شكرتني وَإِذا نسيتني فقد كفرتني
Mûsâ aleyhisselâm şöyle dedi: "Ey Rabbim! Sana nasıl şükredeceğimi bana bildir." [Allah] buyurdu ki: "Beni anar ve beni unutmazsın. Eğer beni anarsan bana şükretmiş olursun; beni unutursan bana nankörlük etmiş olursun."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من أعْطى أَرْبعا أعطي أَرْبعا وَتَفْسِير ذَلِك فِي كتاب الله من أعطي الذّكر ذكره الله لِأَن الله يَقُول {فاذكروني أذكركم} وَمن أعطي الدُّعَاء أعطي الإِجابة لِأَن الله يَقُول {ادْعُونِي أَسْتَجِب لكم} (غَافِر الْآيَة ٦٠) وَمن أعطي الشُّكْر أعطي الزِّيَادَة لِأَن الله يَقُول (لَئِن شكرتم لأزيدنكم) (إِبْرَاهِيم الْآيَة ٧) وَمن أعطي الاسْتِغْفَار أعطي الْمَغْفِرَة لِأَن الله يَقُول (اسْتَغْفرُوا ربكُم إِنَّه كَانَ غفارًا) (نوح الْآيَة ١٠)
Taberânî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, İbn Mes'ûd'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kime dört şey verilmişse ona dört şey verilmiştir ve bunun açıklaması Allah'ın Kitabı'ndadır: Kime zikir verilmişse Allah onu anar; çünkü Allah {فاذكروني أذكركم} “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım” buyurmaktadır. Kime dua verilmişse ona icabet verilmiştir; çünkü Allah {ادْعُونِي أَسْتَجِب لكم} (Mü'min Suresi, 60. ayet) “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmaktadır. Kime şükür verilmişse ona fazlası verilmiştir; çünkü Allah (لَئِن شكرتم لأزيدنكم) (İbrâhim Suresi, 7. ayet) [“Andolsun, şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım”] buyurmaktadır. Kime istiğfar verilmişse ona mağfiret verilmiştir; çünkü Allah (اسْتَغْفرُوا ربكُم إِنَّه كَانَ غفارًا) (Nûh Suresi, 10. ayet) [“Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O, çok bağışlayıcıdır”] buyurmaktadır."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله تَعَالَى {فاذكروني أذكركم} قَالَ: لَيْسَ من عبد يذكر الله إِلَّا ذكره الله إِلَّا يذكرهُ مُؤمن إِلَّا ذكره برحمة وَلَا يذكرهُ كَافِر إِلَّا ذكره بِعَذَاب
İbn Cerîr, Süddî'den Yüce Allah'ın {فاذكروني أذكركم} “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Allah'ı anan hiçbir kul yoktur ki Allah da onu anmasın; bir mümin O'nu andığında O da onu rahmetle anar, bir kâfir O'nu andığında ise O da onu azapla anar.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَأحمد فِي الزّهْد وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أوحى الله إِلَى دَاوُد قل للظلمة لايذكروني فَإِن حَقًا عليّ أذكر من ذَكرنِي إِن ذكري إيَّاهُم أَن ألعنهم
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, Ahmed ez-Zühd'de ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Allah Dâvûd'a şöyle vahyetti: "Zalimlere söyle, beni anmasınlar! Çünkü beni ananı anmak benim üzerime bir haktır; benim onları anmam ise onlara lanet etmemdir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den nakletti;
أَنه قيل لَهُ: أَرَأَيْت قَاتل النَّفس وشارب الْخمر وَالزَّانِي يذكر الله وَقد قَالَ الله {فاذكروني أذكركم} قَالَ: إِذا ذكر الله هَذَا ذكره الله بلعنته حَتَّى يسكت
Kendisine: "Cana kıyan, içki içen ve zina eden kimsenin Allah'ı anması hakkında ne dersin? Oysa Allah {فاذكروني أذكركم} “Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım” buyurmuştur" denildi. O da: "Bu kişi Allah'ı andığı zaman, o susuncaya kadar Allah da onu lanetiyle anar" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن خَالِد بن أبي عمرَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من أطَاع الله فقد ذكر الله وَإِن قلت صلَاته وصيامه وتلاوته الْقُرْآن وَمن عصى الله فقد نسي الله وَإِن كثرت صلَاته وصيامه وتلاوته لِلْقُرْآنِ
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, Hâlid b. Ebî İmrân'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Her kim Allah'a itaat ederse, namazı, orucu ve Kur'an tilaveti az olsa bile Allah'ı zikretmiş (anmış) olur. Her kim de Allah'a isyan ederse, namazı, orucu ve Kur'an tilaveti çok olsa bile Allah'ı unutmuş olur."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَقُول الله: أَنا عِنْد ظن عَبدِي بِي وَأَنا مَعَه إِذا ذَكرنِي فَإِن ذَكرنِي فِي نَفسه ذكرته فِي نَفسِي وَإِن ذَكرنِي فِي مَلأ ذكرته فِي مَلأ خير مِنْهُم وَإِن تقرب إِلَيّ شبْرًا تقربت إِلَيْهِ ذِرَاعا وَإِن تقرب إليّ ذِرَاعا تقربت إِلَيْهِ باعاً وَإِن أَتَانِي يمشي أَتَيْته هرولة
Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī, Ebû Hureyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah şöyle buyurur: Ben kulumun benim hakkımdaki zannı üzereyim; beni andığı zaman ben onunla beraberim. Eğer o beni kendi içinde anarsa ben de onu kendi nefsimde anarım. Eğer o beni bir topluluk içinde anarsa ben onu onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde anarım. O bana bir karış yaklaşırsa ben ona bir arşın yaklaşırım. O bana bir arşın yaklaşırsa ben ona bir kulaç yaklaşırım. O bana yürüyerek gelirse ben ona koşarak varırım."
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: قَالَ الله ﷿: يَا ابْن آدم إِذا ذَكرتني فِي نَفسك ذكرتك فِي نَفسِي وَإِن ذَكرتني فِي مَلأ ذكرتك فِي مَلأ من الملاءكة
Ahmed ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakī, Enes'ten nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurdu: Ey Âdemoğlu! Sen beni kendi içinde andığın zaman ben de seni kendi nefsimde anarım. Sen beni bir topluluk içinde andığın zaman ben de seni meleklerden oluşan bir topluluk içinde anarım;"
أَو قَالَ: فِي مَلأ خير مِنْهُم وَإِن دَنَوْت مني شبْرًا دَنَوْت مِنْك باعاً وَإِن أتيتني تمشي أَتَيْتُك بهرولة
ya da şöyle buyurdu: "Onlardan daha hayırlı bir topluluk içinde [anarım]. Eğer sen bana bir karış yaklaşırsan ben sana bir kulaç yaklaşırım; bana yürüyerek gelirsen ben sana koşarak varırım."