قَالَ: يَا رَسُول الله حَدثنِي مَا الإِحسان قَالَ: الإِحسان أَن تعْمل لله كَأَنَّك ترَاهُ فَإِن لَا ترَاهُ فَإِنَّهُ يراك
[Adam]: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana ihsanın ne olduğunu anlat' dedi. [Resûlullah]: 'İhsan, Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi amel etmendir; zira sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir' buyurdu.
وَأخرج الْبَزَّار عَن أنس قَالَ بَينا رَسُول الله ﷺ جَالس مَعَ أَصْحَابه إِذا جَاءَهُ رجل لَيْسَ عَلَيْهِ ثِيَاب السّفر يَتَخَلَّل النَّاس حَتَّى جلس بَين يَدي رَسُول الله ﷺ فَوضع يَده على ركبة رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّد مَا الإِسلام قَالَ: شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ وَأَن مُحَمَّد عَبده وَرَسُوله وإقام الصَّلَاة وإيتاء الزَّكَاة وَصَوْم شهر رَمَضَان وَحج الْبَيْت إِن اسْتَطَعْت إِلَيْهِ سَبِيلا
el-Bezzâr, Enes'ten nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte otururken, üzerinde yolculuk izi olmayan bir adam çıkageldi. İnsanların arasından geçerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne oturdu ve elini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dizine koyup: 'Ey Muhammed! İslam nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Bir ve ortaksız olarak Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet etmen, namazı kılman, zekâtı vermen, Ramazan ayı orucunu tutman ve yoluna güç yetirebilirsen Beyt'i hacretmendir' buyurdu.
قَالَ: فَإِذا فعلت فَأَنا مُؤمن قَالَ: نعم
[Adam]: 'Bunu yaptığım zaman ben mümin olur muyum?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu.
قَالَ: صدقت
[Adam]: 'Doğru söyledin' dedi.
قَالَ: يَا مُحَمَّد مَا الإِحسان قَالَ: أَن تخشى الله كَأَنَّك ترَاهُ فَإِن لم ترَاهُ فَإِن يراك
[Adam]: 'Ey Muhammed! İhsan nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Allah'tan O'nu görüyormuş gibi korkmandır; zira sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir' buyurdu.
قَالَ: فَإِذا فعلت فَأَنا محسن قَالَ: نعم
[Adam]: 'Bunu yaptığım zaman ben muhsin olur muyum?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu.
قَالَ: صدقت
[Adam]: 'Doğru söyledin' dedi.
قَالَ: يَا مُحَمَّد مَتى السَّاعَة قَالَ: مَا الْمَسْئُول عَنْهَا بِأَعْلَم من السَّائِل وَأدبر الرجل فَذهب
[Adam]: 'Ey Muhammed! Kıyamet ne zamandır?' dedi. [Resûlullah]: 'Kendisine sorulan, bu konuda sorandan daha bilgili değildir' buyurdu. Bunun üzerine adam arkasını dönüp gitti.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: عليّ بِالرجلِ فَاتَّبعُوهُ يطلبونه فَلم يرَوا شَيْئا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bana o adamı getirin' buyurdu. Onu aramak üzere peşinden gittiler fakat hiçbir şey göremediler.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: ذَاك جِبْرِيل جَاءَكُم ليعلمكم دينكُمْ
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O Cibrîl'di; size dininizi öğretmek için geldi' buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة وَأبي ذرٍّ قَالَا: إِنَّا لجُلُوس وَرَسُول الله ﷺ جَالس فِي مَجْلِسه محتب إِذْ أقبل رجل من أحسن النَّاس وَجها وَأطيب النَّاس ريحًا وأنقى النَّاس ثوبا فَقَالَ: يَا مُحَمَّد مَا الإِسلام قَالَ: أَن تعبد الله وَلَا تشرك بِهِ شَيْئا وتقيم الصَّلَاة وتؤتي الزَّكَاة وتحج الْبَيْت وتصوم رَمَضَان قَالَ: فَإِذا فعلت هَذَا فقد أسلمت قَالَ: نعم
İbn Merdûye, Ebû Hureyre ve Ebû Zer'den nakletti; ikisi dediler ki: Biz otururken ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de meclisinde dizlerini dikip elleriyle bağlamış vaziyette otururken, insanların en güzel yüzlüsü, en hoş kokulusu ve en temiz elbiselisi olan bir adam çıkageldi ve: 'Ey Muhammed! İslam nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Allah'a ibadet etmen ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmaman, namazı kılman, zekâtı vermen, Beyt'i hacretmen ve Ramazan orucunu tutmandır' buyurdu. [Adam]: 'Bunu yaptığımda Müslüman olmuş olur muyum?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu.
قَالَ: صدقت
[Adam]: 'Doğru söyledin' dedi.
فَقَالَ: يَا مُحَمَّد أَخْبرنِي مَا الإِيمان قَالَ: الإِيمان بِاللَّه وَمَلَائِكَته وَالْكتاب والنبيين وتؤمن بِالْقدرِ كُله
[Adam]: 'Ey Muhammed! İmanın ne olduğunu bana haber ver' dedi. [Resûlullah]: 'Allah'a, meleklerine, kitaba, peygamberlere inanman ve bütünüyle kadere iman etmendir' buyurdu.
قَالَ: فَإِذا فعلت ذَلِك فقد آمَنت قَالَ: نعم
[Adam]: 'Bunu yaptığımda iman etmiş olur muyum?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu.
قَالَ: صدقت
[Adam]: 'Doğru söyledin' dedi.
وَأخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ عَن مُعَاوِيَة بن حيدة قَالَ قلت يَا رَسُول الله مَا الَّذِي بَعثك الله بِهِ قَالَ: بَعَثَنِي الله بالإِسلام قلت: وَمَا الإِسلام قَالَ: شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا عَبده وَرَسُوله وتقيم الصَّلَاة وتؤتي الزَّكَاة
Ahmed ve en-Nesâî, Muâviye b. Hayde'den nakletti; dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah seni ne ile gönderdi?' dedim. [Resûlullah]: 'Allah beni İslam ile gönderdi' buyurdu. 'Peki İslam nedir?' dedim. 'Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şehadet etmen, namazı kılman ve zekâtı vermendir' buyurdu.
