وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} الْآيَة
İbn Cerîr, {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir...” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan nakletti;
وَذَلِكَ أَن نَاسا تحرجوا أَن يطوفوا بَين الصَّفَا والمروة فَأخْبر الله أَنَّهُمَا من شعائره الطّواف بَينهمَا أحب إِلَيْهِ فمضت السّنة بِالطّوافِ بَينهمَا
Bu da birtakım insanların Safâ ile Merve arasında tavaf etmekten çekinmeleri üzerineydi. Bunun üzerine Allah, bu ikisinin Kendi nişanelerinden olduğunu, aralarında tavaf edilmesinin Kendi katında daha sevimli olduğunu bildirdi ve aralarında tavaf etmek sünnet olarak yerleşti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عَامر الشّعبِيّ قَالَ: كَانَ وثن بالصفا يدهى أساف ووثن بالمروة يدعى نائلة فَكَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة إِذا طافوا بِالْبَيْتِ يسعون بَينهمَا ويمسحون الوثنين فَلَمَّا قدم رَسُول الله ﷺ قَالُوا: يَا رَسُول الله إِن الصَّفَا والمروة إِنَّمَا كَانَ يُطَاف بهما من أجل الوثنين وَلَيْسَ الطّواف بهما من الشعائر فَأنْزل الله {إِن الصَّفَا والمروة} الْآيَة
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Âmir eş-Şa'bî'den nakletti; dedi ki: Safâ'da İsâf denilen bir put, Merve'de de Nâile denilen bir put vardı. Câhiliye ehli Kâbe'yi tavaf ettiklerinde bu ikisi arasında sa'y eder ve iki puta ellerini sürerlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelince: "Ey Allah'ın Resûlü! Safâ ile Merve arasında ancak iki put için tavaf ediliyordu; bu ikisi arasında tavaf nişanelerden değildir" dediler. Bunun üzerine Allah: {إِن الصَّفَا والمروة} “Şüphesiz Safâ ile Merve...” ayetini indirdi.
فَذكر الصَّفَا من أجل الوثن الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ وأُنِّثَتْ الْمَرْوَة من أجل الوثن الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ مونثا
Safâ üzerindeki [müzekker] put sebebiyle müzekker olarak anıldı, Merve de üzerindeki müennes put sebebiyle müennes kılındı.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: قَالَت الْأَنْصَار إِنَّمَا السَّعْي بَين هذَيْن الحجرين من عمل أهل الْجَاهِلِيَّة فَأنْزل الله {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} قَالَ: من الْخَيْر الَّذِي أَخْبَرتكُم عَنهُ فَلم يحرج من لم يطف بهما {فَمن تطوّع خيرا فَهُوَ خير لَهُ} فتطوع رَسُول الله ﷺ فَكَانَت من السّنَن فَكَانَ عَطاء يَقُول: يُبدل مَكَانَهُ سبعين بِالْكَعْبَةِ إِن شَاءَ
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Ensar: "Bu iki taş arasında sa'y etmek Câhiliye ehlinin amelindendir" dedi. Bunun üzerine Allah: {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” [ayetini] indirdi. [Mücâhid] dedi ki: Size haber verdiğim hayırdandır. Bu ikisini tavaf etmeyen kimseye bir günah yüklenmedi; {فَمن تطوّع خيرا فَهُوَ خير لَهُ} “Kim gönlünden koparak bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [bunu] nafile olarak yaptı ve sünnetlerden oldu. Atâ şöyle derdi: Dilerse onun yerine Kâbe'yi yetmiş [defa tavaf ederek] telafi eder.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ كَانَ نَاس من أهل تهَامَة فِي الْجَاهِلِيَّة لَا يطوفون بَين الصَّفَا والمروة فَأنْزل الله {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} وَكَانَ من سنة إِبْرَاهِيم واسماعيل بَينهمَا
İbn Cerîr, Katâde'den nakletti; dedi ki: Tihâme ehlinden birtakım kimseler Câhiliye döneminde Safâ ile Merve arasında tavaf etmezlerdi. Bunun üzerine Allah: {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” [ayetini] indirdi. Bu ikisi arasındaki [tavaf], İbrâhim ve İsmâil'in sünnetindendi.
وَأخرج عبد بن حميد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن مَرْوُدَيْهِ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق الزُّهْرِيّ عَن عُرْوَة عَن عَائِشَة قَالَ: كَانَ رجال من الْأَنْصَار مِمَّن كَانَ يهل لمناة فِي الْجَاهِلِيَّة وَمَنَاة صنم بَين مَكَّة وَالْمَدينَة
Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî, Zührî yoluyla Urve'den, o da Âişe'den nakletti; dedi ki: Ensar'dan Câhiliye döneminde Menât için telbiye getiren adamlar vardı. Menât, Mekke ile Medine arasında bir puttu.
قَالُوا: يَا نَبِي الله إِنَّا كُنَّا لانطوف بَين الصَّفَا والمروة تَعْظِيمًا لمناة فَهَل علينا من حرج أَن نطوف بهما فَأنْزل الله {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} الْآيَة
Dediler ki: "Ey Allah'ın Peygamberi! Bizler Menât'a hürmeten Safâ ile Merve arasında tavaf etmezdik. Bu ikisi arasında tavaf etmemizde bize bir günah var mıdır?" Bunun üzerine Allah: {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir...” ayetini indirdi.
قَالَ عُرْوَة: فَقلت لعَائِشَة: مَا أُبَالِي أَن لَا أَطُوف بَين الصَّفَا والمروة قَالَ الله {فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن يطوف بهما} فَقَالَت: يَا ابْن أُخْتِي أَلا ترى أَنه يَقُول {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} قَالَ الزُّهْرِيّ: فَذكرت ذَلِك لأبي بكر بن عبد الرَّحْمَن بن الْحَرْث بن هِشَام فَقَالَ: هَذَا الْعلم
Urve dedi ki: Âişe'ye: "Safâ ile Merve arasında tavaf etmemekte bir sakınca görmüyorum. Allah: {فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن يطوف بهما} “Artık bu ikisini tavaf etmesinde bir günah yoktur” buyurdu" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: "Ey kız kardeşimin oğlu! O'nun: {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyurduğunu görmüyor musun?" Zührî dedi ki: Bunu Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm'a anlattım; şöyle dedi: "İlim budur."
