وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن حبيب بن أبي ثَابت قَالَ: كُنَّا نَلْتَقِي الْحجَّاج فنصافحهم قبل أَن يقارفوا
İbn Ebî Şeybe Habîb b. Ebî Sâbit'ten nakletti; dedi ki: "Biz hacıları karşılar, onlar günahlara bulaşmadan önce onlarla musafaha ederdik."
وَأخرج الْأَصْبَهَانِيّ عَن الْحسن
Isbahânî Hasan[-ı Basrî]'den nakletti:
أَنه قيل لَهُ مَا الْحَج المبرور قَالَ: أَن يرجع زاهداً فِي الدُّنْيَا رَاغِبًا فِي الْآخِرَة
Ona: "Mebrûr hac nedir?" diye soruldu. O da: "Dünyaya karşı zâhid, ahirete karşı istekli olarak dönmendir" dedi.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَائِشَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِذا قضى أحدكُم حجه فليعجل الرحلة إِلَى أَهله فَإِنَّهُ أعظم لأجره
Hâkim nakledip sahih olduğunu belirtti; Âişe'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Biriniz haccını tamamladığında ailesine dönmek için acele etsin; çünkü bu, onun ecri açısından daha büyüktür."
وَأخرج مَالك وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن ابْن عمر أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ إِذا قفل من غَزْوَة أَو حج أَو عمْرَة يكبر على كل شرف من الأَرْض ثَلَاث
Mâlik, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî İbn Ömer'den naklettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveden, hacdan veya umreden döndüğünde yerin her yüksek noktası üzerinde üç defa tekbir getirir,
تَكْبِيرَات ثمَّ يَقُول: لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ لَهُ الْملك وَله الْحَمد وَهُوَ على كل شَيْء قدير آيبون تائبون عَابِدُونَ ساجدون لربنا حامدون صدق الله وعده وَنصر عَبده وَهزمَ الْأَحْزَاب وَحده
sonra şöyle derdi: "Allah'tan başka hiçbir ilâh yoktur, O tektir, ortağı yoktur; mülk O'nundur, hamd O'nadır ve O her şeye kadirdir. [Bizler] dönenler, tevbe edenler, ibadet edenler, secde edenler ve Rabbimize hamd edenleriz. Allah vaadini doğruladı, kuluna yardım etti ve [bütün] hizipleri tek başına hezimete uğrattı."
وَأخرج ابْن حبَان فِي الضُّعَفَاء وَابْن عدي فِي الْكَامِل وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الْعِلَل عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من حج وَلم يزرني فقد جفاني
İbn Hibbân ed-Duafâ'da, İbn Adî el-Kâmil'de ve Dârekutnî el-İlel'de İbn Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: "Kim hacceder de beni ziyaret etmezse bana cefa etmiş olur."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأَبُو يعلى وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن عدي وَالدَّارَقُطْنِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من حج فزار قَبْرِي بعد وفاتي كَانَ كم زارني فِي حَياتِي
Saîd b. Mansûr, Ebû Ya'lâ, Taberânî, İbn Adî, Dârekutnî, eş-Şuab'da Beyhakî ve İbn Asâkir İbn Ömer'den naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim hacceder de vefatımdan sonra kabrimi ziyaret ederse hayatımda beni ziyaret etmiş gibi olur."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَالْبَزَّار وَابْن خُزَيْمَة وَابْن عدي وَالدَّارَقُطْنِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من زار قَبْرِي وَجَبت لَهُ شَفَاعَتِي
Hakîm et-Tirmizî, Bezzâr, İbn Huzeyme, İbn Adî, Dârekutnî ve Beyhakî İbn Ömer'den naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim kabrimi ziyaret ederse şefaatim ona vacip olur."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من جَاءَنِي زَائِرًا لم تنزعه حَاجَة إِلَّا زيارتي كَانَ حَقًا عَليّ أَن أكون لَهُ شَفِيعًا يَوْم الْقِيَامَة
Taberânî İbn Ömer'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim bana ziyaretçi olarak gelir de onu beni ziyaret etmekten başka hiçbir ihtiyaç [yola] çıkarmazsa, kıyamet gününde ona şefaatçi olmam benim üzerime bir hak olur."
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عمر قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من زار قَبْرِي كنت لَهُ شَفِيعًا أَو شَهِيدا وَمن مَاتَ فِي أحد الْحَرَمَيْنِ بَعثه الله فِي الْآمنينَ يَوْم الْقِيَامَة
Tayâlisî ve eş-Şuab'da Beyhakî Ömer'den naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittim: "Kim kabrimi ziyaret ederse ona şefaatçi veya şahit olurum. Kim de iki Harem'den birinde ölürse, Allah onu kıyamet gününde güvende olanlar arasında diriltir."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن حَاطِب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من زارني بعد موتِي فَكَأَنَّمَا زارني فِي حَياتِي وَمن مَاتَ بِأحد الْحَرَمَيْنِ بعث من الْآمنينَ يَوْم الْقِيَامَة
Beyhakî Hâtıb'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim ölümümden sonra beni ziyaret ederse sanki hayatımda beni ziyaret etmiş gibi olur. Kim de iki Harem'den birinde ölürse kıyamet gününde güvende olanlardan olarak diriltilir."
