وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة {وللمطلقات مَتَاع بِالْمَعْرُوفِ حَقًا على الْمُتَّقِينَ} قَالَ: لكل مُطلقَة مُتْعَة
Abd b. Humeyd, Ebu'l-Âliye'den { وللمطلقات مَتَاع بِالْمَعْرُوفِ حَقًا على الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınların da meşru ölçülerde bir geçimliğe hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir haktır” ayeti hakkında nakletti, o: "Boşanan her kadının müt'a (geçimlik tazminatı) hakkı vardır" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن يعلى بن حَكِيم قَالَ: قَالَ رجل لسَعِيد بن جُبَير: الْمُتْعَة على كل أحد هِيَ قَالَ: لَا
Abd b. Humeyd, Ya'lâ b. Hakîm'den nakletti, o şöyle dedi: Bir adam Saîd b. Cübeyr'e: "Müt'a vermek herkese mi farzdır?" diye sordu. O: "Hayır" dedi.
قَالَ: فعلى من هِيَ قَالَ: على الْمُتَّقِينَ
[Adam]: "O halde kime farzdır?" dedi. [Saîd]: "Takva sahiplerine" dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن قَتَادَة قَالَ: طلق رجل امْرَأَته عِنْد شُرَيْح فَقَالَ لَهُ شُرَيْح: متعتها فَقَالَت الْمَرْأَة: إِنَّه لَيْسَ لي عَلَيْهِ مُتْعَة إِنَّمَا قَالَ الله {وللمطلقات مَتَاع بِالْمَعْرُوفِ حَقًا على الْمُتَّقِينَ} وللمطلقات مَتَاع بِالْمَعْرُوفِ على الْمُحْسِنِينَ وَلَيْسَ من أُولَئِكَ
el-Beyhakî, Katâde'den nakletti, o şöyle dedi: Bir adam Şüreyh'in huzurunda hanımını boşadı. Şüreyh ona: "Ona müt'a ver" dedi. Bunun üzerine kadın: "Onun üzerinde benim bir müt'a hakkım yoktur; zira Allah ancak { وللمطلقات مَتَاع بِالْمَعْرُوفِ حَقًا على الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınların da meşru ölçülerde bir geçimliğe hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir haktır” ve "iyilik edenler üzerine meşru ölçülerde boşanmış kadınlara bir geçimlik haktır" buyurmuştur; bu adam ise onlardan değildir" dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن شُرَيْح أَنه قَالَ لرجل فَارق امْرَأَته: لَا تأبَ أَن تكون من الْمُتَّقِينَ لَا تأبَ أَن تكون من الْمُحْسِنِينَ
el-Beyhakî, Şüreyh'in hanımından ayrılan bir adama şöyle dediğini nakletti: "Takva sahiplerinden olmaktan kaçınma, iyilik edenlerden olmaktan kaçınma."
وَأخرج الشَّافِعِي عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: نَفَقَة الْمُطلقَة مَا لم تحرم فَإِذا حرمت فمتاع بِالْمَعْرُوفِ
eş-Şâfiî, Câbir b. Abdillâh'tan nakletti, o şöyle dedi: "Boşanan kadının nafakası, [kocasına büsbütün] haram olmadıkça devam eder; [bâin talakla büsbütün] haram olduğunda ise meşru ölçülerde bir müt'a gerekir."
قَوْله تَعَالَى: ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت فَقَالَ لَهُم الله موتوا ثمَّ أحياهم إِن الله لذُو فضل على النَّاس وَلَكِن أَكثر النَّاس لَا يشكرون وقاتلوا فِي سَبِيل الله وَاعْلَمُوا أَن الله سميع عليم
Yüce Allah'ın şu kavli: “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah, insanlara karşı büyük lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah, her şeyi işitendir, her şeyi bilendir.”
أخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت} قَالَ: كَانُوا أَرْبَعَة آلَاف خَرجُوا فِرَارًا من الطَّاعُون وَقَالُوا: نأتي أَرضًا لَيْسَ بهَا موت حَتَّى إِذا كَانُوا بِموضع كَذَا وَكَذَا قَالَ لَهُم الله: موتوا
Vekî', el-Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Hâkim, Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs'tan { ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi?” kavli hakkında naklettiler, o şöyle dedi: "Vebadan kaçarak çıkan dört bin kişiydiler ve: 'İçinde ölüm bulunmayan bir yere gidelim' dediler. Nihayet falanca ve falanca yere geldiklerinde Allah onlara: 'Ölün!' dedi."
فَمر عَلَيْهِم نَبِي من الْأَنْبِيَاء فَدَعَا ربه أَن يحييهم حَتَّى يعبدوه فأحياهم
Peygamberlerden bir peygamber onların yanından geçti de Rabbine, kendisine ibadet etmeleri için onları diriltmesi hususunda dua etti; [Allah da] onları diriltti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: كَانُوا أَرْبَعَة آلَاف من أهل قَرْيَة يُقَال لَهَا داوردان خَرجُوا فارين من الطَّاعُون
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İkrime tarikiyle İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında naklettiler, o şöyle dedi: "Onlar Dâverdân denilen bir köy halkından vebadan kaçarak çıkan dört bin kişiydiler."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق أَسْبَاط عَن السّديّ عَن أبي مَالك فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت قَرْيَة يُقَال لَهَا داوردان قريب من وَاسِط فَوَقع فيهم الطَّاعُون فأقامت طَائِفَة وهربت طَائِفَة فَوَقع الْمَوْت فِيمَن أَقَامَ وَسلم الَّذين أجلوا فَلَمَّا ارْتَفع الطَّاعُون رجعُوا إِلَيْهِم فَقَالَ الَّذين بقوا: اخواننا كَانُوا أحزم منا لَو صنعنَا كَمَا صَنَعُوا سلمنَا وَلَئِن بَقينَا إِلَى أَن يَقع الطَّاعُون لنصنعن كَمَا صَنَعُوا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Esbât tarikiyle es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten bu ayet hakkında naklettiler, o şöyle dedi: "Vâsıt yakınlarında Dâverdân denilen bir köy vardı. Aralarında veba baş gösterdi; bunun üzerine bir grup [köyde] kaldı, bir grup ise kaçtı. Kalanlar arasında ölüm baş gösterdi, çıkıp gidenler ise kurtuldu. Veba kalkınca [kaçanlar] onların yanına döndüler. Kalanlar: 'Kardeşlerimiz bizden daha tedbirli davrandılar; şayet biz de onların yaptığı gibi yapsaydık kurtulurduk. Bir daha veba çıkacak olursa mutlaka onların yaptığı gibi yapacağız' dediler."
فَوَقع الطَّاعُون من قَابل فَخَرجُوا جَمِيعًا الَّذين كَانُوا أجلوا وَالَّذين كَانُوا أَقَامُوا وهم بضعَة وَثَلَاثُونَ ألفا فَسَارُوا حَتَّى أَتَوا وَاديا فسيحا فنزلوا فِيهِ وَهُوَ بَين جبلين فَبعث الله لإليهم ملكَيْنِ ملكا بِأَعْلَى الْوَادي وملكاً بأسفله فناداهم: أَن موتوا فماتوا
Ertesi yıl veba baş gösterdi; hem daha önce çıkıp gitmiş olanlar hem de kalmış olanlar hepsi birden çıktılar; onlar otuz küsur bin kişiydiler. İki dağ arasında bulunan geniş bir vadiye varıncaya kadar yürüdüler ve oraya indiler. Bunun üzerine Allah onlara iki melek gönderdi; meleklerden biri vadinin yukarısında, diğeri vadinin aşağısında idi. Onlara: 'Ölün!' diye seslendi, onlar da öldüler.
