وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Katâde'den rivayet ettiler:
مثله
Aynısını [rivayet etti].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: أما الَّذِي لَهُم بِهِ علم فَمَا حرم عَلَيْهِم وَمَا أُمروا بِهِ وَأما الَّذِي لَيْسَ لَهُم بِهِ علم فشأن إِبْرَاهِيم
İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Hakkında bilgileri olan şeye gelince; bu kendilerine haram kılınan ve emredilen şeylerdir. Hakkında bilgileri olmayan şeye gelince; o da İbrâhîm'in durumudur.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: يعْذر من حَاج بِعلم وَلَا يعْذر من حَاج بِالْجَهْلِ
İbn Ebî Hâtim el-Hasan'dan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bilgi ile tartışan mazur görülür; cahillikle tartışan ise mazur görülmez.”
الْآيَة ٦٧
67. Ayet
أخرج ابْن جرير عَن الشّعبِيّ قَالَ: قَالَت الْيَهُود: إِبْرَاهِيم على ديننَا
İbn Cerîr eş-Şa‘bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler: “İbrâhîm bizim dinimiz üzerinedir” dediler.
وَقَالَت النَّصَارَى: هُوَ على ديننَا
Hristiyanlar da: “O bizim dinimiz üzerinedir” dediler.
فَأنْزل الله {مَا كَانَ إِبْرَاهِيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا} الْآيَة
Bunun üzerine Allah {مَا كَانَ إِبْرَاهِيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا} “İbrâhîm ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı...” ayetini indirdi.
فأكذبهم الله وأدحض حجتهم
Allah onları yalanladı ve delillerini boşa çıkardı.
وَأخرج عَن الرّبيع
er-Rabî‘den de rivayet edildi:
مثله
Aynısı [rivayet edildi].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حَيَّان قَالَ: قَالَ كَعْب وَأَصْحَابه وَنَفر من النَّصَارَى: إِن إِبْرَاهِيم منا ومُوسَى منا والأنبياء منا
İbn Ebî Hâtim Mukâtil b. Hayyân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kâ‘b ile arkadaşları ve Hristiyanlardan bir grup: “Şüphesiz İbrâhîm bizdendir, Mûsâ bizdendir ve peygamberler bizdendir” dediler.
فَقَالَ الله {مَا كَانَ إِبْرَاهِيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفا مُسلما}
Bunun üzerine Allah: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيم يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفا مُسلما} “İbrâhîm ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir Müslümandı.” buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن سَالم بن عبد الله لَا أرَاهُ إِلَّا يحدثه عَن أَبِيه
İbn Cerîr Sâlim b. Abdillâh'tan -babasından rivayet ettiğini zannediyorum- rivayet etti:
أَن زيد بن عَمْرو بن نفَيْل خرج إِلَى الشَّام يسْأَل عَن الدّين ويتبعه فلقي عَالما من الْيَهُود فَسَأَلَهُ عَن دينه وَقَالَ: إِنِّي لعلّي أَن أدين دينكُمْ فَأَخْبرنِي عَن دينكُمْ فَقَالَ لَهُ الْيَهُودِيّ: إِنَّك لن تكون على ديننَا حَتَّى تَأْخُذ بنصيبك من غضب الله قَالَ زيد: مَا أفر إِلَّا من غضب الله وَلَا أحمل من غضب الله شَيْئا أبدا فَهَل تدلني على دين لَيْسَ فِيهِ هَذَا قَالَ: مَا أعلمهُ الا أَن تكون حَنِيفا
Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, dini araştırmak ve ona uymak üzere Şam'a çıktı. Yahudilerden bir âlimle karşılaşıp ona dinini sordu ve: “Belki sizin dininize girerim; bana dininizi anlat” dedi. Yahudi ona: “Allah'ın gazabından payını almadıkça asla bizim dinimiz üzere olamazsın” dedi. Zeyd: “Ben zaten Allah'ın gazabından kaçıyorum ve Allah'ın gazabından hiçbir şeyi asla taşımam. Bana içinde bunun olmadığı bir din gösterebilir misin?” dedi. [Yahudi]: “Hanîf olmandan başka bir şey bilmiyorum” dedi.