قَالَ أَبُو بكر: وَلَقَد سَمِعت رجَالًا من أهل الْعلم يَقُولُونَ: لما أنزل الله الطّواف بِالْبَيْتِ وَلم ينزل الطّواف بَين الصَّفَا والمروة قيل للنَّبِي ﷺ: إِنَّا كُنَّا نطوف فِي الْجَاهِلِيَّة بَين الصَّفَا والمروة وَأَن الله قد ذكر الطّواف بِالْبَيْتِ وَلم يذكر الطّواف بَين الصَّفَا والمروة فَهَل علينا من حرج أَن لَا نطوف بهما فَأنْزل الله {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} الْآيَة كلهَا
Ebû Bekr dedi ki: İlim ehlinden birtakım kimselerin şöyle dediklerini işittim: Allah Kâbe'yi tavaf etmeyi indirip Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyi indirmediğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Biz Câhiliye döneminde Safâ ile Merve arasında tavaf ederdik. Allah Kâbe'yi tavaf etmeyi zikretti de Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyi zikretmedi. Bu ikisi arasında tavaf etmememizde üzerimize bir günah var mıdır?" denildi. Bunun üzerine Allah {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir...” ayetinin tamamını indirdi.
قَالَ أَبُو بكر: فاسمع هَذِه الْآيَة نزلت فِي الْفَرِيقَيْنِ كليهمَا فِيمَن طَاف وفيمن لم يطف
Ebû Bekr dedi ki: İşit ki bu ayet her iki grup hakkında, yani hem tavaf edenler hem de tavaf etmeyenler hakkında inmiştir.
وَأخرج وَكِيع وَعبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَمُسلم وَابْن ماجة وَابْن جرير عَن عَائِشَة قَالَت: لعمري مَا أتم الله حج من لم يسع بَين الصَّفَا والمروة وَلَا عمرته وَلِأَن الله قَالَ {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله}
Vekî', Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Müslim, İbn Mâce ve İbn Cerîr, Âişe'den nakletti; dedi ki: "Ömrüme yemin olsun ki, Safâ ile Merve arasında sa'y etmeyen kimsenin Allah ne haccını ne de umresini tamamlar; çünkü Allah: {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyurmuştur."
وَأخرج عبد بن حميد وَمُسلم عَن أنس قَالَ: كَانَت الْأَنْصَار يكْرهُونَ السَّعْي بَين الصَّفَا والمروة حَتَّى نزلت هَذِه الْآيَة {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} فالطواف بَينهمَا تطوّع
Abd b. Humeyd ve Müslim, Enes'ten nakletti; dedi ki: Ensar, {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayeti ininceye kadar Safâ ile Merve arasında sa'y etmekten hoşlanmazlardı; bu ikisi arasında tavaf nafiledir.
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس
Ebû Ubeyd Fedâil'de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd, İbnü'l-Münzir ve İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan nakletti;
أَنه كَانَ يقْرَأ ((فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن لَا يطوف بهما))
O, ((فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن لَا يطوف بهما)) "Artık bu ikisini tavaf etmemesinde ona bir günah yoktur" şeklinde okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء قَالَ: فِي مصحف ابْن مَسْعُود (فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن لَا يطوف بهما)
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Atâ'dan nakletti; dedi ki: İbn Mes'ûd'un mushafında (فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن لَا يطوف بهما) "Artık bu ikisini tavaf etmemesinde ona bir günah yoktur" şeklindedir.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن حَمَّاد قَالَ: وجدت فِي مصحف أبي (فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن لَا يطوف بهما)
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te Hammâd'dan nakletti; dedi ki: Übeyy'in mushafında (فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن لَا يطوف بهما) "Artık bu ikisini tavaf etmemesinde ona bir günah yoktur" şeklinde buldum.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد عَن مُجَاهِد
İbn Ebî Dâvûd, Mücâhid'den nakletti;
أَنه كَانَ يقْرَأ (فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن لَا يطوف بهما)
O, (فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن لَا يطوف بهما) "Artık bu ikisini tavaf etmemesinde ona bir günah yoktur" şeklinde okurdu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن ابْن عَبَّاس
Taberânî el-Evsat'ta İbn Abbâs'tan nakletti;
أَنه قَرَأَ {فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن يطوّف} مثقلة فَمن ترك فَلَا بَأْس
O, {فَلَا جنَاح عَلَيْهِ أَن يطوّف} “Artık bu ikisini tavaf etmesinde ona bir günah yoktur” [ifadesini] şeddeli olarak okudu. [Ve dedi ki:] Kim terk ederse bir sakınca yoktur.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس
Saîd b. Mansûr ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- İbn Abbâs'tan nakletti;
أَنه أَتَاهُ رجل فَقَالَ: أبدأ بالصفا قبل الْمَرْوَة وأصلي قبل أَن أَطُوف أَو أَطُوف قبل
Ona bir adam gelip: "Merve'den önce Safâ'dan mı başlayayım? Tavaf etmeden önce mi namaz kılayım, yoksa önce tavaf mı edeyim?
وأحلق قبل أَن أذبح أَو أذبح قبل أَن أحلق فَقَالَ ابْن عَبَّاس: خُذُوا ذَلِك من كتاب الله فَإِنَّهُ أَجْدَر أَن يحفظ قَالَ الله {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} فالصفا قبل الْمَرْوَة وَقَالَ (لَا تحلقوا رؤوسكم حَتَّى يبلغ الْهَدْي مَحَله) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٩٦) فالذبح قبل الْحلق
Kurban kesmeden önce mi tıraş olayım, yoksa tıraş olmadan önce mi kurban keseyim?" diye sordu. İbn Abbâs şöyle dedi: "Bunu Allah'ın Kitabı'ndan alın; zira o ezberlenmeye daha layıktır. Allah: {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyurdu; dolayısıyla Safâ Merve'den öncedir. {لَا تحلقوا رؤوسكم حَتَّى يبلغ الْهَدْي مَحَله} “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” (el-Bakara: 196) buyurdu; dolayısıyla kurban kesmek tıraş olmaktan öncedir.
وَقَالَ (وطهر بَيْتِي للطائفين والقائمين والركع السُّجُود) (الْحَج الْآيَة ٢٦) وَالطّواف قبل الصَّلَاة
Ve {وطهر بَيْتِي للطائفين والقائمين والركع السُّجُود} “Tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tut” (el-Hac: 26) buyurdu; tavaf da namazdan öncedir."
وَأخرج وَكِيع عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: قلت لِابْنِ عَبَّاس لم بدىء بالصفا قبل الْمَرْوَة قَالَ: لِأَن الله قَالَ: إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله
Vekî', Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs'a: "Merve'den önce niçin Safâ'dan başlandı?" dedim. Dedi ki: "Çünkü Allah: {إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyurdu."
