Binûn

Bakara Suresi — 65. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَسْأَلُونَك عَن الْخمر وَالْميسر} قَالَ: الميسر الْقمَار كَانَ الرجل فِي الْجَاهِلِيَّة يخاطر عَن أَهله وَمَاله فَأَيّهمَا قهر صَاحبه ذهب بأَهْله وَمَاله

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs, {يَسْأَلُونَك عَن الْخمر وَالْميسر} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan naklettiler; dedi ki: Meysir, kumardır. Câhiliye döneminde adam ailesi ve malı üzerine kumar oynardı. Hangisi arkadaşını yenerse onun ailesini ve malını alıp götürürdü.

وَفِي قَوْله {قل فيهمَا إِثْم كَبِير} يَعْنِي مَا ينقص من الدّين عِنْد شربهَا {وَمَنَافع للنَّاس} يَقُول: فِيمَا يصيبون من لذتها وفرحها إِذا شَرِبُوهَا {وإثمهما أكبر من نفعهما} يَقُول: مَا يذهب من الدّين والاثم فِيهِ أكبر مِمَّا يصيبون من لذتها وفرحها إِذا شَرِبُوهَا فَأنْزل الله بعد ذَلِك (لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى

{قل فيهمَا إِثْم كَبِير} “De ki: Onlarda büyük bir günah... vardır” kavlinde, yani içildiğinde dinden eksilttiği şeyi; {وَمَنَافع للنَّاس} “ve insanlar için faydalar” [kavlinde] ise, içtikleri zaman onun lezzetinden ve neşesinden elde ettikleri şeyleri kastetmektedir. {وإثمهما أكبر من نفعهما} “İkisinin günahı da faydalarından daha büyüktür” [kavlinde] ise şöyle demektedir: Dinden alıp götürdüğü şey ve ondaki günah, içtikleri zaman lezzetinden ve neşesinden elde ettikleri şeyden daha büyüktür. Bundan sonra Allah (لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى) “Siz sarhoşken namaza yaklaşmayın”

) (النِّسَاء الْآيَة ٤٣) الْآيَة

(en-Nisâ: 43) ayetini indirdi.

فَكَانُوا لَا يشربونها عِنْد الصَّلَاة فَإِذا صلوا الْعشَاء شَرِبُوهَا فَمَا يَأْتِي الظّهْر حَتَّى يذهب عَنْهُم السكر ثمَّ إِن نَاسا من الْمُسلمين شَرِبُوهَا فقاتل بَعضهم بَعْضًا وَتَكَلَّمُوا بِمَا لَا يُرْضِي الله من القَوْل

Bunun üzerine namaz vaktinde içmez oldular; yatsı namazını kılınca içerlerdi ve öğle vakti gelene kadar sarhoşlukları geçerdi. Sonra Müslümanlardan bazı kimseler içki içip birbirleriyle kavga ettiler ve Allah'ın razı olmayacağı sözler söylediler.

فَأنْزل الله (إِنَّمَا الْخمر وَالْميسر والأنصاب) (الْمَائِدَة الْآيَة ٩٠) الْآيَة

Bunun üzerine Allah (إِنَّمَا الْخمر وَالْميسر والأنصاب) (el-Mâide: 90) “İçki, kumar ve dikili taşlar ancak...” ayetini indirdi.

فَحرم الْخمر وَنهى عَنْهَا

Böylece içkiyi haram kıldı ve ondan nehyetti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَسْأَلُونَك عَن الْخمر} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, {يَسْأَلُونَك عَن الْخمر} “Sana içkiyi soruyorlar” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan naklettiler;

قَالَ: نسخهَا (إِنَّمَا الْخمر وَالْميسر

dedi ki: Onu (إِنَّمَا الْخمر وَالْميسر) “İçki ve kumar ancak...”

) (المائده الْآيَة ٩٠) الْآيَة

(el-Mâide: 90) ayeti neshetti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {قل فيهمَا إِثْم كَبِير}

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, {قل فيهمَا إِثْم كَبِير} “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” kavli hakkında Mücâhid'den naklettiler;

قَالَ: هَذَا أول مَا عيبت بِهِ الْخمر {وَمَنَافع للنَّاس} قَالَ: ثمنهَا وَمَا يصيبون من السرُور

dedi ki: Bu, içkinin ilk ayıplandığı yerdir. {وَمَنَافع للنَّاس} “ve insanlar için faydalar” [kavli hakkında] da şöyle dedi: [Faydası] onun fiyatı ve elde ettikleri sevinçtir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قل فيهمَا إِثْم كَبِير وَمَنَافع للنَّاس} قَالَ: منافعهما قبل التَّحْرِيم وإثمهما بَعْدَمَا حرما

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {قل فيهمَا إِثْم كَبِير وَمَنَافع للنَّاس} “De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan naklettiler; dedi ki: İkisinin faydaları haram kılınmadan önceydi, günahları ise haram kılındıktan sonradır.

وَأما قَوْله تَعَالَى: {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو}

Yüce Allah'ın: {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} “Sana neyi infak edeceklerini de soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” kavline gelince;

أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَن نَفرا من الصَّحَابَة حِين أمروا بِالنَّفَقَةِ فِي سَبِيل الله أَتَوا النَّبِي ﷺ فَقَالُوا: إِنَّا لَا نَدْرِي مَا هَذِه النَّفَقَة الَّتِي أمرنَا بهَا فِي أَمْوَالنَا فَمَا ننفق مِنْهَا فَأنْزل الله {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} وَكَانَ قبل ذَلِك ينْفق مَاله حَتَّى لَا يجد مَا يتَصَدَّق بِهِ وَلَا مَا لَا يَأْكُل حَتَّى يتَصَدَّق عَلَيْهِ

İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan naklettiler: Ashaptan bir grup Allah yolunda infak etmekle emrolunduklarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Mallarımızdan neyi infak etmekle emrolunduğumuzu bilemiyoruz, onlardan neyi infak edelim?' dediler. Bunun üzerine Allah {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} “Sana neyi infak edeceklerini de soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” [ayetini] indirdi. Bundan önce kişi, sadaka verecek ve yiyecek bir şeyi kalmayıp kendisine sadaka verilecek hale gelene kadar malını infak ederdi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق أبان عَن يحيى أَنه بلغه أَن معَاذ بن جبل وثعلبة أَتَيَا رَسُول الله فَقَالَا: يَا رَسُول الله إِن لنا ارقاء وأهلين فَمَا ننفق من أَمْوَالنَا فَأنْزل الله {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو}

İbn Ebî Hâtim, Ebân kanalıyla Yahyâ'dan, ona ulaştığına göre nakletti: Muâz b. Cebel ve Sa'lebe Resûlullah'a gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizim kölelerimiz ve ailelerimiz var; mallarımızdan neyi infak edelim?' dediler. Bunun üzerine Allah {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} “Sana neyi infak edeceklerini de soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” [ayetini] indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} قَالَ: هُوَ مَا لَا يتَبَيَّن فِي أَمْوَالكُم وَكَانَ هَذَا قبل أَن تفرض الصَّدَقَة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs, {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} “Sana neyi infak edeceklerini de soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” kavli hakkında İbn Abbâs'tan naklettiler; dedi ki: O, mallarınızda [eksikliği] belli olmayan şeydir. Bu da zekât farz kılınmadan önceydi.

وَأخرج وَكِيع وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} قَالَ: مَا يفضل عَن أهلك وَفِي لفظ قَالَ: الْفضل من الْعِيَال

Vekî', Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs, et-Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} “Sana neyi infak edeceklerini de soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” kavli hakkında İbn Abbâs'tan naklettiler; dedi ki: Ailenden artakalan şeydir. Bir lafızda ise: Bakmakla yükümlü olduklarından arta kalan fazlalıktır, dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَطاء بن دِينَار الْهُذلِيّ

İbnü'l-Münzir, Atâ b. Dînâr el-Hüzelî'den nakletti;

أَن عبد الْملك بن مَرْوَان كتب إِلَى سعيد بن جُبَير يسْأَله عَن الْعَفو

Abdülmelik b. Mervân, Saîd b. Cübeyr'e mektup yazıp ona afv (الْعَفْو) kelimesini sordu.

فَقَالَ: الْعَفو على ثَلَاثَة أنحاء

O da şöyle dedi: Afv üç cihettendir:

نَحْو تجَاوز عَن الذَّنب وَنَحْو فِي الْقَصْد فِي النَّفَقَة {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} وَنَحْو فِي الاحسان فِيمَا بَين النَّاس (إِلَّا أَن يعفون أَو يعْفُو الَّذِي بِيَدِهِ عقدَة النِّكَاح) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٣٧)

Bir ciheti günahtan vazgeçmektir. Bir ciheti {ويسألونك مَاذَا يُنْفقُونَ قل الْعَفو} “Sana neyi infak edeceklerini de soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” ayetindeki gibi infakta ölçülü olmaktır. Bir ciheti de (إِلَّا أَن يعفون أَو يعْفُو الَّذِي بِيَدِهِ عقدَة النِّكَاح) (el-Bakara: 237) “Ancak [kadınların] bağışlaması veya nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesnadır” ayetindeki gibi insanlar arasında ihsanda bulunmaktır.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن فِي قَوْله {قل الْعَفو} قَالَ: ذَلِك أَن لَا تَجِد مَالك ثمَّ تقعد تسْأَل النَّاس

Abd b. Humeyd, {قل الْعَفو} “De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” kavli hakkında el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: Bu, malını tüketip sonra insanlardan dilenmek üzere oturup kalmamandır.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء فِي قَوْله {قل الْعَفو} قَالَ: الْفضل

Abd b. Humeyd, {قل الْعَفو} “De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” kavli hakkında Atâ'dan nakletti; dedi ki: [İhtiyaçtan] artakalandır.

وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق بن أبي نجيح عَن طَاوس قَالَ: الْعَفو الْيُسْر من كل شَيْء قَالَ: وَكَانَ مُجَاهِد يَقُول {الْعَفو} الصَّدَقَة الْمَفْرُوضَة

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Necîh kanalıyla Tâvûs'tan nakletti; dedi ki: Afv, her şeyin kolay olanıdır. Dedi ki: Mücâhid de: “{الْعَفو} 'Afv', farz kılınan zekâttır” derdi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قل الْعَفو} قَالَ: لم تفرض فِيهِ فَرِيضَة مَعْلُومَة ثمَّ قَالَ (خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ) (الْأَعْرَاف الْآيَة ١٩٩) ثمَّ نزلت الْفَرَائِض بعد ذَلِك مُسَمَّاة

İbn Cerîr, {قل الْعَفو} “De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” kavli hakkında İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Onda belirli bir farz kılınmamıştı. Sonra [Allah] (خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ) (el-A'râf: 199) “Sen af yolunu tut, iyiliği emret” buyurdu. Daha sonra da farzlar isimleri belirlenmiş olarak indirildi.

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {قل الْعَفو} قَالَ: هَذَا نسخته الزَّكَاة

İbn Cerîr, {قل الْعَفو} “De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” kavli hakkında es-Süddî'den nakletti; dedi ki: Bunu zekât neshetti.

