وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وتزوّدوا فَإِن خير الزَّاد التَّقْوَى} قَالَ: كَانَ أنَاس من أهل الْيمن يحجون وَلَا يتزوّدون فَأَمرهمْ الله بالزاد وَالنَّفقَة فِي سَبِيل الله وَأخْبرهمْ أَن خير الزَّاد التَّقْوَى
Abd b. Humeyd Katâde'den nakletti; {وتزوّدوا فَإِن خير الزَّاد التَّقْوَى} “Azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır” [ayeti hakkında] dedi ki: Yemen halkından birtakım insanlar azıksız haccederlerdi. Allah da onlara azık edinmeyi ve Allah yolunda infak etmeyi emretti ve azığın en hayırlısının takva olduğunu bildirdi.
وَأخرج سُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَابْن أبي شيبَة عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وتزوّدوا فَإِن خير الزَّاد التَّقْوَى} قَالَ: كَانَ أنَاس يقدمُونَ مَكَّة بِغَيْر زَاد فِي أَيَّام الْحَج فَأمروا بالزاد
Süfyân b. Uyeyne ve İbn Ebî Şeybe İkrime'den {وتزوّدوا فَإِن خير الزَّاد التَّقْوَى} “Azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır” sözü hakkında nakletti; dedi ki: İnsanlar hac günlerinde Mekke'ye azıksız gelirlerdi; bu yüzden azık edinmekle emrolundular.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير {وتزوّدوا} قَالَ: السويق والدقيق والكعك
Abd b. Humeyd Saîd b. Cübeyr'den {وتزوّدوا} “Azık edinin” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: [O], kavut, un ve peksimettir.
وَأخرج وَكِيع وَابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير {وتزوّدوا} قَالَ: الخشكناتج والسويق
Vekî‘ ve İbn Ebî Şeybe Saîd b. Cübeyr'den {وتزوّدوا} “Azık edinin” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: [O], huşkenâneç (kuru kurabiye/çörek) ve kavuttur.
وَأخرج سُفْيَان بن عَيْنِيَّة عَن سعيد بن جُبَير {وتزوّدوا} قَالَ: هُوَ الكعك وَالزَّيْت
Süfyân b. Uyeyne Saîd b. Cübeyr'den {وتزوّدوا} “Azık edinin” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: O, peksimet ve zeytinyağıdır.
وَأخرج وَكِيع وسُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد عَن الشّعبِيّ قَالَ {وتزوّدوا} قَالَ: الطَّعَام التَّمْر والسويق
Vekî‘, Süfyân b. Uyeyne, İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd eş-Şa‘bî'den nakletti; {وتزوّدوا} “Azık edinin” [ayeti hakkında] dedi ki: [O] yiyecektir; hurma ve kavuttur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حبَان قَالَ لما نزلت هَذِه الْآيَة {وتزوّدوا} قَامَ رجل من فُقَرَاء الْمُسلمين فَقَالَ: يَا رَسُول الله مَا نجد زاداً نتزوده
İbn Ebî Hâtim Mukâtil b. Hayyân'dan nakletti; dedi ki: {وتزوّدوا} “Azık edinin” ayeti indiğinde Müslümanların fakirlerinden bir adam ayağa kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü, yanımıza alacak bir azık bulamıyoruz" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: تزوّد مَا تكف بِهِ وَجهك عَن النَّاس وَخير مَا تزودتم بِهِ التَّقْوَى
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Yüzünü insanlardan [dilenmekten] koruyacağın şeyi azık edin; edindiğiniz azığın en hayırlısı ise takvadır."
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن سُفْيَان قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله / وتزوّدوا وَخير الزَّاد التَّقْوَى /
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te Süfyân'dan nakletti; dedi ki: Abdullah['ın] kıraatinde "/ وتزوّدوا وَخير الزَّاد التَّقْوَى / (Azık edinin; azığın en hayırlısı ise takvadır)" şeklindedir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن جرير بن عبد الله عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من يتزوّد فِي الدُّنْيَا يَنْفَعهُ فِي الْآخِرَة
et-Taberânî Cerîr b. Abdillâh'tan, [o da] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: "Kim dünyada azık edinirse, bu ona ahirette fayda verir."
وَأخرج الْأَصْبَهَانِيّ فِي التَّرْغِيب عَن الزبير بن الْعَوام سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: الْعباد عباد الله والبلاد بِلَاد الله فَحَيْثُ وجدت خيرا فأقم وَاتَّقِ الله
el-Asbahânî et-Terğîb'de ez-Zübeyr b. el-Avvâm'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittim: "Kullar Allah'ın kulları, beldeler de Allah'ın beldeleridir. Nerede bir hayır bulursan orada yerleş ve Allah'tan sakın!"
وَأخرج أَحْمد وَالْبَغوِيّ فِي مُعْجَمه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه والأصبهاني عَن رجل من أهل الْبَادِيَة قَالَ أَخذ بيَدي رَسُول الله ﷺ فَجعل يعلمني مِمَّا علمه الله فَكَانَ فِيمَا حفظت عَنهُ أَن قَالَ: إِنَّك لن تدع شَيْئا اتقاء الله إِلَّا أَعْطَاك الله خيرا مِنْهُ
Ahmed, el-Beğavî el-Mu‘cem'inde, el-Beyhakî es-Sünen'inde ve el-Asbahânî bedevilerden bir adamdan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elimden tuttu ve Allah'ın kendisine öğrettiği şeylerden bana öğretmeye başladı. Ondan ezberlediklerim arasında şöyle buyurması vardı: "Kuşkusuz sen Allah korkusundan dolayı bir şeyi terk etmezsin ki Allah sana ondan daha hayırlısını vermesin."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن ماجة وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان والأصبهاني فِي التَّرْغِيب عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ سُئِلَ رَسُول الله ﷺ مَا أَكثر مَا يدْخل النَّاس الْجنَّة قَالَ: تقوى الله وَحسن الْخلق وَسُئِلَ مَا أَكثر مَا يدْخل النَّاس النَّار قَالَ: الأجوفان: الْفَم والفرج
Ahmed, el-Buhârî el-Edeb'de, sahih olduğunu belirterek et-Tirmizî, İbn Mâce, İbn Hibbân, el-Hâkim, el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve el-Asbahânî et-Terğîb'de Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, insanları cennete en çok neyin soktuğu soruldu; "Allah'a karşı takva ve güzel ahlaktır" buyurdu. İnsanları cehenneme en çok neyin soktuğu sorulunca da: "İki boşluktur: Ağız ve cinsel uzuv" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب التَّقْوَى عَن رجل من بني سليط قَالَ أتيت رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يَقُول: الْمُسلم أَخُو الْمُسلم لَا يَخْذُلهُ وَلَا يَظْلمه التَّقْوَى هَهُنَا التَّقْوَى هَهُنَا وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى صَدره
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü't-Takvâ'da Benî Selît'ten bir adamdan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim, şöyle buyuruyordu: "Müslüman Müslümanın kardeşidir; onu yalnız ve yardımsız bırakmaz, ona zulmetmez. Takva işte buradadır, takva işte buradadır" ve eliyle göğsüne işaret etti.
