وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا خَالف الْقُرْآن فَهُوَ من خطوَات الشَّيْطَان
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "Kur'an'a aykırı olan her şey şeytanın adımlarındandır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَا تتبعوا خطوَات الشَّيْطَان} قَالَ: خطاه
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَلَا تتبعوا خطوَات الشَّيْطَان} “Şeytanın adımlarını takip etmeyin” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "[Yani] onun adımlarına."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة {وَلَا تتبعوا خطوَات الشَّيْطَان} نزغات الشَّيْطَان
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den {وَلَا تتبعوا خطوَات الشَّيْطَان} “Şeytanın adımlarını takip etmeyin” [kavli hakkında nakletti; dedi ki]: "Şeytanın vesveselerine [uymayın]."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {خطوَات الشَّيْطَان} قَالَ: تَزْيِين الشَّيْطَان
Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den {خطوَات الشَّيْطَان} “Şeytanın adımları” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Şeytanın süslemesidir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة قَالَ: كل مَعْصِيّة لله فَهِيَ من خطوَات الشَّيْطَان
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den nakletti; dedi ki: "Allah'a karşı yapılan her günah, şeytanın adımlarındandır."
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا كَانَ من يَمِين أَو نذر فِي غضب فَهُوَ من خطوَات الشَّيْطَان وكفارته كَفَّارَة يَمِين
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "Öfke anında yapılan yemin veya adak şeytanın adımlarındandır; onun kefareti de yemin kefaretidir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Mes'ûd'dan nakletti:
أَنه أَتَى بضرع وملح فَجعل يَأْكُل فاعتزل رجل من الْقَوْم فَقَالَ ابْن مَسْعُود: ناولوا صَاحبكُم
Kendisine [pişmiş] koyun memesi ve tuz getirilmişti, o da yemeye başladı. Topluluktan bir adam ise kenara çekildi. Bunun üzerine İbn Mes'ûd: "Arkadaşınıza uzatın" dedi.
فَقَالَ: لَا أُرِيد
[Adam]: "İstemiyorum" dedi.
فَقَالَ: أصائم أَنْت قَالَ: لَا
[İbn Mes'ûd]: "Oruçlu musun?" diye sordu. O da: "Hayır" dedi.
قَالَ: فَمَا شَأْنك قَالَ: حرمت أَن آكل ضرعاً أبدا
[İbn Mes'ûd]: "O halde derdin ne?" dedi. [Adam]: "Asla [koyun] memesi yememeyi kendime haram kıldım" dedi.
فَقَالَ ابْن مَسْعُود: هَذَا من خطوَات الشَّيْطَان فاطعم وَكفر عَن يَمِينك
Bunun üzerine İbn Mes'ûd: "Bu şeytanın adımlarındandır; ye ve yeminin için kefaret ver" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي مجلز فِي قَوْله {وَلَا تتبعوا خطوَات الشَّيْطَان} قَالَ: النذور فِي الْمعاصِي
Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû Miclez'den {وَلَا تتبعوا خطوَات الشَّيْطَان} “Şeytanın adımlarını takip etmeyin” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "[Bu,] günah olan konulardaki adaklardır."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِيسَى بن عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى الْحسن فَسَأَلَهُ وَأَنا عِنْده فَقَالَ لَهُ: حَلَفت إنْ لم أفعل كَذَا وَكَذَا أَن أحج حبواً
Abd b. Humeyd, Îsâ b. Abdirrahmân es-Sülemî'den nakletti; dedi ki: Ben el-Hasan'ın yanındayken bir adam gelip ona bir mesele sordu ve: "Şöyle şöyle yapmazsam emekleyerek hacca gideceğime yemin ettim" dedi.
فَقَالَ: هَذَا من خطوَات الشَّيْطَان فحج واركب وَكفر عَن يَمِينك
Bunun üzerine [el-Hasan]: "Bu, şeytanın adımlarındandır. Sen [binek hayvanına] binerek hacca git ve yeminin için kefaret ver" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عُثْمَان بن غياث قَالَ: سَأَلت جَابر بن زيد عَن رجل نذر أَن يَجْعَل فِي أَنفه حَلقَة من ذهب فَقَالَ: هِيَ من خطوَات الشَّيْطَان وَلَا يزَال عَاصِيا لله فليكفر عَن يَمِينه
Abd b. Humeyd, Osmân b. Gıyâs'tan nakletti; dedi ki: Câbir b. Zeyd'e burnuna altından bir halka takmayı adayan bir adamı sordum; şöyle dedi: "Bu şeytanın adımlarındandır ve [bunu yaparsa] Allah'a isyan etmeye devam eder. Dolayısıyla yemini için kefaret versin."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِنَّمَا سمي الشَّيْطَان لِأَنَّهُ يشيطن
İbn Ebî Hâtim, İkrime'den nakletti; dedi ki: "Şeytana bu ismin verilmesi, onun haddi aşmasından (veya haktan uzaklaşmasından) ötürüdür."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {إِنَّمَا يَأْمُركُمْ بالسوء} قَالَ: الْمعْصِيَة {والفحشاء} قَالَ: الزِّنَا {وَأَن تَقولُوا على الله مَا لَا تعلمُونَ} قَالَ: هُوَ مَا كَانُوا يحرمُونَ من البحائر والسوائب والوصائل والحوامي ويزعمون أَن الله حرم ذَلِك
İbn Cerîr, es-Süddî'den nakletti: {إِنَّمَا يَأْمُركُمْ بالسوء} “O size ancak kötülüğü emreder” kavli hakkında: "[Bu,] günahtır" dedi. {والفحشاء} “ve hayasızlığı” kavli hakkında: "[Bu,] zinadır" dedi. {وَأَن تَقولُوا على الله مَا لَا تعلمُونَ} “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]” kavli hakkında da şöyle dedi: "Bu, onların Bahîre, Sâibe, Vasîle ve Hâm gibi hayvanları haram kılıp Allah'ın bunu haram kıldığını iddia etmeleridir."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذ قيل لَهُم اتبعُوا مَا أنزل الله قَالُوا بل نتبع مَا ألفينا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أولو كَانَ أباءهم لَا يعْقلُونَ شَيْئا وَلَا يَهْتَدُونَ
Yüce Allah'ın kavli: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız' derler. Peki, ataları hiçbir şey akıl edemeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı?”