وَأخرج البُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أفضل الصَّدَقَة مَا ترك غنى وَالْيَد الْعليا خير من الْيَد السُّفْلى وابدأ بِمن تعول تَقول الْمَرْأَة: إِمَّا أَن تطعمني وَأما أَن تُطَلِّقنِي وَيَقُول العَبْد اطعمني واستعملني وَيَقُول الابْن: اطعمني إِلَى من تدعني

Buhârî ve en-Nesâî, Ebû Hureyre'den naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sadakanın en hayırlısı zenginlik bırakan [ihtiyaç fazlasından verilen]dir. Üstteki el alttaki elden hayırlıdır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla. Kadın: 'Ya beni doyurursun ya da beni boşarsın!' der; köle: 'Beni doyur ve beni çalıştır' der; oğul da: 'Beni doyur, beni kime bırakıyorsun?' der” buyurdu.

وَأخرج ابْن خُزَيْمَة عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ خير الصَّدَقَة مَا أبقت غنى وَالْيَد الْعليا خير من الْيَد السُّفْلى وابدأ بِمن تعول تَقول الْمَرْأَة: انفق عليّ أَو طَلقنِي وَيَقُول مملوكك: انفق عَليّ أَو بِعني

İbn Huzeyme, Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Peygamber] şöyle buyurdu: “Sadakanın en hayırlısı zenginlik bırakan [ihtiyaç fazlasından verilen]dir. Üstteki el alttaki elden hayırlıdır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla. Kadın: 'Bana nafaka ver ya da beni boşa!' der; kölen: 'Bana nafaka ver ya da beni sat' der;

وَيَقُول ولدك: إِلَى من تَكِلنِي

çocuğun da: 'Beni kime havale ediyorsun?' der.”

وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: خير الصَّدَقَة مَا كَانَ عَن ظهر غنى وابدأ بِمن تعول

Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve en-Nesâî, Ebû Hureyre'den naklettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sadakanın en hayırlısı ihtiyaç fazlasından olandır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla” buyurdu.

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: أَمر رَسُول الله ﷺ بِالصَّدَقَةِ فَقَالَ رجل: يَا رَسُول الله عِنْدِي دِينَار

Ebû Dâvûd, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbn Hibbân ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, Ebû Hureyre'den naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadaka vermeyi emretti. Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yanımda bir dinar var' dedi.

قَالَ: تصدق بِهِ على نَفسك

[Resûlullah]: “Onu kendine sadaka olarak harca” buyurdu.

قَالَ: عِنْدِي آخر قَالَ: تصدق بِهِ على ولدك قَالَ: عِنْدِي آخر

[Adam]: 'Yanımda bir başkası daha var' dedi. [Resûlullah]: “Onu çocuğuna sadaka olarak harca” buyurdu. [Adam]: 'Yanımda bir başkası daha var' dedi.

قَالَ: تصدق بِهِ على زَوجتك

[Resûlullah]: “Onu eşine sadaka olarak harca” buyurdu.

قَالَ: عِنْدِي آخر

[Adam]: 'Yanımda bir başkası daha var' dedi.

قَالَ: تصدق بِهِ على خادمك

[Resûlullah]: “Onu hizmetçine sadaka olarak harca” buyurdu.

قَالَ: عِنْدِي آخر

[Adam]: 'Yanımda bir başkası daha var' dedi.

قَالَ: أَنْت أبْصر

[Resûlullah]: “Sen daha iyi görürsün [nereye vereceğini bilirsin]” buyurdu.

وَأخرج ابْن سعد وَأَبُو دَاوُد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن جَابر بن عبد الله قَالَ كُنَّا عِنْد رَسُول الله ﷺ إِذْ جَاءَ رجل وَفِي لفظ: قدم أَبُو حُصَيْن السّلمِيّ بِمثل بَيْضَة من الْحَمَامَة من ذهب فَقَالَ: يَا رَسُول الله أصبت هَذِه من مَعْدن فَخذهَا فَهِيَ صَدَقَة مَا أملك غَيرهَا فاعرض عَنهُ رَسُول الله ﷺ ثمَّ أَتَاهُ من خَلفه فَأَخذهَا رَسُول الله ﷺ فَحَذفهُ بهَا فَلَو أَصَابَته لَأَوْجَعَتْهُ أَو لَعَقَرته

İbn Sa'd, Ebû Dâvûd ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, Câbir b. Abdillâh'tan naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; o sırada bir adam geldi -bir lafızda: Ebû Huseyn es-Sülemî güvercin yumurtası büyüklüğünde bir altınla geldi- ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunu bir madenden elde ettim, onu al; o bir sadakadır, bundan başka hiçbir şeyim yoktur' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi. Sonra arkasından ona yaklaştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu aldı ve adama doğru fırlattı; öyle ki eğer ona isabet etseydi canını yakar veya onu yaralardı.

فَقَالَ: يَأْتِي أحدكُم بِمَا يملك

Sonra şöyle buyurdu: “Biriniz sahip olduğu her şeyi getirir

فَيَقُول هَذِه صَدَقَة ثمَّ يقْعد يَسْتَكِف النَّاس خير الصَّدَقَة مَا كَانَ عَن ظهر غنى وابدأ بِمن تعول

ve 'Bu sadakadır' der, sonra da oturup insanlara el açar. Sadakanın en hayırlısı ihtiyaç fazlasından olandır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla.”

وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم عَن حَكِيم بن حزَام عَن النَّبِي ﷺ قَالَ الْيَد الْعليا خير من الْيَد السُّفْلى وابدأ بِمن تعول وَخير الصَّدَقَة مَا كَانَ على ظهر غنى وَمن يستعف يعفه الله وَمن يسْتَغْن يغنه الله

Buhârî ve Müslim, Hakîm b. Hizâm'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiler; [Peygamber] şöyle buyurdu: “Üstteki el alttaki elden hayırlıdır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla. Sadakanın en hayırlısı ihtiyaç fazlasından olandır. Kim iffetli davranmak isterse Allah onu iffetli kılar; kim de ihtiyaçsız görünürse Allah onu zengin kılar.”