وَأخرج الْعقيلِيّ فِي الضُّعَفَاء وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن رجل من آل الْخطاب عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من زارني مُتَعَمدا كَانَ فِي جواري يَوْم الْقِيَامَة وَمن سكن الْمَدِينَة وصبر على بلائها كنت لَهُ شَهِيدا وشفيعاً يَوْم الْقِيَامَة وَمن مَاتَ فِي أحد الْحَرَمَيْنِ بَعثه الله من الْآمنينَ يَوْم الْقِيَامَة
Ukaylî ed-Duafâ'da ve Beyhakî eş-Şuab'da Hattâb ailesinden bir adamdan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: "Kim kasten beni ziyaret ederse kıyamet gününde benim komşuluğumda olur. Kim Medine'de ikamet eder ve onun sıkıntısına sabrederse kıyamet gününde ona şahit ve şefaatçi olurum. Kim de iki Harem'den birinde ölürse Allah onu kıyamet gününde güvende olanlardan olarak diriltir."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن أنس بن مَالك أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من زارني بِالْمَدِينَةِ محتسباً كنت لَهُ شَهِيدا وشفيعاً يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî Enes b. Mâlik'ten naklettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim sevabını umarak beni Medine'de ziyaret ederse kıyamet gününde ona şahit ve şefaatçi olurum."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا من عبد يسلم عليّ عِنْد قَبْرِي إِلَّا وكل الله بِهِ ملكا يبلغنِي وَكفى أَمر آخرته ودنياه وَكنت لَهُ شَهِيدا وشفيعاً يَوْم الْقِيَامَة
Beyhakî Ebû Hureyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kabrimin yanında bana selâm veren hiçbir kul yoktur ki, Allah onu bana ulaştıracak bir melek görevlendirmesin ve onun ahiret ve dünya işine yetmesin; kıyamet gününde de ben ona şahit ve şefaatçi olurum."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا من مُسلم يسلم عليّ إِلَّا ردّ الله عليّ روحي حَتَّى أردّ ﵇
Beyhakî Ebû Hureyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bana selâm veren hiçbir müslüman yoktur ki, ben onun selâmını alıncaya kadar Allah ruhumu bana iade etmesin."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر أَنه كَانَ يَأْتِي الْقَبْر فَيسلم على رَسُول الله ﷺ وَلَا يمس الْقَبْر ثمَّ يسلم على أبي بكر ثمَّ على عمر
Beyhakî İbn Ömer'den nakletti: O, kabre gelir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selâm verir ve kabre dokunmazdı; sonra Ebû Bekir'e, sonra da Ömer'e selâm verirdi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن مُحَمَّد بن الْمُنْكَدر قَالَ: رَأَيْت جَابِرا وَهُوَ يبكي عِنْد قبر رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يَقُول: هَهُنَا تسكب العبرات سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول مَا بَين قَبْرِي ومنبري رَوْضَة من رياض الْجنَّة
Beyhakî Muhammed b. el-Münkedir'den nakletti; dedi ki: Câbir'i Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabri yanında ağlarken gördüm, şöyle diyordu: "Burada gözyaşları dökülür. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: 'Kabrim ile minberim arası cennet bahçelerinden bir bahçedir' derken işittim."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن منيب بن عبد الله بن أبي أُمَامَة قَالَ: رَأَيْت أنس بن مَالك أَتَى قبر النَّبِي ﷺ فَوقف فَرفع يَدَيْهِ حَتَّى ظَنَنْت أَنه افْتتح الصَّلَاة فَسلم على النَّبِي ﷺ ثمَّ انْصَرف
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî Münîb b. Abdillâh b. Ebî Ümâme'den naklettiler; dedi ki: Enes b. Mâlik'i gördüm; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabrine geldi, durdu, namaza başladığını zannedeceğim kadar ellerini kaldırdı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e selâm verdi, sonra ayrıldı.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن سُلَيْمَان بن سحيم قَالَ: رَأَيْت النَّبِي ﷺ فِي النّوم قلت: يَا رَسُول الله هَؤُلَاءِ الَّذين يأتونك فيسلّمون عَلَيْك أتفقه سلامهم قَالَ: نعم وأرد عَلَيْهِم
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî Süleymân b. Sühaym'den naklettiler; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i rüyada gördüm. "Ey Allah'ın Resûlü! Sana gelip selâm veren şu kimselerin selâmını anlıyor musun?" dedim. "Evet ve onların selâmını alıyorum" buyurdu.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن حَاتِم بن مَرْوَان قَالَ: كَانَ عمر بن عبد الْعَزِيز يُوَجه بالبريد قَاصِدا إِلَى الْمَدِينَة ليقرىء عَنهُ النَّبِي ﷺ السَّلَام
Beyhakî Hâtim b. Mervân'dan nakletti; dedi ki: Ömer b. Abdilazîz, kendi adına Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e selâm iletmesi için Medine'ye özel olarak ulak gönderirdi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي فديك قَالَ: سَمِعت بعض من أدْركْت يَقُول: بلغنَا أَنه من وقف عِنْد قبر النَّبِي ﷺ فَتلا هَذِه الْآيَة (إِن الله وَمَلَائِكَته يصلونَ على النَّبِي يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا صلوا عَلَيْهِ وسلموا تَسْلِيمًا) (الْأَحْزَاب الْآيَة ٥٦) صلى الله عَلَيْك يَا مُحَمَّد حَتَّى يَقُولهَا سبعين مرّة فَأَجَابَهُ ملك: صلى الله عَلَيْك يَا فلَان لم تسْقط لَك حَاجَة
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî Ebû Füdeyk'ten naklettiler; dedi ki: Yetiştiğim bazı kimseleri şöyle derken işittim: Bize ulaştı ki, kim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabri başında durup şu ayeti (إِن الله وَمَلَائِكَته يصلونَ على النَّبِي يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا صلوا عَلَيْهِ وسلموا تَسْلِيمًا) (Ahzâb Suresi 56. Ayet) okur, sonra yetmiş defa "Sallallâhu aleyke yâ Muhammed" derse, bir melek ona: "Allah sana salât etsin ey filan! Hiçbir ihtiyacın karşılıksız kalmadı" diye cevap verir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي حَرْب الْهِلَالِي قَالَ: حج أَعْرَابِي إِلَى بَاب مَسْجِد رَسُول الله ﷺ أَنَاخَ رَاحِلَته فعقلها ثمَّ دخل الْمَسْجِد حَتَّى أَتَى الْقَبْر ووقف بحذاء وَجه رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: بِأبي أَنْت وَأمي يَا رَسُول الله جئْتُك مُثقلًا بِالذنُوبِ والخطايا مستشفعاً بك على رَبك لِأَنَّهُ قَالَ فِي مُحكم تَنْزِيله (وَلَو أَنهم إِذْ ظلمُوا أنفسهم جاؤوك فاستغفروا الله واستغفر لَهُم الرَّسُول لوجدوا الله تَوَّابًا رحِيما) (النِّسَاء الْآيَة ٦٤)
Beyhakî Ebû Harb el-Hilâlî'den nakletti; dedi ki: Bir bedevî haccedip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinin kapısına vardı. Bineğini ıhtırıp bağladı, sonra mescide girdi, nihayet kabre ulaşıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüz hizasında durdu ve şöyle dedi: "Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Günahlar ve hatalarla ağırlaşmış olarak, Rabbine karşı seni şefaatçi kılarak sana geldim; çünkü O, muhkem indirdiği kitabında şöyle buyurmuştur: (وَلَو أَنهم إِذْ ظلمُوا أنفسهم جاؤوك فاستغفروا الله واستغفر لَهُم الرَّسُول لوجدوا الله تَوَّابًا رحِيما) (Nisâ Suresi 64. Ayet).