وَأخرج مُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن جَابر قَالَ لما دنا رَسُول الله ﷺ من الصَّفَا فِي حجَّته قَالَ: إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله ابدؤا بِمَا بَدَأَ الله بِهِ فَبَدَأَ بالصفا فرقي عَلَيْهِ
Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr ve es-Sünen'de Beyhakî, Câbir'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem haccında Safâ'ya yaklaştığında: "{إِن الصَّفَا والمروة من شَعَائِر الله} “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir”, Allah'ın başladığı ile başlayınız" buyurdu ve Safâ'dan başlayarak üzerine çıktı.
وَأخرج الشَّافِعِي وَابْن سعد وَأحمد وَابْن الْمُنْذر وَابْن قَانِع وَالْبَيْهَقِيّ عَن حَبِيبَة بنت أبي بحران قَالَت رَأَيْت رَسُول الله ﷺ يطوف بَين الصَّفَا والمروة والنايس بَين يَدَيْهِ وَهُوَ وَرَاءَهُمْ وَهُوَ يسْعَى حَتَّى أرى رُكْبَتَيْهِ من شدَّة السَّعْي يَدُور بِهِ إزَاره وَهُوَ يَقُول: اسْعوا فَإِن الله ﷿ كتب عَلَيْكُم السَّعْي
Şâfiî, İbn Sa'd, Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Kâni' ve Beyhakî, Habîbe bint Ebî Tecrâh'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Safâ ile Merve arasında tavaf ederken gördüm; insanlar onun önündeydi, o da arkalarındaydı. O kadar hızlı koşuyordu ki, koşmanın şiddetinden dizlerini görüyor, izârı etrafında dönüyordu ve şöyle buyuruyordu: "Sa'y ediniz; zira Allah azze ve celle sa'y etmeyi üzerinize farz kıldı."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سَأَلَ رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: إِن الله كتب عَلَيْكُم السَّعْي فَاسْعَوْا
Taberânî, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soruldu, o da şöyle buyurdu: "Allah sa'y etmeyi üzerinize farz kıldı, artık sa'y ediniz."
وَأخرج وَكِيع عَن أبي الطُّفَيْل عَامر بن وَاثِلَة قَالَ: سَأَلت ابْن عَبَّاس عَن السَّعْي بَين الصَّفَا والمروة قَالَ: فعله إِبْرَاهِيم ﵇
Vekî', Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs'a Safâ ile Merve arasındaki sa'y hakkında sordum. Dedi ki: "Bunu İbrâhim aleyhisselâm yaptı."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي الطُّفَيْل قَالَ قلت لِابْنِ عَبَّاس يزْعم قَوْمك أَن رَسُول الله ﷺ سعى بَين الصَّفَا والمروة وَإِن ذَلِك سنة قَالَ: صدقُوا أَن إِبْرَاهِيم لما أَمر بالمناسك اعْترض عَلَيْهِ الشَّيْطَان عِنْد الْمَسْعَى فسابقه فسبقه إِبْرَاهِيم
Taberânî ve Beyhakî, Ebü't-Tufeyl'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs'a: "Kavmin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Safâ ile Merve arasında sa'y ettiğini ve bunun sünnet olduğunu iddia ediyor" dedim. Dedi ki: "Doğru söylediler; İbrâhim'e menâsik (hac ibadetleri) emredildiğinde, sa'y yerinde karşısına şeytan çıktı. Onunla yarıştı ve İbrâhim onu geçti."
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس
Hâkim, İbn Abbâs'tan nakletti;
أَنه رَآهُمْ يطوفون بَين الصَّفَا والمروة فَقَالَ: هَذَا مِمَّا أورثتكم أم اسماعيل
O, insanların Safâ ile Merve arasında tavaf ettiklerini gördü ve: "Bu, İsmâil'in annesinden size kalan mirastandır" dedi.
وَأخرج الْخَطِيب فِي تالي التَّلْخِيص عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: أقبل إِبْرَاهِيم وَمَعَهُ هَاجر واسماعيل ﵈ فوضعهم عِنْد الْبَيْت فَقَالَت: الله أَمرك بِهَذَا قَالَ: نعم
Hatîb Tâlî et-Telhîs'te Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: İbrâhim, beraberinde Hâcer ve İsmâil aleyhimesselâm olduğu halde geldi ve onları Ev'in (Kâbe'nin) yanına bıraktı. [Hâcer]: "Bunu sana Allah mı emretti?" dedi. O da: "Evet" dedi.
قَالَ: فعطش الصَّبِي فَنَظَرت فَإِذا أقرب الْجبَال إِلَيْهَا الصَّفَا فسعت فرقت عَلَيْهِ فَنَظَرت فَلم تَرَ شَيْئا ثمَّ نظرت فَإِذا أقرب الْجبَال إِلَيْهَا الْمَرْوَة فَنَظَرت فَلم تَرَ شَيْئا قَالَ: فَهِيَ أول من سعى بَين الصَّفَا والمروة ثمَّ أَقبلت فَسمِعت حفيفاً أمامها قَالَ: قد أسمع فَإِن يكن عنْدك غياث فَهَلُمَّ فَإِذا جِبْرِيل أمامها يرْكض زَمْزَم بعقبه فنبع المَاء فَجَاءَت بِشَيْء لَهَا تقري فِيهِ المَاء فَقَالَ لَهَا: تَخَافِينَ الْعَطش هَذَا بلد ضيفان الله لَا يخَافُونَ الْعَطش
Dedi ki: Çocuk susadı; [Hâcer] baktı, kendisine en yakın dağın Safâ olduğunu gördü. Koşup üzerine çıktı, baktı ama hiçbir şey göremedi. Sonra baktı, kendisine en yakın dağın Merve olduğunu gördü; baktı ama hiçbir şey göremedi. Dedi ki: Safâ ile Merve arasında ilk sa'y eden odur. Sonra döndü ve önünde bir hışırtı işitti. "İşitiyorum, eğer yanında bir yardım varsa [yetiş]!" dedi. Bir de baktı ki önünde Cibrîl, topuğuyla Zemzem'i eşeliyor. Su fışkırdı. Yanında bulunan bir şeyle suyu toplamaya başladı. [Cibrîl] ona: "Susamaktan mı korkuyorsun? Bu belde Allah'ın misafirlerinin beldesidir, susuzluktan korkmazlar" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو داو وَالتِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِنَّمَا جعل الطّواف بِالْبَيْتِ وَالسَّعْي بَين الصَّفَا والمروة وَرمي الْجمار لاقامة ذكر الله لَا لغيره
İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Âişe'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ev'i tavaf etmek, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek ve cemrelere taş atmak ancak Allah'ın zikrini ikame etmek için konulmuştur, başka bir şey için değil."