وَأخرج مُسلم وَالنَّسَائِيّ عَن جَابر أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لرجل: ابدأ بِنَفْسِك فَتصدق عَلَيْهَا فَإِن فضل شَيْء فلأهلك فَإِن فضل شَيْء عَن أهلك فلذي قرابتك فَإِن فضل عَن ذِي قرابتك شَيْء فَهَكَذَا وَهَكَذَا

Müslim ve en-Nesâî Câbir'den naklettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir adama: “Kendinden başla ve ona sadaka ver; şayet bir şey artarsa ailene ver; şayet ailenden bir şey artarsa akrabana ver; şayet akrabandan da bir şey artarsa şöyle ve şöyle [sağa ve sola dağıt]” buyurdu.

وَأخرج أَبُو يعلى وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْأَيْدِي ثَلَاث

Ebû Ya'lâ ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, Abdullah b. Mes'ûd'dan naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Eller üçtür:

فيد الله الْعليا وَيَد الْمُعْطِي الَّتِي تَلِيهَا وَيَد السَّائِل السُّفْلى إِلَى يَوْم الْقِيَامَة فاستعفف عَن السُّؤَال وَعَن الْمَسْأَلَة مَا اسْتَطَعْت فَإِن أَعْطَيْت خيرا فليُرَ عَلَيْك وابدأ بِمن تعول وارضخ من الْفضل وَلَا تلام على الكفاف

Allah'ın eli en üsttedir; veren kimsenin eli onun altındadır; isteyenin eli ise kıyamet gününe kadar en alttadır. Gücün yettiğince istemekten ve dilenmekten sakın. Şayet sana bir hayır verilirse üzerinde görülsün. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla, artakalan fazlalıktan az da olsa bağışta bulun; yeteri kadarını [kendine] tutmaktan dolayı kınanmazsın.”

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن حبَان وَالْحَاكِم عَن مَالك بن نَضْلَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْأَيْدِي ثَلَاث

Ebû Dâvûd, İbn Hibbân ve el-Hâkim, Mâlik b. Nadle'den naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Eller üçtür:

فيد الله الْعليا وَيَد الْمُعْطِي الَّتِي تَلِيهَا وَيَد السَّائِل السُّفْلى فاعط الْفضل وَلَا تعجز عَن نَفسك

Allah'ın eli en üsttedir; veren kimsenin eli onun altındadır; isteyenin eli ise en alttadır. İhtiyaçtan artakalanı ver ve nefsini aciz duruma düşürme.”

وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ دخل رجل الْمَسْجِد فَأمر النَّبِي ﷺ النَّاس أَن يطْرَحُوا أثواباً فطرحوا فَأمر لَهُ مِنْهَا بثوبين ثمَّ حث على الصَّدَقَة فجَاء فَطرح أحد الثَّوْبَيْنِ فصاح بِهِ وَقَالَ: خُذ ثَوْبك

Ahmed, Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiler; dedi ki: Bir adam mescide girdi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara elbiseler atmalarını emretti, onlar da attılar. [Peygamber] onlardan adama iki elbise verilmesini emretti. Sonra sadaka vermeye teşvik etti. O adam da gelip iki elbiseden birini attı. [Peygamber] ona seslendi ve: “Elbiseni al!” buyurdu.

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كفى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَن يضيع من يقوت

Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, Abdullah b. Amr'dan naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kişiye günah olarak geçindirmekle yükümlü olduğu kimseleri ihmal etmesi yeter” buyurdu.

وَأخرج الْبَزَّار عَن سعد بن أبي وَقاص قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْيَد الْعليا خير من الْيَد السُّفْلى وابدأ بِمن تعول

el-Bezzâr, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Üstteki el alttaki elden hayırlıdır. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla” buyurdu.

وَأخرج أَحْمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ عَن أبي أُمَامَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يَا ابْن آدم إِنَّك إِن تبدل الْفضل خير لَك وان تمسكه شَرّ لَك وَلَا تلام على كفاف وابدأ بِمن تعول وَالْيَد الْعليا خير من الْيَد السُّفْلى

Ahmed, Müslim ve et-Tirmizî, Ebû Ümâme'den naklettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Âdemoğlu! Şayet sen artakalanı verirsen bu senin için daha hayırlıdır; eğer onu tutarsan bu senin için şerdir. İhtiyacın kadarıyla kınanmazsın. Bakmakla yükümlü olduğun kimselerden başla. Üstteki el alttaki elden hayırlıdır.”

وَأخرج ابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ يَا ابْن عَوْف إِنَّك من الْأَغْنِيَاء وَلنْ تدخل الْجنَّة إِلَّا زحفاً فاقرض الله

İbn Adiy ve Şuab'da el-Beyhakî, Abdurrahman b. Avf'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu naklettiler: “Ey İbn Avf! Sen zenginlerdensin ve cennete ancak emekleyerek gireceksin. Allah'a borç ver ki

يُطلق لَك قَدَمَيْك

ayaklarını senin için serbest kılsın [kolayca yürütsün].”

قَالَ: وَمَا الَّذِي أقْرض يَا رَسُول الله قَالَ: تَبرأ مِمَّا أمسيت فِيهِ

Dedi ki: “Neyi borç vereyim ey Allah'ın Resûlü?” [Resûlullah:] “İçinde akşamladığın şeyden arın!” buyurdu.

قَالَ: أَمن كُله أجمع يَا رَسُول الله قَالَ: نعم

Dedi ki: “Hepsinden tamamen mi ey Allah'ın Resûlü?” [Resûlullah:] “Evet” buyurdu.