فَمَكَثُوا مَا شَاءَ الله ثمَّ مر بهم نَبِي يُقَال حزقيل فَرَأى تِلْكَ الْعِظَام فَوقف مُتَعَجِّبا لِكَثْرَة مَا يرى مِنْهُم فَأوحى الله إِلَيْهِ أَن نَاد أيتها الْعِظَام إِن الله أَمرك أَن تجتمعي فاجتمعت الْعِظَام من أَعلَى الْوَادي وَأَدْنَاهُ حَتَّى التزق بَعْضهَا بعض كل عظم من جَسَد التزق بجسده فَصَارَت أجساداً من عِظَام لَا لحم وَلَا دم ثمَّ أوحى الله إِلَيْهِ أَن نَاد أيتها الْعِظَام إِن الله يَأْمُرك أَن تكتسي لَحْمًا فاكتست لَحْمًا ثمَّ أوحى الله إِلَيْهِ أَن نَاد أيتها الأجساد إِن الله يَأْمُرك أَن تقومي فبعثوا أَحيَاء
Allah'ın dilediği kadar bir süre [öylece] kaldılar. Sonra Hazkîl adında bir peygamber onların yanından geçti; o kemikleri görünce, onlardan gördüğü çokluk karşısında hayretler içinde durdu. Bunun üzerine Allah ona: 'Ey kemikler! Şüphesiz Allah bir araya gelmenizi emrediyor, diye seslen' diye vahyetti. Vadinin yukarısından ve aşağısından kemikler bir araya toplandı, öyle ki her bir cesedin kemiği kendi cesedine yapıştı ve etsiz, kansız sırf kemikten cesetler haline geldiler. Sonra Allah ona: 'Ey kemikler! Şüphesiz Allah et giyinmenizi emrediyor, diye seslen' diye vahyetti; kemikler et giyindi. Sonra Allah ona: 'Ey cesetler! Şüphesiz Allah ayağa kalkmanızı emrediyor, diye seslen' diye vahyetti; böylece dirilip ayağa kalktılar.
فَرَجَعُوا إِلَى بِلَادهمْ فأقاموا لَا يلبسُونَ ثوبا إِلَّا كَانَ عَلَيْهِم كفناً دسماً يعرفهُمْ أهل ذَلِك الزَّمَان أَنهم قد مَاتُوا ثمَّ أَقَامُوا حَتَّى أَتَت عَلَيْهِم آجالهم بعد ذَلِك قَالَ أَسْبَاط: وَقَالَ مَنْصُور عَن مُجَاهِد: كَانَ كَلَامهم حِين بعثوا أَن قَالُوا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ رَبنَا وَبِحَمْدِك لَا إِلَه إِلَّا أَنْت
Kendi memleketlerine döndüler ve üzerlerinde kirli bir kefen gibi duran bir elbiseden başkasını giymeden yaşadılar; o dönemin insanları onların ölüp dirildiklerini tanırlardı. Sonra ecelleri kendilerine gelinceye kadar yaşadılar. Esbât dedi ki: Mansûr, Mücâhid'den nakletti: Diriltildikleri andaki sözleri: 'Ey Rabbimiz olan Allahım! Seni tenzih ederiz ve Sana hamdederiz, Senden başka ilah yoktur' demek olmuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن عبد الْعَزِيز فِي قَوْله تَعَالَى {ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ} قَالَ: هم من أَذْرُعَات
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Abdilazîz'den Yüce Allah'ın: { ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” kavli hakkında nakletti, o: "Onlar Ezriât halkındandı" dedi.
وَأخرج عَن أبي صَالح فِي الْآيَة قَالَ: كَانُوا تِسْعَة آلَاف
Ebû Sâlih'ten bu ayet hakkında nakledildi, o: "Dokuz bin kişiydiler" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت} قَالَ: مقتهم الله على فرارهم من الْمَوْت فأماتهم الله عُقُوبَة الله ثمَّ بَعثهمْ إِلَى بَقِيَّة آجالهم ليستوفوها وَلَو كَانَت آجال الْقَوْم جَاءَت مَا بعثوا بعد مَوْتهمْ
Abd b. Humeyd, Katâde'den { ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi?” kavli hakkında nakletti, o şöyle dedi: "Ölümden kaçtıkları için Allah onlara gazap etti ve bir ceza olarak onları öldürdü; sonra da tamamlasınlar diye onları ecellerinin geri kalan kısmına kadar diriltti. Şayet o kavmin ecelleri [tamamen] gelmiş olsaydı, ölümlerinden sonra diriltilmezlerdi."
وَأخرج ابْن جرير عَن أَشْعَث بن أسلم الْبَصْرِيّ قَالَ: بَينا عمر يُصَلِّي ويهوديان خَلفه قَالَ أَحدهمَا لصَاحبه: أهوَ هُوَ فَلَمَّا انتعل عمر قَالَ: أَرَأَيْت قَول أَحَدكُمَا لصَاحبه أهوَ هُوَ قَالَا: إِنَّا نجده فِي كتَابنَا قرنا من حَدِيد يعْطى مَا يعْطى حزقيل الَّذِي أَحْيَا الْمَوْتَى بِإِذن الله
İbn Cerîr, Eş'as b. Eslem el-Basrî'den nakletti, o şöyle dedi: Ömer namaz kılarken arkasında iki yahudi vardı. Biri diğerine: 'O bu mudur?' dedi. Ömer ayakkabılarını giyince: 'Birinizin diğerine "O bu mudur?" dediğini duydum, [bu ne demektir]?' dedi. Onlar: 'Biz onu Kitabımızda demirden bir boynuz olarak buluyoruz; ona, Allah'ın izniyle ölüleri dirilten Hazkîl'e verilen şeyin benzeri verilmektedir' dediler.
فَقَالَ عمر: مَا نجد فِي كتاب الله حزقيل وَلَا أَحْيَا الْمَوْتَى بِإِذن الله إِلَّا عِيسَى
Ömer: "Biz Allah'ın Kitabı'nda Hazkîl'i bulmuyoruz; Allah'ın izniyle İsa'dan başka ölüleri dirilteni de [Kitap'ta] bulmuyoruz" dedi.
قَالَ: أما تَجِد فِي كتاب الله (ورسلا لم نقصصهم عَلَيْك) (النِّسَاء الْآيَة ١٦٤) فَقَالَ عمر: بلَى
[Yahudi]: "Sen Allah'ın Kitabı'nda ( ورسلا لم نقصصهم عَلَيْك ) (en-Nisâ suresi, 164. ayet) kavlini bulmuyor musun?" dedi. Ömer: "Evet" dedi.
قَالَ: وَأما إحْيَاء الْمَوْت فسنحدثك أَن بني إِسْرَائِيل وَقع عَلَيْهِم الوباء فَخرج مِنْهُم قوم حَتَّى إِذا كَانُوا على رَأس ميل أماتهم الله فبنوا عَلَيْهِم حَائِطا حَتَّى إِذا بليت عظامهم بعث الله حزقيل فَقَامَ عَلَيْهِم فَقَالَ مَا شَاءَ الله فبعثهم الله لَهُ فَأنْزل الله فِي ذَلِك {ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف} الْآيَة
[Yahudi] dedi ki: "Ölülerin diriltilmesine gelince, sana anlatacağız: İsrailoğullarına veba isabet etmişti. Onlardan bir topluluk çıktı, nihayet bir mil mesafeye vardıklarında Allah onları öldürdü. Kemikleri çürüyünceye kadar üzerlerine bir duvar ördüler. Kemikleri çürüyünce Allah Hazkîl'i gönderdi. O da başlarında durdu ve Allah'ın dilediği sözleri söyledi; bunun üzerine Allah onları onun için diriltti. Allah bu hususta { ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi?” ayetini indirdi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن هِلَال بن يسَاف فِي الْآيَة قَالَ: هَؤُلَاءِ قوم من بني إِسْرَائِيل كَانُوا إِذا وَقع فيهم الطَّاعُون خرج أغنيائهم وأشرافهم وَأقَام فقراؤهم وسفلتهم فاستحر الْقَتْل على المقيمين وَلم يصب الآخرين شَيْء فَلَمَّا كَانَ عَام من تِلْكَ الأعوام قَالُوا: لَو صنعنَا كَمَا صَنَعُوا نجونا فظعنوا جَمِيعًا فَأرْسل عَلَيْهِم الْمَوْت فصاروا عظاماً تبرق فَجَاءَهُمْ أهل الْقرى فجمعوهم فِي مَكَان وَاحِد فَمر بهم نَبِي فَقَالَ: يَا رب لَو شِئْت أَحييت هَؤُلَاءِ فعمروا بلادك وعبدوك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hilâl b. Yesâf'tan bu ayet hakkında naklettiler, o şöyle dedi: "Bunlar İsrailoğullarından bir kavimdi; aralarında veba çıktığı zaman zenginleri ve ileri gelenleri çıkar, fakirleri ve alt tabakadakileri kalırdı. Kalanlar arasında ölüm şiddetlenir, diğerlerine ise hiçbir şey isabet etmezdi. O senelerden bir sene olunca: 'Şayet biz de onların yaptığı gibi yapsaydık kurtulurduk' dediler ve hepsi birden göç ettiler. Allah da üzerlerine ölümü gönderdi ve parıldayan kemikler haline geldiler. Civar köylerin halkı gelip onları tek bir yerde topladılar. Bir peygamber onların yanından geçti de: 'Ey Rabbim! Dileseydin bunları diriltirdin de beldelerini imar ederler ve Sana ibadet ederlerdi' dedi."