أما قَوْله تَعَالَى {وَآتى المَال على حبه}
Yüce Allah'ın: {وَآتى المَال على حبه} “Mala olan sevgisine rağmen onu veren...” buyruğuna gelince;
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَآتى المَال} يَعْنِي أعْطى المَال {على حبه} يَعْنِي على حب المَال
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; {وَآتى المَال} “Mala olan sevgisine rağmen onu veren...” ayeti hakkında Saîd: “Yani malı veren demektir”, {على حبه} hakkında da: “Yani mala duyulan sevgiye rağmen [veren] demektir” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد ووكيع وسُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَعبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن مَسْعُود {وَآتى المَال على حبه} قَالَ: يُعْطي وَهُوَ صَحِيح شحيح يأمل الْعَيْش وَيخَاف الْفقر
İbnu'l-Mübârek ez-Zühd'de, Vekî', Süfyân b. Uyeyne, Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, et-Taberânî, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve es-Sünen'de el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler; {وَآتى المَال على حبه} “Mala olan sevgisine rağmen onu veren...” ayeti hakkında şöyle dedi: '[Kişinin] sıhhatli ve cimri iken, yaşamayı umup fakirlikten korkarken vermesidir.'
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن مَسْعُود مَرْفُوعا
el-Hâkim, İbn Mes'ûd'dan merfû olarak [şunu] rivayet etti:
مثله
Bunun bir benzerini.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن الْمطلب أَن قيل: يَا رَسُول الله مَا آتى المَال على حبه فكلنا نحبه قَالَ رَسُول الله ﷺ: تؤتيه حِين تؤتيه ونفسك حِين تحدثك بطول الْعُمر والفقر
el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da el-Muttalib'den rivayet etti: 'Ey Allah'ın Resûlü! Mala olan sevgisine rağmen malı vermek nedir? Zira hepimiz onu severiz' denildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Nefsin sana uzun ömür ve fakirlikten söz edip dururken onu vermendir' buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن حبَان عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أفضل الصَّدَقَة أَن تصدق وَأَنت صَحِيح تَأمل الْبَقَاء وتخشى الْفقر وَلَا تمهل حَتَّى إِذا بلغت الْحُلْقُوم قلت لفُلَان كَذَا وَلفُلَان كَذَا إِلَّا وَقد كَانَ لفُلَان
Ahmed, el-Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve İbn Hibbân, Ebû Hureyre'den rivayet ettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Sadakanın en faziletlisi; sağlıklı olduğun, yaşamayı umduğun ve fakirlikten korktuğun halde sadaka vermendir. İşi [can] boğaza dayanıncaya kadar erteleyip de o vakit 'falancaya şu kadar, filancaya şu kadar' deme; oysa o zaten falancanın olmuştur.'
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول مثل الَّذِي ينْفق أَو يتَصَدَّق عِنْد الْمَوْت مثل الَّذِي يهدي إِذا شبع
Ahmed, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), en-Nesâî, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve el-Beyhakî, Ebû'd-Derdâ'dan rivayet ettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Ölüm anında infak eden veya sadaka verenin durumu, doyduktan sonra [başkasına] ikram edenin durumu gibidir.'
أما قَوْله تَعَالَى: {ذَوي الْقُرْبَى} أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {ذَوي الْقُرْبَى} يَعْنِي قرَابَته
Yüce Allah'ın: {ذَوي الْقُرْبَى} “Akrabalara...” buyruğuna gelince; İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; {ذَوي الْقُرْبَى} “Akrabalara...” ayeti hakkında: 'Yani onun akrabası demektir' dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أم كُلْثُوم بنت عقبَة بن أبي معيط سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: أفضل الصَّدَقَة على ذِي الرَّحِم الْكَاشِح
et-Taberânî, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve es-Sünen'de el-Beyhakî, Ümmü Gülsüm bint Ukbe b. Ebî Muayt'tan rivayet ettiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: 'Sadakanın en faziletlisi, [sana] düşmanlık besleyen akrabaya verilenidir.'
وَأخرج أَحْمد والدارمي وَالطَّبَرَانِيّ عَن حَكِيم بن حزَام أَن رجلا سَأَلَ رَسُول الله ﷺ عَن الصَّدقَات أَيهمَا أفضل قَالَ: على ذِي الرَّحِم الْكَاشِح
Ahmed, ed-Dârimî ve et-Taberânî, Hakîm b. Hizâm'dan naklettiler: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadakaların hangisinin daha faziletli olduğunu sordu. [Resûlullah]: '[Sana] düşmanlık besleyen akrabaya verilendir' buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن مَيْمُونَة أم الْمُؤمنِينَ قَالَ أعتقت جَارِيَة لي فَقَالَ النَّبِي ﷺ: أما لَو أعطيتهَا بعض أخوالك كَانَ أعظم لأجرك
Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Hibbân ve el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Müminlerin annesi Meymûne'den rivayet ettiler; dedi ki: Bir cariyemi azat etmiştim. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Baksana, onu dayılarından birine verseydin senin ecir ve mükafatın açısından daha büyük olurdu' buyurdu.
وَأخرج الْخَطِيب فِي تالي التَّلْخِيص عَن الن عَبَّاس أَن مَيْمُونَة اسْتَأْذَنت رَسُول الله ﷺ فِي جَارِيَة تعتقها فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أعطيها أختك ترعى عَلَيْهَا وَصلي بهَا رحما فَإِنَّهُ خير لَك
el-Hatîb, Tâlî't-Telhîs'te İbn Abbâs'tan nakletti: Meymûne, azat etmek istediği bir cariye konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onu kız kardeşine ver; ona baksın ve böylece akrabalık bağını gözetmiş ol, şüphesiz bu senin için daha hayırlıdır' buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن فَاطِمَة بنت قيس أَنَّهَا قَالَت: يَا رَسُول الله إِن لي مِثْقَالا من ذهب
İbnü'l-Münzir, Fâtıma bint Kays'tan nakletti; o: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim bir miskal altınım var' dedi.
قَالَ: اجعليها فِي قرابتك
[Resûlullah]: 'Onu akrabalarına ver' buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن سلمَان بن عَامر الضَّبِّيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الصَّدَقَة على الْمِسْكِين صَدَقَة وعَلى ذِي الرَّحِم إثنتان صَدَقَة وصلَة
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, et-Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), en-Nesâî, İbn Mâce, el-Hâkim ve es-Sünen'de el-Beyhakî, Selmân b. Âmir ed-Dabbî'den rivayet ettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Yoksula verilen sadaka bir sadakadır; akrabaya verilen ise iki şeydir: Hem sadaka hem de akrabalık bağını gözetmektir.'