وَأخرج الْأَصْبَهَانِيّ عَن قَتَادَة بن عَيَّاش قَالَ لما عقد لي رَسُول الله ﷺ على قومِي
el-Asbahânî Katâde b. Ayyâş'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kavmim üzerine bana [yöneticilik] sancağı bağladığı zaman,
أَتَيْته مودعاً لَهُ فَقَالَ: جعل الله التَّقْوَى زادك وَغفر ذَنْبك ووجهك للخير حَيْثُ تكون
ona veda etmek için yanına geldim; şöyle buyurdu: "Allah takvayı senin azığın kılsın, günahını bağışlasın ve nerede olursan ol seni hayra yöneltsin."
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم عَن أنس قَالَ جَاءَ رجل فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنِّي أُرِيد سفرا فزوّدني فَقَالَ: زوّدك الله التَّقْوَى قَالَ: زِدْنِي
et-Tirmizî ve el-Hâkim Enes'ten nakletti; dedi ki: Bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben sefere çıkmak istiyorum, bana azık ver" dedi. [Resûlullah]: "Allah sana takvayı azık olarak versin" buyurdu. [Adam]: "Bana artır" dedi.
قَالَ: وَغفر ذَنْبك
Buyurdu ki: "[Allah] günahını bağışlasın."
قَالَ: زِدْنِي بِأبي أَنْت وَأمي
[Adam]: "Anam babam sana feda olsun, bana artır!" dedi.
قَالَ: وَيسر لَك الْخَيْر حَيْثُمَا كنت
Buyurdu ki: "Nerede olursan ol, Allah hayrı sana kolaylaştırsın."
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ جَاءَ رجل إِلَى رَسُول الله ﷺ يُرِيد سفرا فَقَالَ: أوصني
et-Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), en-Nesâî, İbn Mâce ve el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip sefere çıkmak istediğini belirterek: "Bana tavsiyede bulun" dedi.
قَالَ: أوصيك بتقوى الله وَالتَّكْبِير على كل شرف فَلَمَّا مضى قَالَ: اللَّهُمَّ ازو لَهُ الأَرْض وهوّن عَلَيْهِ السّفر
Buyurdu ki: "Sana Allah'a karşı takvalı olmayı ve her yüksek yere çıktığında tekbir getirmeyi tavsiye ederim." Adam ayrılıp gidince de: "Allahım! Yeryüzünü onun için dürüp kısalt ve yolculuğu ona kolaylaştır" diye dua etti.
وَأخرج الْأَصْبَهَانِيّ فِي التَّرْغِيب عَن أبي بكر
el-Asbahânî et-Terğîb'de Ebû Bekir'den nakletti;
أَنه قَالَ فِي خطبَته: الصدْق أَمَانَة وَالْكذب خِيَانَة أَكيس الْكيس التقى وأنوك النوك الْفُجُور
o, hutbesinde şöyle demiştir: "Doğruluk emanet, yalancılık hıyanettir. Akıllılığın en üstünü takva, ahmaklığın en kötüsü ise günahkarlıktır (fücur)."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب التَّقْوَى عَن عمر بن الْخطاب
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü't-Takvâ'da Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti;
أَنه كتب إِلَى ابْنه عبد الله: أما بعد فَإِنِّي أوصيك بتقوى الله فَإِنَّهُ من اتَّقَاهُ وفاه وَمن أقْرضهُ جزاه وَمن شكره زَاده وَاجعَل التَّقْوَى نصب عَيْنَيْك وجلاء قَلْبك وَاعْلَم أَنه لَا عمل لمن لَا نِيَّة لَهُ وَلَا أجر لمن لَا حَسَنَة لَهُ وَلَا مَال لمن لَا رفق لَهُ وَلَا جَدِيد لمن لَا خلق لَهُ
oğlu Abdullah'a şöyle yazmıştır: "Emmâ ba‘d: Sana Allah'a karşı takvalı olmayı tavsiye ederim; zira O'ndan sakınanı O korur, O'na borç verene karşılığını fazlasıyla verir ve O'na şükredenin nimetini artırır. Takvayı gözünün önünden ayırma ve kalbinin cilası kıl. Bil ki niyeti olmayanın ameli yoktur, iyiliği olmayanın ecri yoktur, yumuşak huylu olmayanın malı [kalıcı] değildir ve eskiyi korumayanın yenisi olmaz."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن مَالك بن دِينَار قَالَ: سَأَلت الْحسن مَا زين الْقُرْآن قَالَ: التَّقْوَى
İbn Ebî'd-Dünyâ Mâlik b. Dînâr'dan nakletti; dedi ki: el-Hasan'a: "Kur'an'ın süsü nedir?" diye sordum; "Takvadır" dedi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن قَتَادَة قَالَ: مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة: ابْن آدم اتَّقِ الله ونم حَيْثُ شِئْت
İbn Ebî'd-Dünyâ Katâde'den nakletti; dedi ki: Tevrat'ta şöyle yazılıdır: "Ey Âdemoğlu! Allah'tan sakın, sonra dilediğin yerde uyu!"