وَقد جئْتُك بِأبي أَنْت وَأمي مُثقلًا بِالذنُوبِ والخطايا استشفع بك على رَبك أَن يغْفر لي ذُنُوبِي وَأَن تشفع فيَّ ثمَّ أقبل فِي عرض النَّاس وَهُوَ يَقُول: يَا خير من دفنت فِي الترب أعظمه فطاب من طيبهن القاع والأكم نَفسِي الْفِدَاء لقبر أَنْت ساكنه فِيهِ العفاف وَفِيه الْجُود وَالْكَرم وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عمر
Ben de anam babam sana feda olsun, günahlarımın bağışlanması ve bana şefaat etmen için Rabbine karşı seni şefaatçi kılarak günahlar ve hatalarla ağırlaşmış vaziyette sana geldim." Sonra insanların arasına doğru yönelip şöyle diyordu: "Ey kemikleri toprakta gömülenlerin en hayırlısı, onların kokusundan ova ve tepeler güzelleşti! Senin sakin olduğun bir kabre canım feda olsun; onda iffet, onda cömertlik ve kerem vardır." İbn Ebî Şeybe İbn Ömer'den nakletti:
أَنه كَانَ يَقُول للْحَاج إِذا قدم: تقبل نسكك وَأعظم أجرك وأخلف نَفَقَتك
O, hacıya [hacdan] geldiğinde şöyle derdi: "Allah ibadetini kabul etsin, ecrini büyütsün ve harcamanın yerine yenisini versin."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا قدم أحدكُم على أَهله من سفر فليهد لأَهله فليطرفهم وَلَو كَانَ حِجَارَة
Beyhakî Âişe'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Biriniz yolculuktan ailesinin yanına döndüğünde ailesine hediye versin, bir taş bile olsa onlara turfanda bir şey getirsin."
قَوْله تَعَالَى: وَمن النَّاس من يُعْجِبك قَوْله فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَيشْهد الله على مَا فِي قلبه وَهُوَ أَلد الْخِصَام
Yüce Allah'ın şu kavli: "İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider; kalbindekine Allah'ı şahit tutar, halbuki o düşmanların en yamanıdır."
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما أُصِيبَت السّريَّة الَّتِي فِيهَا عَاصِم ومرثد قَالَ رجال من الْمُنَافِقين: يَا وَيْح هَؤُلَاءِ المقتولين الَّذين هَلَكُوا هَكَذَا لَا هم قعدوا فِي أهلهم وَلَا هم أَدّوا رِسَالَة صَاحبهمْ فَأنْزل الله {وَمن النَّاس من يُعْجِبك قَوْله فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} أَي لما يظْهر من الإِسلام بِلِسَانِهِ {وَيشْهد الله على مَا فِي قلبه} أَنه مُخَالف لما يَقُوله بِلِسَانِهِ {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} أَي ذُو جِدَال إِذا كلمك راجعك (وَإِذا تولى) خرج من عنْدك (سعى فِي الأَرْض ليفسد فِيهَا وَيهْلك الْحَرْث والنسل وَالله لَا يحب الْفساد) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٠٥) أَي لَا يحب عمله وَلَا يرضى بِهِ (وَمن النَّاس من يشري نَفسه
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan naklettiler; dedi ki: İçinde Âsım ve Mersed'in bulunduğu seriyye vurulduğunda münafıklardan bazı adamlar: "Yazıklar olsun böyle helak olan şu öldürülmüş kimselere! Ne ailelerinin yanında oturdular ne de arkadaşlarının elçiliğini yerine getirdiler" dediler. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَمن النَّاس من يُعْجِبك قَوْله فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider” yani diliyle İslâm'dan izhar ettiği şey sebebiyle; {وَيشْهد الله على مَا فِي قلبه} “ve kalbindekine Allah'ı şahit tutar” yani diliyle söylediğine aykırı olduğuna; {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} “oysa o düşmanların en yamanıdır” yani seninle konuştuğu zaman sana itiraz eden bir tartışmacıdır. (وَإِذا تولى) “ve dönüp gittiğinde” yani senin yanından çıktığında; (سعى فِي الأَرْض ليفسد فِيهَا وَيهْلك الْحَرْث والنسل وَالله لَا يحب الْفساد) (Bakara Suresi 205. Ayet) yani Allah onun amelini sevmez ve ondan razı olmaz. (وَمن النَّاس من يشري نَفسه)
) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٠٧) الْآيَة
) (Bakara Suresi 207. Ayet) ayeti,
الَّذين شروا أنفسهم من الله بِالْجِهَادِ فِي سَبيله وَالْقِيَام بِحقِّهِ حَتَّى هَلَكُوا فِي ذَلِك يَعْنِي بِهَذِهِ السّريَّة
Allah yolunda cihad ederek ve O'nun hakkını yerine getirerek bu uğurda helak oluncaya kadar nefislerini Allah'tan satın alan [kimselerdir]; bu seriyyeyi kastetmektedir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي إِسْحَق قَالَ: كَانَ الَّذين اجلبوا على خبيب فِي قَتله نفر من قُرَيْش عِكْرِمَة بن أبي جهل وَسَعِيد بن عبد الله بن أبي قيس بن عبد ود والأخنس بن شريق الثَّقَفِيّ حَلِيف بني زهرَة وَعبيدَة بن حَكِيم بن أُميَّة بن عبد شمس وَأُميَّة ابْن أبي عتبَة
İbnü'l-Münzir Ebû İshâk'tan nakletti; dedi ki: Hubeyb'in öldürülmesinde aleyhine toplananlar Kureyş'ten bir gruptu: İkrime b. Ebî Cehil, Saîd b. Abdillâh b. Ebî Kays b. Abdivedd, Benî Zühre'nin müttefiki Ahnes b. Şerîk es-Sekafî, Ubeyde b. Hakîm b. Ümeyye b. Abdişems ve Ümeyye b. Ebî Utbe.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يُعْجِبك} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {وَمن النَّاس من يُعْجِبك} “İnsanlardan öylesi vardır ki, [sözü] senin hoşuna gider” ayeti hakkında naklettiler:
قَالَ نزلت فِي الْأَخْنَس بن شريق الثَّقَفِيّ حَلِيف لبني زهرَة أقبل إِلَى النَّبِي ﷺ الْمَدِينَة وَقَالَ: جِئْت أُرِيد الإِسلام وَيعلم الله أَنِّي لصَادِق
Dedi ki: [Bu ayet] Benî Zühre'nin müttefiki Ahnes b. Şerîk es-Sekafî hakkında indi. Medine'ye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve: "İslâm'ı dileyerek geldim ve Allah biliyor ki ben kesinlikle doğru söylüyorum" dedi.