وَأخرج أَحْمد وابخاري وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن زَيْنَب امْرَأَة عبد الله بن مَسْعُود قَالَت سَأَلت رَسُول الله ﷺ أتجزىء عني من الصَّدَقَة النَّفَقَة على زَوجي وأيتام فِي حجري قَالَ: لَك أَجْرَانِ: أجر الصَّدَقَة وَأجر الْقَرَابَة
Ahmed, el-Buhârî, Müslim, en-Nesâî ve İbn Mâce, Abdullah b. Mes'ûd'un eşi Zeyneb'den naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'Kocama ve himayemdeki yetimlere yaptığım harcama benim adıma sadaka yerine geçer mi?' diye sordum. [Resûlullah]: 'Senin için iki ecir vardır: Sadaka ecri ve akrabalık ecri' buyurdu.
أما قَوْله تَعَالَى: {وَابْن السَّبِيل} أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: ابْن السَّبِيل هُوَ الضَّيْف الَّذِي ينزل بِالْمُسْلِمين
Yüce Allah'ın: {وَابْن السَّبِيل} “Yolda kalmışa...” buyruğuna gelince; İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: 'Yolda kalmış, Müslümanlara konuk olan misafirdir.'
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: ابْن السَّبِيل الَّذِي يمر عَلَيْك وَهُوَ مُسَافر
İbn Cerîr, Mücâhid'den nakletti; dedi ki: 'Yolda kalmış, yolcu olup sana uğrayan kimsedir.'
أما قَوْله تَعَالَى: {والسائلين} أخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {والسائلين} قَالَ: السَّائِل الَّذِي يَسْأَلك
Yüce Allah'ın: {والسائلين} “İsteyenlere...” buyruğuna gelince; İbn Cerîr, İkrime'den nakletti; {والسائلين} “İsteyenlere...” hakkında şöyle dedi: '[O], senden [ihtiyacını] isteyendir.'
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحُسَيْن بن عَليّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ للسَّائِل حق وَإِن جَاءَ على فرس
Ahmed, Ebû Dâvûd ve İbn Ebî Hâtim, el-Hüseyn b. Ali'den rivayet ettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'İsteyenin, at üzerinde gelse bile bir hakkı vardır.'
وَأخرج ابْن عدي عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: اعطوا السَّائِل وَإِن كَانَ على فرس وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سَالم بن أبي الْجَعْد قَالَ: قَالَ عِيسَى بن مَرْيَم: للسَّائِل حق وَإِن جَاءَ على فرس مطوّق بِالْفِضَّةِ
İbn Adiy, Ebû Hureyre'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'At üzerinde bile olsa isteyene veriniz' buyurdu. İbn Ebî Şeybe de Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan nakletti; dedi ki: Meryem oğlu İsa şöyle demiştir: 'Gümüşle süslenmiş bir at üzerinde gelse bile isteyene bir hak vardır.'
وَأخرج ابْن سعد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن خُزَيْمَة وَابْن حبَان من طَرِيق عبد الرَّحْمَن بن بجيد عَن جدته أم بجيد وَكَانَت مِمَّن تَابع رَسُول الله ﷺ أَنَّهَا قَالَت يَا رَسُول الله إِن الْمِسْكِين ليقوم على بَابي فَمَا أجد شَيْئا أعْطِيه إِيَّاه فَقَالَ لَهَا: إنْ لم
İbn Sa'd, et-Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), İbn Huzeyme ve İbn Hibbân, Abdurrahman b. Büceyd yoluyla ninesi Ümmü Büceyd'den —ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenlerdendi— naklettiler: O, 'Ey Allah'ın Resûlü! Yoksul kapımda durur da ona verecek bir şey bulamam' dedi. Resûlullah ona: 'Eğer...'
تجدي إِلَّا ظلفاً محرقاً فادفعيه إِلَيْهِ
'Yanmış bir koyun tırnağından başka bir şey bulamasan bile onu kendisine ver' buyurdu.
وَلَفظ ابْن خُزَيْمَة: وَلَا تردي سَائِلك وَلَو بظلف
İbn Huzeyme'nin lafzında ise: 'Bir koyun tırnağıyla bile olsa senden isteyeni geri çevirme' [şeklindedir].
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن سعد من طَرِيق عَمْرو بن معَاذ الْأنْصَارِيّ عَن جدته حَوَّاء قَالَت: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول ردوا السَّائِل وَلَو بظلف محرق
Saîd b. Mansûr ve İbn Sa'd, Amr b. Muâz el-Ensârî yoluyla ninesi Havvâ'dan rivayet ettiler; Havvâ dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Yanmış bir koyun tırnağıyla bile olsa isteyeni [bir şey vererek] geri çevirin.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن حميد بن عبد الرَّحْمَن قَالَ: كَانَ يُقَال: ردوا السَّائِل وَلَو بِمثل رَأس القطاة
İbn Ebî Şeybe, Humeyd b. Abdurrahman'dan nakletti; dedi ki: 'İsteyeni bağırtlak kuşunun başı kadar [küçük bir şeyle] bile olsa [boş] çevirmeyin' denilirdi.
وَأخرج أَبُو نعيم والثعلبي والديلمي والخطيب فِي رُوَاة مَالك بِسَنَد واه عَن ابْن عمر مَرْفُوعا هَدِيَّة الله للؤمن السَّائِل على بَابه
Ebû Nuaym, es-Sa'lebî, ed-Deylemî ve Ruvâtü Mâlik'te el-Hatîb çok zayıf bir senetle İbn Ömer'den merfû olarak naklettiler: 'Kapısındaki isteyen [yoksul], mümin için Allah'ın bir hediyesidir.'
وَأخرج ابْن شاهين وَابْن النجار فِي تَارِيخه عَن أبيّ بن كَعْب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَلا أدلكم على هَدَايَا الله ﷿ إِلَى خلقه قُلْنَا: بلَى
İbn Şâhîn ve Târîh'inde İbnu'n-Neccâr, Übeyy b. Ka'b'dan rivayet ettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Size aziz ve celil olan Allah'ın kullarına olan hediyelerini haber vereyim mi?' buyurdu. Biz: 'Evet' dedik.
قَالَ: الْفَقِير هُوَ هَدِيَّة الله قبل ذَلِك أَو ترك
[Resûlullah]: 'Fakir, Allah'ın hediyesidir; ister kabul edilsin ister geri çevrilsin' buyurdu.