قَالَ: وَمَا الحنيف قَالَ: دين إِبْرَاهِيم لم يكن يَهُودِيّا وَلَا نَصْرَانِيّا وَكَانَ لَا يعبد إِلَّا الله
[Zeyd]: “Hanîf nedir?” dedi. [Yahudi]: “İbrâhîm'in dinidir; o ne Yahudi idi ne de Hristiyan, ve Allah'tan başkasına ibadet etmezdi” dedi.
فَخرج من عِنْده فلقي عَالما من النَّصَارَى فَسَأَلَهُ عَن دينه فَقَالَ: إِنِّي لعَلي أَن أدين دينكُمْ فَأَخْبرنِي عَن دينكُمْ قَالَ: إِنَّك لن تكون على ديننَا حَتَّى تَأْخُذ بنصيبك من لعنة الله قَالَ: لَا أحتمل من لعنة الله شَيْئا وَلَا من غضب الله شَيْئا أبدا فَهَل تدلني على دين لَيْسَ فِيهِ هَذَا فَقَالَ لَهُ نَحْو مَا قَالَ الْيَهُودِيّ: لَا أعلمهُ إِلَّا أَن تكون حَنِيفا
[Zeyd] onun yanından ayrıldı ve Hristiyanlardan bir âlimle karşılaştı. Ona dinini sordu ve: “Belki sizin dininize girerim; bana dininizi anlat” dedi. O da: “Allah'ın lanetinden payını almadıkça asla bizim dinimiz üzere olamazsın” dedi. [Zeyd]: “Allah'ın lanetinden hiçbir şeyi ve Allah'ın gazabından hiçbir şeyi asla taşımam. Bana içinde bunun olmadığı bir din gösterebilir misin?” dedi. O da Yahudi'nin söylediğine benzer şekilde ona: “Hanîf olmandan başka bir şey bilmiyorum” dedi.
فَخرج من عِنْدهم وَقد رَضِي بِالَّذِي أخبراه وَالَّذِي اتفقَا عَلَيْهِ من شَأْن إِبْرَاهِيم
Bunun üzerine onların yanından, her ikisinin de haber verdiği ve İbrâhîm'in durumu hakkında ittifak ettikleri şeyden hoşnut olarak ayrıldı.
فَلم يزل رَافعا يَدَيْهِ ألى الله وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أشهدك إِنِّي على دين إِبْرَاهِيم
Ellerini sürekli Allah'a kaldırarak şöyle dedi: “Allahım! Şahitlik ederim ki ben İbrâhîm'in dini üzereyim.”
الْآيَة ٦٨
68. Ayet
أخرج عبد بن حميد من طَرِيق شهر بن حَوْشَب حَدثنِي ابْن غنم أَنه لما أَن خرج أَصْحَاب النَّبِي ﷺ إِلَى النَّجَاشِيّ أدركهم عَمْرو بن الْعَاصِ وَعمارَة بن أبي معيط فأرادوا عنتهمْ وَالْبَغي عَلَيْهِم فقدموا على النَّجَاشِيّ وَأَخْبرُوهُ أَن هَؤُلَاءِ الرَّهْط
Abd b. Humeyd, Şehr b. Havşeb tarikiyle rivayet etti: İbn Ganm bana anlattı ki, Nebî'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- ashabı Necâşî'ye gittiklerinde, Amr b. el-Âs ve Umâre b. Ebî Muayt onlara yetiştiler; onlara sıkıntı vermek ve haksızlık etmek istediler. Necâşî'nin huzuruna çıkıp bu topluluğun...
الَّذين قدمُوا عَلَيْك من أهل مَكَّة إِنَّمَا يُرِيدُونَ أَن يخبلوا عَلَيْك ملكك ويفسدوا عَلَيْك أَرْضك ويشتموا رَبك
...Mekke ehlinden huzuruna gelenlerin, ancak senin mülkünü bozmak, memleketinde fesat çıkarmak ve Rabbine sövmek istediklerini haber verdiler.
فَأرْسل إِلَيْهِم النَّجَاشِيّ فَلَمَّا أَن أَتَوْهُ قَالَ: أَلا تَسْمَعُونَ مَا يَقُول صاحباكم هَذَانِ لعَمْرو بن الْعَاصِ وَعمارَة بن أبي معيط يزعمان أَنما جئْتُمْ لتخبلوا عليَّ ملكي وتفسدوا عَليّ أرضي
Bunun üzerine Necâşî onlara [haber] gönderdi. Yanına geldiklerinde, Amr b. el-Âs ve Umâre b. Ebî Muayt'ı kastederek: “Şu iki arkadaşınızın ne dediğini duymuyor musunuz? Onlar, sizin ancak benim mülkümü bozmak ve memleketimde fesat çıkarmak için geldiğinizi iddia ediyorlar” dedi.