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: الإِيمان عُرْيَان ولباسه التَّقْوَى وزينته الْحيَاء وَمَاله الْعِفَّة
İbn Ebî'd-Dünyâ Vehb b. Münebbih'ten nakletti; dedi ki: "İman çıplaktır; elbisesi takva, süsü haya ve malı iffettir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن دَاوُد بن هِلَال قَالَ: كَانَ يُقَال: الَّذِي يُقيم بِهِ العَبْد وَجهه عِنْد الله التَّقْوَى ثمَّ يتبعهُ الْوَرع
İbn Ebî'd-Dünyâ Dâvûd b. Hilâl'den nakletti; dedi ki: Şöyle denilirdi: "Kulun Allah katında yüzünü ağartan şey takvadır, ardından da verâ (şüpheli şeylerden sakınma) gelir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن عُرْوَة قَالَ: كتبت عَائِشَة إِلَى مُعَاوِيَة
İbn Ebî'd-Dünyâ Urve'den nakletti; dedi ki: Âişe Muâviye'ye şöyle yazdı:
أما بعد فَاتق الله فَإنَّك إِذا اتَّقَيْت الله كَفاك النَّاس وَإِذا اتَّقَيْت النَّاس لم يغنوا عَنْك من الله شَيْئا
"Emmâ ba‘d: Allah'tan sakın! Çünkü sen Allah'tan sakınırsan O seni insanlara karşı korur; fakat insanlardan sakınırsan onlar seni Allah'a karşı hiçbir şeyden koruyamazlar."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن أبي حَازِم قَالَ: ترصدني أَرْبَعَة عشر عدوا أما أَرْبَعَة مِنْهَا فشيطان يضلني وَمُؤمن يحسدني وَكَافِر يقتلني ومنافق يبغضني
İbn Ebî'd-Dünyâ Ebû Hâzim'den nakletti; dedi ki: "On dört düşman beni gözetlemektedir. Bunlardan dördü: Beni saptıran bir şeytan, beni kıskanan bir mümin, beni öldürmek isteyen bir kâfir ve bana buğzeden bir münafıktır.
وَأما الْعشْرَة مِنْهَا فالجوع والعطش وَالْحر وَالْبرد والعري والهرم وَالْمَرَض والفقر وَالْمَوْت وَالنَّار وَلَا أطيقهن إِلَّا بسلاح تَامّ وَلَا أجد لَهُم سِلَاحا أفضل من التَّقْوَى
On tanesi ise: Açlık, susuzluk, sıcak, soğuk, çıplaklık, yaşlılık, hastalık, fakirlik, ölüm ve cehennem ateşidir. Bunlara karşı ancak tam bir silahla güç yetirebilirim ve onlar için takvadan daha üstün bir silah bulamıyorum."
وَأخرج الْأَصْبَهَانِيّ فِي التَّرْغِيب عَن ابْن أبي نجيح قَالَ: قَالَ سُلَيْمَان بن دَاوُد ﵉: أوتينا مِمَّا أُوتِيَ النَّاس وَمِمَّا لم يؤتوا وَعلمنَا مِمَّا علم النَّاس وَمَا لم يعلمُوا فَلم نجد شَيْئا هُوَ أفضل من تقوى الله فِي السِّرّ وَالْعَلَانِيَة وَالْعدْل فِي الرِّضَا وَالْغَضَب وَالْقَصْد فِي الْغنى والفقر
el-Asbahânî et-Terğîb'de İbn Ebî Necîh'ten nakletti; dedi ki: Süleyman b. Dâvûd aleyhisselâm şöyle dedi: "İnsanlara verilenlerden bize de verildi, onlara verilmeyenlerden de verildi; insanlara öğretilenlerden bize de öğretildi, onlara öğretilmeyenlerden de öğretildi. Yine de gizlide ve açıkta Allah'tan sakınmaktan, rıza ve öfke anında adaletten, zenginlikte ve fakirlikte itidalli olmaktan daha üstün bir şey bulamadık."
وَأخرج الْأَصْبَهَانِيّ عَن زيد بن أسلم قَالَ: كَانَ يُقَال: من اتَّقى الله أحبه النَّاس وَإِن كَرهُوا
el-Asbahânî Zeyd b. Eslem'den nakletti; dedi ki: Şöyle denilirdi: "Kim Allah'tan sakınırsa, insanlar istemeseler de onu severler."
قَوْله تَعَالَى: لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فَإِذا أَفَضْتُم من عَرَفَات فاذكروا الله عِنْد الْمشعر الْحَرَام واذكروه كَمَا هدَاكُمْ وَإِن كُنْتُم من قبله لمن الضَّالّين
Yüce Allah'ın: “Rabbinizden bir lütuf istemenizde size bir günah yoktur. Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde Meş‘ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin. O sizi nasıl doğru yola ilettiyse siz de O'nu öyle zikredin; şüphesiz siz bundan önce sapıklardan idiniz” sözü.
أخرج سُفْيَان وَسَعِيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَت عكاظ ومجنة وَذُو الْمجَاز أسواقاً فِي الْجَاهِلِيَّة فتأثموا أَن يتجروا فِي الْمَوْسِم فسألوا رَسُول الله ﷺ عَن ذَلِك فَنزلت {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} فِي مواسم الْحَج
Süfyân, Saîd b. Mansûr, el-Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Ukâz, Mecenne ve Zü'l-Mecâz Câhiliye döneminde birer panayırdı. Hac mevsiminde ticaret yapmaktan günah sayarak çekindiler ve bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular. Bunun üzerine hac mevsimleri hakkında {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} “Rabbinizden bir lütuf istemenizde size bir günah yoktur” ayeti indi.
وَأخرج وَكِيع وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانُوا يَتَّقُونَ الْبيُوع وَالتِّجَارَة فِي الْمَوْسِم وَالْحج وَيَقُولُونَ: أَيَّام ذكر الله فَنزلت {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح} الْآيَة
Vekî‘, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd ve İbn Cerîr İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Hac mevsiminde ve hac esnasında alışveriş ve ticaretten sakınırlar ve: 'Bunlar Allah'ı zikir günleridir' derlerdi. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح} “Size bir günah yoktur...” indi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق عبيد بن عُمَيْر عَن ابْن عَبَّاس: فِي أوّل الْحَج كَانُوا يتبايعون بمنى وعرفة وسوق ذِي الْمجَاز ومواسم الْحَج
Ebû Dâvûd, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve el-Beyhakî Ubeyd b. Umeyr yoluyla İbn Abbâs'tan nakletti: Haccın ilk zamanlarında Minâ'da, Arafat'ta, Zü'l-Mecâz panayırında ve hac mevsimlerinde alışveriş yaparlardı.
فخافوا وهم حرم فَأنْزل الله (لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فِي مواسم الْحَج) فَحدث عبيد بن عُمَيْر أَنه كَانَ يقْرؤهَا فِي الْمُصحف
İhramlı oldukları için [bundan dolayı günaha girmekten] korktular; bunun üzerine Allah: "(لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فِي مواسم الْحَج) Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur" [ayetini] indirdi. Ubeyd b. Umeyr, bunu Mushaf'ta [böyle] okuduğunu rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي أُمَامَة التَّمِيمِي قَالَ قلت لِابْنِ عمر: إِنَّا نَاس نكتري فَهَل لنا من حج قَالَ: أَلَيْسَ تطوفون بِالْبَيْتِ وَبَين الصَّفَا والمروة وتأتون الْمَعْرُوف وترمون الْجمار وتحلقون رؤوسكم قلت: بلَى
Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve el-Beyhakî Ebû Ümâme et-Temîmî'den nakletti; dedi ki: İbn Ömer'e: "Biz [deve/binek] kiralayan insanlarız; bizim için hac [sevabı] var mıdır?" dedim. Şöyle dedi: "Siz Beyt'i tavaf etmiyor musunuz, Safâ ile Merve arasında sa'y etmiyor musunuz, meşru görevleri yerine getirip şeytan taşlamıyor musunuz ve başlarınızı tıraş etmiyor musunuz?" Ben de: "Evet" dedim.