قَوْله تَعَالَى {وَفِي الرّقاب} أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {وَفِي الرّقاب} يَعْنِي فكاك الرّقاب
Yüce Allah'ın: {وَفِي الرّقاب} “Köleleri azat etmede...” buyruğu hakkında İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; {وَفِي الرّقاب} hakkında: 'Yani boyunları [köleleri esaretten] kurtarmak demektir' dedi.
أما قَوْله تَعَالَى: {وَأقَام الصَّلَاة وَآتى الزَّكَاة} أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَأقَام الصَّلَاة} يَعْنِي وَأتم الصَّلَاة الْمَكْتُوبَة {وَآتى الزَّكَاة} يَعْنِي الزَّكَاة الْمَفْرُوضَة
Yüce Allah'ın: {وَأقَام الصَّلَاة وَآتى الزَّكَاة} “Namazı kılan ve zekâtı veren...” buyruğuna gelince; İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; {وَأقَام الصَّلَاة} hakkında: 'Yani farz kılınan namazı tastamam kılan demektir', {وَآتى الزَّكَاة} hakkında da: 'Yani farz olan zekâtı veren demektir' dedi.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عدي وَالدَّارَقُطْنِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن فَاطِمَة بنت قيس قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي المَال حق سوى الزَّكَاة ثمَّ قَرَأَ {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} الْآيَة
et-Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Adiy, ed-Dârekutnî ve İbn Merdûye, Fâtıma bint Kays'tan rivayet ettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Malda zekâtın dışında da bir hak vardır' buyurdu, sonra da: {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir...” ayetini okudu.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن أبي هُرَيْرَة أَن النَّبِي ﷺ سُئِلَ فِي المَال حق بعد الزَّكَاة قَالَ: نعم
el-Buhârî Târîh'inde Ebû Hureyre'den nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'Malda zekâttan başka bir hak var mıdır?' diye soruldu. [Peygamber]: 'Evet' buyurdu.
تحمل على النجيبة
Cins deveye binmiş olsa bile...
وَأخرج عبد بن حميد عَن الشّعبِيّ
Abd b. Humeyd, eş-Şa'bî'den nakletti;
أَنه سُئِلَ هَل على الرجل فِي مَاله حق سوى الزَّكَاة قَالَ: نعم
Kendisine 'Kişinin malında zekâttan başka bir hak var mıdır?' diye soruldu; o da: 'Evet' dedi
وتلا هَذِه الْآيَة {وَآتى المَال على حبه ذَوي الْقُرْبَى} إِلَى آخِرَة الْآيَة
ve ayetin sonuna kadar şu ayeti okudu: {وَآتى المَال على حبه ذَوي الْقُرْبَى} “Sevdiği maldan yakınlara verir...”
وَأخرج عبد بن حميد عَن ربيعَة بن كُلْثُوم قَالَ: حَدثنِي أبي قَالَ لي مُسلم بن يسَار: إِن الصَّلَاة صلاتان وَإِن الزَّكَاة زكاتان وَالله إِنَّه لفي كتاب الله أَقرَأ عَلَيْك بِهِ قُرْآنًا
Abd b. Humeyd, Rebîa b. Gülsûm'dan rivayet etti; dedi ki: Babam bana anlattı ve dedi ki: Müslim b. Yesâr bana şöyle dedi: 'Namaz iki namazdır, zekât da iki zekâttır. Vallahi bu, Allah'ın Kitabı'ndadır; sana bununla ilgili Kur'an'dan [ayet] okuyayım.'
قلت لَهُ: اقْرَأ
Ona: 'Oku' dedim.
قَالَ: فَإِن الله يَقُول فِي كِتَابه {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم}
Dedi ki: 'Şüphesiz Allah Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır: {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم}
إِلَى قَوْله {وَآتى المَال على حبه ذَوي الْقُرْبَى واليتامى وَالْمَسَاكِين وَابْن السَّبِيل} فَهَذَا وَمَا دونه تطوّع كُله {وَأقَام الصَّلَاة} على الْفَرِيضَة {وَآتى الزَّكَاة} فهاتان فريضتان
{وَآتى المَال على حبه ذَوي الْقُرْبَى واليتامى وَالْمَسَاكِين وَابْن السَّبِيل} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir...”den “...ve sevdiği maldan akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa veren...” buyruğuna kadar [olan kısım]. İşte bu ve bundan sonrakilerin hepsi nafiledir. {وَأقَام الصَّلَاة} “namazı kılan” farz üzere olandır, {وَآتى الزَّكَاة} “ve zekâtı veren” ise işte bu ikisi farzdır.'
أما قَوْله تَعَالَى: {والموفون بعهدهم إِذا عَاهَدُوا} أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {والموفون بعهدهم إِذا عَاهَدُوا} قَالَ: فَمن أعْطى عهد الله ثمَّ نقضه فَالله ينْتَقم مِنْهُ وَمن أعْطى ذمَّة النَّبِي ﷺ ثمَّ غدر بهَا فالنبي ﷺ خَصمه يَوْم الْقِيَامَة
Yüce Allah'ın: {والموفون بعهدهم إِذا عَاهَدُوا} “Antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenler...” buyruğuna gelince; İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den naklettiler; {والموفون بعهدهم إِذا عَاهَدُوا} hakkında şöyle dedi: 'Kim Allah'ın ahdini verir [sözleşir] de sonra onu bozarsa Allah ondan intikam alır. Kim de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zimmetini [güvencesini] verir de sonra ona hıyanet ederse kıyamet gününde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hasmı olur.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {والموفون بعهدهم إِذا عَاهَدُوا} يَعْنِي فِيمَا بَينهم وَبَين النَّاس
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; {والموفون بعهدهم إِذا عَاهَدُوا} “Antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenler...” hakkında: 'Yani kendileri ile insanlar arasında [olan ahitlerinde]' dedi.