فَقَالَ: قل كَذَا وَكَذَا فَتكلم بِهِ فَنظر إِلَى الْعِظَام تركب ثمَّ تكلم فَإِذا الْعِظَام تُكْسَى لَحْمًا ثمَّ تكلم فَإِذا هم قعُود يسبحون وَيُكَبِّرُونَ ثمَّ قيل لَهُم {وقاتلوا فِي سَبِيل الله وَاعْلَمُوا أَن الله سميع عليم}
[Allah]: 'Şöyle şöyle söyle' buyurdu. O da bunu söyledi; kemiklerin birbirine eklendiğini gördü. Sonra [tekrar] konuştu; bir de baktı ki kemikler et giyiniyor. Sonra [tekrar] konuştu; bir de baktı ki onlar oturmuş tesbih edip tekbir getiriyorlar. Sonra onlara { وقاتلوا فِي سَبِيل الله وَاعْلَمُوا أَن الله سميع عليم } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah, her şeyi işitendir, her şeyi bilendir” denildi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: هم قوم فروا من الطَّاعُون فأماتهم الله قبل آجالهم عُقُوبَة ومقتاً ثمَّ أحياهم ليكملوا بَقِيَّة آجالهم
Abdurrazzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, el-Hasan'dan bu ayet hakkında naklettiler, o şöyle dedi: "Onlar vebadan kaçan bir kavimdi. Bir ceza ve gazap olarak Allah onları ecellerinden önce öldürdü; sonra ecellerinin geri kalanını tamamlasınlar diye onları diriltti."
وَأخرج ابْن جرير عَن وهب بن مُنَبّه
İbn Cerîr, Vehb b. Münebbih'ten nakletti:
أَن كالب بن يوقنا لما قَبضه الله بعد يُوشَع خلف فِي بني إِسْرَائِيل حزقيل من بوزى وَهُوَ ابْن الْعَجُوز وَإِنَّمَا سمي ابْن الْعَجُوز لِأَنَّهَا سَأَلت الله الْوَلَد وَقد كَبرت فوهبه لَهَا وَهُوَ الَّذِي دَعَا للْقَوْم الَّذين ذكر الله فِي كِتَابه فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ} الْآيَة
Yûşa'dan sonra Allah Kâlib b. Yûkannâ'nın ruhunu kabzedince, İsrailoğulları içinde Bûzâ'nın [oğlu] İbnü'l-Acûz Hazkîl'i onun yerine bıraktı. Ona İbnü'l-Acûz (yaşlı kadının oğlu) denilmesinin sebebi; annesinin yaşlanmışken Allah'tan çocuk istemesi ve Allah'ın da onu kadına bağışlamış olmasıdır. Allah'ın Kitabı'nda { ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” ayetinde zikrettiği o kavim için dua eden de odur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن وهب قَالَ: أصَاب نَاسا من بني إِسْرَائِيل بلَاء وَشدَّة من زمَان فشكوا مَا أَصَابَهُم وَقَالُوا: يَا ليتنا قد متْنا فاسترحنا مِمَّا نَحن فِيهِ فَأوحى الله إِلَى حزقيل أَن قَوْمك صاحوا من الْبلَاء وَزَعَمُوا أَنهم ودوا لَو مَاتُوا واستراحوا وَأي رَاحَة لَهُم فِي الْمَوْت أيظنون أَنِّي لَا أقدر على أَن أبعثهم بعد الْمَوْت فَانْطَلق إِلَى جبانة كَذَا وَكَذَا فَإِن فِيهَا أَرْبَعَة آلَاف قَالَ وهب: وهم الَّذين قَالَ الله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت} فَقُمْ فَنَادِ فيهم وَكَانَت عظامهم قد تَفَرَّقت كَمَا فرقتها الطير وَالسِّبَاع فَنَادَى حزقيل: أيتها الْعِظَام إِن الله يَأْمُرك أَن تجتمعي فَاجْتمع عِظَام كل إِنْسَان مِنْهُم مَعًا ثمَّ قَالَ: أيتها الْعِظَام إِن الله يَأْمُرك أَن ينْبت العصب والعقب فتلازمت واشتدت بالعصب والعقب ثمَّ نَادَى جزقيل فَقَالَ: أيتها الْعِظَام ان الله يَأْمُرك أَن تكتسي اللَّحْم
Abd b. Humeyd, Vehb'den nakletti, o şöyle dedi: İsrailoğullarından birtakım insanlara zamandan kaynaklanan bir bela ve şiddet isabet etti. Başlarına gelen şeyden şikayet edip: 'Keşke ölseydik de içinde bulunduğumuz bu durumdan kurtulsaydık' dediler. Bunun üzerine Allah Hazkîl'e şöyle vahyetti: 'Kavmin beladan dolayı feryat etti ve ölüp kurtulmayı temenni ettiklerini iddia etti. Ölümde onlar için nasıl bir rahatlık olabilir ki? Onları ölümden sonra diriltmeye gücümün yetmeyeceğini mi sanıyorlar? Falanca ve falanca mezarlığa git, zira orada dört bin kişi vardır.' Vehb dedi ki: Onlar, Allah'ın haklarında { ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi?” buyurduğu kimselerdir. [Allah vahyinde şöyle devam etti]: 'Kalk ve onların içinde seslen.' Onların kemikleri kuşların ve yırtıcı hayvanların dağıttığı gibi dağılmıştı. Hazkîl: 'Ey kemikler! Şüphesiz Allah bir araya gelmenizi emrediyor' diye seslendi; onlardan her bir insanın kemikleri bir araya toplandı. Sonra: 'Ey kemikler! Şüphesiz Allah sinir ve damarların bitmesini emrediyor' dedi; birbirine bağlandılar, sinir ve damarlarla sağlamlaştılar. Sonra Hazkîl seslenip: 'Ey kemikler! Şüphesiz Allah et giyinmenizi emrediyor' dedi;
فاكتست اللَّحْم وَبعد اللَّحْم جلدا فَكَانَت أجساداً ثمَّ نَادَى حزقيل الثَّالِثَة فَقَالَ: أيتها الْأَرْوَاح إِن الله يَأْمُرك أَن تعودي فِي أجسادك
Et giyindiler ve etin ardından deri kaplandı, böylece cesetler haline geldiler. Sonra Hazkîl üçüncü defa seslenip: 'Ey ruhlar! Şüphesiz Allah cesetlerinize geri dönmenizi emrediyor' dedi.