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ دَعَا رَسُول الله ﷺ الْيَهُود إِلَى الإِسلام ورغبهم فِيهِ وحذرهم عَذَاب الله ونقمته
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudileri İslâm'a davet etti, onları buna teşvik etti ve onları Allah'ın azabından ve intikamından sakındırdı.
فَقَالَ لَهُ رَافع بن خَارِجَة وَمَالك بن عَوْف: بل نتبع يَا مُحَمَّد مَا وجدنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا فهم كَانُوا أعلم وَخيرا منا فَأنْزل الله فِي ذَلِك {وَإِذا قيل لَهُم اتبعُوا مَا أنزل الله قَالُوا بل نتبع مَا ألفينا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} الْآيَة
Bunun üzerine Râfi' b. Hârice ve Mâlik b. Avf ona: "Hayır ey Muhammed! Biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız; zira onlar bizden daha bilgili ve daha hayırlı idiler" dediler. Bunun üzerine Allah bu hususta: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا} “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız' derler” ayetini indirdi.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس
et-Tastî, İbn Abbâs'tan nakletti:
أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {مَا ألفينا} قَالَ: يَعْنِي وجدنَا قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول نَابِغَة بن ذبيان: فحسبوه فألفوه كَمَا زعمت تسعا وَتِسْعين لم ينقص وَلم يزدْ وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع وَقَتَادَة فِي قَوْله {مَا ألفينا} قَالَا: وجدنَا
Nâfi' b. el-Ezrak ona {مَا ألفينا} “[üzerinde] bulduğumuz” kavlini sordu; o da: "Yani bulduğumuz [şey] demektir" dedi. [Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" diye sordu. O da: "Evet, Nâbiğa b. Zübyân'ın şu sözünü işitmedin mi? 'Onu hesapladılar da kadının iddia ettiği gibi doksan dokuz buldular; ne eksik ne fazla'" dedi. İbn Cerîr de er-Rebî' ve Katâde'den {مَا ألفينا} “bulduğumuz” kavli hakkında: "Bulduğumuz [şey]" dediklerini nakletti.
قَوْله تَعَالَى: وَمثل الَّذين كفرُوا كَمثل الَّذِي ينعق بِمَا لايسمع إِلَّا دُعَاء ونداء صم بكم عمي فهم لَا يعْقلُونَ
Yüce Allah'ın kavli: {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “İnkâr edenlerin durumu, sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan [hayvanlara] haykıran kimsenin durumu gibidir. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akıl da erdiremezler.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمثل الَّذين كفرُوا كَمثل الَّذِي ينعق بِمَا لَا يسمع} قَالَ: كَمثل الْبَقر وَالْحمار وَالشَّاة وَإِن قلت لبَعْضهِم كلَاما لم يعلم مَا تَقول غير أَنه يسمعك وَكَذَلِكَ الْكَافِر إِن أَمرته بِخَير أَو نهيته عَن شَرّ أَو وعظته لم يعقل مَا تَقول غير أَنه يسمع صَوْتك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ} “İnkâr edenlerin durumu, [sadece ses] duymayan [hayvanlara] haykıran kimsenin durumu gibidir” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Sığırın, eşeğin ve koyunun durumu gibidir; onlardan birine bir söz söylesen, senin sesini duymaktan başka ne söylediğini anlamaz. Kâfir de böyledir; ona bir hayır emretsen veya onu bir şerden nehyetsen yahut ona vaaz versen, sesini duymaktan başka ne söylediğini akıl edemez."
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: مثل الدَّابَّة تنادي فَتسمع وَلَا تعقل مَا يُقَال لَهَا كَذَلِك الْكَافِر يسمع الصَّوْت وَلَا يعقل
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında nakletti; dedi ki: "Kendisine seslenilen, sesi işiten fakat kendisine ne söylendiğini akıl edemeyen binek hayvanının misali gibidir. Kâfir de böyledir; sesi işitir fakat akıl edemez."
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس
et-Tastî, İbn Abbâs'tan nakletti:
أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {كَمثل الَّذِي ينعق بِمَا لَا يسمع} قَالَ: شبه الله أصوات الْمُنَافِقين وَالْكفَّار بِأَصْوَات البهم أَي بِأَنَّهُم لَا يعْقلُونَ
Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Azîz ve Celîl olan Allah'ın {كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ} '[sadece ses] duymayan [hayvanlara] haykıran kimsenin durumu gibi' kavlini bana haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "Allah, münafıkların ve kâfirlerin seslerini hayvanların seslerine benzetti; yani onlar akıl erdiremezler" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت بشر بن أبي حَازِم وَهُوَ يَقُول: هضيم الكشح لم يغمز ببوس وَلم ينعق بِنَاحِيَة الرياق وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {كَمثل الَّذِي ينعق} قَالَ:
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" diye sordu. O da: "Evet, Bişr b. Ebî Hâzim'in şöyle dediğini işitmedin mi?: 'İnce belli, hiçbir ayıpla kınanmamış, ağız kenarlarında hiçbir köpük saçarak haykırmamış'" dedi. Abd b. Humeyd de Mücâhid'den {كَمَثَلِ الَّذِي ينعق} “haykıran kimsenin durumu gibi” kavli hakkında nakletti; dedi ki:
الرَّاعِي {بِمَا لَا يسمع} قَالَ: الْبَهَائِم {إِلَّا دُعَاء ونداء} قَالَ: كَمثل الْبَعِير وَالشَّاة تسمع الصَّوْت وَلَا تعقل
"[Bu] çobandır." {بِمَا لَا يَسْمَعُ} “duymayana” kavli hakkında: "[Bunlar] hayvanlardır" dedi. {إِلَّا دُعَاء ونداء} “sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını” kavli hakkında ise: "Sesi işiten fakat akıl erdiremeyen deve ve koyunun durumu gibidir" dedi.