أما قَوْله تَعَالَى: {وَالصَّابِرِينَ فِي البأساء وَالضَّرَّاء وَحين الْبَأْس}
Yüce Allah'ın: {وَالصَّابِرِينَ فِي البأساء وَالضَّرَّاء وَحين الْبَأْس} “...sıkıntıda, hastalıkta ve savaş anında sabredenler...” buyruğuna gelince;
أخرج وَكِيع وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود فِي الْآيَة قَالَ {البأساء وَالضَّرَّاء} السقم {وَحين الْبَأْس} حِين الْقِتَال
Vekî', İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, ayet hakkında İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler; dedi ki: {البأساء وَالضَّرَّاء} hastalık, {وَحين الْبَأْس} ise savaş anıdır.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: كُنَّا نُحدث أَن البأساء الْبُؤْس والفقر وَالضَّرَّاء السقم والوجع وَحين الْبَأْس عِنْد مَوَاطِن الْقِتَال
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet ettiler; dedi ki: Bize 'el-Be'sâ' (البأساء) darlık ve fakirlik; 'ed-Darrâ' (الضَّرَّاء) hastalık ve acı; 'hîne'l-be's' (حين الْبَأْس) ise savaş meydanlarıdır diye anlatılırdı.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس
et-Tastî, İbn Abbâs'tan nakletti;
أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن البأساء وَالضَّرَّاء قَالَ: البأساء الخصب وَالضَّرَّاء الجدب
Nâfi' b. el-Ezrak ona el-Be'sâ ve ed-Darrâ'yı sordu; o da: 'el-Be'sâ bolluk, ed-Darrâ ise kıtlıktır' dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول زيد بن عَمْرو: إِن الإِله عَزِيز وَاسع حكم بكفه الضّر والبأساء وَالنعَم أما قَوْله تَعَالَى: {أُولَئِكَ الَّذين صدقُوا} الْآيَة
[Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' dedi. [İbn Abbâs]: 'Evet, Zeyd b. Amr'ın şu sözünü işitmedin mi?' dedi: 'Şüphesiz İlâh azizdir, geniştir, hüküm sahibidir; darlık da, bolluk da, nimetler de O'nun elindedir.' Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذين صدقُوا} “İşte sadık olanlar onlardır...” ayetine gelince;
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {أُولَئِكَ} يَعْنِي الَّذين فعلوا مَا ذكر الله فِي هَذِه الْآيَة هم الَّذين صدقُوا
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; {أُولَئِكَ} “İşte onlar...” hakkında: 'Yani Allah'ın bu ayette zikrettiği şeyleri yapanlar, işte sadık olanlar onlardır' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع فِي قَوْله {أُولَئِكَ الَّذين صدقُوا} قَالَ: تكلمُوا بِكَلَام الإِيمان فَكَانَت حَقِيقَته الْعَمَل صدقُوا الله قَالَ: وَكَانَ الْحسن يَقُول: هَذَا كَلَام الإِيمان وَحَقِيقَته الْعَمَل فَإِن لم يكن مَعَ القَوْل عمل فَلَا شَيْء
İbn Cerîr, er-Rebî'den nakletti; {أُولَئِكَ الَّذين صدقُوا} “İşte sadık olanlar onlardır...” hakkında şöyle dedi: 'İman sözüyle konuştular, onun hakikati ise amel oldu; Allah'a sadakat gösterdiler.' Dedi ki: el-Hasan da şöyle derdi: 'Bu imanın sözüdür, onun hakikati ise ameldir. Eğer sözle birlikte amel yoksa hiçbir şey yoktur.'
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن أبي عَامر الْأَشْعَرِيّ قَالَ: قلت يَا رَسُول الله مَا تَمام البرِّ قَالَ تعْمل فِي السِّرّ عمل الْعَلَانِيَة
el-Hakîm et-Tirmizî, Ebû Âmir el-Eş'arî'den rivayet etti; dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, iyiliğin tamamı nedir?' dedim. 'Gizlide de açıktaki ameli işlemendir' buyurdu.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن إِبْرَاهِيم بن أبي شَيبَان قَالَ: سَأَلت زيد بن رفيع فَقلت: يَا أَبَا جَعْفَر مَا تَقول فِي الْخَوَارِج فِي تكفيرهم النَّاس قَالَ: كذبُوا بقول الله ﷿ {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} الْآيَة
İbn Asâkir, İbrâhîm b. Ebî Şeybân'dan rivayet etti; dedi ki: Zeyd b. Rufey'e sordum ve dedim ki: 'Ey Ebû Ca'fer, insanları tekfir etmeleri konusunda Hâricîler hakkında ne dersin?' Dedi ki: 'Aziz ve Celil olan Allah'ın şu: {لَيْسَ الْبر أَن توَلّوا وُجُوهكُم} “İyilik, yüzlerinizi çevirmeniz değildir...” ayetini yalanladılar.
فَمن آمن فَهُوَ مُؤمن وَمن كفر بِهن فَهُوَ كَافِر
Kim bunlara inanırsa o mümindir, kim de bunları inkâr ederse o kâfirdir.'
قَوْله تَعَالَى: يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كتب عَلَيْكُم الْقصاص فِي الْقَتْلَى الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمن عُفيَ لَهُ من أَخِيه شَيْء فاتباع بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاء إِلَيْهِ بِأَحْسَن ذَلِك تَخْفيف من ربكُم وَرَحْمَة فَمن اعْتدى بعد ذَلِك فَلهُ عَذَاب أَلِيم
Yüce Allah'ın: 'Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı. Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kim [katil], [öldürülenin] kardeşi tarafından bir şeyle bağışlanırsa artık [tarafların] örfe uyması ve [katilin] ona güzellikle [diyeti] ödemesi gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa onun için elem verici bir azap vardır.' buyruğu hakkında;
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: ان حيين من الْعَرَب اقْتَتَلُوا فِي الْجَاهِلِيَّة قبل الإِسلام بِقَلِيل فَكَانَ بَينهم قتل وجراحات حَتَّى قتلوا العبيد وَالنِّسَاء فَلم يَأْخُذ بَعضهم من بعض حَتَّى أَسْلمُوا فَكَانَ أحد الْحَيَّيْنِ يَتَطَاوَل على الآخر فِي الْعدة وَالْأَمْوَال فَحَلَفُوا أَن لَا يرْضوا حَتَّى بِالْعَبدِ من الْحر مِنْهُم وبالمرأة من الرجل مِنْهُم فَنزل فيهم {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كتب عَلَيْكُم الْقصاص فِي الْقَتْلَى الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} وَذَلِكَ أَنهم كَانُوا لَا يقتلُون الرجل بِالْمَرْأَةِ وَلَكِن يقتلُون الرجل بِالرجلِ وَالْمَرْأَة بِالْمَرْأَةِ فَأنْزل الله (النَّفس بِالنَّفسِ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٤٥) فَجعل الْأَحْرَار فِي قصاص سَوَاء فِيمَا بَينهم من العَمْد رِجَالهمْ وَنِسَاؤُهُمْ فِي النَّفس وَمَا دون النَّفس وَجعل العبيد مستويين فِي الْعمد النَّفس وَمَا دون النَّفس رِجَالهمْ وَنِسَاؤُهُمْ
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; dedi ki: Arap kabilelerinden iki kabile, İslam'dan kısa bir süre önce Câhiliye döneminde birbirleriyle savaştılar. Aralarında adam öldürme ve yaralamalar meydana geldi, hatta köleleri ve kadınları dahi öldürdüler. Müslüman oluncaya kadar da birbirlerinden [kısas/diyet] almadılar. İki kabileden biri sayı ve mal bakımından diğerine üstünlük taslıyordu. Karşı taraftan bir hüre karşılık bir köleye, bir erkeğe karşılık da bir kadına razı olmayacaklarına yemin ettiler. Bunun üzerine haklarında: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كتب عَلَيْكُم الْقصاص فِي الْقَتْلَى الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı. Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” ayeti indi. Bu da onların erkeği kadın karşılığında öldürmeyip ancak erkeği erkekle, kadını da kadınla öldürmelerinden kaynaklanıyordu. Bunun üzerine Allah (النَّفس بِالنَّفسِ) (el-Mâide Suresi, 45. Ayet) [buyruğunu] indirdi. Böylece can ve candan aşağısında [yaralamalarda] kasıtlı durumlarda hürlerin erkekleri ile kadınlarını kendi aralarında kısasta eşit kıldı; kölelerin de erkekleri ile kadınlarını can ve candan aşağısında kasıtlı durumlarda birbirine denk kıldı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الشّعبِيّ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي قبيلتين من قبائل الْعَرَب اقتتلتا قتال عمية على عهد الرَّسُول ﷺ قَالَ: يقتل بعبدنا فلَان بن فلَان وَتقتل بأمتنا فُلَانَة بنت فُلَانَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, eş-Şa'bî'den naklettiler; dedi ki: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında körü körüne bir taassupla savaşan Arap kabilelerinden iki kabile hakkında indi. [Biri]: 'Bizim kölemize karşılık filan oğlu filan [hür kişi] öldürülür, bizim cariyemize karşılık da filan kızı filan [hür kadın] öldürülür' dedi.