فأعجب النَّبِي ﷺ ذَلِك مِنْهُ فَذَلِك قَوْله {وَيشْهد الله على مَا فِي قلبه} ثمَّ خرج من عِنْد النَّبِي ﷺ فَمر بزرع لقوم من الْمُسلمين وحمر فَأحرق الزَّرْع وعقر الْحمر فَأنْزل الله (وَإِذا تولى سعى فِي الأَرْض) (الْبَقَرَة ٢٠٥) الْآيَة
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun bu durumunu beğendi; işte bu, {وَيشْهد الله على مَا فِي قلبه} “kalbindekine Allah'ı şahit tutar” ayetidir. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından çıktı; müslümanlardan bir topluluğun ekinine ve eşeklerine rastladı; ekini yaktı, eşekleri de boğazladı. Bunun üzerine Allah: (وَإِذا تولى سعى فِي الأَرْض) (Bakara Suresi 205. Ayet) ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الْكَلْبِيّ قَالَ: كنت جَالِسا بِمَكَّة فسألوني عَن هَذِه الْآيَة {وَمن النَّاس من يُعْجِبك قَوْله}
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir Kelbî'den naklettiler; dedi ki: Mekke'de oturuyordum, bana bu {وَمن النَّاس من يُعْجِبك قَوْله} “İnsanlardan öylesi vardır ki, sözü senin hoşuna gider” ayetini sordular.
قلت: هُوَ الْأَخْنَس بن شريق ومعنا فَتى من وَلَده فَلَمَّا قُمْت اتبعني فَقَالَ: إِن الْقُرْآن إِنَّمَا نزل فِي أهل مَكَّة فَإِن رَأَيْت أَن لَا تسمي أحدا حَتَّى تخرج مِنْهَا فافعل
"O, Ahnes b. Şerîk'tir" dedim. Yanımızda onun çocuklarından bir genç vardı. Kalktığımda peşimden geldi ve: "Kur'an ancak Mekke halkı hakkında indi. Eğer oradan çıkıncaya kadar kimsenin ismini vermemeyi uygun görürsen öyle yap" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي سعيد المَقْبُري
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve eş-Şuab'da Beyhakî Ebû Saîd el-Makburî'den naklettiler:
أَنه ذَاكر مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ فَقَالَ: إِن فِي بعض كتب الله: إِن لله عباداً ألسنتهم أحلى من الْعَسَل وَقُلُوبهمْ أمرّ من الصَّبْر لبسوا لِبَاس مسوك الضَّأْن من اللين يجترون الدُّنْيَا بِالدّينِ
O, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ile müzakere etti ve şöyle dedi: "Allah'ın bazı kitaplarında [şu yazılıdır]: 'Allah'ın öyle kulları vardır ki, dilleri baldan tatlı, kalpleri ise sabır otundan daha acıdır. Yumuşaklık adına koyun postundan elbiseler giymişlerdir; din ile dünyayı çekerler.
قَالَ الله تَعَالَى: أعلي يجترئون وَبِي يغترون وَعِزَّتِي لَأَبْعَثَن عَلَيْهِم فتْنَة تتْرك الْحَلِيم مِنْهُم حيران
Yüce Allah şöyle buyurdu: Bana karşı mı cüret gösteriyorlar, benimle mi aldanıyorlar? İzzetime andolsun ki, onların üzerine içlerindeki halîm kimseyi bile şaşkın bırakacak bir fitne göndereceğim.'"
فَقَالَ مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ: هَذَا فِي كتاب الله {وَمن النَّاس من يُعْجِبك قَوْله فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} الْآيَة
Bunun üzerine Muhammed b. Ka'b el-Kurazî: "Bu, Allah'ın kitabında: {وَمن النَّاس من يُعْجِبك قَوْله فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider” ayetindedir" dedi.
فَقَالَ سعيد: قد عرفت فِيمَن أنزلت
Saîd: "Kimin hakkında indirildiğini bilmiştim" dedi.