فَقَامُوا بِإِذن الله فكبروا تَكْبِيرَة رجل وَاحِد
Allah'ın izniyle ayağa kalktılar ve tek bir adamın tekbiri gibi hep birlikte tekbir getirdiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت} يَقُول: عدد كثير خَرجُوا فِرَارًا من الْجِهَاد فِي سَبِيل الله فأماتهم الله حَتَّى ذاقوا الْمَوْت الَّذِي فروا مِنْهُ ثمَّ أحياهم وَأمرهمْ أَن يجاهدوا عدوهم فَذَلِك قَوْله {وقاتلوا فِي سَبِيل الله وَاعْلَمُوا أَن الله سميع عليم} وهم الَّذين قَالُوا لنبيهم (ابْعَثْ ملكا نُقَاتِل فِي سَبِيل الله) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٤٦)
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan { ألم تَرَ إِلَى الَّذين خَرجُوا من دِيَارهمْ وهم أُلُوف حذر الْمَوْت } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi?” kavli hakkında naklettiler, o şöyle der: "Çok sayıda insan Allah yolunda cihattan kaçarak çıktılar; Allah da kaçtıkları o ölümü tatsınlar diye onları öldürdü, sonra onları diriltti ve düşmanlarıyla cihat etmelerini emretti. İşte { وقاتلوا فِي سَبِيل الله وَاعْلَمُوا أَن الله سميع عليم } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah, her şeyi işitendir, her şeyi bilendir” kavli budur. Onlar, peygamberlerine: ( ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ) (el-Bakara suresi, 246. ayet) diyen kimselerdir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında naklettiler;
قَالَ: كَانُوا أَرْبَعِينَ ألفا وَثَمَانِية آلَاف حظر عَلَيْهِم حظائر وَقد أروحت أَجْسَادهم وأنتنوا فَإِنَّهَا لتوجد الْيَوْم فِي ذَلِك السبط من الْيَهُود تِلْكَ الرّيح خَرجُوا فِرَارًا من الْجِهَاد فِي سَبِيل الله فأماتهم ثمَّ أحياهم فَأَمرهمْ بِالْجِهَادِ فَذَلِك قَوْله {وقاتلوا فِي سَبِيل الله}
O şöyle dedi: "Kırk sekiz bin kişiydiler; üzerlerine ağıllar yapıldı. Cesetleri kokuşmuş ve pis kokmuştu; nitekim bugün yahudilerin o kabilesinde o koku hâlâ bulunur. Allah yolunda cihattan kaçarak çıkmışlardı; Allah onları öldürdü, sonra diriltti ve kendilerine cihadı emretti. İşte { وقاتلوا فِي سَبِيل الله } “Allah yolunda savaşın” kavli budur."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: خَرجُوا فِرَارًا من الطَّاعُون وهم أُلُوف لَيست الْفرْقَة أخرجتهم كَمَا يخرج للحرب والقتال قُلُوبهم مؤتلفة فَلَمَّا كَانُوا حَيْثُ ذَهَبُوا يَبْتَغُونَ الْحَيَاة قَالَ الله لَهُم: موتوا وَمر رجل بهَا وَهِي عِظَام تلوح فَوقف ينظر فَقَالَ (أَنى يحيى هَذِه الله بعد مَوتهَا فأماته الله مائَة عَام) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٥٩)
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında nakletti, o şöyle dedi: "Vebadan kaçarak çıktılar, binlerce kişiydiler; savaşa ve çatışmaya çıkıldığı gibi aralarındaki bir ayrılık onları çıkarmamıştı, kalpleri birbiriyle kaynaşmıştı. Yaşamayı umarak gittikleri yere vardıklarında Allah onlara: 'Ölün!' dedi. Bir adam onların yanından geçti; parıldayan kemikler halindeydiler. Durup bakarak: ( أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ) (el-Bakara suresi, 259. ayet) dedi."
وَأخرج البُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن عَائِشَة قَالَت سَأَلت رَسُول الله ﷺ عَن الطَّاعُون فَأَخْبرنِي أَنه كَانَ عذَابا يَبْعَثهُ الله على من يَشَاء وَجعله رَحْمَة للْمُؤْمِنين فَلَيْسَ من رجل يَقع الطَّاعُون وَيمْكث فِي بَلَده صَابِرًا محتسباً يعلم أَنه لَا يُصِيبهُ إِلَّا مَا كتب الله لَهُ إِلَّا كَانَ لَهُ مثل أجر الشَّهِيد
el-Buhârî ve en-Nesâî, Âişe'den naklettiler, o şöyle dedi: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) veba hakkında sordum; bana onun Allah'ın dilediği kimselere gönderdiği bir azap olduğunu, müminler için ise bir rahmet kıldığını haber verip şöyle buyurdu: "Veba baş gösterdiğinde sabrederek, ecrini Allah'tan umarak ve Allah'ın kendisi için yazdığından başkasının kendisine isabet etmeyeceğini bilerek bulunduğu beldede kalan hiçbir kimse yoktur ki ona şehit sevabının bir benzeri verilmiş olmasın."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول فِي الطَّاعُون: إِذا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْض فَلَا تقدمُوا عَلَيْهِ وَإِذا وَقع بِأَرْض وَأَنْتُم بهَا فَلَا تخْرجُوا فِرَارًا مِنْهُ
Ahmed, el-Buhârî, en-Nesâî, Müslim ve Ebû Dâvûd, Abdurrahman b. Avf'tan naklettiler: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) veba hakkında şöyle buyurduğunu işittim: "Bir yerde veba olduğunu işittiğinizde oraya gitmeyiniz; bulunduğunuz bir yerde baş gösterdiğinde ise ondan kaçarak oradan çıkmayınız."
وَأخرج سيف فِي الْفتُوح عَن شُرَحْبِيل بن حَسَنَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا وَقع الطَّاعُون بِأَرْض وَأَنْتُم بهَا فَلَا تخْرجُوا فَإِن الْمَوْت فِي أَعْنَاقكُم وَإِذا بِأَرْض فَلَا تدخلوها فَإِنَّهُ يحرق الْقُلُوب
Seyf, el-Futûh'ta Şürahbîl b. Hasene'den nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Bir yerde veba baş gösterdiğinde ve siz de orada bulunduğunuzda [oradan] çıkmayınız; zira ölüm sizin boyunlarınızdadır. Bir yerde olduğunda ise oraya girmeyiniz; çünkü o yürekleri yakar."
وَأخرج عبد بن حميد عَن أم أَيمن أَنه سَمِعت رَسُول الله ﷺ يُوصي بعض أَهله فَقَالَ: وَإِن أصَاب النَّاس موتان وَأَنت فيهم فَاثْبتْ
Abd b. Humeyd, Ümmü Eymen'den nakletti: O, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ehl-i beytinden birine şöyle vasiyet ettiğini işitmiştir: "İnsanlara bir salgın ölüm isabet eder ve sen de onların arasında bulunursan sebat et [oradan kaçma]."
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الطواعين وَأَبُو يعلى والطبرلني فِي الْأَوْسَط وَابْن عدي فِي الْكَامِل عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا تفنى أمتِي إِلَّا بالطعن والطاعون
Ahmed, Kitâbü't-Tavâîn'de İbn Ebî'd-Dünyâ, Ebû Ya'lâ, el-Evsat'ta et-Taberânî ve el-Kâmil'de İbn Adiyy, Âişe'den naklettiler, o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ümmetimin yok oluşu ancak kılıç darbesi ve veba ile olur" buyurdu.
قلت: يَا رَسُول الله هَذَا الطعْن قد عَرفْنَاهُ فَمَا الطَّاعُون قَالَ: غُدَّة كَغُدَّة الْبَعِير الْمُقِيم بهَا كالشهيد والفار مِنْهُ كالفار من الزَّحْف
[Âişe]: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu kılıç darbesini biliyoruz, peki taun (veba) nedir?" dedim. Şöyle buyurdu: "Devenin bezesi gibi bir bezedir (ur/şişliktir). [Vebanın olduğu yerde] kalan kimse şehit gibidir; ondan kaçan ise savaştan kaçan gibidir."
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالْبَزَّار وَابْن خُزَيْمَة وَالطَّبَرَانِيّ عَن جَابر بن عبد الله
Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Bezzâr, İbn Huzeyme ve et-Taberânî, Câbir b. Abdillâh'tan naklettiler:
{الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا} قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَا أهل الإِسلام اقرضوا الله من أَمْوَالكُم يضاعفه لكم أضعافاً كَثِيرَة
{ الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” [ayeti hakkında] Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ey İslam ehli! Mallarınızdan Allah'a borç verin ki onu sizin için kat kat artırsın" buyurdu.