وَأخرج وَكِيع عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {كَمثل الَّذِي ينعق بِمَا لَا يسمع إِلَّا دُعَاء ونداء} مثل الْكَافِر مثل الْبَهِيمَة تسمع الصَّوْت وَلَا تعقل
Vekî', İkrime'den {كَمَثَلِ الَّذِي ينعق بِمَا لَا يسمع إِلَّا دُعَاء ونداء} “Sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan [hayvanlara] haykıran kimsenin durumu gibidir” kavli hakkında nakletti: "Kâfirin misali, sesi işiten fakat akıl erdiremeyen hayvanın misali gibidir."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج قَالَ: قَالَ لي عَطاء فِي هَذِه الْآيَة: هم الْيَهُود الَّذين أنزل الله فيهم (إِن الَّذين يكتمون مَا أنزل الله من الْكتاب) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٧٤) إِلَى قَوْله (فَمَا أصبرهم على النَّار)
İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Atâ bu ayet hakkında bana: "Onlar, Allah'ın haklarında (إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ) (el-Bakara 174. ayet) kavlinden (فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ) kavline kadar [olan ayetleri] indirdiği Yahudilerdir" dedi.
قَوْله تَعَالَى: يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم واشكروا لله إِن كُنْتُم إِيَّاه تَعْبدُونَ
Yüce Allah'ın kavli: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve eğer sadece O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin.”
أخرج أَحْمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله طيب لَا يقبل إِلَّا طيبا وَإِن الله أَمر الْمُؤمنِينَ بِمَا أَمر بِهِ الْمُرْسلين فَقَالَ (يَا أَيهَا الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات وَاعْمَلُوا صَالحا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عليم) (الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ٥١) وَقَالَ {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} ثمَّ ذكر الرجل يُطِيل السّفر أَشْعَث أغبر يمد يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاء يَا رب يَا رب ومطعمه حرَام ومشربه حرَام وملبسه حرَام وغذي بالحرام فأنَّى يُسْتَجَاب لذَلِك
Ahmed, Müslim, Tirmizî, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Şüphesiz ki Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder. Allah müminlere, peygamberlere emrettiği şeyleri emrederek şöyle buyurmuştur: (يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ) (el-Mü'minûn 51. ayet) ve şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} 'Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin.'" Sonra [Resûlullah] uzun bir yolculuğa çıkmış, saçı başı darmadağın, toz toprak içinde, ellerini göğe doğru uzatarak: "Ya Rabbi! Ya Rabbi!" diye yalvaran, fakat yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiş olan bir adamı zikretti de: "Böylesinin duası nasıl kabul edilsin ki!" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {كلوا من طَيّبَات} قَالَ: من الْحَلَال
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {كلوا من طَيّبَات} “Temiz olanlarından yiyin” kavli hakkında: "Helal olanından" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن سعد عَن عمر بن عبد الْعَزِيز
İbn Sa'd, Ömer b. Abdilazîz'den nakletti:
أَنه قَالَ يَوْمًا: إِنِّي أكلت حمصاً وعدساً فنفخني
O bir gün: "Nohut ve mercimek yedim de bende şişkinlik yaptı" dedi.
فَقَالَ لَهُ بعض الْقَوْم: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ إِن الله يَقُول فِي كِتَابه {كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} فَقَالَ عمر: هَيْهَات ذهبت بِهِ إِلَى غير مذْهبه إِنَّمَا يُرِيد بِهِ طيب الْكسْب وَلَا يُرِيد بِهِ طيب الطَّعَام
Topluluktan biri ona: "Ey Müminlerin Emîri! Şüphesiz Allah Kitabı'nda {كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} 'Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin' buyurmaktadır" dedi. Bunun üzerine Ömer: "Heyhat! Onu kastedilen mananın dışına taşıdın; O bununla kazancın temizliğini kastetmektedir, yoksa yemeğin lezzetini değil" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} يَقُول: صدقُوا {كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} يَعْنِي اطعموا من حَلَال الرزق الَّذِي أحللناه لكم
İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا} “Ey iman edenler!” kavli hakkında nakletti; der ki: "[Yani] tasdik edenler! {كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} 'Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin' yani size helal kıldığımız rızkın helalinden yiyin.
بتحليلي إِيَّاه لكم مِمَّا كُنْتُم تحرمونه أَنْتُم وَلم أكن حرمته عَلَيْكُم من المطاعم والمشارب {واشكروا لله} يَقُول: أثنوا على الله بِمَا هُوَ أهل لَهُ على النعم الَّتِي رزقكم وطيبها لكم
Yiyecek ve içeceklerden sizin kendi kendinize haram kıldığınız ve benim size haram kılmadığım şeyleri size helal kılmam suretiyle [yiyin]. {واشكروا لله} 've Allah'a şükredin' der ki: Size rızık olarak verdiği ve sizin için temiz kıldığı nimetlerden dolayı Allah'a layık olduğu şekilde övgüde bulunun."
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي أُميَّة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} قَالَ: فَلم يُوجد من الطَّيِّبَات شَيْء أحل وَلَا أطيب من الْوَلَد وَمَاله
Abd b. Humeyd, Ebû Ümeyye'den {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Temiz şeylerden evlattan ve onun malından daha helal ve daha temiz bir şey bulunamamıştır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَمُسلم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله ليرضى عَن العَبْد أَن يَأْكُل الْأكلَة وَيشْرب الشربة فيحمد الله عَلَيْهَا
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve Müslim, Enes'ten nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, kulun bir lokma yiyip de arkasından O'na hamdetmesinden veya bir yudum içip de arkasından O'na hamdetmesinden kesinlikle razı olur."
قَوْله تَعَالَى: إِنَّمَا حرم عَلَيْكُم المينة وَالدَّم وَلحم الْخِنْزِير وَمَا أهل بِهِ لغير الله فَمن اضْطر غير بَاغ وَلَا عَاد فَلَا إِثْم عَلَيْهِ إِن الله غَفُور رَحِيم
Yüce Allah'ın kavli: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, başkaldırmaksızın ve sınırı aşmaksızın [yerse], ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
أخرج أَحْمد وَابْن ماجة وَالدَّارَقُطْنِيّ وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أحلّت لنا ميتَتَانِ وَدَمَانِ
Ahmed, İbn Mâce, Dârekutnî, Hâkim ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bize iki ölü (leş) ve iki kan helal kılındı"
السّمك وَالْجَرَاد والكبد وَالطحَال
"Balık ve çekirge ile karaciğer ve dalak" buyurdu.