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: السّنة فِي الطّواف بَين الصَّفَا والمروة أَن ينزل من الصَّفَا ثمَّ يمشي حَتَّى يَأْتِي بطن المسيل فَإِذا جَاءَهُ سعى حَتَّى يظْهر مِنْهُ ثمَّ يمشي حَتَّى يَأْتِي الْمَرْوَة
Ezrakî, Ebû Hureyre'den nakletti; dedi ki: "Safâ ile Merve arasında tavaf etmede sünnet; Safâ'dan inip sel yatağının ortasına gelinceye kadar yürümesi, oraya geldiğinde ise oradan çıkıncaya kadar koşması, sonra da Merve'ye varıncaya kadar yürümesidir."
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ من طَرِيق مَسْرُوق عَن ابْن مَسْعُود أَنه خرج إِلَى الصَّفَا فَقَامَ إِلَى صدع فِيهِ فلبى فَقلت لَهُ: إِن نَاسا ينهون عَن الإِهلال هَهُنَا قَالَ: وَلَكِنِّي آمُرك بِهِ هَل تَدْرِي مَا الإِهلال إِنَّمَا هِيَ استجابة مُوسَى لرَبه فَلَمَّا أَتَى الْوَادي رمل وَقَالَ: رب اغْفِر وَارْحَمْ إِنَّك أَنْت الْأَعَز والأكرم
Ezrakî, Mesrûk yoluyla İbn Mes'ûd'dan nakletti: O Safâ'ya çıktı ve oradaki bir yarığın başında durup telbiye getirdi. Ona: "İnsanlar burada telbiye getirmeyi nehyediyor" dedim. Şöyle dedi: "Fakat ben sana bunu emrediyorum. Telbiyenin ne olduğunu bilir misin? O ancak Mûsâ'nın Rabbine icabet etmesidir." Vadiye geldiğinde hızlı adımlarla koştu (remel yaptı) ve: "Rabbim, bağışla ve merhamet et; şüphesiz Sen en izzetli ve en kerim olansın" dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن مَسْعُود
Taberânî ve es-Sünen'de Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan nakletti;
أَنه قَامَ على الصدع الَّذِي فِي الصَّفَا وَقَالَ: هَذَا وَالَّذِي لَا إِلَه غَيره مقَام الَّذِي أنزلت عَلَيْهِ سُورَة الْبَقَرَة
O, Safâ'daki yarığın üzerinde durdu ve: "Kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki burası, üzerine Bakara Suresi indirilen zâtın makamıdır" dedi.
أما قَوْله تَعَالَى: {وَمن تطوّع خيرا} أخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن الْأَعْمَش قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله / وَمن تطوع بِخَير /
Yüce Allah'ın: {وَمن تطوّع خيرا} “Kim gönlünden koparak bir hayır yaparsa” sözüne gelince; İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te A'meş'ten nakletti; dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde / وَمن تطوع بِخَير / "Kim bir hayrı gönülden yaparsa" şeklindedir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن عمر أَنه كَانَ يَدْعُو على الصَّفَا والمروة يكبر ثَلَاثًا سبع مَرَّات يَقُول: لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ لَهُ الْملك وَله الْحَمد وَهُوَ على كل شَيْء قدير لَا إِلَه إِلَّا الله وَلَا نعْبد إِلَّا إِيَّاه مُخلصين لَهُ وَلَو كره الْكَافِرُونَ
Saîd b. Mansûr, İbn Ömer'den nakletti; o Safâ ve Merve üzerinde yedi defa üçer kez tekbir getirerek şöyle dua ederdi: "Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur; O tektir, ortağı yoktur; mülk O'nundur, hamd O'nadır ve O her şeye kadirdir. Allah'tan başka ilah yoktur; kâfirler hoşlanmasa da dinde O'na ihlaslı kimseler olarak yalnızca O'na ibadet ederiz."
وَكَانَ يَدْعُو بِدُعَاء كثير حَتَّى يبطئنا وَإِنَّا لشباب وَكَانَ من دُعَائِهِ: اللَّهُمَّ اجْعَلنِي مِمَّن يحبك وَيُحب ملائكتك وَيُحب رسلك وَيُحب عِبَادك الصَّالِحين اللَّهُمَّ حببني إِلَيْك وَإِلَى ملائكتك وَإِلَى رسلك وَإِلَى عِبَادك الصَّالِحين اللَّهُمَّ يسرني لليسرى وجنبني للعسرى واغفر لي فِي الْآخِرَة وَالْأولَى واجعلني من الْأَئِمَّة الْمُتَّقِينَ وَمن وَرَثَة جنَّة النَّعيم واغفر لي خطيئتي يَوْم الدّين
Bizler genç olmamıza rağmen bizi geciktirecek kadar çok dua ederdi. Dualarından biri de şöyleydi: "Allahım! Beni Seni seven, meleklerini seven, peygamberlerini seven ve salih kullarını seven kimselerden eyle. Allahım! Beni Kendine, meleklerine, peygamberlerine ve salih kullarına sevdir. Allahım! Beni kolaya muvaffak kıl, zordan uzak tut. Ahirette de dünyada da beni bağışla. Beni takva sahibi önderlerden ve Naim Cenneti'nin varislerinden eyle. Din gününde günahımı bağışla."
اللَّهُمَّ إِنَّك قلت (ادْعُونِي أَسْتَجِب لكم) وَإنَّك لَا تخلف الميعاد
"Allahım! Sen: {ادْعُونِي أَسْتَجِب لكم} “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurdun; Sen asla vaadinden dönmezsin."
اللَّهُمَّ إِذْ هديتني للإِسلام فَلَا تنزعه مني وَلَا تنزعني مِنْهُ حَتَّى توفاني على الإِسلام وَقد رضيت عني
"Allahım! Beni İslâm'a hidayet ettiğin gibi, onu benden çekip alma; benden razı olmuş bir halde ruhumu İslâm üzere kabzedinceye kadar beni de ondan ayırma."