فَقَالَ ابْن عمر: جَاءَ رجل إِلَى النَّبِي ﷺ فَسَأَلَهُ عَن الَّذِي سَأَلتنِي عَنهُ فَلم يجبهُ حَتَّى نزل عَلَيْهِ جِبْرِيل بِهَذِهِ الْآيَة {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} فَدَعَاهُ النَّبِي ﷺ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْآيَة وَقَالَ: أَنْتُم حجاج
Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bana sorduğun şeyi sormuştu. Cebrail kendisine {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} “Rabbinizden bir lütuf istemenizde size bir günah yoktur” ayetiyle inene kadar ona cevap vermedi. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem o adamı çağırdı, ona ayeti okudu ve: "Siz hacısınız" buyurdu.
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي الزبير
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Ebü'z-Zübeyr'den nakletti;
أَنه قَرَأَ ((لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فِي مواسم الْحَج))
o, bu ayeti "((لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فِي مواسم الْحَج)) Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur" şeklinde okumuştur.
وَأخرج وَكِيع وَأَبُو عبيد فِي فضائله وَابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس
Vekî‘, Ebû Ubeyd Fedâil'inde, İbn Ebî Şeybe, el-Buhârî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan nakletti;
أَنه كَانَ يقْرَأ / لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فِي مواسم الْحَج /
o, "/ لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فِي مواسم الْحَج / (Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur)" şeklinde okurdu.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن عَطاء قَالَ: نزلت ((لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فِي مواسم الْحَج)) وَفِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود ((فِي مواسم الْحَج فابتغوا جينئذ))
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te Atâ'dan nakletti; dedi ki: "((لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم فِي مواسم الْحَج)) Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur" şeklinde indi. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise "((فِي مواسم الْحَج فابتغوا جينئذ)) Hac mevsimlerinde; o halde o vakit [lütuf] arayın" şeklindedir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح} يَقُول: لَا حرج عَلَيْكُم فِي الشِّرَاء وَالْبيع قبل الاحرام وَبعده
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح} “Size bir günah yoktur” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle der: İhrama girmeden önce de girdikten sonra da alım satım yapmanızda size bir sakınca yoktur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ نَاس لَا يتجرون أَيَّام الْحَج فَنزلت فيهم {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم}
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Birtakım insanlar hac günlerinde ticaret yapmazlardı; bunun üzerine haklarında {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} “Rabbinizden bir lütuf istemenizde size bir günah yoktur” ayeti indi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد عَن مُجَاهِد أَن ابْن عَبَّاس قَرَأَ هَذِه الْآيَة {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} قَالَ: كَانُوا لَا يتجرون بمنى فَأمروا بِالتِّجَارَة إِذا أفاضوا من عَرَفَات
Ebû Dâvûd Mücâhid'den nakletti; İbn Abbâs {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} “Rabbinizden bir lütuf istemenizde size bir günah yoktur” ayetini okudu ve şöyle dedi: Onlar Minâ'da ticaret yapmazlardı; Arafat'tan akın edip ayrıldıklarında ticaret yapmaları emredildi.
وَأخرج سُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} قَالَ: التِّجَارَة فِي الدُّنْيَا وَالْأَجْر فِي الْآخِرَة
Süfyân b. Uyeyne ve İbn Cerîr Mücâhid'den {لَيْسَ عَلَيْكُم جنَاح أَن تَبْتَغُوا فضلا من ربكُم} “Rabbinizden bir lütuf istemenizde size bir günah yoktur” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Dünyada ticaret, ahirette ise mükâfattır.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ نَاس من أهل الْجَاهِلِيَّة يسمون لَيْلَة النَّفر لَيْلَة الصَّدْر وَكَانُوا لَا يعرجون على كسير وَلَا ضَالَّة وَلَا لحَاجَة وَلَا يتبغون فِيهَا تِجَارَة فأحل الله ذَلِك كُله للْمُؤْمِنين أَن يعرجوا على حاجاتهم ويبتغوا من فضل الله
Abd b. Humeyd Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: Câhiliye halkından birtakım kimseler [Mina'dan] ayrılış gecesini (Leyletü'n-Nefr) Leyletü's-Sadr diye isimlendirirlerdi; ne kırığı-çıkığı olan birine ne bir kayba ne de herhangi bir ihtiyaca dönüp bakmazlar, o gecede ticaret de aramazlardı. Allah bütün bunları müminlere helal kıldı ki ihtiyaçlarına baksınlar ve Allah'ın lütfundan arasınlar.
أما قَوْله تَعَالَى: {فَإِذا أَفَضْتُم من عَرَفَات} أخرج وَكِيع وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا تسمى عَرَفَات لِأَن جِبْرِيل كَانَ يَقُول لإِبراهيم ﵉: هَذَا مَوضِع كَذَا وَهَذَا مَوضِع كَذَا
Yüce Allah'ın {فَإِذا أَفَضْتُم من عَرَفَات} “Arafat'tan akın ettiğiniz zaman” sözüne gelince; Vekî‘, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Arafat'a bu ismin verilmesi, Cebrail'in İbrahim aleyhisselâm'a "Burası şunun yeridir, burası şunun yeridir" demesinden dolayıdır.
فَيَقُول: قد عرفت قد عرفت فَلذَلِك سميت عَرَفَات
O da: "Öğrendim/bildim (arafte), öğrendim/bildim" derdi. Bu sebeple Arafat diye isimlendirilmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: إِنَّمَا سميت عَرَفَات لِأَنَّهُ قيل لإِبْرَاهِيم حِين أرِي الْمَنَاسِك عرفت
İbn Ebî Hâtim Abdullah b. Amr'dan nakletti; dedi ki: Arafat'a ancak İbrahim'e menâsik gösterildiğinde kendisine "Öğrendin mi/bildin mi (arafte)?" denildiği için Arafat denilmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن عَليّ
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr Ali'den;
مثله
benzerini nakletti.