فَقَالَ مُحَمَّد بن كَعْب: إِن الْآيَة تنزل فِي الرجل تكون عَامَّة بعد
Muhammed b. Ka'b: "Ayet bir adam hakkında iner, sonra genel olur" dedi.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: أوحى الله إِلَى نَبِي من الْأَنْبِيَاء: مَا بَال قَوْمك يلبسُونَ جُلُود الضَّأْن ويتشبهون بالرهبان كَلَامهم أحلى من الْعَسَل وَقُلُوبهمْ أَمر من الصَّبْر أبي يغترون أم لي يخادعون وَعِزَّتِي لأتركنّ الْعَالم مِنْهُم حيراناً لَيْسَ مني من تكهن أَو تكهن لَهُ أَو سحر أَو سحر لَهُ وَمن آمن بِي فَليَتَوَكَّل عليّ وَمن لم يُؤمن فَليتبعْ غَيْرِي
ez-Zühd'de Ahmed Rebî' b. Enes'ten nakletti; dedi ki: Allah peygamberlerden bir peygambere şöyle vahyetti: "Kavmine ne oluyor ki koyun postları giyiyorlar, rahiplere benziyorlar; sözleri baldan tatlı, kalpleri ise sabır otundan daha acıdır! Bana karşı mı aldanıyorlar, yoksa beni mi kandırıyorlar? İzzetime andolsun ki, onların âlimini bile şaşkın bırakacağım. Kâhinlik yapan veya kendisine kâhinlik yapılan, sihir yapan veya kendisine sihir yapılan benden değildir. Bana iman eden bana tevekkül etsin; iman etmeyen ise benden başkasına uysun."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن وهب
ez-Zühd'de Ahmed Vehb'den nakletti:
إِن الرب ﵎ قَالَ لعلماء بني إِسْرَائِيل: يفقهُونَ لغير الدّين ويعملون لغير الْعَمَل ويبتغون الدُّنْيَا بِعَمَل الْآخِرَة يلبسُونَ مسوك الضَّأْن ويخفون أنفس الذُّبَاب ويتّقوى القذى من شرابكم ويبتلعون أَمْثَال الْجبَال من الْمَحَارِم ويثقلون الدّين على النَّاس أَمْثَال الْجبَال وَلَا
Rab Teâlâ İsrâiloğullarının âlimlerine şöyle buyurdu: "Dinden başkası için fıkıh öğreniyorlar, amelden başkası için amel ediyorlar ve ahiret ameliyle dünyayı istiyorlar. Koyun postları giyiyorlar, sineğin canını sakınıyorlar, içeceğinizden çöpü ayıklıyorlar ama haramlardan dağlar misali [günahları] yutuyorlar; insanlara dağlar misali dini ağırlaştırıyorlar ama
يعينونهم بِرَفْع الخناصر يبيضون الثِّيَاب ويطيلون الصَّلَاة ينتقصون بذلك مَال الْيَتِيم والأرملة فبعزتي حَلَفت لأضربنكم بفتنة يضل فِيهَا رَأْي ذِي الرَّأْي وَحِكْمَة الْحَكِيم
serçe parmaklarını kaldırarak bile onlara yardım etmiyorlar. Elbiseleri beyazlatıyorlar, namazı uzatıyorlar; bununla yetimin ve dulun malını eksiltiyorlar. İzzetime yemin ettim ki, üzerinize fikir sahibinin fikrinin, hakîmin hikmetinin sapacağı bir fitne indireceğim."
وَأما قَوْله تَعَالَى: {وَهُوَ أَلد الْخِصَام}
Yüce Allah'ın {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} “oysa o düşmanların en yamanıdır” kavline gelince:
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} قَالَ: شَدِيد الْخُصُومَة
İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} “oysa o düşmanların en yamanıdır” kavli hakkında: "Hasmı çok çetin olandır" dediğini nakletti.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس
et-Tastî İbn Abbâs'tan nakletti:
أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ قَوْله {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} قَالَ: الجدل المخاصم فِي الْبَاطِل
Nâfi' b. el-Ezrak ona {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} “oysa o düşmanların en yamanıdır” kavlini sordu; o da: "Bâtıl konusunda çekişip tartışandır" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول مهلهل: إِن تَحت الْأَحْجَار حزماً وجودا وخصيماً أَلد ذَا مغلاق وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} قَالَ: ظَالِم لَا يَسْتَقِيم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet, Mühelhil'in şu sözünü duymadın mı: 'Şüphesiz taşların altında bir azim ve cömertlik, susturucu ve pek yaman bir hasım vardır' dedi." Abd b. Humeyd Mücâhid'den {وَهُوَ أَلد الْخِصَام} “oysa o düşmanların en yamanıdır” kavli hakkında: "İstikamet üzere olmayan bir zâlimdir" dediğini nakletti.
وَأخرج وَكِيع وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَعبد بن حميد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عَائِشَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ أبْغض الرِّجَال إِلَى الله الألد الْخصم
Vekî', Ahmed, Buhârî, Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî Âişe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; buyurdu ki: "İnsanların Allah'a en sevimsiz olanı, düşmanlığı pek yaman ve kavgacı olandır."
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن عبد الله بن عَمْرو أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أَربع من كن فِيهِ كَانَ منافقاً خَالِصا وَمن كَانَت فِيهِ خصْلَة مِنْهُنَّ كَانَت فِيهِ خصْلَة من النِّفَاق حَتَّى يَدعهَا إِذا ائْتمن خَان وَإِذا حدث كذب وَإِذا عَاهَدَ غدر وَإِذا خَاصم فجر
Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî Abdullah b. Amr'dan nakletti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dört şey vardır ki kimde bulunursa katıksız bir münafık olur. Kimde bunlardan bir haslet bulunursa, onu bırakıncaya kadar kendisinde nifaktan bir haslet bulunmuş olur: Kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder, konuştuğunda yalan söyler, sözleştiğinde sözünden cayar ve tartıştığında haddi aşıp haktan sapar."
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كفى بك آثِما أَن لَا تزَال مخاصماً
Tirmizî ve Beyhakî İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Sürekli tartışmacı / hasım olman, günah olarak sana yeter."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: كفى بك آثِما أَن لَا تزَال ممارياً وَكفى بك ظَالِما أَن لَا تزَال مخاصماً وَكفى بك كَاذِبًا أَن لَا تزَال مُحدثا الْأَحَادِيث فِي ذَات الله ﷿
ez-Zühd'de Ahmed Ebü'd-Derdâ'dan nakletti; dedi ki: "Sürekli münakaşa etmen günah olarak sana yeter; sürekli hasımlık / çekişme içinde olman zâlimlik olarak sana yeter; ve aziz ve celil olan Allah'ın zâtı hakkında sürekli söz söyleyip durman yalan olarak sana yeter."