فَقَالَ لَهُ ابْن الدحداحة: يَا رَسُول الله لي مالان مَال بِالْعَالِيَةِ وَمَال فِي بني ظفر فَابْعَثْ خارصك فليقبض خيرهما
Bunun üzerine İbnü'd-Dahdâha ona: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim iki malım var; bir malım Âliye'de, bir malım da Benî Zafer'dedir. Tahmincini gönder de ikisinin daha hayırlısını alsın" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لفروة بن عمر: انْطلق فَانْظُر خيرهما فَدَعْهُ واقبض الآخر فَانْطَلق فَأخْبرهُ فَقَالَ: مَا كنت لاقرض رَبِّي شَرّ مَا أملك وَلَكِن أقْرض رَبِّي خير مَا أملك إِنِّي لَا أَخَاف فقر الدُّنْيَا
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ferve b. Amr'a: "Git, ikisinin daha hayırlısına bak; onu bırak ve diğerini al" buyurdu. [Ferve] gidip [İbnü'd-Dahdâha'ya] haber verince o: "Sahip olduğum şeyin en kötüsünü Rabbime borç verecek değilim; aksine sahip olduğum şeyin en hayırlısını Rabbime borç veririm, zira ben dünya fakirliğinden korkmam" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: يَا رب عذق مدلل لِابْنِ الدحداح فِي الْجنَّة
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Cennette İbnü'd-Dahdâh için salkımları sarkmış nice hurma ağaçları vardır!" buyurdu.
وَأخرج ابْن سعد عَن الشّعبِيّ قَالَ اسْتقْرض رَسُول الله ﷺ من رجل تَمرا فَلم يقْرضهُ قَالَ: لَو كَانَ هَذَا نَبيا لم يستقرض فَأرْسل الله إِلَى أبي الدحداح فاستقرضه فَقَالَ: وَالله لأَنْت أَحَق بِي وبمالي وَوَلَدي من نَفسِي وَإِنَّمَا هُوَ مَالك فَخذ مِنْهُ مَا شِئْت اترك لنا مَا شِئْت فَلَمَّا توفّي أَبُو الدحداح قَالَ رَسُول الله ﷺ: رب عذق مدلل لأبي الدحداح فِي الْجنَّة
İbn Sa'd, eş-Şa'bî'den nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir adamdan hurma borç istedi, adam ona borç vermedi ve: "Şayet bu peygamber olsaydı borç istemezdi" dedi. Bunun üzerine Allah, Ebü'd-Dahdâh'a [haber] gönderdi ve ondan borç istedi. Ebü'd-Dahdâh: "Vallahi Sen bana, malıma ve çocuğuma benim nefsimden daha layıksın. Mal Senindir; ondan dilediğini al, bize de dilediğini bırak" dedi. Ebü'd-Dahdâh vefat edince Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Cennette Ebü'd-Dahdâh için salkımları sarkmış nice hurma ağaçları vardır!" buyurdu.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا} الْآيَة
İbn İshâk ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan naklettiler, o şöyle dedi: { من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” ayeti kerimesi,
فِي ثَابت بن الدحداحة حِين تصدق بِمَالِه
Sâbit b. ed-Dahdâha hakkında malını tasadduk ettiği zaman inmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عمر بن الْخطاب فِي قَوْله {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا} قَالَ: النَّفَقَة فِي سَبِيل الله
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'dan { من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” kavli hakkında naklettiler, o: "[Bu], Allah yolunda infaktır" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن رجلا على عهد النَّبِي ﷺ لما سمع هَذِه الْآيَة قَالَ: أَنا أقْرض الله فَعمد إِلَى خير مَال لَهُ فَتصدق بِهِ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den naklettiler, o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde bir adam bu ayeti işitince: "Ben Allah'a borç veririm" dedi; sahip olduğu en hayırlı mala yönelip onu tasadduk etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة} قَالَ: هَذَا التضيعف لَا يعلم الله أحدا مَا هُوَ
İbn Cerîr, es-Süddî'den { فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة } “O da bunu kendisi için kat kat artırsın” kavli hakkında nakletti, o şöyle dedi: "Bu kat kat artırmanın ne kadar olduğunu Allah hiçbir kimseye bildirmez."
وَأخرج أَحْمد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي عُثْمَان النَّهْدِيّ قَالَ: بَلغنِي عَن أبي هُرَيْرَة حَدِيث أَنه قَالَ: إِن الله ليكتب لعَبْدِهِ الْمُؤمن بِالْحَسَنَة الْوَاحِدَة ألف ألف حَسَنَة فحججت ذَلِك الْعَام وَلم أكن أُرِيد الْحَج إِلَّا لألقاه فِي هَذَا الحَدِيث فَلَقِيت أَبَا هُرَيْرَة فَقلت لَهُ فَقَالَ: لَيْسَ هَذَا قلت: وَلم يحفظ الَّذِي حَدثَك إِنَّمَا قلت أَن الله ليعطي العَبْد الْمُؤمن بِالْحَسَنَة الْوَاحِدَة ألفي ألف حَسَنَة ثمَّ قَالَ أَبُو هُرَيْرَة:
Ahmed, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Osmân en-Nehdî'den naklettiler, o şöyle dedi: Ebû Hüreyre'den, onun şöyle dediğine dair bir hadis bana ulaştı: "Şüphesiz Allah, mümin kuluna tek bir haseneye karşılık bir milyon hasene yazar." O yıl hacca gittim; hac yapmayı da sadece bu hadis hakkında onunla karşılaşmak için istiyordum. Ebû Hüreyre ile karşılaştım ve bunu ona söyledim. O şöyle dedi: "Öyle değil! Sana bunu rivayet eden kimse [tam] ezberleyememiş. Ben ancak şöyle dedim: Şüphesiz Allah, mümin kula tek bir haseneye karşılık iki milyon hasene verir." Sonra Ebû Hüreyre şöyle dedi:
قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الفار من الطَّاعُون كالفار من الزَّحْف والصابر فِيهِ كالصابر فِي الزَّحْف
Şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Vebadan kaçan, savaştan (düşmana hücum anında) kaçan gibidir. Onda sabreden ise savaştan kaçmayıp sabreden gibidir" buyurdu.
قَوْله تَعَالَى: من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة وَالله يقبض ويبسط الرزق وَإِلَيْهِ ترجعون
Yüce Allah'ın: { مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu kendisi için kat kat artırsın! Allah daraltır da genişletir de; siz ancak O'na döndürüleceksiniz” kavli.
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن سعد وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ لما نزلت {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا فيضاعفه لَهُ} قَالَ أَبُو الدحداح الْأنْصَارِيّ: يَا رَسُول الله وَإِن الله ليريد منا الْقَرْض قَالَ: نعم يَا أَبَا الدحداح
Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, el-Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nevâdirü'l-usûl'de Hakîm et-Tirmizî, et-Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan naklettiler, o şöyle dedi: { مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de O da bunu kendisi için kat kat artırsın” ayeti indiği zaman Ebü'd-Dahdâh el-Ensârî: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah gerçekten bizden borç mu istiyor?" dedi. [Resûlullah]: "Evet ey Ebü'd-Dahdâh!" buyurdu.
قَالَ: أَرِنِي يدك يَا رَسُول الله فَنَاوَلَهُ يَده قَالَ: فَإِنِّي أقرضت رَبِّي حائطي وحائط لَهُ فِيهِ سِتّمائَة نَخْلَة وَأم الدحداح فِيهِ وعيالها فجَاء أَبُو الدحداح فناداها: يَا أم الدحداح قَالَت: لبيْك
O: "Elini bana uzat ey Allah'ın Resûlü" dedi; [Resûlullah] da elini ona uzattı. [Ebû'd-Dahdâh]: "Ben bahçemi Rabbime borç verdim" dedi. Onun içinde altı yüz hurma ağacı bulunan bir bahçesi vardı ve Ümmü'd-Dahdâh ile çocukları bahçenin içindeydiler. Ebü'd-Dahdâh geldi ve ona: "Ey Ümmü'd-Dahdâh!" diye seslendi. Kadın: "Buyur!" dedi.