وَأخرج الْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن الْمسور بن مخرمَة قَالَ خَطَبنَا رَسُول الله ﷺ بِعَرَفَة فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: أما بعد - وَكَانَ إِذا خطب قَالَ أما بعد - فَإِن هَذَا الْيَوْم الْحَج الْأَكْبَر أَلا وَأَن أهل الشّرك والأوثان كَانُوا يدْفَعُونَ من هَهُنَا قبل أَن تغيب الشَّمْس إِذا كَانَت الشَّمْس فِي رُؤُوس الْجبَال كَأَنَّهَا عمائم الرِّجَال فِي وجوهها وَإِنَّا ندفع بعد أَن تغيب الشَّمْس وَكَانُوا يدْفَعُونَ من الْمشعر الْحَرَام بعد أَن تطلع الشَّمْس إِذا كَانَت الشَّمْس فِي رُؤُوس الْجبَال كَأَنَّهَا عمائم الرِّجَال فِي وجوهها وَإِنَّا ندفع قبل أَن تطلع الشَّمْس مُخَالفا هدينَا لهدي أهل الشّرك
Hâkim, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî Misver b. Mahreme'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize Arafat'ta bir hutbe irat etti; Allah'a hamd ve senada bulundu, sonra şöyle buyurdu: "Emmâ ba'd (bundan sonra) -ki o hutbe irat ettiği zaman 'emmâ ba'd' derdi-: Şüphesiz bu gün Hacc-ı Ekber günüdür. Dikkat edin; şirk ve put ehli, güneş dağların tepesinde tıpkı adamların yüzlerindeki sarıkları gibi dururken güneş batmadan önce buradan ayrılırlardı. Biz ise güneş battıktan sonra ayrılırız. Onlar güneş dağların tepesinde adamların yüzlerindeki sarıkları gibi dururken Meş'ar-i Harâm'dan güneş doğduktan sonra ayrılırlardı. Biz ise bizim yolumuz şirk ehlinin yoluna muhalif olsun diye güneş doğmadan önce ayrılırız."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ من أَفَاضَ من عَرَفَات قبل الصُّبْح فقد تمّ حجه وَمن فَاتَهُ فقد فَاتَهُ الْحَج
Beyhakî İbn Abbâs'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim sabahtan önce Arafat'tan akın edip ayrılırsa haccı tamam olmuştur. Kim de bunu kaçırırsa haccı kaçırmıştır."
وَأخرج البُخَارِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: يطوف الرجل بِالْبَيْتِ مَا كَانَ حَلَالا حَتَّى يهل بِالْحَجِّ فَإِذا ركب إِلَى عَرَفَة فَمن تيَسّر لَهُ هَدْيه من الإِبل أَو الْبَقر أَو الْغنم مَا تيَسّر لَهُ من ذَلِك أَي ذَلِك شَاءَ وَإِن لم يَتَيَسَّر لَهُ فَعَلَيهِ صِيَام ثَلَاثَة أَيَّام فِي الْحَج وَذَلِكَ قبل يَوْم عَرَفَة فَإِذا كَانَ آخر يَوْم من أَيَّام الثَّلَاثَة يَوْم عَرَفَة فَلَا جنَاح عَلَيْهِ ثمَّ لينطلق حَتَّى يقف بِعَرَفَات من صَلَاة الْعَصْر إِلَى أَن يكون الظلام ثمَّ ليدفعوا من عَرَفَات إِذا أفاضوا مِنْهَا حَتَّى يبلغُوا جمعا للَّذي يبيتُونَ بِهِ ثمَّ لِيذكرُوا الله كثيرا وَأَكْثرُوا التَّكْبِير
Buhârî İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Kişi ihramsız (helâl) olduğu sürece Beyt'i tavaf eder; nihayet hac için ihrama girer. Arafat'a yönelip bindiği vakit kimin imkânı deve, sığır veya koyundan hangisine elverirse dilediği bir kurbanlığı (hedy) keser. Şayet imkân bulamazsa hacda üç gün oruç tutması gerekir; bu da Arefe gününden öncedir. Eğer bu üç günün sonuncusu Arefe gününe denk gelirse bunda bir sakınca yoktur. Sonra ikindi namazından karanlık basıncaya kadar Arafat'ta vakfe yapmak üzere gitsin. Sonra Arafat'tan ayrılıp akın ettiklerinde, geceleyecekleri yer olan Cem'e (Müzdelife'ye) varıncaya kadar yola koyulsunlar. Sonra Allah'ı çokça zikretsinler, tekbiri...
والتهاليل قبل أَن تصبحوا ثمَّ أفيضوا فَإِن النَّاس كَانَ يفيضون وَقَالَ الله (ثمَّ أفيضوا من حَيْثُ أَفَاضَ النَّاس وَاسْتَغْفرُوا الله إِن الله غَفُور رَحِيم) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٩٩) حَتَّى ترموا الْجَمْرَة
...ve tehlili sabaha çıkmadan önce çoğaltsınlar. Sonra [oradan da] akın edin; zira insanlar akın ediyorlardı. Allah da: (ثمَّ أفيضوا من حَيْثُ أَفَاضَ النَّاس وَاسْتَغْفرُوا الله إِن الله غَفُور رَحِيم) (Bakara Suresi 199. Ayet) buyurmuştur; tâ ki cemreyi taşlayıncaya kadar.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: حد عَرَفَة من الْجَبَل المشرف على بطن عَرَفَة إِلَى جبال عَرَفَة إِلَى ملتقى وصيق ووادي عَرَفَة
Ezrakî İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Arafat'ın sınırı, Batn-ı Arefe'ye bakan dağdan Arafat dağlarına, Vasîk ile Arafat vadisinin birleştiği yere kadardır.
وَأخرج أَبُو دَاوُد عَن جَابر بن عبد الله أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: كل عَرَفَة موقف وكل منى نحر وكل الْمزْدَلِفَة موقف وكل فجاج مَكَّة طَرِيق ومنحر
Ebû Dâvûd Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Arafat'ın tamamı vakfe yeridir; Minâ'nın tamamı kurban kesim yeridir; Müzdelife'nin tamamı vakfe yeridir ve Mekke'nin bütün yolları geçit ve kurban kesim yeridir."
وَأخرج مُسلم عَن جَابر أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: نحرت هَهُنَا وَمنى كلهَا منحر فَانْحَرُوا فِي رحالكُمْ ووقفت هَهُنَا وعرفة كلهَا موقف ووقفت هنهنا وَجمع كلهَا موقف
Müslim Câbir'den nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben burada kurban kestim; ancak Minâ'nın tamamı kurban kesim yeridir, konakladığınız yerlerde kurbanınızı kesin. Ben burada vakfe yaptım; ancak Arafat'ın tamamı vakfe yeridir. Ben burada vakfe yaptım; ancak Cem'in (Müzdelife'nin) tamamı vakfe yeridir."