اللَّهُمَّ لَا تقدمني للعذاب وَلَا تؤخرني لسيء الْفِتَن
"Allahım! Beni azaba öne geçirme ve beni kötü fitnelere erteleme."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: من قدم مِنْكُم حَاجا فليبدأ بِالْبَيْتِ فليطف بِهِ سبعا ثمَّ ليصل رَكْعَتَيْنِ عِنْد مقَام إِبْرَاهِيم ثمَّ ليأت الصَّفَا فَليقمْ عَلَيْهِ مُسْتَقْبل الْكَعْبَة ثمَّ ليكبر سبعا بَين كل تكبيرتين حمد الله وثناء عَلَيْهِ وَالصَّلَاة على النَّبِي ﷺ ويسأله لنَفسِهِ وعَلى الْمَرْوَة مثل ذَلِك
Saîd b. Mansûr ve İbn Ebî Şeybe, Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti; dedi ki: "Sizden kim hacı olarak gelirse Beyt'ten başlasın ve onu yedi kez tavaf etsin, sonra Makâm-ı İbrâhim'in yanında iki rekât namaz kılsın, sonra Safâ'ya gelip Kâbe'ye yönelerek üzerinde dursun, sonra her iki tekbir arasında Allah'a hamd, O'na sena ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e salât edip kendisi için dilekte bulunarak yedi kez tekbir getirsin; Merve üzerinde de aynısını yapsın."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: ترفع الْأَيْدِي فِي سَبْعَة مَوَاطِن
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Eller yedi yerde kaldırılır:
إِذا قَامَ إِلَى الصَّلَاة وَإِذا رأى الْبَيْت وعَلى الصَّفَا والمروة وَفِي عَرَفَات وَفِي جمع وَعند الجمرات
Namaza kalkıldığında, Beyt görüldüğünde, Safâ ile Merve üzerinde, Arafat'ta, Müzdelife'de (Cem'de) ve cemrelerin yanında.
وَأخرج الشَّافِعِي فِي الْأُم عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ ترفع الْأَيْدِي فِي الصَّلَاة وَإِذا رأى الْبَيْت وعَلى الصَّفَا والمروة وعَلى عَرَفَات وبجمع وَعند الْجَمْرَتَيْن وعَلى الْمَيِّت
Şâfiî el-Ümm'de İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: "Eller namazda, Beyt görüldüğünde, Safâ ile Merve üzerinde, Arafat üzerinde, Müzdelife'de, iki cemrenin yanında ve cenaze üzerine [namaz kılarken] kaldırılır."
أما قَوْله تَعَالَى: {فَإِن الله شَاكر عليم} أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: لَا شَيْء أشكر من الله وَلَا أجزىء بِخَير من الله عز وَجل
Allah Teâlâ'nın: {فَإِن الله شَاكر عليم} “Şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; İbn Ebî Hâtim, Katâde'den nakletti; dedi ki: "Allah'tan daha çok şükrün karşılığını veren ve hayrın mükâfatını Allah azze ve celle'den daha [güzel] veren hiçbir şey yoktur."
قَوْله تَعَالَى: إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى من بعد مَا بَيناهُ للنَّاس فِي الْكتاب أُولَئِكَ يلعنهم الله ويلعنهم اللاعنون إِلَّا الَّذين تَابُوا وَأَصْلحُوا وبينوا فَأُولَئِك أَتُوب عَلَيْهِم وَأَنا التواب الرَّحِيم
Allah Teâlâ'nın buyruğu: {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى من بعد مَا بَيناهُ للنَّاس فِي الْكتاب أُولَئِكَ يلعنهم الله ويلعنهم اللاعنون إِلَّا الَّذين تَابُوا وَأَصْلحُوا وبينوا فَأُولَئِك أَتُوب عَلَيْهِم وَأَنا التواب الرَّحِيم} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, Biz onu insanlara Kitap'ta açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lânet eder hem de lânet ediciler lânet eder. Ancak tevbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tevbelerini kabul ederim. Zira Ben tevbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim.”
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سَأَلَ معَاذ بن جبل أَخُو بني سَلمَة وَسعد بن معَاذ أَخُو بني الْأَشْهَل وخارجة بن زيد أَخُو الْحَرْث بن الْخَزْرَج نَفرا من أَحْبَار الْيَهُود عَن بعض مَا فِي التَّوْرَاة فكتموهم إِيَّاه وأبوا أَن يخبروهم فَأنْزل الله فيهم {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} الْآيَة
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Benî Seleme'nin kardeşi Muâz b. Cebel, Benî'l-Eşhel'in kardeşi Sa'd b. Muâz ve Haris b. el-Hazrec'in kardeşi Hârice b. Zeyd, Yahudi hahamlarından bir gruba Tevrat'ta bulunan bazı şeyleri sordular. Onlar da bunu kendilerinden gizlediler ve kendilerine haber vermekten kaçındılar. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler...” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} قَالَ: هم أهل الْكتاب
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den nakletti; o, {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler...” buyruğu hakkında: "Onlar Ehl-i Kitap'tır" dedi.
وَأخرج ابْن سعد وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} الْآيَة
İbn Sa'd, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler...” ayeti hakkında nakletti;
قَالَ: أُولَئِكَ أهل الْكتاب كتوا الإِسلام وَهُوَ دين الله وكتموا مُحَمَّدًا وهم (يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم فِي التَّوْرَاة والإنحيل) (الْأَعْرَاف الْآيَة ١٥٧) {ويلعنهم اللاعنون} قَالَ: من مَلَائِكَة الله الْمُؤمنِينَ
Dedi ki: "Onlar Ehl-i Kitap'tır; Allah'ın dini olan İslâm'ı gizlediler ve {يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم فِي التَّوْرَاة والإنحيل} “onu yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları” (A'râf 157) halde Muhammed'i gizlediler. {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” [ifadesi hakkında da] Katâde: 'Allah'ın meleklerinden ve müminlerden [olanlardır]' dedi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي الْآيَة قَالَ: هم أهل الْكتاب كتموا مُحَمَّدًا ونعته وهم يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم حسداً وبغياً
İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den ayet hakkında nakletti; dedi ki: "Onlar Ehl-i Kitap'tır; haset ve azgınlık yüzünden, yanlarında yazılı buldukları halde Muhammed'i ve onun vasfını gizlediler."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: زَعَمُوا أَن رجلا من الْيَهُود كَانَ لَهُ صديق من الْأَنْصَار يُقَال لَهُ ثَعْلَبَة بن غنمة قَالَ لَهُ: هَل تَجِدُونَ مُحَمَّدًا عنْدكُمْ قَالَ: لَا
İbn Cerîr, Süddî'den ayet hakkında nakletti; dedi ki: Anlatıldığına göre Yahudilerden bir adamın Ensar'dan Sa'lebe b. Ganeme adında bir arkadaşı vardı. Ona: "Yanınızda Muhammed'i [yazılı] buluyor musunuz?" diye sordu. O da: "Hayır" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء فِي قَوْله {أُولَئِكَ يلعنهم الله ويلعنهم اللاعنون} قَالَ: الْجِنّ والإِنس وكل دَابَّة
Abd b. Humeyd, Atâ'dan {أُولَئِكَ يلعنهم الله ويلعنهم اللاعنون} “İşte onlara hem Allah lânet eder hem de lânet ediciler lânet eder” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Cinler, insanlar ve bütün canlılardır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ويلعنهم اللاعنون}
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Mücâhid'den {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu hakkında nakletti;
قَالَ: إِذا أجدبت الهائم دعت على فجار بني آدم
Dedi ki: "Hayvanlar kuraklığa uğradığında Âdemoğlunun günahkârlarına beddua eder..."