وَأخرج أَحْمد عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: من كثر كَلَامه كثر كذبه وَمن كثر حلفه كثر إثمه وَمن كثرت خصومته لم يسلم دينه
Ahmed Ebü'd-Derdâ'dan nakletti; dedi ki: "Kimin sözü çoğalırsa yalanı çoğalır; kimin yemini çoğalırsa günahı çoğalır; kimin de husumeti çoğalırsa dini selamette kalmaz."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عبد الْكَرِيم الْجَزرِي قَالَ: مَا خَاصم ورع قطّ
Şuab'da Beyhakî Abdülkerîm el-Cezerî'den nakletti; dedi ki: "Verâ sahibi bir kimse asla hasımlık/tartışma yapmamıştır."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن شبْرمَة قَالَ: من بَالغ فِي الْخُصُومَة أَثم وَمن قصر فِيهَا
Beyhakî İbn Şübrüme'den nakletti; dedi ki: "Husumette aşırıya giden günaha girer, onda kusurlu davranan ise
خصم وَلَا يُطيق الْحق من تألى على من بِهِ دَار الْأَمر وَفضل الصَّبْر التصبر وَمن لزم العفاف هَانَتْ عَلَيْهِ الْمُلُوك والسوق
hakkını kaybeder. İşin etrafında döndüğü kimseye karşı yemin eden/iddialı konuşan hakkı taşıyamaz. Sabrın fazileti sabretmeye çalışmaktır. Kim iffete sarılırsa hükümdarlar da halk da gözünde küçülür."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الْأَحْنَف بن قيس قَالَ: ثَلَاثَة لَا ينتصفون من ثَلَاثَة
Beyhakî Ahnef b. Kays'tan nakletti; dedi ki: "Üç kişi vardır ki üç kişiden haklarını tam alamazlar:
حَلِيم من أَحمَق وبر من فَاجر []
ahmaktan hilim sahibi ve fâcirden iyi kimse []"
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَمْرو بن الْعَلَاء قَالَ: مَا تشاتم رجلَانِ قطّ إِلَّا غلب ألأمهما
Beyhakî İbn Amr b. el-Alâ'dan nakletti; dedi ki: "İki kişi asla birbiriyle sövüşmemiştir ki, mutlaka daha alçak olanı galip gelmiş olmasın."
قَوْله تَعَالَى: وَإِذا تولى سعى فِي الأَرْض ليفسد بهَا وَيهْلك الْحَرْث والنسل الله لَا يحب الْفساد
Yüce Allah'ın kavli: "İş başına geçtiğinde / dönüp gittiğinde yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez."
أخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {وَإِذا تولى سعى فِي الأَرْض} قَالَ: عمل فِي الأَرْض {وَيهْلك الْحَرْث} قَالَ: نَبَات الأَرْض {والنسل} نسل كل شَيْء من الْحَيَوَان: النَّاس وَالدَّوَاب
Abd b. Humeyd Mücâhid'den {وَإِذا تولى سعى فِي الأَرْض} “İş başına geçtiğinde / dönüp gittiğinde yeryüzünde koşar/çalışır” kavli hakkında: "Yeryüzünde amel işler" dediğini; {وَيهْلك الْحَرْث} “ekini yok eder” hakkında: "Yeryüzünün bitkisidir" dediğini; {والنسل} “ve nesli” hakkında da: "Canlılardan her şeyin neslidir: İnsanlar ve hayvanlar" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den nakletti:
أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {وَإِذا تولى سعى فِي الأَرْض} قَالَ: يَلِي فِي الأَرْض فَيعْمل فِيهَا بالعدوان وَالظُّلم فَيحْبس الله بذلك الْقطر من السَّمَاء فَهَلَك بِحَبْس الْقطر الْحَرْث والنسل {وَالله لَا يحب الْفساد} ثمَّ قَرَأَ مُجَاهِد (ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر بِمَا كسبت أَيدي النَّاس
Kendisine {وَإِذا تولى سعى فِي الأَرْض} “İş başına geçtiğinde / dönüp gittiğinde yeryüzünde koşar/çalışır” kavli soruldu; o da şöyle dedi: "Yeryüzünde yönetici olur, orada düşmanlık ve zulümle iş yapar; Allah da bu sebeple gökten yağmuru tutar, yağmurun tutulmasıyla ekin ve nesil helak olur. {وَالله لَا يحب الْفساد} “Allah ise bozgunculuğu sevmez.”" Sonra Mücâhid: (ظهر الْفساد فِي الْبر وَالْبَحْر بِمَا كسبت أَيدي النَّاس
) (الرّوم الْآيَة ٤١) الْآيَة
) (er-Rûm, 41. ayet) ayetini okudu.
وَأخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {وَيهْلك الْحَرْث والنسل} قَالَ: الْحَرْث الزَّرْع والنسل نسل كل دَابَّة
Vekî', el-Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan nakletti; kendisine {وَيهْلك الْحَرْث والنسل} “ekini ve nesli yok eder” kavli sorulduğunda: "Hars ekindir; nesil ise her hayvanın dölüdür/neslidir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: النَّسْل نسل كل دَابَّة النَّاس أَيْضا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan ayet hakkında: "Nesil, her hayvanın neslidir, insanlar da böyledir" dediğini nakletti.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس
et-Tastî İbn Abbâs'tan nakletti:
أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {الْحَرْث والنسل} قَالَ: النَّسْل الطَّائِر وَالدَّوَاب
Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana {الْحَرْث والنسل} “ekini ve nesli” kavlini haber ver" dedi. O da: "Nesil, kuşlar ve hayvanlardır" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet,"
أما سَمِعت الشَّاعِر يَقُول:
"şairin şöyle dediğini duymadın mı:" dedi:
كهواهم خير الكهول ونسلهم كنسل الْمُلُوك لَا ثبور وَلَا تخزي وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عِكْرِمَة قَالَ: يتخفف الْمحرم إِذا لم يجد نَعْلَيْنِ
"Onların olgunları olgunların en hayırlısıdır, nesilleri de hükümdarların nesli gibidir; helak ve rezillik yoktur." İbn Ebî Şeybe İkrime'den nakletti; dedi ki: "İhramlı kimse terlik/ayakkabı bulamadığında [mestlerini keserek] hafifletir."