فَأنْزل الله {الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}
Bunun üzerine Allah: {الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “...Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي مَالك قَالَ: كَانَ بَين حيين من الْأَنْصَار قتال كَانَ لأَحَدهمَا على الآخر الطول فكأنهم طلبُوا الْفضل فجَاء النَّبِي ﷺ ليصلح بَينهم فَنزلت الْآيَة {الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} قَالَ ابْن عَبَّاس: نسختها (النَّفس بِالنَّفسِ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٤٥)
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Ebû Mâlik'ten naklettiler; dedi ki: Ensâr'dan iki kabile arasında bir çatışma vardı; onlardan birinin diğerine üstünlüğü vardı. Sanki fazlalık talep ediyor gibiydiler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aralarını düzeltmek için geldi ve: {الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “...Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” ayeti indi. İbn Abbâs dedi ki: Onu (النَّفس بِالنَّفسِ) (el-Mâide Suresi, 45. Ayet) neshetti.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: لم يكن لمن كَانَ قبلنَا دِيَة إِنَّمَا هُوَ الْقَتْل وَالْعَفو فَنزلت هَذِه الْآيَة فِي قوم أَكثر من غَيرهم فَكَانُوا إِذا قتل من الْكثير عبد قَالُوا: لَا نقْتل بِهِ إِلَّا حرا وَإِذا قتلت مِنْهُم امْرَأَة قَالُوا: لَا نقْتل بهَا إِلَّا رجلا فَأنْزل الله {الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}
İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Bizden öncekiler için diyet yoktu; sadece öldürme [kısas] veya bağışlama vardı. Bu ayet, başkalarından daha kalabalık olan bir topluluk hakkında indi. Onlardan çok olan taraftan bir köle öldürüldüğünde: 'Biz onun karşılığında ancak bir hürü öldürürüz' derlerdi. Onlardan bir kadın öldürüldüğünde ise: 'Biz onun karşılığında ancak bir erkeği öldürürüz' derlerdi. Bunun üzerine Allah: {الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “...Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَأَبُو الْقَاسِم الزجاجي فِي أَمَالِيهِ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة فيهم بغي وَطَاعَة للشَّيْطَان فَكَانَ الْحَيّ مِنْهُم إِذا كَانَ فيهم عدد فَقتل لَهُم عبدا عبد قوم آخَرين فَقَالُوا: لن نقْتل بِهِ إِلَّا حرا تعززاً وتفضلاً على غَيرهم فِي أنفسهم وَإِذا قتلت لَهُم أُنْثَى قتلتها امْرَأَة قَالُوا: لن نقْتل بهَا إِلَّا رجلا فَأنْزل الله هَذِه الْآيَة يُخْبِرهُمْ أَن العَبْد بِالْعَبدِ إِلَى آخر الْآيَة نَهَاهُم عَن الْبَغي ثمَّ أنزل سُورَة الْمَائِدَة فَقَالَ (وكتبنا عَلَيْهِم فِيهَا أَن النَّفس بِالنَّفسِ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٤٥) الْآيَة
Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, Emâlî'sinde Ebu'l-Kâsım ez-Zeccâcî ve Sünen'inde el-Beyhakî, ayet hakkında Katâde'den rivayet ettiler; dedi ki: Câhiliye ehlinde azgınlık ve şeytana itaat vardı. Onlardan bir kabilenin sayısı çok olduğunda, başka bir kavmin kölesi onların bir kölesini öldürürse, kendi nefislerinde başkalarına karşı büyüklük taslayarak ve üstünlük iddia ederek: 'Biz ona karşılık ancak bir hürü öldürürüz' derlerdi. Onlardan bir kadını bir kadın öldürdüğünde ise: 'Biz ona karşılık ancak bir erkeği öldürürüz' derlerdi. Bunun üzerine Allah, köleye köle olduğunu ayetin sonuna kadar kendilerine bildiren bu ayeti indirdi ve onları azgınlıktan nehyetti. Sonra Mâide Suresi'ni indirdi ve: (وكتبنا عَلَيْهِم فِيهَا أَن النَّفس بِالنَّفسِ) (el-Mâide Suresi, 45. Ayet) ayetini buyurdu.
وَأخرج النّحاس فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس {الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى}
en-Nehhâs Nâsih'inde İbn Abbâs'tan {الْحر بِالْحرِّ وَالْعَبْد بِالْعَبدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى} “...Hüre hür, köleye köle, kadına kadın...” hakkında rivayet etti;
قَالَ: نسختها (وكتبنا عَلَيْهِم فِيهَا أَن النَّفس بِالنَّفسِ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٤٥) الْآيَة
Dedi ki: Onu (وكتبنا عَلَيْهِم فِيهَا أَن النَّفس بِالنَّفسِ) (el-Mâide Suresi, 45. Ayet) ayeti neshetmiştir.