فَقَالَ عُثْمَان بن مَظْعُون وَحَمْزَة: إِن شِئْتُم فَخلوا بَين أَحَدنَا وَبَين النَّجَاشِيّ فلنكلمه فانا أَحْدَثَكُمْ سنا فَإِن كَانَ صَوَابا فَالله يَأْتِي بِهِ وَإِن كَانَ غير ذَلِك قُلْتُمْ رجل شَاب لكم فِي ذَلِك عذر
Bunun üzerine Osmân b. Maz'ûn ve Hamza: “Dilerseniz birimizle Necâşî'nin arasını baş başa bırakın da onunla konuşalım; zira ben yaşça sizin en gencinizim. Eğer doğru olursa bunu Allah getirmiştir; şayet bundan başka bir şey olursa 'genç bir adam' dersiniz ve bu sizin için bir mazeret olur” dediler.
فَجمع النَّجَاشِيّ قسيسيه ورهبانه وتراجمته ثمَّ سَأَلَهُمْ أَرَأَيْتكُم صَاحبكُم هَذَا الَّذِي من عِنْده جئْتُمْ مَا يَقُول لكم وَمَا يَأْمُركُمْ بِهِ وَمَا يَنْهَاكُم عَنهُ
Necâşî papazlarını, rahiplerini ve tercümanlarını topladı, sonra onlara: “Söyleyin bakalım, yanından geldiğiniz şu arkadaşınız size ne söylüyor, size neyi emrediyor ve sizi neden nehyediyor?” diye sordu.
هَل لَهُ كتاب يقرأه قَالُوا: نعم
“Okuduğu bir kitabı var mı?” [diye sordu]. Onlar: “Evet” dediler.
هَذَا الرجل يقْرَأ مَا أنزل الله عَلَيْهِ وَمَا قد سمع مِنْهُ وَهُوَ يَأْمر بِالْمَعْرُوفِ وَيَأْمُر بِحسن الْمُجَاورَة وَيَأْمُر باليتيم وَيَأْمُر بِأَن يعبد الله وَحده وَلَا يعبد مَعَه إِلَه أخر
“Bu adam Allah'ın kendisine indirdiğini ve kendisinden işitilenleri okuyor. O; iyiliği, iyi komşuluğu, yetimi [gözetmeyi], yalnızca Allah'a ibadet edilip O'nunla birlikte başka hiçbir ilaha ibadet edilmemesini emrediyor.”
فَقَرَأَ عَلَيْهِ سُورَة الرّوم وَسورَة العنكبوت وَأَصْحَاب الْكَهْف وَمَرْيَم
Ona Rûm Suresi'ni, Ankebût Suresi'ni, Ashâb-ı Kehf'i ve Meryem [Suresi]'ni okudu.
فَلَمَّا ان ذكر عِيسَى فِي الْقُرْآن أَرَادَ عَمْرو أَن يغضبه عَلَيْهِم فَقَالَ: وَالله إِنَّهُم ليشتمون عِيسَى ويسبونه قَالَ النَّجَاشِيّ: مَا يَقُول صَاحبكُم فِي عِيسَى قَالَ: يَقُول أَن عِيسَى عبد الله وَرَسُوله وروحه وكلمته أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَم
Kur'an'da Îsâ zikredilince, Amr [Necâşî'yi] onlara karşı öfkelendirmek istedi ve: “Vallahi onlar Îsâ'ya hakaret ediyor ve ona sövüyorlar” dedi. Necâşî: “Arkadaşınız Îsâ hakkında ne diyor?” dedi. [O zat]: “Îsâ'nın Allah'ın kulu, elçisi, ruhu ve Meryem'e ilkâ ettiği kelimesi olduğunu söylüyor” dedi.