قيل أشقهما قَالَ: إِن الله لَا يحب الْفساد
"[Mestleri] yarayım mı?" denildi. O: "Şüphesiz Allah bozgunculuğu (telef etmeyi) sevmez" dedi.
قَوْله تَعَالَى: وَإِذا قيل لَهُ اتَّقِ الله أَخَذته الْعِزَّة بالإِثم فحسبه جَهَنَّم ولبئس المهاد
Yüce Allah'ın kavli: "Ona: 'Allah'tan kork!' denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter. O ne kötü bir yataktır!"
أخرج وَكِيع وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن من أكبر الذَّنب عِنْد الله أَن يَقُول الرجل لِأَخِيهِ: اتَّقِ الله
Vekî', İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Şuab'da Beyhakî İbn Mes'ûd'dan nakletti; dedi ki: "Allah katında en büyük günahlardan biri, kişinin [din] kardeşine: 'Allah'tan kork!' demesi,
فَيَقُول: عَلَيْك بِنَفْسِك أَنْت تَأْمُرنِي وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن سُفْيَان قَالَ: قَالَ رجل لمَالِك بن مغول: اتَّقِ الله فَقَط فَوضع خَدّه على الأَرْض تواضعاً لله
onun da: 'Sen kendine bak, sen mi bana emrediyorsun!' demesidir." İbnü'l-Münzir ve Şuab'da Beyhakî Süfyân'dan nakletti; dedi ki: "Bir adam Mâlik b. Mığvel'e: 'Allah'tan kork!' dedi; bunun üzerine o, Allah'a tevazu göstererek yanağını yere koydu."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن الْحسن
ez-Zühd'de Ahmed el-Hasen'den nakletti:
أَن رجلا قَالَ لعمر بن الْخطاب ﵁: اتَّقِ الله فَذهب الرجل فَقَالَ عمر: وَمَا فِينَا خير إِن لم يقل لنا وَمَا فيهم خير إِن لم يقولوها لنا
Bir adam Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'a: "Allah'tan kork!" dedi. Adam gidince Ömer şöyle dedi: "Bize [bu] söylenmezse bizde hayır yoktur; onlar da bunu bize söylemezlerse onlarda hayır yoktur."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ولبئس المهاد} قَالَ: بئس مَا مهدوا لأَنْفُسِهِمْ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {ولبئس المهاد} “O ne kötü bir yataktır!” kavli hakkında: "Kendileri için hazırladıkları [döşek] ne kötüdür!" dediğini nakletti.
قَوْله تَعَالَى: وَمن النَّاس من يشري نَفسه ابْتِغَاء مرضات الله وَالله رؤوف بالعباد
Yüce Allah'ın kavli: "İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder / satar. Allah ise kullarına çok şefkatlidir."
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن صُهَيْب قَالَ لما أردْت الْهِجْرَة من مَكَّة إِلَى النَّبِي ﷺ قَالَت لي قُرَيْش: يَا صُهَيْب قدمت إِلَيْنَا وَلَا مَال لَك وَتخرج أَنْت وَمَالك وَالله لَا يكون ذَلِك أبدا فَقلت لَهُم: أَرَأَيْتُم إِن دفعت لكم مَالِي تخلون عني قَالُوا: نعم
İbn Merdûye Suheyb'den nakletti; dedi ki: Mekke'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etmek istediğimde Kureyş bana: "Ey Suheyb! Bize malın mülkün yokken geldin, şimdi sen ve malın birlikte mi çıkacaksınız? Vallahi bu asla olamaz!" dedi. Onlara: "Malımı size bırakırsam yolumu açar mısınız?" dedim. "Evet" dediler.
فَدفعت إِلَيْهِم مَالِي فَخلوا عني فَخرجت حَتَّى قدمت الْمَدِينَة فَبلغ ذَلِك النَّبِي ﷺ فَقَالَ: ربح البيع صُهَيْب مرَّتَيْنِ
Malımı onlara verdim, onlar da yolumu açtılar. Çıkıp Medine'ye geldim. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca iki defa: "Suheyb alışverişte kazandı!" buyurdu.
وَأخرج ابْن سعد والحرث بن أبي أُسَامَة فِي مُسْنده وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم
İbn Sa'd, Müsned'inde el-Hâris b. Ebî Üsâme, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim,
وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ أقبل صُهَيْب مُهَاجرا نَحْو النَّبِي ﷺ فَاتبعهُ نفر من قُرَيْش فَنزل عَن رَاحِلَته وانتثل مَا فِي كِنَانَته ثمَّ قَالَ: يَا معشر قُرَيْش قد علمْتُم إِنِّي من أرماكم رجلا وأيم الله لَا تصلونَ إِلَيّ حَتَّى أرمي بِكُل سهم فِي كِنَانَتِي ثمَّ أضْرب بسيفي مَا بَقِي فِي يَدي فِيهِ شَيْء ثمَّ افعلوا مَا شِئْتُم وَإِن شِئْتُم دللتكم على مَالِي وقنيتي بِمَكَّة وخليتم سبيلي
el-Hilye'de Ebû Nuaym ve İbn Asâkir Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti; dedi ki: Suheyb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru hicret ederek yöneldi. Kureyş'ten bir grup onun peşine düştü. O da biniti üzerinden indi, sadakındaki okları çıkardı ve şöyle dedi: "Ey Kureyş topluluğu! Bildiniz ki ben sizin en iyi ok atanınızım. Allah'a yemin olsun ki, sadakımdaki her bir oku atıncaya kadar bana ulaşamazsınız; sonra da elimde kılıcım kaldığı sürece onunla vururum; ondan sonra dilediğinizi yapın. İsterseniz Mekke'deki malımın ve mülklerimin yerini size göstereyim, siz de yolumu açın."
قَالُوا: نعم
Onlar: "Evet" dediler.
فَلَمَّا قدم على النَّبِي ﷺ قَالَ: ربح البيع ربح البيع
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardığında [Resûlullah]: "Alışveriş kazandırdı! Alışveriş kazandırdı!" buyurdu.