فَقَالَت: تحبس عَنَّا الْغَيْث بِذُنُوبِهِمْ
Ve derler ki: "Onların günahları yüzünden yağmur bizden engelleniyor."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ويلعنهم اللاعنون} قَالَ: إِن الْبَهَائِم إِذا اشتدت عَلَيْهِم السّنة قَالَت: هَذَا من أجل عصاة بني آدم لعن الله عصاة بني آدم
Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Hayvanlar kuraklık şiddetlendiğinde: 'Bu, Âdemoğlunun isyankârları yüzündendir; Allah Âdemoğlunun isyankârlarına lânet etsin!' derler."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ويلعنهم اللاعنون} قَالَ: دَوَاب الأَرْض العقارب والخنافس يَقُولُونَ: إِنَّمَا منعنَا الْقطر بِذُنُوبِهِمْ فيلعنونهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Mücâhid'den {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Yeryüzünün canlıları, akrepler ve kınkanatlı böcekler: 'Biz sadece onların günahları yüzünden yağmurdan mahrum bırakıldık' derler ve onlara lânet ederler."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {ويلعنهم اللاعنون} قَالَ: يلعنهم كل شَيْء حَتَّى الخنافس والعقارب يَقُولُونَ: منعنَا الْقطر بذنوب بني آدم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İkrime'den {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Her şey, hatta kınkanatlı böcekler ve akrepler bile onlara lânet eder; şöyle derler: 'Biz Âdemoğlunun günahları yüzünden yağmurdan mahrum bırakıldık.'"
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي جَعْفَر فِي قَوْله {ويلعنهم اللاعنون} قَالَ: كل شَيْء حَتَّى الخنفساء
Abd b. Humeyd, Ebû Ca'fer'den {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Kınkanatlı böceğe varıncaya kadar her şeydir."
وَأخرج ابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْبَراء بن عَازِب قَالَ: كُنَّا فِي جَنَازَة مَعَ النَّبِي ﷺ فَقَالَ إِن الْكَافِر يضْرب ضربتين بَين عَيْنَيْهِ فيسمعه كل دَابَّة غير الثقلَيْن فتلعنه كل دَابَّة سَمِعت صَوته فَذَلِك قَول الله {ويلعنهم اللاعنون} يَعْنِي دَوَاب الأَرْض
İbn Mâce, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Berâ b. Âzib'den nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir cenazede idik. Şöyle buyurdu: "Kâfirin iki gözünün arasına iki darbe vurulur da sakaleyn (insan ve cin) dışındaki her canlı bunu işitir. Onun sesini işiten her canlı da ona lânet eder. İşte Allah'ın: {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu budur; yani yeryüzünün canlılarıdır."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {ويلعنهم اللاعنون} قَالَ: قَالَ الْبَراء ابْن عَازِب: إِن الْكَافِر إِذا وضع فِي قَبره أَتَتْهُ دَابَّة كَأَن عينيها قدران من نُحَاس مَعهَا عَمُود من حَدِيد فتضربه ضَرْبَة بَين كَتفيهِ فَيَصِيح لَا يسمع أحد صَوته إِلَّا لَعنه وَلَا يبْقى شَيْء إِلَّا سمع صَوته إِلَّا الثقلَيْن الحن والإِنس
İbn Cerîr, Süddî'den {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: Berâ b. Âzib şöyle dedi: "Kâfir kabrine konulduğunda ona iki gözü sanki bakırdan iki kazan gibi olan bir yaratık gelir; yanında demirden bir tokmak vardır. İki omzunun arasına öyle bir darbe indirir ki bir çığlık atar, onun sesini işiten herkes ona mutlaka lânet eder. Sakaleyn (cinler ve insanlar) hariç, onun sesini işitmeyen hiçbir şey kalmaz."
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {ويلعنهم اللاعنون} قَالَ: الْكَافِر إِذا وضع فِي حفرته ضرب ضَرْبَة بمطرق فَيَصِيح صَيْحَة يسمع صَوته كل شَيْء إِلَّا الثقلَيْن الْجِنّ والإِنس فَلَا يسمع صيحته شَيْء إِلَّا لَعنه
İbn Cerîr, Dahhâk'tan {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Kâfir çukuruna konulduğunda balyozla bir darbe vurulur ve öyle bir çığlık atar ki sakaleyn (cinler ve insanlar) hariç her şey onun sesini işitir. Onun çığlığını işiten hiçbir şey yoktur ki ona lânet etmesin."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عبد الْوَهَّاب بن عَطاء فِي قَوْله {إِن الَّذين يكتمون} الْآيَة
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Abdülvehhâb b. Atâ'dan {إِن الَّذين يكتمون} “Gizleyenler...” ayeti hakkında nakletti;
قَالَ: سَمِعت الْكَلْبِيّ يَقُول: هم الْيَهُود
Dedi ki: Kelbî'nin şöyle dediğini işittim: "Onlar Yahudilerdir."