وَأخرج أَحْمد عَن جُبَير بن مطعم عَن النَّبِي ﷺ قَالَ كل عَرَفَات موقف وَارْفَعُوا عَن عَرَفَة وكل جمع موقف وَارْفَعُوا عَن محسر وكل فجاج مَكَّة منحر وكل أَيَّام التَّشْرِيق ذبح
Ahmed Cübeyr b. Mut'im'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: "Arafat'ın tamamı vakfe yeridir, Arefe [vadisi olan Batn-ı Arefe]'den uzak durun. Cem'in (Müzdelife'nin) tamamı vakfe yeridir, Muhassir [vadisi]'nden uzak durun. Mekke'nin bütün yolları kurban kesim yeridir ve teşrîk günlerinin tamamı kurban kesme vaktidir."
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَاللَّفْظ لَهُ وَصَححهُ وَابْن ماجة عَن عَليّ قَالَ: وقف رَسُول الله ﷺ بِعَرَفَة فَقَالَ: هَذِه عَرَفَة وَهُوَ الْموقف وعرفة كلهَا موقف ثمَّ أَفَاضَ حِين غربت الشَّمْس وَأَرْدَفَ أُسَامَة بن زيد وَجعل يُشِير بِيَدِهِ على هينته وَالنَّاس يضْربُونَ يَمِينا وَشمَالًا يلْتَفت إِلَيْهِم وَيَقُول: يَا أَيهَا النَّاس عَلَيْكُم السكينَة
Ebû Dâvûd, lafız kendisine ait olup hadisi sahihleyen Tirmizî ve İbn Mâce Ali'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'ta vakfe yaptı ve şöyle buyurdu: "Burası Arafat'tır ve vakfe yeridir; Arafat'ın tamamı da vakfe yeridir." Sonra güneş battığında [oradan] akın etti, terkisine Üsâme b. Zeyd'i bindirdi; sükûnet içinde eliyle işaret ediyor, insanlar ise sağa sola koşturup [bineklerini] sürerken onlara dönüp: "Ey insanlar, sükûneti koruyun!" buyuruyordu.
ثمَّ أَتَى جمعا فصلى بهم الصَّلَاتَيْنِ جَمِيعًا فَلَمَّا أصبح أَتَى قزَح وقف عَلَيْهِ وَقَالَ: هَذَا قزَح وَهُوَ الْموقف وَجمع كلهَا موقف ثمَّ أَفَاضَ حَتَّى انْتهى إِلَى وَادي محسر فَفَزعَ نَاقَته فخبب حَتَّى جازوا الْوَادي فَوقف وَأَرْدَفَ الْفضل ثمَّ أَتَى الْجَمْرَة فَرَمَاهَا ثمَّ أَتَى المنحر فَقَالَ: هَذَا المنحر وَمنى كلهَا منحر
Sonra Cem'e (Müzdelife'ye) geldi ve onlara iki namazı birlikte kıldırdı. Sabah olunca Kuzeh'e geldi, orada vakfe yaptı ve: "Burası Kuzeh'tir ve vakfe yeridir; Cem'in tamamı da vakfe yeridir" buyurdu. Sonra Muhassir vadisine varıncaya kadar akın etti; devesini hızlandırdı ve vadiyi geçinceye kadar koşar adım sürdü. Sonra durup terkisine Fazl'ı bindirdi. Ardından Cemre'ye gelip onu taşladı, sonra kurban kesim yerine gelip: "Burası kurban kesim yeridir, Minâ'nın tamamı da kurban kesim yeridir" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن يزِيد بن شَيبَان قَالَ: أَتَانَا ابْن مربع الْأنْصَارِيّ وَنحن وقُوف بالموقف فَقَالَ: إِنِّي رَسُول رَسُول الله إِلَيْكُم
İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, hadisi hasen gören Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve hadisi sahihleyen Hâkim Yezîd b. Şeybân'dan nakletti; dedi ki: Biz vakfe yerinde dururken İbn Mirba‘ el-Ensârî yanımıza gelip şöyle dedi: "Ben Resûlullah'ın size [gönderdiği] elçisiyim;
يَقُول: كونُوا على مشاعركم فَإِنَّكُم على ارث من ارث إِبْرَاهِيم
[O] şöyle buyuruyor: Bulunduğunuz yerlerde (meşâir) durun; zira siz İbrahim'in mirasından bir miras üzeresiniz."
وَأخرج أَبُو دَاوُد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَفَاضَ رَسُول الله ﷺ من عَرَفَة وَعَلِيهِ السكينَة ورديفه أُسَامَة فَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس عَلَيْكُم بِالسَّكِينَةِ فَإِن الْبر لَيْسَ بايجاف
Ebû Dâvûd İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde sükûnet hâli olduğu halde ve terkisinde Üsâme bulunarak Arafat'tan ayrılıp akın etti ve şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Sükûneti koruyun; çünkü iyilik ve erdemlik,...
الْخَيل والإِبل
...atları ve develeri koşturmakla değildir."
قَالَ: فَمَا رَأَيْتهَا رَافِعَة يَديهَا عَادِية حَتَّى أَتَى جمعا ثمَّ أرْدف الْفضل ابْن الْعَبَّاس فَقَالَ: أَيهَا النَّاس إِن الْبر لَيْسَ بايجاف الْخَيل والإِبل فَعَلَيْكُم بِالسَّكِينَةِ
[İbn Abbâs] dedi ki: [Resûlullah'ın devesinin] Cem'e (Müzdelife'ye) varıncaya kadar ön ayaklarını kaldırarak dörtnal koştuğunu hiç görmedim. Sonra Fazl b. el-Abbâs'ı terkisine bindirdi ve: "Ey insanlar! Şüphesiz iyilik ve erdemlik atları ve develeri koşturmakla değildir; bu yüzden sükûneti koruyun" buyurdu.
قَالَ: فَمَا رَأَيْتهَا رَافِعَة يَديهَا حَتَّى أَتَى منى
[İbn Abbâs] dedi ki: Minâ'ya varıncaya kadar [devenin] ön ayaklarını [hızla] kaldırdığını hiç görmedim.