أما قَوْله تَعَالَى: {فَمن عُفيَ لَهُ} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {فَمن عُفيَ لَهُ} “Kim bağışlanırsa...” ayetine gelince;
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس {فَمن عُفيَ لَهُ} قَالَ: هُوَ الْعمد يرضى أَهله بِالدِّيَةِ {فاتباع بِالْمَعْرُوفِ} أَمر بِهِ الطَّالِب {وَأَدَاء إِلَيْهِ بِإِحْسَان} قَالَ: يُؤدى الْمَطْلُوب بِإِحْسَان {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم وَرَحْمَة} مِمَّا كَانَ على بني إِسْرَائِيل
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; {فَمن عُفيَ لَهُ} hakkında: 'O kasıttır, [öldürülenin] ailesi diyete razı olur' dedi. {فاتباع بِالْمَعْرُوفِ} hakkında: '[Diyet] talep edene emredilmiştir' dedi. {وَأَدَاء إِلَيْهِ بِإِحْسَان} hakkında: 'Kendisinden talep edilen [katil] güzellikle öder' dedi. {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم وَرَحْمَة} hakkında da: 'İsrailoğullarına yüklenen [ağır hüküm]den bir hafifletmedir' dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَمن عُفيَ لَهُ من أَخِيه شَيْء} بعد أَخذ الدِّيَة بعد اسْتِحْقَاق الدَّم وَذَلِكَ الْعَفو {فاتباع بِالْمَعْرُوفِ} يَقُول: فعلى الطَّالِب
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti; {فَمن عُفيَ لَهُ من أَخِيه شَيْء} “Kim [katil], [öldürülenin] kardeşi tarafından bir şeyle bağışlanırsa...” buyruğu hakkında: 'Kan hakkı doğduktan sonra diyetin alınmasıdır; işte bağışlama budur' dedi. {فاتباع بِالْمَعْرُوفِ} “...artık örfe uyması...” buyruğu hakkında şöyle der: '[Diyet] talep edene düşen,
اتِّبَاع بِالْمَعْرُوفِ إِذا قبل الدِّيَة {وَأَدَاء إِلَيْهِ بِإِحْسَان} من الْقَاتِل فِي غير ضَرَر وَلَا فعلة المدافعة {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم وَرَحْمَة} يَقُول: رفق
diyeti kabul ettiğinde örfe uygun davranmaktır. {وَأَدَاء إِلَيْهِ بِإِحْسَان} “...ve ona güzellikle ödemesi gerekir...” ise katilin zarar vermeksizin ve savsaklamaksızın ödemesidir. {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم وَرَحْمَة} “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir” buyruğu hakkında: Kolaylıktır, der.'
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه وَابْن حبَان وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ فِي بني إِسْرَائِيل الْقصاص وَلم يكن فيهم الدِّيَة فَقَالَ الله لهَذِهِ الْأمة {كتب عَلَيْكُم الْقصاص فِي الْقَتْلَى} إِلَى قَوْله {فَمن عُفيَ لَهُ من أَخِيه شَيْء} فالعفو أَن تقبل الدِّيَة فِي الْعمد {فاتباع بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاء إِلَيْهِ بِإِحْسَان} يتبع الطَّالِب بِالْمَعْرُوفِ وَيُؤَدِّي إِلَيْهِ الْمَطْلُوب بِإِحْسَان {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم وَرَحْمَة} مِمَّا كتب من كَانَ قبلكُمْ {فَمن اعْتدى بعد ذَلِك} قتل بعد قبُول الدِّيَة {فَلهُ عَذَاب أَلِيم}
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, el-Buhârî, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nâsih'inde en-Nehhâs, İbn Hibbân ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; dedi ki: İsrailoğullarında kısas vardı, fakat onlarda diyet yoktu. Allah bu ümmete şöyle buyurdu: {كتب عَلَيْكُم الْقصاص فِي الْقَتْلَى} “...Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı...” ayetinden {فَمن عُفيَ لَهُ من أَخِيه شَيْء} “Kim kardeşi tarafından bir şeyle bağışlanırsa...” buyruğuna kadar. Bağışlama, kasıtlı öldürmede diyetin kabul edilmesidir. {فاتباع بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاء إِلَيْهِ بِإِحْسَان} “...artık örfe uyması ve ona güzellikle ödemesi gerekir” Talep eden örfe uygun şekilde ister, kendisinden talep edilen de ona güzellikle öder. {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم وَرَحْمَة} “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir” Sizden öncekilere farz kılınan şeyden bir hafifletmedir. {فَمن اعْتدى بعد ذَلِك} “Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa” Diyeti kabul ettikten sonra öldürürse {فَلهُ عَذَاب أَلِيم} “onun için elem verici bir azap vardır.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَت بَنو إِسْرَائِيل إِذا قتل فيهم الْقَتِيل عمدا لَا يحل لَهُم إِلَّا الْقود وَأحل الله الدِّيَة لهَذِهِ الْأمة فَأمر هَذَا أَن يتبع بِمَعْرُوف وَأمر هَذَا أَن يُؤَدِّي بِإِحْسَان {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم}
et-Taberânî, İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: İsrailoğullarında bir kişi kasıtlı olarak öldürüldüğünde onlara kısastan başkası helal olmazdı. Allah bu ümmete diyeti helal kıldı. Şuna [talep edene] örfe uymasını emretti, buna [katile] da güzellikle ödemesini emretti: {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم} “Bu, Rabbinizden bir hafifletmedir...”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ على بني إِسْرَائِيل الْقصاص فِي الْقَتْلَى لَيْسَ بَينهم دِيَة فِي نفس وَلَا جرح وَذَلِكَ قَول الله (وكتبنا عَلَيْهِ فِيهَا أَن النَّفس بِالنَّفسِ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan naklettiler; dedi ki: İsrailoğullarına öldürülenler hakkında kısas farz kılınmıştı; aralarında canda da yaralamada da diyet yoktu. Bu da Allah'ın şu buyruğudur: (وكتبنا عَلَيْهِ فِيهَا أَن النَّفس بِالنَّفسِ
) (الْمَائِدَة الْآيَة ٤٥) الْآيَة
) (el-Mâide Suresi, 45. Ayet) ayeti.