فَخرج وَهُوَ يهم بذلك فَأَتَاهُ جِبْرِيل فَقَالَ: مر ابْن عَوْف فليضف الضَّيْف وليطعم الْمَسَاكِين وليعط السَّائِل وليبدأ بِمن يعول فَإِنَّهُ إِذا فعل ذَلِك كَانَ تَزْكِيَة مِمَّا هُوَ فِيهِ

Bunun üzerine [Abdurrahman] bunu yapmaya niyetlenerek çıktı. Cebrail [Peygamber'e] gelip şöyle dedi: “İbn Avf'a emret; misafiri ağırlasın, yoksulları doyursun, isteyene versin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerden başlasın. Zira o bunu yaptığı takdirde, içinde bulunduğu şeyden bir arınma olur.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ركب الْمصْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ طُوبَى لمن تواضع من غير منقصة وذل فِي نَفسه من غير مسكنة وانفق مَالا جمعه فِي غير مَعْصِيّة ورحم أهل الذلة والمسكنة وخالط أهل الْعِفَّة وَالْحكمَة طُوبَى لمن ذل فِي نَفسه وطاب كَسبه وصلحت سَرِيرَته وكرمت عَلَانِيَته وعزل عَن النَّاس شَره وَأنْفق الْفضل من مَاله وَأمْسك الْفضل من قَوْله

el-Beyhakî Şuab'da, Rekb el-Mısrî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bir kusur olmaksızın alçakgönüllü olan, düşkünlük olmaksızın kendi içinde boyun eğen, günah olmayan bir yolda kazandığı malı infak eden, zillet ve düşkünlük ehline merhamet eden, iffet ve hikmet ehliyle düşüp kalkan kimseye ne mutlu! Kendi içinde boyun eğen, kazancı helal olan, gizli halleri düzelen, aşikâr halleri keremli olan, insanlardan şerrini uzak tutan, malının fazlasını infak eden ve sözünün fazlasını tutan kimseye ne mutlu!”

وَأخرج الْبَزَّار عَن أبي ذَر قَالَ: قلت يَا رَسُول الله مَا تَقول فِي الصَّلَاة قَالَ: تَمام الْعَمَل

el-Bezzâr Ebû Zerr'den nakletti; dedi ki: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Namaz hakkında ne buyurursun?” Şöyle buyurdu: “Amelin tamamıdır.”

قلت: يَا رَسُول الله أَسأَلك عَن الصَّدَقَة قَالَ: شَيْء عَجِيب قلت: يَا رَسُول الله تركت أفضل عمل فِي نَفسِي أَو خَيره قَالَ: مَا هُوَ قلت: الصَّوْم

Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, sana sadakadan soruyorum?” Şöyle buyurdu: “Harika bir şeydir.” Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, kendi nefsimce en faziletli veya en hayırlı ameli bıraktım.” Şöyle buyurdu: “O nedir?” Dedim ki: “Oruç.”

قَالَ: خير وَلَيْسَ هُنَاكَ

Şöyle buyurdu: “Hayırdır fakat onun gibi değildir.”

قلت: يَا رَسُول الله وَأي الصَّدَقَة قَالَ: تَمْرَة

Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, hangi sadaka [daha hayırlıdır]?” Şöyle buyurdu: “Bir hurma [da olsa].”

قلت: فَإِن لم أفعل قَالَ: بِكَلِمَة طيبَة

Dedim ki: “Bunu yapamazsam?” Şöyle buyurdu: “Güzel bir sözle.”

قلت: فَإِن لم أفعل قَالَ: تُرِيدُ أَن لَا تدع فِيك من الْخَيْر شَيْئا

Dedim ki: “Bunu da yapamazsam?” Şöyle buyurdu: “Kendinde hayırdan hiçbir şey bırakmamak mı istiyorsun?”

وَأخرج أَحْمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة من طَرِيق أبي قلَابَة عَن أبي أَسمَاء عَن ثَوْبَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أفضل دِينَار يُنْفِقهُ الرجل على أَصْحَابه فِي سَبِيل الله قَالَ أَبُو قلَابَة: وَبَدَأَ بالعيال ثمَّ قَالَ أَبُو قلَابَة: وَأي رجل أعظم أجرا من رجل ينْفق على عِيَال صغَار يعفهم أَو يَنْفَعهُمْ الله بِهِ ويعينهم

Ahmed, Müslim, et-Tirmizî, en-Nesâî ve İbn Mâce, Ebû Kılâbe kanalıyla, Ebû Esmâ'dan, o da Sevbân'dan naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kişinin infak ettiği en faziletli dinar, Allah yolundaki arkadaşlarına infak ettiği dinardır.” Ebû Kılâbe: “Ve bakmakla yükümlü olduğu ailesiyle başladı” dedi. Sonra Ebû Kılâbe şöyle dedi: “Küçük çocuklarına infak edip Allah'ın onları iffetli kıldığı veya kendisi sebebiyle onlara fayda verip onları zenginleştirdiği bir adamdan daha büyük ecir sahibi kim olabilir?”

وَأخرج مُسلم وَالنَّسَائِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ دِينَار انفقته فِي سَبِيل الله ودينار أنفقته فِي رَقَبَة ودينار تَصَدَّقت بِهِ على مِسْكين ودينار انفقته على أهلك أعظمها أجرا الَّذِي أنفقته على أهلك

Müslim ve en-Nesâî, Ebû Hüreyre'den naklettiler; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah yolunda infak ettiğin bir dinar, bir köle azadı için harcadığın bir dinar, bir yoksula sadaka verdiğin bir dinar ve ailene infak ettiğin bir dinar; bunların ecir bakımından en büyüğü, ailene infak ettiğindir.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن كدير الضَّبِّيّ قَالَ: أَتَى أَعْرَابِي على النَّبِي ﷺ فَقَالَ: نبئني بِعَمَل يدخلني الْجنَّة وَيُبَاعِدنِي عَن النَّار

el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Kümeyr ed-Dabbî'den nakletti; dedi ki: Bir bedevi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: “Bana beni cennete sokacak ve beni ateşten uzaklaştıracak bir amel haber ver.”