قَالَ: اخْرُجِي فقد اقرضته رَبِّي ﷿
O: "[Bahçeden] çık, çünkü ben onu aziz ve celil olan Rabbime borç verdim" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن زيد بن أسلم قَالَ لما نزل {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا} الْآيَة
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den naklettiler, o şöyle dedi: { من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” ayeti indiği zaman,
جَاءَ أَبُو الدحداح إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا نَبِي الله أَلا أرى رَبنَا يستقرضنا مِمَّا أَعْطَانَا لأنفسنا وَإِن لي أَرضين احداهما بِالْعَالِيَةِ وَالْأُخْرَى بالسافلة وَإِنِّي قد جعلت خيرهما صَدَقَة وَكَانَ النَّبِي ﷺ يَقُول: كم من عذق مدلل لأبي الدحداح فِي الْجنَّة
Ebü'd-Dahdâh, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: "Ey Allah'ın Peygamberi! Rabbimizin, kendimiz için bize verdiklerinden bizden borç istediğini mi görüyorum? Benim biri Âliye'de (Medine'nin yukarı kısmında), diğeri Sâfile'de (aşağı kısmında) iki arazim var. Ben ikisinin daha hayırlı olanını sadaka kıldım" dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: "Cennette Ebü'd-Dahdâh için salkımları sarkmış nice hurma ağaçları vardır!" buyururdu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَزيد بن أسم عَن أَبِيه عَن عمر بن الْخطاب
et-Taberânî el-Evsat'ta ve Zeyd b. Eslem babasından, o da Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti,
مثله
Bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق زيد بن أسلم عَن عَطاء بن يسَار وَعَن الْأَعْرَج عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ لما نزلت {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا} قَالَ ابْن الدحداح: يَا رَسُول الله لي حائطان أحداهما بالسافلة وَالْآخر بِالْعَالِيَةِ وَقد أقرضت رَبِّي أحداهما
İbn Merdûye; Zeyd b. Eslem yoluyla Atâ b. Yesâr'dan ve el-A'rec'den, onlar da Ebû Hüreyre'den naklettiler: { من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” ayeti indiği zaman İbnü'd-Dahdâh: "Ey Allah'ın Resûlü! Biri Sâfile'de, diğeri Âliye'de olmak üzere iki bahçem var; ben birini Rabbime borç verdim" dedi.
فَقَالَ النَّبِي ﷺ: قد قبله مِنْك
Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "[Allah] onu senden kabul etti" buyurdu.
فَأعْطَاهُ النَّبِي ﷺ الْيَتَامَى الَّذين فِي حجره فَكَانَ النَّبِي ﷺ يَقُول: رب عذق لِابْنِ الدحداح مدلى فِي الْجنَّة وَأخرج ابْن سعد عَن يحيى بن أبي كثير قَالَ لما نزلت هَذِه الْآيَة:
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) o [bahçeyi] kendi himayesindeki yetimlere verdi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Cennette İbnü'd-Dahdâh için sarkmış nice hurma ağaçları vardır!" buyururdu. İbn Sa'd, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den nakletti, o şöyle dedi: Bu ayet indiği zaman:
أَو لَيْسَ تَجِدُونَ هَذَا فِي كتاب الله {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة} فالكثيرة عِنْد الله أَكثر من ألف ألف وَألْفي ألف وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لقد سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول إِن الله يُضَاعف الْحَسَنَة ألفي ألف حَسَنَة
"Bunu Allah'ın Kitabı'nda bulmuyor musunuz: { من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu kendisi için kat kat artırsın”. Allah katındaki çokluk, bir milyon ve iki milyondan da fazladır. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Şüphesiz Allah bir haseneyi iki milyon hasene olarak kat kat artırır.'"
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان فِي صَحِيحه وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن ابْن عمر قَالَ: لما نزلت (مثل الَّذين يُنْفقُونَ أَمْوَالهم فِي سَبِيل الله كَمثل حَبَّة أنبتت سبع سنابل) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٦١) إِلَى آخرهَا
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Sahîh'inde İbn Hibbân, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbn Ömer'den naklettiler, o şöyle dedi: { مَّثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir” ayeti sonuna kadar indiği zaman,
قَالَ رَسُول الله ﷺ رب زد أمتِي
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Rabbim! Ümmetime [mükafatı] artır" buyurdu.
فَنزلت {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة} قَالَ: رب زد أمتِي
Bunun üzerine: { مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu kendisi için kat kat artırsın” ayeti indi. [Peygamber]: "Rabbim! Ümmetime [mükafatı] artır" buyurdu.
فَنزلت (إِنَّمَا يُوفى الصَّابِرُونَ أجرهم بِغَيْر حِسَاب) (الزمر الْآيَة ١٠)
Bunun üzerine: { إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Yalnızca sabredenlere mükafatları hesapsız olarak tastamam verilecektir” ayeti indi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سُفْيَان قَالَ: لما نزلت (من جَاءَ بِالْحَسَنَة فَلهُ عشر أَمْثَالهَا) (الْأَنْعَام الْآيَة ١٦٠) قَالَ: رب زد أمتِي
İbnü'l-Münzir, Süfyân'dan nakletti, o şöyle dedi: { مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا } “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” ayeti indiği zaman [Resûlullah]: "Rabbim! Ümmetime [mükafatı] artır" buyurdu.
فَنزلت {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا} الْآيَة
Bunun üzerine: { من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” ayeti indi.
قَالَ: رب زد أمتِي
[Resûlullah]: "Rabbim! Ümmetime [mükafatı] artır" buyurdu.
فَنزلت (مثل الَّذين يُنْفقُونَ أَمْوَالهم فِي سَبِيل الله كَمثل حَبَّة أنبتت سبع سنابل
Bunun üzerine (مثل الَّذين يُنْفقُونَ أَمْوَالهم فِي سَبِيل الله كَمثل حَبَّة أنبتت سبع سنابل “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir” [ayeti] indi.
) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٦١) الْآيَة
} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir...” ayeti indi.
قَالَ: رب زد أمتِي
[Resûlullah]: "Rabbim! Ümmetime [mükafatı] artır" buyurdu.
فَنزلت (إِنَّمَا يُوفى الصَّابِرُونَ أجرهم بِغَيْر حِسَاب) الزمر الْآيَة ١٠) فَانْتهى
Bunun üzerine: { إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Yalnızca sabredenlere mükafatları hesapsız olarak tastamam verilecektir” ayeti indi; [talep] sona erdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {قرضا حسنا} قَالَ: النَّفَقَة على الْأَهْل
İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den { قرضا حسنا } “güzel bir borç” kavli hakkında nakletti, o: "Aileye yapılan harcamadır" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق أبي سُفْيَان عَن أبي حَيَّان عَن أَبِيه عَن شيخ لَهُم
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Süfyân yoluyla Ebû Hayyân'dan, o babasından, o da kendi hocalarından birinden nakletti:
أَنه كَانَ إِذا سمع السَّائِل يَقُول {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا} قَالَ: سُبْحَانَ الله وَالْحَمْد لله وَلَا إِلَه إِلَّا الله هَذَا الْقَرْض الْحسن
O, dilencinin { من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” dediğini işittiğinde: "Sübhânallâh, elhamdülillâh ve lâ ilâhe illallâh; işte güzel borç budur" derdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب
İbn Ebî Hâtim, Ka'b'dan nakletti:
أَن رجلا قَالَ لَهُ: سَمِعت رجلا يَقُول من قَرَأَ (قل هُوَ الله أحد) مرّة وَاحِدَة بنى الله لَهُ عشرَة آلَاف ألف غرفَة من درٍّ وَيَاقُوت فِي الْجنَّة أفأصدق بذلك قَالَ: نعم أَو عجبت من ذَلِك وَعشْرين ألف ألف وَثَلَاثِينَ ألف ألف وَمَا لَا يُحْصى ثمَّ قَرَأَ {فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة} فالكثير من الله مَا لَا يُحْصى
Bir adam ona: "Bir adamın, 'Kim bir defa { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } sûresini okursa, Allah cennette onun için inci ve yakuttan on milyon köşk bina eder' dediğini işittim. Bunu tasdik edeyim mi?" dedi. [Ka'b]: "Evet, buna mı şaşırdın? Yirmi milyon, otuz milyon ve sayılamayacak kadar fazlasını da [bina eder]" dedi. Sonra { فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة } “O da bunu kendisi için kat kat artırsın” ayetini okudu ve: "Allah katındaki çokluk, sayılamayacak kadar olandır" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ أَن ملكا بِبَاب من أَبْوَاب السَّمَاء يَقُول: من يقْرض الله الْيَوْم يجز غَدا وَملك بِبَاب آخر يُنَادي: اللَّهُمَّ اعط منفقا خلفا وأعك ممسكاً تلفاً وَملك بِبَاب آخر يُنَادي: يَا أَيهَا النَّاس هلموا إِلَى ربكُم مَا قل وَكفى خير مِمَّا كثر وألهى وَملك بِبَاب آخر يُنَادي: يَا بني آدم لِدُوا للْمَوْت وَابْنُوا للخراب
Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den naklettiler: Semâ kapılarından bir kapıda bir melek: "Bugün Allah'a kim borç verirse yarın karşılığı verilir" der. Başka bir kapıdaki melek: "Allah'ım! İnfak edene karşılığını ver, cimrilik edene ise telef ver" diye nida eder. Başka bir kapıdaki melek: "Ey insanlar! Rabbinize gelin; az olup yeten şey, çok olup oyalayan şeyden daha hayırlıdır" diye nida eder. Başka bir kapıdaki melek ise: "Ey Âdemoğulları! Ölüm için doğurun, harap olmak için bina edin" diye nida eder.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْحسن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يروي ذَلِك عَن ربه ﷿ أَنه يَقُول: يَا ابْن آدم أودع من كَنْزك عِنْدِي وَلَا حرق وَلَا غرق وَلَا سرق أوفيكه أحْوج مَا تكون إِلَيْهِ
Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, el-Hasan'dan nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) aziz ve celil olan Rabbinden rivayet ederek O'nun şöyle buyurduğunu söyledi: "Ey Âdemoğlu! Hazinenden Benim katıma emanet bırak; ne yanma, ne boğulma, ne de çalınma vardır. Ona en çok muhtaç olduğun günde onu sana tastamam öderim."