قَالَ: وَمن لعن شَيْئا لَيْسَ هُوَ بِأَهْل رجعت اللَّعْنَة على يَهُودِيّ فَذَلِك قَوْله {ويلعنهم اللاعنون}
Dedi ki: "Bir kimse ehil olmayan bir şeye lânet ederse, o lânet bir Yahudiye döner. İşte O'nun: {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu budur."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق مُحَمَّد بن مَرْوَان أَخْبرنِي الْكَلْبِيّ عَن أبي
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Muhammed b. Mervân tarikinden nakletti: Bana Kelbî, Ebû
صَالح عَن ابْن مَسْعُود فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: هُوَ الرجل يلعن صَاحبه فِي أَمر يرى أَن قد أَتَى إِلَيْهِ فترتفع اللَّعْنَة فِي السَّمَاء سَرِيعا فَلَا تَجِد صَاحبهَا الَّتِي قيلت لَهُ أَهلا فترجع إِلَى الَّذِي تكلم بهَا فَلَا تَجِد لَهَا أَهلا فتنطلق فَتَقَع على الْيَهُود فَهُوَ قَوْله {ويلعنهم اللاعنون} فَمن تَابَ مِنْهُم ارْتَفَعت عَنْهُم اللَّعْنَة فَكَانَت فِيمَن بَقِي من الْيَهُود وَهُوَ قَوْله {إِلَّا الَّذين تَابُوا} الْآيَة
Sâlih'ten, o da İbn Mes'ûd'dan bu ayet hakkında haber verdi; dedi ki: "O, bir adamın kendisine [haksızlık] yapıldığını düşünerek arkadaşına lânet etmesidir; lânet göğe doğru hızla yükselir, kendisine söylenen kişiyi buna ehil bulmaz, onu söyleyene geri döner, onu da buna ehil bulmaz; bunun üzerine gider ve Yahudilerin üzerine düşer. İşte O'nun: {ويلعنهم اللاعنون} “lânet ediciler de onlara lânet eder” buyruğu budur. Onlardan kim tevbe ederse lânet üzerinden kalkar ve Yahudilerden geriye kalanların üzerinde olur. O'nun: {إِلَّا الَّذين تَابُوا} “Ancak tevbe edenler müstesnadır...” ayeti işte budur."
وَأخرج عبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَالْحَاكِم عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من سُئِلَ عَن علم عِنْده فكتمه ألْجمهُ الله بلجام من نَار يَوْم الْقِيَامَة
Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Mâce ve Hâkim, Ebû Hureyre'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kime bildiği bir ilimden sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet gününde Allah onun ağzına ateşten bir gem vurur."
وَأخرج ابْن ماجة عَن أنس بن مَالك سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من سُئِلَ عَن علم فكتمه ألْجمهُ يَوْم الْقِيَامَة بلجام من نَار
İbn Mâce, Enes b. Mâlik'ten nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kime bir ilimden sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet gününde onun ağzına ateşten bir gem vurulur."
وَأخرج ابْن ماجة والمرهبي فِي فضل الْعلم عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من كتم علما مِمَّا ينفع الله بِهِ النَّاس فِي أَمر الدّين ألْجمهُ الله يَوْم الْقِيَامَة بلجام من نَار
İbn Mâce ve Fadlü'l-İlm'de el-Mürhibî, Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim din hususunda Allah'ın insanları kendisiyle faydalandırdığı bir ilmi gizlerse, kıyamet gününde Allah onun ağzına ateşten bir gem vurur."
وَأخرج ابْن ماجة عَن جَابر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا لعن آخر هَذِه الْأمة أَولهَا فَمن كتم حَدِيثا فقد كتم مَا أنزل الله
İbn Mâce, Câbir'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bu ümmetin sonu öncekilerine lânet ettiği zaman, kim bir hadisi gizlerse Allah'ın indirdiğini gizlemiş olur."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَيّمَا عبد آتَاهُ الله علما فكتمه لَقِي الله يَوْم الْقِيَامَة مُلجمًا بلجام من نَار
Taberânî, İbn Mes'ûd'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hangi kul olursa olsun, Allah ona bir ilim verir de o bunu gizlerse, kıyamet gününde Allah'ın huzuruna ağzına ateşten bir gem vurulmuş olarak çıkar."
واخرج أَبُو يعلى وَالطَّبَرَانِيّ بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من سؤل عَن علم فكتمه جَاءَ يَوْم الْقِيَامَة مُلجمًا بلجام من نَار
Ebû Ya'lâ ve sahih bir senetle Taberânî, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kime bir ilimden sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet gününde ağzına ateşten bir gem vurulmuş olarak gelir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ من حَدِيث ابْن عمر وَابْن عَمْرو مثله
Taberânî, İbn Ömer ve İbn Amr'ın hadisinden benzerini nakletti.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: مثل الَّذِي يتَعَلَّم الْعلم ثمَّ لَا يحدث بِهِ كَمثل الَّذِي يكنز الْكَنْز فَلَا ينْفق مِنْهُ
Taberânî el-Evsat'ta Ebû Hureyre'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İlim öğrenip de onu anlatmayan kimsenin misali, hazine biriktirip de ondan infak etmeyen kimsenin misali gibidir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد عَن سلمَان قَالَ: علم لَا يُقَال بِهِ ككنز لَا ينْفق مِنْهُ
İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed, Selmân'dan nakletti; dedi ki: "Kendisiyle konuşulmayan ilim, kendisinden infak edilmeyen bir hazine gibidir."
وَأخرج ابْن سعد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: لَوْلَا آيَة فِي كتاب الله مَا حدثت أحدا بِشَيْء أبدا ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} الْآيَة
İbn Sa‘d, Abd b. Humeyd, el-Buhârî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim, Ebû Hureyre'den nakletti; dedi ki: "Allah'ın Kitabı'nda bir ayet olmasaydı, hiç kimseye hiçbir şeyi asla rivayet etmezdim." Sonra şu ayeti: {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler...” ayetini okudu.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} إِلَى قَوْله {اللاعنون} ثمَّ اسْتثْنى فَقَالَ {إِلَّا الَّذين تَابُوا وَأَصْلحُوا وبينوا} الْآيَة
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde İbn Abbâs'tan nakletti; o, {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزلنَا من الْبَينَات وَالْهدى} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti gizleyenler...” buyruğundan {اللاعنون} “lânet ediciler” sözüne kadar [okudu], sonra istisnada bulunup: {إِلَّا الَّذين تَابُوا وَأَصْلحُوا وبينوا} “Ancak tevbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır...” ayetini [okudu].
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء {إِلَّا الَّذين تَابُوا وَأَصْلحُوا} قَالَ: ذَلِك كَفَّارَة لَهُ
Abd b. Humeyd, Atâ'dan {إِلَّا الَّذين تَابُوا وَأَصْلحُوا} “Ancak tevbe edenler ve [hallerini] düzeltenler müstesnadır” hakkında nakletti; dedi ki: "Bu onun için bir kefarettir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {إِلَّا الَّذين تَابُوا وَأَصْلحُوا} قَالَ: أصلحوا مَا بَينهم وَبَين الله {وبينوا} الَّذِي جَاءَهُم من الله وَلم يكتموا وَلم يجحدوا بِهِ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {إِلَّا الَّذين تَابُوا وَأَصْلحُوا} “Ancak tevbe edenler ve [hallerini] düzeltenler müstesnadır” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Kendileri ile Allah arasındakini düzelttiler, {وبينوا} “ve açıkladılar” Allah'tan kendilerine geleni [açıkladılar], gizlemediler ve onu inkâr etmediler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {أَتُوب عَلَيْهِم} يَعْنِي أتجاوز عَنْهُم
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {أَتُوب عَلَيْهِم} “Onların tevbelerini kabul ederim” buyruğu hakkında nakletti; yani: "Onları bağışlarım."