قَالَ: تَقول الْعدْل وَتُعْطِي الْفضل قَالَ: هَذَا شَدِيد لَا أَسْتَطِيع أَن أَقُول الْعدْل كل سَاعَة وَلَا أَن أعطي فضل مَالِي

Şöyle buyurdu: “Adaleti söylersin ve fazlalığı verirsin.” [Bedevi] dedi ki: “Bu zordur; her an adaleti söylemeye de malımın fazlasını vermeye de güç yetiremem.”

قَالَ: فاطعم الطَّعَام وأفش السَّلَام قَالَ: هَذَا شَدِيد وَالله قَالَ: هَل لَك من إبل قَالَ: نعم

Şöyle buyurdu: “Öyleyse yemek yedir ve selamı yay!” [Bedevi] dedi ki: “Vallahi bu zordur.” [Resûlullah] buyurdu ki: “Develerin var mı?” [Bedevi:] “Evet” dedi.

قَالَ: انْظُر بَعِيرًا من ابلك وسقاء فَاسق أهل

Şöyle buyurdu: “Develerinden bir deveye ve bir su tulumuna bak; [arada bir] su içen

بَيت لَا يشربون إلَاّ غبا فلعلك أَن لَا يهْلك بعيرك وَلَا ينخرق سقاؤك حَتَّى تجب لَك الْجنَّة

bir ev halkını sula. Umulur ki deven helak olmadan ve su tulumun delinmeden önce cennet senin için vacip olur.”

قَالَ: فَانْطَلق يكبر ثمَّ أَنه اسْتشْهد بعد

Dedi ki: Bunun üzerine [bedevi] tekbir getirerek gitti; daha sonra da şehit oldu.

وَأخرج ابْن سعد عَن طَارق بن عبد الله قَالَ: أتيت النَّبِي ﷺ وَهُوَ يخْطب فَسمِعت من قَوْله: تصدقوا فَإِن الصَّدَقَة خير لكم وَالْيَد الْعليا خير من الْيَد السُّفْلى وابدأ بِمن تعول أمك وأباك وأختك وأخاك ثمَّ أدناك فأدناك

İbn Sa'd, Târık b. Abdillâh'tan nakletti; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe okurken ona geldim ve onun şöyle buyurduğunu işittim: “Sadaka verin; zira sadaka sizin için daha hayırlıdır. Üstteki el alttaki elden hayırlıdır. Bakmakla yükümlü olduğun kimseden başla: Annenden, babandan, kız kardeşinden, erkek kardeşinden, sonra sana en yakın olandan ve sonra en yakın olandan.”

وَأخرج مُسلم عَن خَيْثَمَة قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا مَعَ عبد الله بن عَمْرو إِذْ جَاءَهُ قهرمان لَهُ فَدخل فَقَالَ: أَعْطَيْت الرَّقِيق قوتهم قَالَ: لَا

Müslim Hayseme'den nakletti; dedi ki: Abdullah b. Amr ile birlikte oturuyorduk. O sırada onun bir kâhyası gelip içeri girdi. [Abdullah:] “Kölelerin yiyeceklerini verdin mi?” dedi. [Kâhya:] “Hayır” dedi.

قَالَ: فَانْطَلق فاعطهم وَقَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كفى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَن يحبس عَمَّن يملك قوته

Bunun üzerine [Abdullah] şöyle dedi: “Git ve onlara ver.” Ve dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kişiye günah olarak sahibi olduğu kimselerin yiyeceğini esirgemesi yeter” buyurdu.

أما قَوْله تَعَالَى: {كَذَلِك يبين الله لكم الْآيَات} الْآيَة أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كَذَلِك يبين الله لكم الْآيَات لَعَلَّكُمْ تتفكرون} فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة يَعْنِي فِي زَوَال الدُّنْيَا وفنائها واقبال الْآخِرَة وبقائها

Yüce Allah'ın: {كَذَلِك يبين الله لكم الْآيَات} ayetine gelince; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan naklettiler; onun {كَذَلِك يبين الله لكم الْآيَات لَعَلَّكُمْ تتفكرون} “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri böyle açıklar” [kavli ve] dünyada ve ahirette [ifadesi] hakkında: Yani dünyanın zeval bulup yok olması, ahiretin ise gelip baki kalması hakkında [demektir].

وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لَعَلَّكُمْ تتفكرون} فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة

Abdürrezzâk Katâde'den nakletti; onun {لَعَلَّكُمْ تتفكرون} “Düşünesiniz diye” [kavli ve] dünyada ve ahirette [ifadesi] hakkında:

قَالَ: لِتَعْلَمُوا فضل الْآخِرَة على الدُّنْيَا

Şöyle dedi: “Ahiretin dünyaya olan üstünlüğünü bilesiniz diye.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الصَّعق بن حزن التَّمِيمِي قَالَ: شهِدت الْحسن وَقَرَأَ هَذِه الْآيَة من الْبَقَرَة {لَعَلَّكُمْ تتفكرون} فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, es-Sa'k b. Hazn et-Temîmî'den naklettiler; dedi ki: el-Hasan'ın yanında bulundum; Bakara suresinden şu ayeti okudu: {لَعَلَّكُمْ تتفكرون} “Düşünesiniz diye” dünyada ve ahirette.