أما قَوْله تَعَالَى: {وَمَا أهل بِهِ} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {وَمَا أُهِلَّ بِهِ} “ve [Allah'tan başkası] adına kesilen” ayetine gelince:
أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا أهل بِهِ} قَالَ: ذبح
İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {وَمَا أُهِلَّ بِهِ} “ve adına kesilen” kavli hakkında: "[Yani] kesilen" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا أهل بِهِ لغير الله} يَعْنِي مَا أهلّ للطواغيت
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ} “ve Allah'tan başkası adına kesilen” kavli hakkında: "Yani putlar adına kesilenler" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَمَا أهل بِهِ} قَالَ: مَا ذبح لغير لله
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَمَا أُهِلَّ بِهِ} “ve adına kesilen” kavli hakkında: "Allah'tan başkası için kesilen" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة {وَمَا أهلَّ بِهِ لغير الله} يَقُول: مَا ذكر عَلَيْهِ اسْم غير الله
İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ} “ve Allah'tan başkası adına kesilen” kavli hakkında: "Üzerine Allah'tan başkasının adı anılan şeydir" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَمن اضْطر} يَعْنِي إِلَى شَيْء مِمَّا حرم {غير بَاغ وَلَا عَاد} يَقُول: من أكل شَيْئا من هَذِه وَهُوَ مُضْطَر فَلَا حرج وَمن أكله وَهُوَ غير مُضْطَر فقد بغى واعتدى
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فَمَنِ اضْطُرَّ} “Kim mecbur kalırsa” yani haram kılınan şeylerden birine [mecbur kalırsa], {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “başkaldırmaksızın ve sınırı aşmaksızın” kavli hakkında: "Kim bunlardan bir şeyi mecbur kaldığı halde yerse bir günah yoktur; kim de mecbur olmadığı halde onu yerse, şüphesiz haddi aşmış ve sınırı çiğnemiştir" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {غير بَاغ} قَالَ: فِي الْميتَة
İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {غَيْرَ بَاغٍ} “başkaldırmaksızın” kavli hakkında: "Leş konusunda [başkaldırmaksızın]"
قَالَ: فِي الْأكل
dedi; "[ve sınırı aşmaksızın] yemek konusunda" dediğini nakletti.
وَأخرج سُفْيَان بن عَيْنِيَّة وآدَم بن أبي أياس وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْمعرفَة وَفِي السّنَن عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {غير بَاغ وَلَا عَاد} قَالَ: غير بَاغ على المسلمسن وَلَا مُعْتَد عَلَيْهِم من خرج يقطع الرَّحِم أَو يقطع سَبِيل أَو يفْسد فِي الأَرْض أَو مفارقا للجاعة وَالْأَئِمَّة أَو خرج فِي مَعْصِيّة الله فاضطر إِلَى الْميتَة لم تحل لَهُ
Süfyân b. Uyeyne, Âdem b. Ebî İyâs, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Ma'rife ile es-Sünen'de Beyhakî; Mücâhid'den {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “başkaldırmaksızın ve sınırı aşmaksızın” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Müslümanlara karşı haddi aşmayan ve onlara saldırmayan; akrabalık bağını kesmek, yol kesmek, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak, cemaatten ve imamlardan (yöneticilerden) ayrılmak üzere veya Allah'a isyan uğruna yola çıkıp da leş [yemek] zorunda kalan kimseye o helal olmaz."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {فَمن اضْطر غير بَاغ وَلَا عَاد} قَالَ: العادي الَّذِي يقطع الطَّرِيق لَا رخصَة لَهُ {فَلَا إِثْم عَلَيْهِ} يَعْنِي فِي أكله حِين اضْطر إِلَيْهِ {إِن الله غَفُور} يَعْنِي لما أكل من الْحَرَام {رَحِيم} بِهِ إِذْ أحل لَهُ الْحَرَام فِي الِاضْطِرَار
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, başkaldırmaksızın ve sınırı aşmaksızın [yerse]” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Saldırgan (el-Âdî), yol kesendir; ona ruhsat yoktur. {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur” yani ona mecbur kaldığı zamanki yiyişinde [günah yoktur]. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır” yani haramdan yediği şeyi [bağışlayandır], {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir” darda kalma anında ona haramı helal kıldığı için ona [merhamet edendir]."
وَأخرج وَكِيع عَن إِبْرَاهِيم وَالشعْبِيّ قَالَا: إِذا اضْطر إِلَى الْميتَة أكل مِنْهَا قدر مَا يقيمه
Vekî', İbrâhim ve eş-Şa'bî'den nakletti; ikisi şöyle dediler: "Leşe mecbur kaldığında, ondan kendisini ayakta tutacak kadar yer."
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن مَسْرُوق قَالَ: من اضْطر إِلَى الْميتَة وَالدَّم وَلحم الْخِنْزِير فَتَركه تقذراً وَلم يَأْكُل وَلم يشرب ثمَّ مَاتَ دخل النَّار
Vekî', Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Mesrûk'tan nakletti; dedi ki: "Kim leşe, kana ve domuz etine mecbur kalır da iğrenerek onu terk eder, yemez ve içmez, sonra da ölürse cehenneme girer."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَمن اضْطر غير بَاغ وَلَا عَاد} قَالَ: غير بَاغ فِي أكله وَلَا عَاد بتعدي الْحَلَال إِلَى الْحَرَام وَهُوَ يجد عَنهُ بلغَة ومندوحة
Abd b. Humeyd, Katâde'den {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Kim mecbur kalırsa, başkaldırmaksızın ve sınırı aşmaksızın [yerse]” kavli hakkında: "Yemesinde haddi aşmaksızın ve helalden harama geçip sınırı aşmaksızın; [oysa] onun için [başka bir] yetecek miktar ve genişlik (imkân) varken [bunu yapmayan kimsedir]" dediğini nakletti.
قَوْله تَعَالَى: إِن الَّذين يكتمون مَا أنزل الله من الْكتاب ويشترون بِهِ ثمنا قَلِيلا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُون فِي بطونهم إِلَّا النَّار وَلَا يكلمهم الله يَوْم الْقِيَامَة وَلَا يزكيهم وَلَهُم عَذَاب أَلِيم
Yüce Allah'ın kavli: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir değere değişenler var ya, işte onların karınlarına tıkındıkları ancak ateştir. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır.”
أخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزل الله من الْكتاب} وَالَّتِي فِي آل عمرَان (إِن الَّذين يشْتَرونَ بِعَهْد الله وَأَيْمَانهمْ ثمنا قَلِيلا) (آل عمرَان الْآيَة ٧٧) نزلتا جَمِيعًا فِي يهود
İbn Cerîr, İkrime'den {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler” kavli ile Âl-i İmrân'daki {إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir değere değişenler” (Âl-i İmrân suresi, 77. ayet) ayeti hakkında: "İkisi birden Yahudiler hakkında indi" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: كتموا اسْم مُحَمَّد ﷺ وَأخذُوا عَلَيْهِ طَمَعا قَلِيلا
İbn Cerîr, es-Süddî'den bu ayet hakkında: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in adını gizlediler ve bunun karşılığında az bir menfaat aldılar" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزل الله من الْكتاب} قَالَ: أهل الْكتاب كتموا مَا أنزل الله عَلَيْهِم فِي كِتَابهمْ من الْحق وَالْهدى والإِسلام وشأن مُحَمَّد ونعته {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُون فِي بطونهم إِلَّا النَّار} يَقُول: مَا أخذُوا عَلَيْهِ من الْأجر فَهُوَ نَار فِي بطونهم
İbn Cerîr, Ebü'l-Âliye'den {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Ehl-i Kitap, Allah'ın kitaplarında kendilerine indirdiği haktan, hidayetten, İslam'dan, Muhammed'in durumundan ve onun niteliğinden olan şeyleri gizlediler. {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ} “İşte onların karınlarına tıkındıkları ancak ateştir” [ayeti ise] şöyle der: Onun karşılığında aldıkları ücret, karınlarında bir ateştir."
وَأخرج الثَّعْلَبِيّ بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سَأَلت الْمُلُوك الْيَهُود قبل مبعث مُحَمَّد ﷺ مَا الَّذِي يَجدونَ فِي التَّوْرَاة قَالُوا: إِنَّا نجد فِي التَّوْرَاة أَن الله يبْعَث نَبيا من بعد الْمَسِيح يُقَال لَهُ مُحَمَّد بِتَحْرِيم الزِّنَا وَالْخمر والملاهي وَسَفك الدِّمَاء فَلَمَّا بعث الله مُحَمَّدًا وَنزل الْمَدِينَة قَالَت الْمُلُوك للْيَهُود: هَذَا الَّذِي تَجِدُونَ فِي كتابكُمْ فَقَالَت: الْيَهُود طَمَعا فِي أَمْوَال الْمُلُوك: لَيْسَ هَذَا بذلك النَّبِي
es-Sa'lebî zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "Krallar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesinden önce Yahudilere: 'Tevrat'ta ne buluyorsunuz?' diye sordular. Onlar: 'Biz Tevrat'ta, Allah'ın Mesih'ten sonra zinayı, içkiyi, çalgıları ve kan dökmeyi haram kılan, kendisine Muhammed denilen bir peygamber göndereceğini buluyoruz' dediler. Allah Muhammed'i peygamber gönderip o da Medine'ye yerleşince, krallar Yahudilere: 'Kitabınızda bulduğunuz [peygamber] bu mu?' dediler. Yahudiler, kralların mallarına tamah ederek: 'Bu, o peygamber değildir' dediler.
فَأَعْطَاهُمْ الْمُلُوك الْأَمْوَال فَأنْزل الله هَذِه الْآيَة اكذاباً للْيَهُود
Krallar da onlara mallar verdi. Bunun üzerine Allah, Yahudileri yalanlamak üzere bu ayeti indirdi."
وَأخرج الثَّعْلَبِيّ بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي رُؤَسَاء الْيَهُود وعلمائهم كَانُوا يصيبون من سفلتهم الْهَدَايَا وَالْفضل وَكَانُوا يرجون أَن يكون النَّبِي الْمَبْعُوث مِنْهُم فَلَمَّا بعث الله مُحَمَّدًا ﷺ من غَيرهم خَافُوا ذهَاب مأكلتهم وَزَوَال رياستهم فعمدوا إِلَى صفة مُحَمَّد فغيروها ثمَّ أخرجوها إِلَيْهِم فَقَالُوا: هَذَا نعت النَّبِي الَّذِي يخرج فِي آخر الزَّمَان لَا يشبه نعت هَذَا النَّبِي فَإذْ نظرت السفلة إِلَى النَّعْت وجدوه مُخَالفا لصفة مُحَمَّد فَلم يتبعوه فَأنْزل الله {إِن الَّذين يكتمون مَا أنزل الله من الْكتاب}
es-Sa'lebî zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "Bu ayet, Yahudilerin ileri gelenleri ve âlimleri hakkında indi. Onlar, alt tabakalarından hediyeler ve bağışlar alıyorlardı ve gönderilecek peygamberin kendilerinden olmasını umuyorlardı. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i başkalarından (Araplardan) gönderince, gelir kaynaklarının gitmesinden ve reisliklerinin yok olmasından korktular. Bunun üzerine Muhammed'in vasfına yönelip onu değiştirdiler; sonra da onu o insanlara çıkarıp: 'Âhir zamanda çıkacak peygamberin vasfı budur, bu peygamberin vasfına benzemez' dediler. Alt tabakadakiler o vasfa baktıklarında, onu Muhammed'in vasfına aykırı buldular ve ona uymadılar. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ} “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler” [ayetini] indirdi."