وَنزلت {وَمن النَّاس من يشري نَفسه ابْتِغَاء مرضات الله وَالله رؤوف بالعباد}
Ve: {وَمن النَّاس من يشري نَفسه ابْتِغَاء مرضات الله وَالله رؤوف بالعباد} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder / satar. Allah ise kullarına çok şefkatlidir” ayeti indi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يشري نَفسه} قَالَ: نزلت فِي صُهَيْب بن سِنَان وَأبي ذَر
Taberânî ve İbn Asâkir İbn Cüreyc'den {وَمن النَّاس من يشري نَفسه} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, kendini feda eder / satar” kavli hakkında: "Suheyb b. Sinân ve Ebû Zer hakkında indi" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يشري نَفسه} الْآيَة
İbn Cerîr ve Taberânî İkrime'den {وَمن النَّاس من يشري نَفسه} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, kendini feda eder / satar” ayeti hakkında nakletti:
قَالَ نزلت فِي صُهَيْب بن سِنَان وَأبي ذَر الْغِفَارِيّ وجندب بن السكن أحد أهل أبي ذَر أما أَبُو ذَر فانفلت مِنْهُم فَقدم على النَّبِي ﷺ فَلَمَّا رَجَعَ مُهَاجرا عرضوا لَهُ وَكَانُوا بمر الظهْرَان فانفلت أَيْضا حَتَّى قدم على النَّبِي ﷺ وَأما صُهَيْب فَأَخذه أَهله فَافْتدى مِنْهُم بِمَالِه ثمَّ خرج مُهَاجرا فأدركه قنفذ بن عُمَيْر بن جدعَان فَخرج ممَّا بَقِي من مَاله وخلى سَبيله
Dedi ki: Suheyb b. Sinân, Ebû Zer el-Gıfârî ve Ebû Zer'in ailesinden Cündeb b. es-Seken hakkında indi. Ebû Zer'e gelince; o ellerinden kurtulup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi. Muhacir olarak döndüğünde ona engel çıkardılar -onlar Merru'z-Zahrân'da idiler-, yine ellerinden kurtulup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Suheyb'e gelince; ailesi onu yakaladı, o da malıyla onlardan kendini fidye vererek kurtardı, sonra muhacir olarak yola çıktı. Kunfuz b. Umeyr b. Cüd'ân ona yetişti; o da malından geriye kalanları verip [ondan kurtuldu], o da yolunu açtı.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَابْن عَسَاكِر عَن صُهَيْب قَالَ: لما خرج النَّبِي ﷺ إِلَى الْمَدِينَة هَمَمْت بِالْخرُوجِ فصدني فتيَان من قُرَيْش ثمَّ خرجت فلحقني مِنْهُم أنَاس بعد مَا سرت ليردوني فَقلت لَهُم: هَل لكم أَن أَعطيتكُم أواقي من ذهب وتخلوا سبيلي فَفَعَلُوا
Taberânî, Hâkim, Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir Suheyb'den nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye çıktığında ben de çıkmaya niyetlendim; fakat Kureyş'in gençleri bana engel oldu. Sonra yola çıktım; bir müddet yol aldıktan sonra beni geri çevirmek için onlardan bazı kimseler bana yetişti. Onlara: "Size birkaç ukıyye altın versem yolumu açar mısınız?" dedim; kabul ettiler.
فَقلت: احفروا تَحت أُسْكُفَّة الْبَاب فَإِن تحتهَا الأواقي وَخرجت حَتَّى قدمت على رَسُول الله ﷺ قبَاء قبل أَن يتحوّل مِنْهَا فَلَمَّا رَآنِي قَالَ: يَا أَبَا يحيى ربح البيع ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة
Onlara: "Kapı eşiğinin altını kazın, ukıyyeler onun altındadır" dedim. Yola çıkıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem henüz oradan ayrılmadan önce Kubâ'da yanına vardım. Beni görünce: "Ey Ebû Yahyâ! Alışveriş kazandırdı!" buyurdu ve ardından bu ayeti okudu.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يشري نَفسه} الْآيَة
İbn Cerîr Katâde'den {وَمن النَّاس من يشري نَفسه} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, kendini feda eder / satar” ayeti hakkında nakletti:
قَالَ: هم الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَار
Dedi ki: "Onlar Muhacirler ve Ensar'dır."
وَأخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْمُغيرَة بن شُعْبَة قَالَ: كُنَّا فِي غزَاة فَتقدم رجل فقاتل حَتَّى قتل فَقَالُوا: ألْقى بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَة
Vekî', el-Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Mugîre b. Şu'be'den nakletti; dedi ki: Bir gazvede idik; bir adam öne atıldı ve öldürülünceye kadar savaştı. İnsanlar: "Kendi eliyle kendini tehlikeye attı" dediler.
فَكتب فِيهِ إِلَى عمر فَكتب عمر: لَيْسَ كَمَا قَالُوا هُوَ من الَّذين قَالَ الله فيهم {وَمن النَّاس من يشري نَفسه ابْتِغَاء مرضات الله}
Bu durum hakkında Ömer'e yazıldı. Ömer de şöyle yazdı: "Onların dediği gibi değildir; o, Allah'ın haklarında {وَمن النَّاس من يشري نَفسه ابْتِغَاء مرضات الله} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder / satar” buyurduğu kimselerdendir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُحَمَّد بن سِيرِين قَالَ: حمل هِشَام بن عَامر على الصَّفّ حَتَّى خرقه فَقَالُوا: ألْقى بِيَدِهِ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Muhammed b. Sîrîn'den nakletti; dedi ki: Hişâm b. Âmir [düşman] safına hücum edip onu yardı. İnsanlar: "Kendi eliyle kendini [tehlikeye] attı" dediler.
فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَة {وَمن النَّاس من يشري نَفسه ابْتِغَاء مرضات الله}
Bunun üzerine Ebû Hureyre: {وَمن النَّاس من يشري نَفسه ابْتِغَاء مرضات الله} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder / satar” [ayetini okudu].