قَالَ: هِيَ وَالله لمن تفكرها ليعلمن أَن الدُّنْيَا دَار بلَاء ثمَّ دَار فنَاء وليعلمن أَن الْآخِرَة دَار جَزَاء ثمَّ دَار بَقَاء

Dedi ki: “Vallahi bu, onu düşünen kimse içindir; bilsin ki dünya bir imtihan yurdu, sonra da bir yok oluş yurdudur. Bilsin ki ahiret ise bir mükâfat yurdu, sonra da bir ebediyet yurdudur.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: من تفكر فِي الدُّنْيَا عرف فضل احداهما على الْأُخْرَى عرف أَن الدُّنْيَا دَار بلَاء ثمَّ دَار فنَاء وَأَن الْآخِرَة دَار بَقَاء ثمَّ دَار جَزَاء فكونوا مِمَّن يصرم حَاجَة الدُّنْيَا لحَاجَة الْآخِرَة

Abd b. Humeyd Katâde'den ayet hakkında nakletti; dedi ki: “Kim dünya hakkında düşünürse, birinin diğerine üstünlüğünü anlar. Dünyanın bir imtihan yurdu, sonra da bir yok oluş yurdu olduğunu; ahiretin ise bir ebediyet yurdu, sonra da bir mükâfat yurdu olduğunu anlar. Öyleyse ahiretin ihtiyacı için dünyanın ihtiyacını kesip atan kimselerden olun!”

قَوْله تَعَالَى: فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة ويسألونك عَن الْيَتَامَى قل إصْلَاح لَهُم خير وَإِن تخالطوهم فإخوانكم وَالله يعلم الْمُفْسد من المصلح وَلَو شَاءَ الله لأعنتكم أَن الله عَزِيز حَكِيم

Yüce Allah'ın kelâmı: {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Dünya ve ahiret hakkında. Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [işlerini düzene koymak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir. Eğer Allah dileseydi sizi elbette zora sokardı. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.”

أخرج أَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن

Ebû Dâvûd, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn

مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ لما أنزل الله (وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أحسن) (الْإِسْرَاء الْآيَة ٣٤) و (إِن الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى) (النِّسَاء الْآيَة ١٠) الْآيَتَيْنِ انْطلق من كَانَ عِنْده يَتِيم فعزل طَعَامه من طَعَامه وَشَرَابه من شرابه فَجعل يفضل لَهُ الشَّيْء من طَعَامه فيجلس لَهُ حَتَّى يَأْكُلهُ أَو يفْسد فَيَرْمِي بِهِ فَاشْتَدَّ عَلَيْهِم فَذكرُوا ذَلِك لرَسُول الله ﷺ فَأنْزل الله {ويسألونك عَن الْيَتَامَى قل إصْلَاح لَهُم خير وَإِن تخالطوهم فإخوانكم} فخلطوا طعامهم بطعامهم وشرابهم بشرابهم

Merdeveyh, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan naklettiler; dedi ki: Allah Teâlâ: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın” (el-İsrâ: 34) ve {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى} “Yetimlerin mallarını yiyenler” (en-Nisâ: 10) iki ayetini indirdiği zaman, yanında yetim bulunan kimse gitti; onun yiyeceğini kendi yiyeceğinden, onun içeceğini de kendi içeceğinden ayırdı. Onun yiyeceğinden bir şey artar, o da onu yiyinceye ya da bozulup atıncaya kadar onun için bekletirdi. Bu durum onlara zor geldi ve bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız artık onlar sizin kardeşlerinizdir” ayetini indirdi. Bunun üzerine onların yiyeceklerini kendi yiyeceklerine, içeceklerini de kendi içeceklerine kattılar.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء قَالَ: لما نزل فِي الْيَتِيم مَا نزل اجتنبهم النَّاس فَلم يؤاكلوهم وَلم يشاربوهم وَلم يخالطوهم فَأنْزل الله {ويسألونك عَن الْيَتَامَى} الْآيَة

Abd b. Humeyd Atâ'dan nakletti; dedi ki: Yetim hakkında inen ayetler indiğinde insanlar onlardan sakındılar; onlarla birlikte yemediler, onlarla birlikte içmediler ve onlarla bir arada bulunmadılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى} “Sana yetimleri soruyorlar...” ayetini indirdi.

فخالطهم النَّاس فِي الطَّعَام وَفِيمَا سوى ذَلِك

Bunun üzerine insanlar yemekte ve bunun dışındaki şeylerde onlarla bir arada bulundular.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الأنبياري والنحاس عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ويسألونك عَن الْيَتَامَى} الْآيَة

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Enbârî ve en-Nehhâs, Katâde'den {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى} “Sana yetimleri soruyorlar...” ayeti hakkında naklettiler;

قَالَ: كَانَ أنزل قبل ذَلِك فِي سُورَة بني إِسْرَائِيل (وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أحسن) (الْإِسْرَاء الْآيَة ٣٤) فَكَانُوا لَا يخالطونهم فِي مطعم وَلَا غَيره فَاشْتَدَّ ذَلِك عَلَيْهِم فَأنْزل الله الرُّخْصَة {وَإِن تخالطوهم فإخوانكم}

Dedi ki: Bundan önce İsrâ suresinde: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın” (el-İsrâ: 34) ayeti indirilmişti. Bu yüzden onlar yiyecekte ve başka şeylerde onlarla bir arada bulunmuyorlardı. Bu durum onlara zor gelince Allah Teâlâ: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız artık onlar sizin kardeşlerinizdir” ruhsatını indirdi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما نزلت (إِن الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى ظلما

Abd b. Humeyd Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا

) (النِّسَاء الْآيَة ١٠) الْآيَة

} (en-Nisâ: 10) “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” ayeti indiğinde