وَأخرج البُخَارِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَنه دفع مَعَ النَّبِي ﷺ يَوْم عَرَفَة فَسمع النَّبِي ﷺ وَرَاءه زجرا شَدِيدا وَضَربا للإِبل فَأَشَارَ بِسَوْطِهِ إِلَيْهِم وَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس عَلَيْكُم بِالسَّكِينَةِ فَإِن الْبر لَيْسَ بالإِيضاع
Buhârî İbn Abbâs'tan nakletti; o, Arefe günü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [Arafat'tan] ayrıldı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem arkasından şiddetli bir bağırma çağırma ve develere vurma sesi duydu; bunun üzerine kamçısıyla onlara işaret edip şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Sükûneti koruyun; zira iyilik ve erdemlik [binekleri] hızla koşturmakta değildir."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ إِنَّمَا كَانَ بَدْء الإِيضاع من أهل الْبَادِيَة كَانُوا يقفون حافتي النَّاس قد عَلقُوا الْعقَاب والعصي فَإِذا أفاضوا تقعقعوا فانفرت النَّاس فَلَقَد رَأَيْت رَسُول الله ﷺ وَإِن ظفري نَاقَته لَا يمس الأَرْض حاركها وَهُوَ يَقُول: يَا أَيهَا النَّاس عَلَيْكُم بِالسَّكِينَةِ
Hâkim nakledip sahihledi; İbn Abbâs'tan: [Binekleri] hızla koşturmanın başlangıcı bedevilerden kaynaklanmıştı. Onlar insanların iki yanında durur, bayraklar ve sopalar takarlardı; akın ettiklerinde ise takırtı ve ses çıkarırlar, böylece insanlar ürküp dağılırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i gördüm ki devesinin tırnakları [neredeyse] yere değmiyor, omuz başı ise [sükûnetle sarsılmadan gidiyor] ve: "Ey insanlar! Sükûneti koruyun!" buyuruyordu.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن أُسَامَة بن زيد أَنه سَأَلَ كَيفَ كَانَ رَسُول الله ﷺ يسير حِين أَفَاضَ من عَرَفَة وَكَانَ رَسُول الله ﷺ أردفه من عَرَفَات قَالَ: كَانَ يسير الْعُنُق فَإِذا وجد فجوة نَص
Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Arafat'tan terkisine bindirdiği Üsâme b. Zeyd'e, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Arafat'tan akın edip ayrılırken nasıl yürüdüğünün sorulduğunu nakletti; [Üsâme] dedi ki: "Orta bir yürüyüşle (unak) yürürdü; açık ve geniş bir alan bulduğunda ise hızlandırırdı (nas)."
وَأخرج ابْن خُزَيْمَة عَن ابْن عمر أَن رَسُول الله ﷺ وقف حَتَّى غربت الشَّمْس فَأقبل يكبر الله ويهلله ويعظمه ويمجده حَتَّى انْتهى إِلَى الْمزْدَلِفَة
İbn Huzeyme İbn Ömer'den nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güneş batıncaya kadar vakfe yaptı; ardından Müzdelife'ye varıncaya kadar Allah'ı tekbir ederek, tehlil getirerek, O'nu yücelterek ve temcid ederek yöneldi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن ابْن عمر أَن رَسُول الله ﷺ أَفَاضَ من عَرَفَات وَهُوَ يَقُول: إِلَيْك تعدو قلقاً وضينها مُخَالفا دين النَّصَارَى دينهَا وَأخرج الشَّافِعِي فِي الْأُم وَعبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَسَعِيد بن مَنْصُور عَن عُرْوَة بن الزبير أَن عمر بن الْخطاب حِين دفع من عَرَفَة قَالَ: إِلَيْك تعدو قلقاً وضينها مُخَالفا دين النَّصَارَى دينهَا وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن عبد الْملك بن أبي بكر قَالَ: رَأَيْت أَبَا بكر بن عبد الرَّحْمَن بن الْحَرْث بن هِشَام وَأَبا سَلمَة بن سُفْيَان واقفين على طرف بطن عَرَفَة فوقفت مَعَهُمَا فَلَمَّا دفع الإِمام دفعا وَقَالا
Taberânî el-Evsat'ta İbn Ömer'den nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kolu bağı gevşeyerek Sana doğru koşar / Dini Hıristiyanların dinine muhalif olarak" diyerek Arafat'tan ayrılıp akın etti. Şâfiî el-Ümm'de, Abdürrezzâk el-Musannef'te ve Saîd b. Mansûr Urve b. ez-Zübeyr'den nakletti; Ömer b. el-Hattâb Arafat'tan ayrıldığı vakit: "Kolu bağı gevşeyerek Sana doğru koşar / Dini Hıristiyanların dinine muhalif olarak" dedi. Abdürrezzâk Abdülmelik b. Ebî Bekr'den nakletti; dedi ki: Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm ile Ebû Seleme b. Süfyân'ı Batn-ı Arefe'nin kenarında dururlarken gördüm, onlarla birlikte durdum. İmam ayrılıp hareket edince onlar da hareket ettiler ve şöyle dediler:
إِلَيْك تعدو قلقاً وضينها مُخَالفا دين النَّصَارَى دينهَا يكثران من ذَلِك وَزعم أَنه سمع أَبَا بكر عبد الرَّحْمَن يذكر أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ يَقُولهَا إِذا دفع
"Kolu bağı gevşeyerek Sana doğru koşar / Dini Hıristiyanların dinine muhalif olarak." Bunu çokça söylüyorlardı. [Ravi] Ebû Bekr b. Abdirrahmân'ın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de ayrılıp hareket ettiği zaman bunu söylediğini zikrettiğini duyduğunu belirtti.
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَن أُسَامَة بن زيد كَانَ ردف رَسُول الله ﷺ من عَرَفَة إِلَى مُزْدَلِفَة ثمَّ أرْدف الْفضل من الْمزْدَلِفَة إِلَى منى فكلاهما قَالَ: لم يزل النَّبِي ﷺ يُلَبِّي حَتَّى رمى جَمْرَة الْعقبَة
Buhârî, Müslim ve Nesâî İbn Abbâs'tan nakletti; Üsâme b. Zeyd Arafat'tan Müzdelife'ye kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisindeydi, sonra Müzdelife'den Minâ'ya kadar da Fazl'ı terkisine bindirdi. Her ikisi de şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Akabe Cemresi'ni taşlayıncaya kadar telbiye getirmeye devam etti.
وَأخرج مُسلم عَن أُسَامَة بن زيد أَنه كَانَ رَدِيف رَسُول الله ﷺ حِين أَفَاضَ من عَرَفَة فَلَمَّا جَاءَ الشّعب أَنَاخَ رَاحِلَته ثمَّ ذهب إِلَى الْغَائِط فَلَمَّا رَجَعَ جِئْت إِلَيْهِ بالأداوه فَتَوَضَّأ ثمَّ ركب حَتَّى أَتَى الْمزْدَلِفَة فَجمع بهَا بَين الْمغرب وَالْعشَاء
Müslim Üsâme b. Zeyd'den nakletti; o, Arafat'tan akın ettiği sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisindeydi. Bir dağ geçidine gelince devesini çöktürdü, ardından tuvalet ihtiyacını gidermeye gitti. Döndüğünde su kabını ona getirdim, abdest aldı. Sonra binip Müzdelife'ye vardı ve orada akşam ile yatsı namazını birleştirdi (cem etti).