أما قَوْله تَعَالَى: {وَالله يقبض ويبسط وَإِلَيْهِ ترجعون}
Yüce Allah'ın: { وَالله يقبض ويبسط وَإِلَيْهِ ترجعون } “Allah daraltır da genişletir de; siz ancak O'na döndürüleceksiniz” kavline gelince:
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَالله يقبض} قَالَ: يقبض الصَّدَقَة {ويبسط} قَالَ: يخلف {وَإِلَيْهِ ترجعون} قَالَ: من التُّرَاب خلقهمْ وَإِلَى التُّرَاب يعودون
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَاللَّهُ يَقْبِضُ } “Allah daraltır” kavli hakkında nakletti, o: "Sadakayı kabul edip tutar" dedi; { وَيَبْسُطُ } “ve genişletir” hakkında: "Karşılığını verir" dedi; { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Siz ancak O'na döndürüleceksiniz” hakkında da: "Onları topraktan yarattı ve toprağa dönecekler" dedi.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أنس قَالَ غلا السّعر فَقَالَ النَّاس: يَا رَسُول الله سعر لنا
Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî —sahih olduğunu belirterek—, İbn Mâce, İbn Cerîr ve Sünen'inde el-Beyhakî, Enes'ten naklettiler, o şöyle dedi: Fiyatlar yükseldi, bunun üzerine insanlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Bize fiyat belirle (narh koy)" dediler.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله هُوَ المسعر الْقَابِض الباسط الرازق وَإِنِّي لأرجو أَن ألْقى الله وَلَيْسَ أحد مِنْكُم يطالبني بمظلمة من دم وَلَا مَال
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Şüphesiz fiyatı belirleyen, daraltan, genişleten ve rızkı veren Allah'tır. Ben sizden hiç kimsenin benden ne bir kan ne de bir mal zulmü talep etmediği bir halde Allah'a kavuşmayı umarım" buyurdu.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله سعر
Ebû Dâvûd ve el-Beyhakî, Ebû Hüreyre'den naklettiler: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Fiyat belirle" dedi.
قَالَ: بل ادعو
[Resûlullah]: "Aksine [bolluk için] dua ederim" buyurdu.
ثمَّ جَاءَهُ رجل فَقَالَ: يَا رَسُول الله سعر
Sonra ona bir adam gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Fiyat belirle" dedi.
فَقَالَ: بل الله يخْفض وَيرْفَع وَإِنِّي لأرجو أَن ألْقى الله وَلَيْسَ لأحد عِنْدِي مظْلمَة
O: "Aksine [fiyatları] düşüren ve yükselten Allah'tır. Ben, hiç kimsenin yanımda bir hakkı (haksızlık iddiası) bulunmadığı halde Allah'a kavuşmayı umarım" buyurdu.
وَأخرج الْبَزَّار عَن عَليّ قَالَ: قيل: يَا رَسُول الله قوّم لنا السّعر
el-Bezzâr, Ali'den nakletti, o şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Bize fiyatı takdir et" denildi.
قَالَ: إِن غلاء السّعر ورخصه بيد الله أُرِيد أَن ألْقى رَبِّي وَلَيْسَ أحد يطلبني بمظلمة ظلمتها إِيَّاه
[Resûlullah]: "Fiyatların pahalılaşması da ucuzlaması da Allah'ın elindedir. Ben, kendisine yaptığım bir zulüm sebebiyle hiç kimsenin benden hak talep etmediği halde Rabbime kavuşmak isterim" buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: علم الله أم فِيمَن يُقَاتل فِي سَبيله من لَا يجد قُوَّة وفيمن لَا يُقَاتل فِي سَبيله من يجد فندب هَؤُلَاءِ إِلَى الْقَرْض فَقَالَ {من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة وَالله يقبض ويبسط} قَالَ: يبسط عَلَيْك وَأَنت ثقيل عَن الْخُرُوج لَا تريده وَيقبض عَن هَذَا وَهُوَ يطيب نفسا بِالْخرُوجِ ويخف لَهُ فقوّه مِمَّا فِي يدك يكن لَك فِي ذَلِك حَظّ
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında nakletti, o şöyle dedi: Allah Teâlâ kendi yolunda savaşanlar arasında güç bulamayanların olduğunu ve savaşmayanlar arasında da güç bulanların olduğunu bildi; bu sebeple onları borç vermeye teşvik ederek: { مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu kendisi için kat kat artırsın! Allah daraltır da genişletir de” buyurdu. [İbn Zeyd]: "Sen sefere çıkmakta ağır davranıp bunu istemezken [Allah rızkı] sana genişletir; diğeri ise gönül hoşluğuyla çıkmak isteyip buna hafif davranırken [Allah rızkı] ondan kısar. Sen elindekinden onu güçlendir ki bunda senin için de bir pay olsun" dedi.
قَوْله تَعَالَى: ألم تَرَ إِلَى الْمَلأ من بني إِسْرَائِيل من بعد مُوسَى إِذْ قَالُوا لنَبِيّ لَهُم ابْعَثْ لنا ملكا نُقَاتِل فِي سَبِيل الله قَالَ هَل عسيتم إِن كتب عَلَيْكُم الْقِتَال أَلا تقاتلوا قَالُوا ومالنا أَلا نُقَاتِل فِي سَبِيل الله وَقد أخرجنَا من دِيَارنَا وأبائنا فَلَمَّا كتب عَلَيْهِم الْقِتَال تواوا إِلَّا قَلِيلا مِنْهُم وَالله عليم بالظالمين وَقَالَ لَهُم نَبِيّهم إِن الله قد بعث لكم طالوت ملكا قَالُوا أَنى يكون لَهُ الْملك علينا وَنحن أَحَق بِالْملكِ مِنْهُ وَلم يُؤْت سَعَة من المَال قَالَ إِن الله اصطفاه عَلَيْكُم وزداه بسطة فِي الْعلم والجسم وَالله يُؤْتِي ملكه من يَشَاء وَالله وَاسع عليم
Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ مِن بَعْدِ مُوسَىٰ إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُّقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ۖ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِن كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا ۖ قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا ۖ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا ۚ قَالُوا أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِّنَ الْمَالِ ۚ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ ۖ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَن يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Mûsâ'dan sonra İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamber]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmazsanız?' dedi. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken bize ne oldu da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi' dedi. Onlar: 'Biz hükümdarlığa ondan daha layıkken ve ona maldan bir genişlik verilmemişken, onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?' dediler. [Peygamber]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti, ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir' dedi” kavli.