فَأخذ النَّجَاشِيّ نفثة من سواكه قدر مَا يقذي الْعين فَحلف مَا زَاد الْمَسِيح على مَا يَقُول صَاحبكُم مَا يزن ذَلِك القذى فِي يَده من نفثة سواكه فابشروا وَلَا تخافوا فَلَا دهونة - يَعْنِي بِلِسَان الْحَبَشَة الْيَوْم على حزب إِبْرَاهِيم - قَالَ عَمْرو بن الْعَاصِ: مَا حزب إِبْرَاهِيم قَالَ: هَؤُلَاءِ الرَّهْط وصاحبهم الَّذِي جاؤوا من عِنْده وَمن اتبعهم
Bunun üzerine Necâşî misvağından göze kaçan çöp kadar bir parçacık aldı ve Mesîh'in, arkadaşınızın söylediğinden elindeki bu misvak kırıntısı ağırlığınca bile fazla bir şey olmadığını yeminle ifade etti [ve şöyle dedi]: “Müjdelenin ve korkmayın! Artık Habeş dilinde 'İbrâhîm'in fırkasına bugün hiçbir zarar/korku yoktur' anlamına gelen 'Lâ dehûneh'!” Amr b. el-Âs: “İbrâhîm'in fırkası kimdir?” dedi. [Necâşî]: “Şu topluluk, yanından geldikleri arkadaşları ve onlara uyanlardır” dedi.
فأنزلت ذَلِك الْيَوْم خصومتهم على رَسُول الله ﷺ وَهُوَ بِالْمَدِينَةِ {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ وَهَذَا النَّبِي وَالَّذين آمنُوا وَالله ولي الْمُؤمنِينَ}
O gün onların bu tartışması Medine'de bulunan Resûlullah'a -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle indirildi: {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ وَهَذَا النَّبِي وَالَّذين آمنُوا وَالله ولي الْمُؤمنِينَ} “Doğrusu insanların İbrâhîm'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah da müminlerin dostudur.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن لكل نَبِي وُلَاة من النَّبِيين وَإِن وليي مِنْهُم أبي وخليل رَبِّي ثمَّ قَرَأَ {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ وَهَذَا النَّبِي وَالَّذين آمنُوا وَالله ولي الْمُؤمنِينَ}
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: “Şüphesiz her peygamberin peygamberler arasından dostları vardır. Benim onlardan dostum ise babam ve Rabbimin dostu [İbrâhîm'dir].” Sonra: {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ وَهَذَا النَّبِي وَالَّذين آمنُوا وَالله ولي الْمُؤمنِينَ} “Doğrusu insanların İbrâhîm'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah da müminlerin dostudur.” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الحكم بن ميناء أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يَا معشر قُرَيْش إِن أولى النَّاس بِالنَّبِيِّ المتقون فكونوا أَنْتُم بسبيل ذَلِك فانظروا أَن لَا يلقاني النَّاس يحملون الْأَعْمَال وتلقوني بالدنيا تحملونها فأصدُّ عَنْكُم بوجهي
İbn Ebî Hâtim el-Hakem b. Mînâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: “Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz insanların Peygamber'e en yakın olanı takva sahipleridir. Siz de bu yolda olun! Sakın insanlar [salih] amelleri yüklenmiş olarak bana gelirken, siz de sırtlanıp taşıdığınız dünyalıklarla karşıma çıkıp da yüzümü sizden çevirmeme sebep olmayın!”
ثمَّ قَرَأَ عَلَيْهِم
Sonra onlara okudu:
هَذِه الْآيَة {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ وَهَذَا النَّبِي وَالَّذين آمنُوا وَالله ولي الْمُؤمنِينَ}
Şu ayeti: {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ وَهَذَا النَّبِي وَالَّذين آمنُوا وَالله ولي الْمُؤمنِينَ} “Doğrusu insanların İbrâhîm'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah da müminlerin dostudur.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ} قَالَ: هم الْمُؤْمِنُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali tarikiyle İbn Abbâs'tan {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ} “Doğrusu insanların İbrâhîm'e en yakın olanı, ona uyanlardır...” ayeti hakkında: “Onlar müminlerdir” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ} يَقُول الَّذين اتَّبعُوهُ على مِلَّته وسنته ومنهاجه وفطرته {وَهَذَا النَّبِي} وَهُوَ نَبِي الله مُحَمَّد ﷺ {وَالَّذين آمنُوا مَعَه} وهم الْمُؤْمِنُونَ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den rivayet ettiklerine göre o, {إِن أولى النَّاس بإبراهيم للَّذين اتَّبعُوهُ} “Doğrusu insanların İbrâhîm'e en yakın olanı, ona uyanlardır...” ayeti hakkında: “Onun dinine, sünnetine, yoluna ve fıtratına uyanlardır”; {وَهَذَا النَّبِي} “...şu Peygamber...” [ifadesi hakkında]: “O da Allah'ın nebîsi Muhammed -sallallâhu aleyhi ve sellem-'dir”; {وَالَّذين آمنُوا مَعَه} “...ve iman edenlerdir...” [ifadesi hakkında]: “Onlar da müminlerdir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: كل مُؤمن ولي لإِبْرَاهِيم مِمَّن مضى وَمِمَّنْ بَقِي
İbn Ebî Hâtim el-Hasan'dan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Geçmişten ve gelecekte kalanlardan her mümin İbrâhîm'in dostudur.”