أما قَوْله تَعَالَى: {وَأَنا التوّاب} أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي زرْعَة عَمْرو بن جرير قَالَ: إِن أول شَيْء كتب أَنا التواب أَتُوب على من تَابَ
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنا التوّاب} “Ben tevbeleri çokça kabul edenim” buyruğuna gelince; Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû Nuaym el-Hilye'de Ebû Zür'a Amr b. Cerîr'den nakletti; dedi ki: "Yazılan ilk şey: 'Ben Tevvâb'ım (tevbeleri çokça kabul edenim), tevbe edenin tevbesini kabul ederim' sözüdür."
قَوْله تَعَالَى: إِن الَّذين كفرُوا وماتوا وهم كفار أُولَئِكَ عَلَيْهِم لعنة الله وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعِينَ خَالِدين فِيهَا لَا يُخَفف عَنْهُم الْعَذَاب وَلَا هم ينظرُونَ
Allah Teâlâ'nın buyruğu: {إِن الَّذين كفرُوا وماتوا وهم كفار أُولَئِكَ عَلَيْهِم لعنة الله وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعِينَ خَالِدين فِيهَا لَا يُخَفف عَنْهُم الْعَذَاب وَلَا هم ينظرُونَ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onların üzerinedir. Onlar ebediyen onun içindedirler; kendilerinden ne azap hafifletilir ne de onlara mühlet verilir.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: إِن الْكَافِر يُوقف يَوْم الْقِيَامَة فيلعنه الله ثمَّ تلعنه الْمَلَائِكَة ثمَّ يلعنه النَّاس أَجْمَعُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: "Kâfir kıyamet günü durdurulur; Allah ona lânet eder, sonra melekler ona lânet eder, sonra da bütün insanlar ona lânet eder."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أُولَئِكَ عَلَيْهِم لعنة الله وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعِينَ} قَالَ: يَعْنِي النَّاس أَجْمَعِينَ الْمُؤمنِينَ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {أُولَئِكَ عَلَيْهِم لعنة الله وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعِينَ} “İşte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onların üzerinedir” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Bütün insanlardan kasıt müminlerdir."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: لَا يتلاعن إثنان مُؤْمِنَانِ وَلَا كَافِرَانِ فَيَقُول أَحدهمَا: لعن الله الظَّالِم إِلَّا رجعت تِلْكَ اللَّعْنَة على الْكَافِر لِأَنَّهُ ظَالِم فَكل أحد من الْخلق يلعنه
İbn Cerîr, Süddî'den ayet hakkında nakletti; dedi ki: "İki mümin veya iki kâfir birbiriyle lânetleşip de biri diğerine: 'Allah zalime lânet etsin' dediğinde, o lânet mutlaka kâfire döner; çünkü o zalimdir. Böylece yaratılmışlardan herkes ona lânet etmiş olur."
وَأخرج عبد بن حميد عَن جرير بن حَازِم قَالَ: سَمِعت الْحسن يقْرؤهَا (أُولَئِكَ عَلَيْهِم لعنة الله وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعُونَ)
Abd b. Humeyd, Cerîr b. Hâzim'den nakletti; dedi ki: Hasan'ın burayı şöyle okuduğunu işittim: {أُولَئِكَ عَلَيْهِم لعنة الله وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعُونَ} “İşte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onların üzerinedir”.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {خَالِدين فِيهَا} يَقُول: خَالِدين فِي جَهَنَّم فِي اللَّعْنَة
İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den {خَالِدين فِيهَا} “Onlar ebediyen onun içindedirler” buyruğu hakkında nakletti; der ki: "Cehennemde lânet içinde ebediyen kalacaklardır."
وَفِي قَوْله {وَلَا هم ينظرُونَ} وَيَقُول: لَا ينظرُونَ فيعتذرون
Ve {وَلَا هم ينظرُونَ} “ne de onlara mühlet verilir” buyruğu hakkında da: "Onlara bakılmaz ki mazeret beyan etsinler" der.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا هم ينظرُونَ} قَالَ: لَا يؤخرون
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَلَا هم ينظرُونَ} “ne de onlara mühlet verilir” buyruğu hakkında nakletti; dedi ki: "Onlar ertelenmezler."
قَوْله تَعَالَى: وإلهكم إِلَه وَاحِد لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الرَّحْمَن الرَّحِيم
Allah Teâlâ'nın buyruğu: {وإلهكم إِلَه وَاحِد لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الرَّحْمَن الرَّحِيم} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka ilah yoktur; O Rahmân'dır, Rahîm'dir.”
أخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد والدارمي وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن ماجة وَأَبُو مُسلم الْكَجِّي فِي السّنَن وَابْن الضريس وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أَسمَاء بنت يزِيد بن السكن عَن رَسُول الله ﷺ أَنه قَالَ اسْم الله الْأَعْظَم فِي هَاتين الْآيَتَيْنِ {وإلهكم إِلَه وَاحِد لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الرَّحْمَن الرَّحِيم} و (الم الله لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الْحَيّ القيوم) (آل عمرَان الْآيَتَانِ ١ - ٢)
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Dârimî, Ebû Dâvûd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Mâce, es-Sünen'de Ebû Müslim el-Keccî, İbnü'd-Durays, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Esmâ bint Yezîd b. es-Seken'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: "Allah'ın İsm-i Âzam'ı şu iki ayettedir: {وإلهكم إِلَه وَاحِد لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الرَّحْمَن الرَّحِيم} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka ilah yoktur; O Rahmân'dır, Rahîm'dir” ve {الم الله لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الْحَيّ القيوم} “Elif. Lâm. Mîm. Allah; O'ndan başka ilah yoktur, Hayy'dır, Kayyûm'dur” (Âl-i İmrân 1-2)."
وَأخرج الديلمي عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَيْسَ أَشد على مَرَدَة الْجِنّ من هَؤُلَاءِ الْآيَات الَّتِي فِي سُورَة الْبَقَرَة {وإلهكم إِلَه وَاحِد} الْآيَتَيْنِ
Deylemî, Enes'ten nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cinlerin azgınlarına, Bakara Suresi'ndeki {وإلهكم إِلَه وَاحِد} “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” [diye başlayan] iki ayetten daha ağırı yoktur."