قَوْله تَعَالَى: أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى وَالْعَذَاب بالمغفرة فَمَا أصبرهم على النَّار ذَلِك بِأَن الله نزل الْكتاب بِالْحَقِّ وَإِن الَّذين اخْتلفُوا فِي الْكتاب لفي شقَاق بعيد
Yüce Allah'ın kavli: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış kimselerdir. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar! Bu [azap], Allah'ın kitabı hak ile indirmiş olmasındandır. Kitap hakkında anlaşmazlığa düşenler ise elbette derin bir ayrılık içindedirler.”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {أُولَئِكَ الَّذين اشْتَروا الضَّلَالَة بِالْهدى} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir” ayeti hakkında nakletti;
قَالَ: اخْتَارُوا الضَّلَالَة على الْهدى وَالْعَذَاب عبى الْمَغْفِرَة {فَمَا أصبرهم على النَّار} قَالَ: مَا أجرأهم على عمل النَّار
dedi ki: "Hidayet yerine sapıklığı, bağışlanma yerine azabı seçtiler. {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” [kavli hakkında ise]: 'Cehennem ameline karşı ne kadar da cüretkârdırlar!' dedi."
وَأخرج سُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر
Süfyân b. Uyeyne, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir nakletti;
وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية فِي قَوْله {فَمَا أصبرهم على النَّار} قَالَ: وَالله مَا لَهُم عَلَيْهَا من صَبر وَلَكِن يَقُول: مَا أجرأهم على النَّار
İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavli hakkında: "Allah'a yemin olsun ki onların ateşe karşı hiçbir sabrı yoktur; fakat [Allah]: 'Ateşe karşı ne kadar da cüretkârdırlar!' buyurmaktadır" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَمَا أصبرهم} قَالَ: مَا أجرأهم على الْعَمَل الَّذِي يقربهُمْ إِلَى النَّار
İbn Cerîr, Katâde'den {فَمَا أَصْبَرَهُمْ} “ne kadar da sabırlıdırlar!” kavli hakkında: "Kendilerini ateşe yaklaştıran amele karşı ne kadar da cüretkârdırlar!" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {فَمَا أصبرهم على النَّار} قَالَ: هَذَا على وَجه الِاسْتِفْهَام يَقُول: مَا الَّذِي أصبرهم على النَّار وَفِي قَوْله {وَإِن الَّذين اخْتلفُوا فِي الْكتاب} قَالَ: هم الْيَهُود وَالنَّصَارَى {لفي شقَاق بعيد} قَالَ: فِي عَدَاوَة بعيدَة
İbn Cerîr, es-Süddî'den {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ} “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu soru tarzındadır; 'Onları ateşe karşı sabırlı kılan nedir?' demektedir. {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ} “Kitap hakkında anlaşmazlığa düşenler ise” kavli hakkında: 'Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır', {لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “elbette derin bir ayrılık içindedirler” kavli hakkında da: 'Uzak bir düşmanlık içindedirler' dedi."
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: إثنان مَا أشدهما عَليّ من يُجَادِل فِي الْقُرْآن (مَا يُجَادِل فِي آيَات الله إِلَّا الَّذين كفرُوا) (غَافِر الْآيَة ٤) {وَإِن الَّذين اخْتلفُوا فِي الْكتاب لفي شقَاق بعيد}
Abd b. Humeyd, Ebü'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: "İki şey bana ne kadar da ağır gelir: Kur'an hakkında tartışan kimse {مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا} “Allah'ın ayetleri hakkında inkâr edenlerden başkası tartışmaz” (Mü'min suresi, 4. ayet) [ve] {وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “Kitap hakkında anlaşmazlığa düşenler ise elbette derin bir ayrılık içindedirler.”"
قَوْله تَعَالَى: لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم قبل الْمشرق وَالْمغْرب وَلَكِن الْبر من آمن بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر وَالْمَلَائِكَة وَالْكتاب والنبيين وَآتى المَال على حبه ذَوي الْقُرْبَى واليتامى والْمَسَاكِين وَابْن السَّبِيل والسائلين وَفِي الرّقاب وَأقَام الصلوة وَآتى الزكوة والوفون بعهدهم إِذا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي البأساء وَالضَّرَّاء وَحين الْبَأْس أُولَئِكَ الَّذين صدقُوا وَأُولَئِكَ هم المتقون
Yüce Allah'ın kavli: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir. Asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve boyunduruk altındakilere (köle ve esirlere) veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getiren, darlıkta, hastalıkta ve savaşın kızıştığı anda sabredenlerin [tuttuğu yoldur]. İşte doğru olanlar onlardır ve takva sahipleri de ancak onlardır.”
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَصَححهُ عَن أبي ذَر أَنه سَأَلَ رَسُول الله ﷺ عَن الإِيمان فَتلا {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} حَتَّى فرغ مِنْهَا ثمَّ سَأَلَهُ فَتَلَاهَا وَقَالَ: وَإِذا عملت حَسَنَة أحبها قَلْبك وَإِذا عملت سَيِّئَة أبغضها قَلْبك
İbn Ebî Hâtim rivayet edip sahih kabul etti; Ebû Zer'den nakledildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanı sordu; o da {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir” [ayetini] sonuna kadar okudu. Sonra ona tekrar sordu, o yine bu ayeti okudu ve şöyle buyurdu: "Bir iyilik yaptığında kalbin bundan sevinç duyar, bir kötülük yaptığında ise kalbin bundan hoşnutsuzluk duyar."
وَأخرج إِسْحَق بن رَاهَوَيْه فِي مُسْنده وَعبد بن حميد وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْقَاسِم بن عبد الرَّحْمَن قَالَ جَاءَ رجل إِلَى أبي ذَر فَقَالَ: مَا الإِيمان فَتلا عَلَيْهِ هَذِه اللآية {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} حَتَّى فرغ مِنْهَا
İshâk b. Râhûye Müsned'inde, Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye; el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan nakletti; dedi ki: Bir adam Ebû Zer'e gelip: "İman nedir?" dedi. O da adama sonuna kadar bu {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir” ayetini okudu.
فَقَالَ الرجل: لَيْسَ عَن البرسألتك
Bunun üzerine adam: "Ben sana iyiliği (birr) sormadım" dedi.
فَقَالَ أَبُو ذَر: جَاءَ رجل إِلَى رَسُول الله ﷺ فَسَأَلَهُ عَمَّا سَأَلتنِي فَقَرَأَ عَلَيْهِ هَذِه الْآيَة فَأبى أَن يرضى كَمَا أَبيت أَن ترْضى فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: ادن
Ebû Zer şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip senin bana sorduğun şeyi sordu. O da adama bu ayeti okudu. Adam da tıpkı senin razı olmadığın gibi razı olmaktan kaçındı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Yaklaş" buyurdu.