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي دَاوُد فِي الْبَعْث وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي العزاء وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَوْلَاد الْمُؤمنِينَ فِي جبل فِي الْجنَّة يكفلهم إِبْرَاهِيم وَسَارة حَتَّى يردهم إِلَى آبَائِهِم يَوْم الْقِيَامَة
Ahmed, el-Ba's'ta İbn Ebî Dâvûd, el-Azâ'da İbn Ebi'd-Dünyâ, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: “Müminlerin [küçük yaşta ölen] çocukları cennette bir dağdadırlar; kıyamet gününde onları babalarına geri verinceye kadar İbrâhîm ve Sâre onların bakımını üstlenir.”
الْآيَات ٦٩ - ٧٤
69 - 74. Ayetler
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان قَالَ: كل شَيْء فِي آل عمرَان من ذكر اهل الْكتاب فَهُوَ فِي النَّصَارَى
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Süfyân'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: “Âl-i İmrân'da Kitap ehline dair geçen her zikir Hristiyanlar hakkındadır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {يَا أهل الْكتاب لمَ تكفرون بآيَات الله وَأَنْتُم تَشْهَدُون} قَالَ: تَشْهَدُون أَن نعت نَبِي الله مُحَمَّد ﷺ فِي كتابكُمْ ثمَّ تكفرون بِهِ وتنكرونه وَلَا تؤمنون بِهِ وَأَنْتُم تجدونه مَكْتُوبًا عنْدكُمْ فِي التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Katâde'den {يَا أهل الْكتاب لمَ تكفرون بآيَات الله وَأَنْتُم تَشْهَدُون} “Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Allah'ın nebîsi Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- vasfının kitabınızda bulunduğuna şahit oluyorsunuz, sonra onu inkâr edip tanımıyor ve ona iman etmiyorsunuz; oysa siz onu yanınızdaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulmaktasınız:”
النَّبِي الْأُمِّي
“[O,] Ümmî Peygamber[dir].”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim er-Rabî‘den rivayet ettiler:
مثله
Aynısını [rivayet ettiler].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {يَا أهل الْكتاب لم تكفرون بآيَات الله} قَالَ: مُحَمَّد {وَأَنْتُم تَشْهَدُون} قَالَ: تَشْهَدُون أَنه الْحق تجدونه مَكْتُوبًا عنْدكُمْ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {يَا أهل الْكتاب لم تكفرون بآيَات الله} “Ey Kitap ehli! Niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” buyruğu hakkında: “[Ayetlerden kasıt] Muhammed'dir”; {وَأَنْتُم تَشْهَدُون} “...şahit olduğunuz halde” buyruğu hakkında da: “Onun hak olduğuna şahit oluyorsunuz, onu yanınızda [kitaplarınızda] yazılı buluyorsunuz” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {لم تكفرون بآيَات الله} قَالَ: بالحجج {وَأَنْتُم تَشْهَدُون} ان الْقُرْآن حق وَأَن مُحَمَّدًا رَسُول الله تجدونه مَكْتُوبًا فِي التَّوْرَاة والإِنجيل
İbn Ebî Hâtim Mukâtil'den rivayet ettiğine göre o, {لم تكفرون بآيَات الله} “Niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” buyruğu hakkında: “Delilleri [inkâr ediyorsunuz]”; {وَأَنْتُم تَشْهَدُون} “...şahit olduğunuz halde” buyruğu hakkında da: “Kur'an'ın hak olduğuna ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna [şahit oluyorsunuz]; onu Tevrat ve İncil'de yazılı buluyorsunuz” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج {لمَ تكفرون بآيَات الله وَأَنْتُم تَشْهَدُون} على أَن الدّين عِنْد الله الْإِسْلَام لَيْسَ لله دين غَيره