أخرج ابْن جرير عَن الرّبيع بن أنس فِي الْآيَة قَالَ: ذكر لنا - وَالله أعلم - أَن مُوسَى لما حَضرته الْوَفَاة اسْتخْلف فتاه يُوشَع بن نون على بني إِسْرَائِيل وَأَن يُوشَع بن نون سَار فيهم بِكِتَاب الله التَّوْرَاة وَسنة نبيه مُوسَى ثمَّ أَن يُوشَع بن نون توفّي واستخلف فيهم آخر فَسَار فيهم بِكِتَاب الله وَسنة نبيه مُوسَى ثمَّ اسْتخْلف آخر فَسَار بهم سيرة صَاحِبيهِ ثمَّ اسْتخْلف آخر فعرفوا وأنكروا ثمَّ اسْتخْلف آخر فأنكروا عَامَّة أمره ثمَّ اسْتخْلف آخر فأنكروا أمره كُله ثمَّ أَن بني إِسْرَائِيل أَتَوا نَبيا من أَنْبِيَائهمْ حِين أوذوا فِي أنفسهم وَأَمْوَالهمْ فَقَالُوا لَهُ: سل رَبك أَن يكْتب علينا الْقِتَال
İbn Cerîr, er-Rebî' b. Enes'ten bu ayet hakkında nakletti, o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre —en doğrusunu Allah bilir— vefatı yaklaştığı zaman Mûsâ, İsrâiloğulları üzerine yardımcısı Yûşa' b. Nûn'u halife bıraktı. Yûşa' b. Nûn onların arasında Allah'ın Kitabı Tevrat ve nebisi Mûsâ'nın sünneti ile hükmetti. Sonra Yûşa' b. Nûn vefat etti ve yerlerine bir başkası halife oldu; o da aralarında Allah'ın Kitabı ve nebisi Mûsâ'nın sünneti ile hükmetti. Sonra başka biri halife oldu; o da iki arkadaşının tuttuğu yolu izledi. Sonra başka biri halife oldu; [onun yaptıklarının] bir kısmını tanıdılar (benimsediler), bir kısmını inkâr ettiler. Sonra başka biri halife oldu; onun işlerinin çoğunu inkâr ettiler. Sonra başka biri halife oldu; onun işlerinin tamamını inkâr ettiler. Sonra İsrâiloğulları, canları ve malları konusunda eziyet gördükleri vakit peygamberlerinden bir peygambere gelip ona: "Rabbine dua et de üzerimize savaşı farz kılsın" dediler.
فَقَالَ لَهُم ذَلِك النَّبِي: {هَل عسيتم إِن كتب عَلَيْكُم الْقِتَال أَلا تقاتلوا} الْآيَة
O peygamber onlara: { هَلْ عَسَيْتُمْ إِن كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا } “Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmazsanız?” ayetini söyledi.
فَبعث الله طالوت ملكا وَكَانَ فِي بني إِسْرَائِيل سبطان سبط نبوة وسبط مملكة وَلم يكن طالوت من سبط النبوّة وَلَا من سبط المملكة فَلَمَّا بعث لَهُم ملكا أَنْكَرُوا ذَلِك وَقَالُوا {أَنى يكون لَهُ الْملك علينا} فَقَالَ {إِن الله اصطفاه عَلَيْكُم} الْآيَة
Bunun üzerine Allah, Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi. İsrâiloğullarında iki kabile vardı: peygamberlik kabilesi ve hükümdarlık kabilesi. Tâlût ise ne peygamberlik kabilesinden ne de hükümdarlık kabilesindendi. Allah onu kendilerine hükümdar olarak gönderince bunu inkâr ettiler ve: { أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا } “Onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?” dediler. Bunun üzerine [peygamberleri]: { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ } “Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti...” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الْمَلأ من بني إِسْرَائِيل}
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir; İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'tan { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi?” kavli hakkında naklettiler:
الْآيَة
[İlgili] ayet.
قَالَ: هَذَا حِين رفعت التَّوْرَاة واستخرج أهل الإِيمان وَكَانَت الْجَبَابِرَة قد أخرجتهم من دِيَارهمْ وَأَبْنَائِهِمْ فَلَمَّا كتب عَلَيْهِم الْقِتَال وَذَلِكَ حِين أَتَاهُم التابوت قَالَ: وَكَانَ من بني اسرائي سبطان سبط نبوّة وسبط خلَافَة فَلَا تكون الْخلَافَة إِلَّا فِي سبط الْخلَافَة وَلَا تكون النبوّة إِلَّا فِي سبط النُّبُوَّة {وَقَالَ لَهُم نَبِيّهم إِن الله قد بعث لكم طالوت ملكا قَالُوا أَنى يكون لَهُ الْملك علينا وَنحن أَحَق بِالْملكِ مِنْهُ} وَلَيْسَ من أحد السبطين وَلَا من سبط النُّبُوَّة وَلَا من سبط الْخلَافَة {قَالَ إِن الله اصطفاه عَلَيْكُم} الْآيَة فَأَبَوا أَن يسلمُوا لَهُ الرياسة حَتَّى قَالَ لَهُم (إِن آيَة ملكه أَن يأتيكم التابوت فِيهِ سكينَة من ربكُم) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٤٨) وَكَانَ مُوسَى حِين ألْقى الألواح تَكَسَّرَتْ وَرفع مِنْهَا وَجمع مَا بَقِي فَجعله فِي التابوت وَكَانَت العمالقة قد سبت ذَلِك التابوت - والعمالقة فرقة من عَاد كَانُوا بأريحا - فَجَاءَت الْمَلَائِكَة بالتابوت تحمله بَين السَّمَاء وَالْأَرْض وهم ينظرُونَ إِلَيْهِ حَتَّى وَضعته عِنْد طالوت فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِك قَالُوا: نعم فَسَلمُوا لَهُ وملكوه وَكَانَت الْأَنْبِيَاء إِذا حَضَرُوا قتالاً قدمُوا التابوت بَين أَيْديهم
O şöyle dedi: Bu, Tevrat'ın kaldırıldığı ve iman ehlinin [yurtlarından] çıkarıldığı zamandı. Zorbalar (Cebbârlar) onları yurtlarından ve evlatlarından çıkarmışlardı. Üzerlerine savaş farz kılındığında —ki bu Tâbût'un kendilerine geldiği vakitti— şöyle dedi: İsrâiloğullarından iki kabile vardı: peygamberlik kabilesi ve hilafet kabilesi. Hilafet ancak hilafet kabilesinde olur, peygamberlik de ancak peygamberlik kabilesinde olurdu. { وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا ۚ قَالُوا أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi' dedi. Onlar: 'Biz hükümdarlığa ondan daha layıkken, onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?' dediler”; zira o bu iki kabileden biri değildi; ne peygamberlik kabilesinden ne de hilafet kabilesindendi. [Peygamber]: { قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ } “[Peygamber]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti...'” ayetini okudu. Onlar peygamber kendilerine: { إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَن يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ } “Onun hükümdarlığının alameti, Rabbinizden bir sekinet taşıyan Tâbût'un size gelmesidir” deyinceye kadar ona liderliği teslim etmeye yanaşmadılar. Mûsâ levhaları attığı zaman levhalar kırılmış, bir kısmı kaldırılmış ve geri kalanı toplanıp Tâbût'un içine konmuştu. Âmâlika kavmi —ki Âmâlika, Âd kavminden Eriha'da bulunan bir fırkaydı— o Tâbût'u esir alıp götürmüştü. Melekler Tâbût'u gökle yer arasında taşıyarak getirdiler; onlar da bakıyorlardı, nihayet [melekler] onu Tâlût'un yanına koydu. Bunu gördüklerinde "Evet" dediler, onun [hükümdarlığını] kabul ettiler ve onu hükümdar yaptılar. Peygamberler savaşa çıktıklarında Tâbût'u önlerine koyarlardı.