فَدَنَا فَقَالَ: الْمُؤمن إِذا عمل الْحَسَنَة سرته رَجَاء ثَوَابهَا وَإِذا عمل السَّيئَة أحزنته وَخَافَ عِقَابه
[Adam] yaklaştı. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Mümin, bir iyilik yaptığında sevabını umarak sevinendir; bir kötülük yaptığında ise üzülen ve cezasından korkandır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن رَاهَوَيْه وَعبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: سُئِلَ الْحسن بن عَليّ مقبلة من الشَّام عَن الإِيمان فَقَرَأَ {لَيْسَ الْبر} الْآيَة
Abdurrezzâk, İbn Râhûye ve Abd b. Humeyd, İkrime'den nakletti; dedi ki: Şam'dan dönmekte olan Hasan b. Ali'ye imandan soruldu; o da {لَيْسَ الْبِرَّ} “İyilik [...] değildir” ayetini okudu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَت الْيَهُود تصلي قبل الْمغرب وَالنَّصَارَى قبل الْمشرق فَنزلت {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} الْآيَة
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den nakletti; dedi ki: "Yahudiler batıya doğru, Hristiyanlar ise doğuya doğru namaz kılıyorlardı. Bunun üzerine {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir” ayeti indi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} يَعْنِي فِي الصَّلَاة يَقُول: لَيْسَ الْبر أَن تصلوا وَلَا تعملوا فَهَذَا حِين تحوّل من مكه إِلَى المديته وَنزلت الْفَرَائِض وحد الْحُدُود فَأمر الله بالفرائض وَالْعَمَل بهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir” yani namazda [çevirmeniz değildir] kavli hakkında: "İyilik, [sadece] namaz kılıp da amel etmemeniz değildir, buyurmaktadır. Bu, Mekke'den Medine'ye geçildiği, farzların indiği ve cezaların (hadlerin) belirlendiği zamandır. Allah farzları ve onlarla amel etmeyi emretti" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: هَذِه الْآيَة نزلت بِالْمَدِينَةِ {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} يَعْنِي الصَّلَاة تبدل لَيْسَ الْبر أَن تصلوا وَلَكِن الْبر مَا ثَبت فِي الْقلب من طَاعَة الله
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "Bu ayet Medine'de indi: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir” yani namaz değiştirilmiştir; iyilik sadece namaz kılmanız değildir, bilakis iyilik Allah'a itaatten kalpte yerleşen şeydir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لَيْسَ الْبر} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {لَيْسَ الْبِرَّ} “İyilik [...] değildir” ayeti hakkında nakletti;
قَالَ: ذكر لنا أَن رجلا سَأَلَ النَّبِي ﷺ عَن الْبر فَأنْزل الله هَذِه الْآيَة فَدَعَا الرجل فَتَلَاهَا عَلَيْهِ وَقد كَانَ الرجل قبل الْفَرَائِض إِذْ شهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا رَسُول عَبده وَرَسُوله ثمَّ مَاتَ على ذَلِك يُرْجَى لَهُ فِي خير فَأنْزل الله {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم قبل الْمشرق وَالْمغْرب} وَكَانَت الْيَهُود تَوَجَّهت قبل الْمغرب وَالنَّصَارَى قبل الْمشرق {وَلَكِن الْبر من آمن بِاللَّه} الْآيَة
dedi ki: "Bize anlatıldığına göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iyiliği (birr) sordu. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. O da adamı çağırıp [ayeti] ona okudu. Oysa farzlardan önce kişi, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet ettiğinde, sonra da bu hal üzere öldüğünde onun için bir hayır umulurdu. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ} “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir” -Yahudiler batıya, Hristiyanlar ise doğuya yöneliyordu- {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} “Asıl iyilik, Allah'a iman eden [...] [kimsenin tuttuğu yoldur]” ayetini indirdi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كَانَت الْيَهُود تصلي قبل الْمغرب وَالنَّصَارَى قبل الْمشرق فَنزلت {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: "Yahudiler batıya doğru, Hristiyanlar ise doğuya doğru namaz kılıyorlardı. Bunun üzerine {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir” ayeti indi."
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فضائله والثعلبي من طَرِيق هرون عَن ابْن مَسْعُود وَأبي بن كَعْب أَنَّهُمَا قرآ (لَيْسَ الْبر بِأَن توَلّوا)
Ebû Ubeyd Fezâil'inde ve es-Sa'lebî, Hârûn tarikiyle İbn Mes'ûd ve Übey b. Ka'b'dan, ikisinin (لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تُوَلُّوا) şeklinde okuduklarını nakletti.
وَأخرج وَكِيع وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن أبي ميسرَة قَالَ: من عمل بِهَذِهِ الْآيَة فقد اسْتكْمل الإِيمان {لَيْسَ الْبر} الْآيَة
Vekî', İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Ebû Meysere'den nakletti; dedi ki: "Kim bu ayetle amel ederse imanı kemale erdirmiş olur: {لَيْسَ الْبِرَّ} “İyilik [...] değildir” ayeti."
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم قبل الْمشرق وَالْمغْرب وَلَكِن الْبر} مَا ثَبت فِي الْقُلُوب من طَاعَة الله
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den nakletti: {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ} “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir; lâkin asıl iyilik” Allah'a itaatten kalplerde yerleşen şeydir.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن الْأَعْمَش قَالَ: فِي قراءتنا مَكَان لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وَلَا تحسبن أَن الْبر
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te el-A'meş'ten nakletti; dedi ki: "Bizim kıraatimizde {لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا} yerine {وَلَا تَحْسَبَنَّ أَنَّ الْبِرَّ} şeklindedir."