أمسك النَّاس وَلم يخالطوا الْأَيْتَام فِي الطَّعَام وَالْأَمْوَال حَتَّى نزلت {ويسألونك عَن الْيَتَامَى قل إصْلَاح لَهُم خير} الْآيَة

insanlar [kendilerini] tuttular ve {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} “Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır...” ayeti inene kadar yiyecekte ve mallarda yetimlerle bir araya gelmediler.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ كَانَ أهل الْبَيْت يكون عِنْدهم الْأَيْتَام فِي حجورهم فَيكون للْيَتِيم الصرمة من الْغنم وَيكون الْخَادِم لأهل الْبَيْت فيبعثون خادمهم فيرعى غنم الْأَيْتَام أَو يكون لأهل الْيَتِيم الصرمة من الْغنم وَيكون الْخَادِم للأيتام فيبعثون خَادِم الْأَيْتَام فيرعى غنهم فَإِذا كَانَ الرُّسُل وضعُوا أَيْديهم جَمِيعًا أَو يكون الطَّعَام للأيتام وَيكون الْخَادِم لأهل الْبَيْت فيأمرون خادمهم فيصنع الطَّعَام وَيكون الطَّعَام لأهل الْبَيْت وَيكون الْخَادِم للأيتام فيأمرون خَادِم الْأَيْتَام أَن يصنع الطَّعَام فيضعون أَيْديهم جَمِيعًا فَلَمَّا نزلت هَذِه الْآيَة (إِن الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال

İbnü'l-Münzir Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Bir ev halkının yanında himayelerinde yetimler bulunur; yetimin bir miktar koyunu olur, hizmetçi ise ev halkına ait olurdu. Hizmetçilerini gönderirler ve o yetimlerin koyunlarını otlatırdı. Yahut yetim sahiplerinin bir miktar koyunu olur, hizmetçi de yetimlere ait olurdu. Yetimlerin hizmetçisini gönderirler, o da koyunlarını otlatırdı. Süt sağıldığında hep birlikte ellerini [sütten] yerlerdi. Yahut yemek yetimlerin olur, hizmetçi ev halkına ait olurdu; hizmetçilerine emrederler ve o yemeği yapardı. Veya yemek ev halkının olur, hizmetçi yetimlere ait olurdu; yetimlerin hizmetçisine yemeği yapmasını emrederler ve hep birlikte ellerini [o yemeğe] koyarlardı. Ne zaman ki şu ayet indi: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ

الْيَتَامَى ظلما

الْيَتَامَى ظُلْمًا [haksız yere yetimlerin]

) (النِّسَاء الْآيَة ١٠) الْآيَة

} (en-Nisâ: 10) “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” ayeti,

قَالُوا: هَذِه مُوجبَة فاعتزلوهم وَفرقُوا مَا كَانَ من خلطتهم فشق عَلَيْهِم ذَلِك فشكوا ذَلِك إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالُوا: إِن الْغنم قد بقيت لَيْسَ لَهَا رَاع وَالطَّعَام لَيْسَ لَهُ من يصنعه

şöyle dediler: “Bu [ateşi] gerektiren bir hükümdür.” Böylece onlardan uzak durdular ve aralarındaki birlikteliği ayırdılar. Bu durum onlara zor geldi ve bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet edip şöyle dediler: “Koyunlar güdücüsüz kaldı, yemeği de yapacak kimse yok.”

فَقَالَ: قد سمع الله قَوْلكُم فَإِن شَاءَ أجابكم

Bunun üzerine [Resûlullah]: “Allah sözünüzü işitti; eğer dilerse size cevap verir” buyurdu.

فَنزلت هَذِه الْآيَة {ويسألونك عَن الْيَتَامَى} وَنزل أَيْضا (وَإِن خِفْتُمْ أَلا تقسطوا فِي الْيَتَامَى

Bunun üzerine bu {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى} “Sana yetimleri soruyorlar” ayeti indi. Ayrıca {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى

) (النِّسَاء الْآيَة ٣) الْآيَة

} (en-Nisâ: 3) “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız...” ayeti de indi.

فقصروا على أَربع فَقَالَ: كَمَا خشيتم أَن لَا تقسطوا فِي الْيَتَامَى وتحرجتم من مخالطتهم حَتَّى سَأَلْتُم عَنْهَا فَهَلا سَأَلْتُم عَن الْعدْل فِي جمع النِّسَاء

Böylece [evliliği] dörde sınırlandırdılar. [Resûlullah] şöyle buyurdu: “Nasıl ki yetimler hakkında adaleti gözetememekten korktunuz ve onlar hakkında soru soruncaya kadar onlarla bir arada bulunmaktan çekindiniz; kadınları bir araya getirmede adaleti de sorsaydınız ya!”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَإِن تخالطوهم} قَالَ: المخالطة أَن يشرب من لبنك وتشرب من لبنه وَيَأْكُل فِي قصعتك وتأكل فِي قصعته وتأكل من ثَمَرَته {وَالله يعلم الْمُفْسد من المصلح} قَالَ: يعلم من يتَعَمَّد أكل مَال الْيَتِيم وَمن يتحرج مِنْهُ وَلَا يألو عَن اصلاحه {وَلَو شَاءَ الله لأعنتكم} يَقُول: لَو شَاءَ مَا أحل لكم مَا أصبْتُم مِمَّا لَا تتعمدون

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan naklettiler; {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız” hakkında dedi ki: “Birlikte yaşamak; onun senin sütünden içmesi, senin onun sütünden içmen, onun senin çanağından yemesi, senin onun çanağından yemen ve senin onun meyvesinden yemendir.” {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir” hakkında dedi ki: “Yetimin malını kasten yiyen ile bundan çekinip onun işini düzeltmekten geri durmayan kimseyi bilir.” {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi elbette zora sokardı” hakkında der ki: Eğer dileseydi, kasten yapmadığınız şeylerden elde ettiğiniz şeyleri size helal kılmazdı.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: إِن الله لما أنزل {إِن الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى ظلما} الْآيَة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan ayet hakkında naklettiler; dedi ki: Allah Teâlâ: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا} “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” ayetini indirdiği zaman