فخخف الله عَن أمة مُحَمَّد فَجعل عَلَيْهِم الدِّيَة فِي النَّفس وَفِي الْجراحَة وَهُوَ قَوْله {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم}
Allah Muhammed'in ümmetinden [bu hükmü] hafifletti ve can konusunda da yaralama konusunda da onların üzerine diyeti [bir hak olarak] koydu. İşte O'nun: {ذَلِك تَخْفيف من ربكُم} “Bu, Rabbinizden bir hafifletmedir...” buyruğu budur.
وَأخرج ابْن جرير والزجاجي فِي أَمَالِيهِ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَرَحْمَة} قَالَ: هِيَ رَحْمَة رحم بهَا الله هَذِه الْأمة أطْعمهُم الدِّيَة وأحلها لَهُم وَلم تحل لأحد قبلهم فَكَانَ فِي أهل التَّوْرَاة إِنَّمَا هُوَ الْقصاص أَو الْعَفو لَيْسَ بَينهمَا أرش فَكَانَ أهل الإِنجيل إِنَّمَا هُوَ عَفْو أمروا بِهِ وَجعل الله لهَذِهِ الْأمة الْقَتْل وَالْعَفو الدِّيَة إِن شاؤوا أحلهَا لَهُم وَلم يكن لأمة قبلهم
İbn Cerîr ve Emâlî'sinde ez-Zeccâcî, Katâde'den naklettiler; {وَرَحْمَة} “...ve bir rahmettir” buyruğu hakkında dedi ki: Bu, Allah'ın bu ümmete merhamet ettiği bir rahmettir; onlara diyeti yedirmiş [helal kılmış] ve meşru kılmıştır. Oysa onlardan önceki hiçbir kimseye helal kılınmamıştı. Tevrat ehlinde sadece kısas veya bağışlama vardı, ikisi arasında diyet yoktu. İncil ehlinde ise kendilerine emredilen sadece bağışlamaydı. Allah bu ümmete ise öldürmeyi [kısası], bağışlamayı ve dilerlerse diyeti kıldı; bunu onlara helal etti, oysa onlardan önceki hiçbir ümmete verilmemişti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن شُرَيْح الْخُزَاعِيّ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: من أُصِيب بقتل أَو جرح فَإِنَّهُ يخْتَار إِحْدَى
Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Şüreyh el-Huzâî'den rivayet ettiler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Kimin bir yakını öldürülür ya da yaralanırsa o kimse şu üç şeyden birini seçer:
ثَلَاث
[Bu] üç [şey]:
إِمَّا أَن يقتض وَإِمَّا أَن يعْفُو وَإِمَّا أَن يَأْخُذ الدِّيَة فَإِن أَرَادَ رَابِعَة فَخُذُوا على يَدَيْهِ وَمن اعْتدى بعد ذَلِك فَلهُ نَار جَهَنَّم خَالِدا فِيهَا ابداً
Ya kısas ister, ya bağışlar ya da diyet alır. Eğer dördüncü bir şey isterse ona engel olun. Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa onun için ebediyen içinde kalacağı cehennem ateşi vardır.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ {فَمن اعْتدى بعد ذَلِك} بِأَن قتل بعد أَخذه الدِّيَة {فَلهُ عَذَاب أَلِيم} قَالَ: فَعَلَيهِ الْقَتْل لَا يقبل مِنْهُ الدِّيَة وَذكر لنا أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لَا أُعَافِي رجل قتل بعد أَخذ الدِّيَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde radıyallâhu anh'tan {فَمن اعْتدى بعد ذَلِك} “Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa” yani diyeti aldıktan sonra öldürürse {فَلهُ عَذَاب أَلِيم} “onun için elem verici bir azap vardır” ayeti hakkında naklettiler; dedi ki: 'Onun cezası öldürülmektir, ondan diyet kabul edilmez.' Bize anlatıldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Diyeti aldıktan sonra öldüren adamı affetmem.'
وَأخرج سمويه فِي فَوَائده عَن سَمُرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا أُعَافِي رجل قتل بعد أَخذ الدِّيَة
Semmûye Fevâid'inde Semure'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Diyeti aldıktan sonra öldüren adamı affetmem' buyurdu.
وَأخرج وَكِيع وَعبد بن حميد وَابْن جرير ن الْحسن فِي قَوْله {فَمن اعْتدى بعد ذَلِك فَلهُ عَذَاب أَلِيم} قَالَ: كَانَ الرجل فِي الْجَاهِلِيَّة إِذا قتل قَتِيلا يَنْضَم إِلَى قومه فَيَجِيء قومه فيصالحون عَنهُ بِالدِّيَةِ فَيخرج الفار وَقد أَمن فِي نَفسه فيقتله وَيَرْمِي إِلَيْهِ بِالدِّيَةِ فَذَلِك الاعتداء
Vekî', Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, el-Hasan'dan naklettiler; {فَمن اعْتدى بعد ذَلِك فَلهُ عَذَاب أَلِيم} “Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa onun için elem verici bir azap vardır” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'Câhiliye döneminde adam birini öldürdüğünde kendi kavmine sığınırdı. Kavmi gelir, onun adına diyet karşılığında barış yapardı. Kaçan kimse canından emin olarak dışarı çıkınca [maktulün yakını] onu öldürür ve diyeti de ona fırlatıp atardı. İşte tecavüz/haddi aşmak budur.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عِكْرِمَة
İbn Ebî Şeybe, İkrime'den nakletti;
فِي رجل قتل بعد أَخذ الدِّيَة قَالَ: يقتل أما سَمِعت الله يَقُول {فَلهُ عَذَاب أَلِيم}
Diyeti aldıktan sonra [katili] öldüren bir adam hakkında: 'Öldürülür. Allah'ın: {فَلهُ عَذَاب أَلِيم} “Onun için elem verici bir azap vardır” buyurduğunu işitmedin mi?' dedi.
قَوْله تَعَالَى: وَلكم فِي الْقصاص حَيَاة يَا أولي الْأَلْبَاب لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون
Yüce Allah'ın: 'Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır; umulur ki sakınırsınız.' buyruğu hakkında;
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَلكم فِي الْقصاص حَيَاة} يَعْنِي نكالاً وعظة إِذا ذكره الظَّالِم المعتدي كف عَن الْقَتْل
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den naklettiler; {وَلكم فِي الْقصاص حَيَاة} “Kısasta sizin için hayat vardır...” buyruğu hakkında: 'Yani bir ceza ve ibrettir; zâlim ve saldırgan kişi bunu hatırladığında öldürmekten vazgeçer' dedi.