أما قَوْله تَعَالَى: {وَلَكِن الْبر من آمن بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر وَالْمَلَائِكَة وَالْكتاب والنبيين} أخرج أَحْمد وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم والآجري فِي الشَّرِيعَة واللالكائي فِي السّنة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عمر بن الْخطاب أَنهم بَيْنَمَا هم جُلُوس عِنْد النَّبِي ﷺ جَاءَهُ رجل يمشي حسن الشّعْر عَلَيْهِ ثِيَاب بَيَاض فَنظر الْقَوْم بَعضهم إِلَى بعض مَا نَعْرِف هَذَا وَمَا هَذَا بِصَاحِب سفر ثمَّ قَالَ: يَا رَسُول الله آتِيك قَالَ: نعم
Yüce Allah'ın: {وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ} “Asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden [kimsenin tuttuğu yoldur]” kavline gelince: Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim, eş-Şerîa'da el-Âcurrî, es-Sünne'de el-Lâlekâî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî; Ömer b. el-Hattâb'dan naklettiler: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında otururlarken, güzel saçlı, üzerinde beyaz elbiseler bulunan yürüyen bir adam onun yanına geldi. Topluluk birbirine baktı: 'Biz bunu tanımıyoruz, üstelik yolcuya benzer bir hali de yok.' Sonra adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, yanına gelebilir miyim?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu.
فَجَاءَهُ فَوضع رُكْبَتَيْهِ عِنْد رُكْبَتَيْهِ وَيَديه على فَخذيهِ فَقَالَ: مَا الإِسلام قَالَ: شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّد رَسُول الله وتقيم الصَّلَاة وتؤتي الزَّكَاة وتصوم رَمَضَان وتحج الْبَيْت قَالَ: فَمَا الإِيمان قَالَ: أَن تؤمن بِاللَّه وَمَلَائِكَته وَلَفظ ابْن مرْدَوَيْه: أَن تؤمن بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر وَالْمَلَائِكَة وَالْكتاب والنبيين وَالْجنَّة وَالنَّار والبعث بعد الْمَوْت وَالْقدر كُله
Yanına geldi, dizlerini onun dizlerinin dibine koydu, ellerini de onun uyluklarının üzerine koyup: 'İslam nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmen, namazı dosdoğru kılman, zekâtı vermen, ramazan orucunu tutman ve Beyt'i (Kâbe'yi) haccetmendir' buyurdu. 'Peki iman nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Allah'a ve meleklerine iman etmendir' buyurdu. İbn Merdûye'nin lafzında ise: 'Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba, peygamberlere, cennete, cehenneme, ölümden sonra dirilmeye ve bütünüyle kadere iman etmendir' [şeklindedir].
قَالَ: فَمَا الإِحسان قَالَ: أَن تعْمل لله كَأَنَّك ترَاهُ فَإِن لم تكن ترَاهُ فَهُوَ يراك
'Peki ihsan nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Allah'a O'nu görüyormuş gibi amel etmendir; zira sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir' buyurdu.
قَالَ: فَمَتَى السَّاعَة قَالَ: مَا الْمَسْئُول عَنْهَا بِأَعْلَم من السَّائِل قَالَ: فَمَا اشراطها قَالَ: إِذا العراة الحفاة العالة رعاء الشَّاء تطاولوا فِي الْبُنيان وَولدت الإِماء أربابهن ثمَّ قَالَ رَسُول الله ﷺ عَليّ بِالرجلِ فطلبوه فَلم يرَوا شَيْئا فَمَكثَ يَوْمَيْنِ أَو ثَلَاثَة ثمَّ قَالَ: يَا ابْن الْخطاب أَتَدْرِي من السَّائِل كَذَا وَكَذَا قَالَ: الله وَرَسُوله أعلم
'Kıyamet ne zamandır?' dedi. [Resûlullah]: 'Kendisine sorulan, bu konuda sorandan daha bilgili değildir' buyurdu. 'Peki onun alametleri nelerdir?' dedi. [Resûlullah]: 'Çıplak, yalınayak, yoksul koyun çobanlarının binalarda birbirleriyle yarışması ve cariyelerin efendilerini doğurmasıdır' buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bana o adamı getirin' buyurdu. Onu aradılar fakat hiçbir şey göremediler. İki veya üç gün geçti, sonra şöyle buyurdu: 'Ey Hattâb'ın oğlu! Şöyle şöyle soran kimsenin kim olduğunu biliyor musun?' [Ömer]: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedi.
قَالَ: ذَاك جِبْرِيل جَاءَكُم ليعلمكم دينكُمْ
[Resûlullah]: 'O Cibrîl'di; size dininizi öğretmek için geldi' buyurdu.
وَأخرج أَحْمد والبزارعن ابْن عَبَّاس قَالَ جلس رَسُول الله ﷺ مَجْلِسا فَأَتَاهُ جِبْرِيل فَجَلَسَ بَين يَدي رَسُول الله ﷺ وَاضِعا كفيه على ركبتي رَسُول الله ﷺ قَالَ: يَا رَسُول الله حَدثنِي عَن الإِسلام قَالَ: الإِسلام أَن تسلم وَجهك لله ﷿ وَأَن تشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ وَأَن مُحَمَّد عَبده وَرَسُوله
Ahmed ve el-Bezzâr, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir mecliste oturdu. Cibrîl gelip ellerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dizlerinin üzerine koyarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne oturdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana İslam'dan bahset' dedi. [Resûlullah]: 'İslam, yüzünü aziz ve celil olan Allah'a teslim etmen; bir ve ortaksız olarak Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet etmendir' buyurdu.
قَالَ:
[Resûlullah devamla] şöyle buyurdu:
فَإِذا فعلت ذَلِك فقد أسلمت
'Bunu yaptığın zaman Müslüman olmuş olursun.'
قَالَ: يَا رَسُول الله حَدثنِي عَن الإِيمان قَالَ: الإِيمان أَن تؤمن بِاللَّه وباليوم الآخر وَالْمَلَائِكَة وَالْكتاب والنبيين وَالْمَوْت والحياة بعد الْمَوْت وتؤمن بِالْجنَّةِ وَالنَّار والحساب وَالْمِيزَان وتؤمن بِالْقدرِ كُله خَيره وشره
[Adam]: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana imandan bahset' dedi. [Resûlullah]: 'İman; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba, peygamberlere, ölüme, ölümden sonraki hayata inanman; cennete, cehenneme, hesaba, mizana inanman ve hayrıyla şerriyle bütünüyle kadere inanmandır' buyurdu.
قَالَ: فَإذْ فعلت فقد آمَنت
[Resûlullah]: 'Bunu yaptığın zaman da iman etmiş olursun' buyurdu.