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: جمع رَسُول الله ﷺ بَين الْمغرب وَالْعشَاء بِجمع صلى الْمغرب ثَلَاثًا وَالْعشَاء رَكْعَتَيْنِ باقامة وَاحِدَة
Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî İbn Ömer'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cem'de (Müzdelife'de) akşam ile yatsıyı birleştirdi; tek bir kâmet ile akşamı üç, yatsıyı iki rekât kıldı.
أما قَوْله تَعَالَى: {فاذكروا الله عِنْد الْمشعر الْحَرَام} أخرج وَكِيع وسُفْيَان بن عَيْنِيَّة وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم والأزرقي فِي تَارِيخ مَكَّة وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عبد الله بن عَمْرو
Yüce Allah'ın {فاذكروا الله عِنْد الْمشعر الْحَرَام} “Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin” sözüne gelince; Vekî‘, Süfyân b. Uyeyne, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Târîhu Mekke'de Ezrakî ve es-Sünen'de Beyhakî Abdullah b. Amr'dan nakletti;
أَنه سُئِلَ عَن الْمشعر الْحَرَام فَسكت حَتَّى إِذا هَبَطت أَيدي الرَّوَاحِل بِالْمُزْدَلِفَةِ قَالَ: هَذَا الْمشعر الْحَرَام
ona Meş'ar-i Harâm soruldu; o da develerin ön ayakları Müzdelife'ye ininceye kadar sustu ve: "İşte Meş'ar-i Harâm burasıdır" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عمر قَالَ: الْمشعر الْحَرَام مُزْدَلِفَة كلهَا
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve hadisi sahihleyen Hâkim İbn Ömer'den nakletti; dedi ki: Meş'ar-i Harâm, Müzdelife'nin tamamıdır.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن ابْن عمر
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr İbn Ömer'den nakletti;
أَنه رأى النَّاس يزدحمون على قزَح فَقَالَ: علام يزدحمون هَؤُلَاءِ كل مَا هَهُنَا مشْعر
o, insanların Kuzeh [tepesi] üzerinde izdiham oluşturduklarını gördü de şöyle dedi: "Bunlar ne diye izdiham ediyorlar? Buranın tamamı meş'ardır."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر فِي قَوْله {فاذكروا الله عِنْد الْمشعر الْحَرَام} قَالَ: هُوَ الْجَبَل وَمَا حوله
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî İbn Ömer'den {فاذكروا الله عِنْد الْمشعر الْحَرَام} “Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: O, dağ ve etrafıdır.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس
İbn Cerîr İbn Abbâs'tan;
مثله
benzerini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا بَين الجبلين اللَّذين بِجمع مشْعر
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Cem'de (Müzdelife'de) bulunan iki dağın arası meş'ardır.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: مَا بَين جبلي مُزْدَلِفَة فَهُوَ الْمشعر الْحَرَام
İbn Ebî Şeybe Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Müzdelife'nin iki dağı arası Meş'ar-i Harâm'dır.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الرَّحْمَن بن الْأسود قَالَ: لم أجد أحدا يُخْبِرنِي عَن الْمشعر الْحَرَام
İbn Ebî Şeybe Abdurrahmân b. el-Esved'den nakletti; dedi ki: Bana Meş'ar-i Harâm'ı haber verecek kimse bulamadım.
وَأخرج مَالك وَابْن جرير عَن عبد الله بن الزبير قَالَ: عَرَفَة كلهَا موقف إِلَّا بطن عَرَفَة والمزدلفة كلهَا موقف إِلَّا بطن محسر
Mâlik ve İbn Cerîr Abdullah b. ez-Zübeyr'den nakletti; dedi ki: Batn-ı Arefe hariç Arafat'ın tamamı vakfe yeridir; Batn-ı Muhassir hariç Müzdelife'nin tamamı vakfe yeridir.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ ارْفَعُوا عَن بطن عَرَفَة وَارْفَعُوا عَن بطن محسر
Ezrakî ve hadisi sahihleyen Hâkim İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Batn-ı Arefe'den uzak durun ve Batn-ı Muhassir'den uzak durun" buyurdu.
وَأخرج الْأَزْرَقِيّ عَن ابْن جريج قَالَ: قلت لعطاء: أَيْن الْمزْدَلِفَة قَالَ: الْمزْدَلِفَة إِذا أفضت من مأزمي فَذَلِك إِلَى محسر وَلَيْسَ المأزمان مأزما عَرَفَة من الْمزْدَلِفَة وَلَكِن مفضاهما قَالَ: قف بِأَيِّهِمَا شِئْت وَأحب إِلَيّ أَن تقف دون قزَح
Ezrakî İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: Atâ'ya: "Müzdelife neresidir?" diye sordum. Şöyle dedi: "Müzdelife, iki dağ geçidinden (Me'zemeyn) akıp geçtiğin vakit, oradan Muhassir'e kadar olan yerdir. Bu iki dar geçit, Arafat'ın iki boğazı Müzdelife'den değildir; fakat onların çıkış yeri [Müzdelife'dendir]." Dedi ki: "[Bu yerlerin] hangisinde istersen vakfe yap; bana göre en sevimlisi Kuzeh'in berisinde vakfe yapmandır."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن جَابر
Hâkim Câbir'den nakledip hadisi sahihledi;
أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ حِين وقف بِعَرَفَة هَذَا الْموقف وكل عَرَفَة موقف وَقَالَ حِين وقف على قزَح: هَذَا الْموقف وكل الْمزْدَلِفَة موقف
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'ta vakfe yaptığı zaman: "Vakfe yeri burasıdır, Arafat'ın tamamı da vakfe yeridir" buyurmuş; Kuzeh üzerinde vakfe yaptığı zaman da: "Vakfe yeri burasıdır, Cem'in tamamı da vakfe yeridir" buyurmuştur.
وَأخرج ابْن خُزَيْمَة عَن ابْن عمر أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ يقف عِنْد الْمشعر الْحَرَام وَيقف النَّاس يدعونَ الله ويكبرونه ويهللونه ويمجدونه ويعظمونه حَتَّى يدْفع إِلَى منى
İbn Huzeyme İbn Ömer'den nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Meş'ar-i Harâm'ın yanında vakfe yapardı; insanlar da Minâ'ya hareket edinceye kadar Allah'a dua ederek, O'nu tekbir ederek, tehlil getirerek, temcid ve tazim ederek dururlardı.