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Cüreyc'den {لمَ تكفرون بآيَات الله وَأَنْتُم تَشْهَدُون} “Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” ayeti hakkında: “Allah katında dinin İslam olduğuna ve Allah'ın bundan başka bir dini bulunmadığına [şahit olduğunuz halde]” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع فِي قَوْله {لمَ تلبسُونَ الْحق بِالْبَاطِلِ} يَقُول: لمَ تخلطون الْيَهُودِيَّة والنصرانية بِالْإِسْلَامِ وَقد علمْتُم أَن دين الله الَّذِي لَا يقبل من أحد غَيره الْإِسْلَام {وتكتمون الْحق} يَقُول: تكتمون شَأْن مُحَمَّد ﷺ وَأَنْتُم تجدونه مَكْتُوبًا عنْدكُمْ فِي التَّوْرَاة والإِنجيل
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim er-Rabî‘den {لمَ تلبسُونَ الْحق بِالْبَاطِلِ} “Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” sözü hakkında: “Allah'ın hiç kimseden başkasını kabul etmeyeceği dininin İslam olduğunu bildiğiniz halde niçin Yahudilik ve Hristiyanlığı İslam ile karıştırıyorsunuz?”; {وتكتمون الْحق} “...ve hakkı gizliyorsunuz?” sözü hakkında da: “Siz onu yanınızdaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulduğunuz halde Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- durumunu gizliyorsunuz” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den rivayet ettiler:
مثله
Aynısını [rivayet ettiler].
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ عبد الله بن الضَّيْف وعدي بن زيد والحرث بن عَوْف بَعضهم لبَعض: تَعَالَوْا نؤمن بِمَا أنزل الله على مُحَمَّد وَأَصْحَابه غدْوَة ونكفر بِهِ عَشِيَّة حَتَّى نلبس عَلَيْهِم دينهم لَعَلَّهُم يصنعون كَمَا نصْنَع فيرجعون عَن دينهم
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet ettiler. O şöyle dedi: Abdullah b. ed-Dayf, Adiy b. Zeyd ve el-Hâris b. Avf birbirlerine: “Gelin, sabahleyin Muhammed'e ve arkadaşlarına indirilene inanalım, akşam olunca da onu inkâr edelim; böylece dinlerini kendilerine şüpheli/karmaşık gösterelim; umulur ki onlar da bizim yaptığımız gibi yapıp dinlerinden dönerler” dediler.
فَأنْزل الله فيهم {يَا أهل الْكتاب لمَ تلبسُونَ الْحق بِالْبَاطِلِ} إِلَى قَوْله {وَالله وَاسع عليم}
Bunun üzerine Allah onlar hakkında {يَا أهل الْكتاب لمَ تلبسُونَ الْحق بِالْبَاطِلِ} “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” ayetinden {وَالله وَاسع عليم} “Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir” kavline kadar [olan ayetleri] indirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي مَالك قَالَ: قَالَت الْيَهُود بَعضهم لبَعض: آمنُوا مَعَهم بِمَا يَقُولُونَ أول النَّهَار وَارْتَدوا آخِره لَعَلَّهُم يرجعُونَ مَعكُمْ
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Ebû Mâlik'ten rivayet ettiler. O şöyle dedi: Yahudiler birbirlerine: “Günün başında onların söylediklerine iman edin, günün sonunda da dinden dönün; belki onlar da sizinle birlikte [dinlerinden] dönerler” dediler.
فَاطلع الله على سرهم فَأنْزل الله تَعَالَى {وَقَالَت طَائِفَة من أهل الْكتاب آمنُوا بِالَّذِي أنزل} الْآيَة
Bunun üzerine Allah onların sırrına muttali oldu ve Yüce Allah {وَقَالَت طَائِفَة من أهل الْكتاب آمنُوا بِالَّذِي أنزل} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: ‘...indirilene iman edin...’” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَقَالَت طَائِفَة من أهل الْكتاب} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {وَقَالَت طَائِفَة من أهل الْكتاب} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi...” ayeti hakkında rivayet ettiler:
قَالَ: كَانَ أَحْبَار قرى عَرَبِيَّة إثنى عشر حبرًا فَقَالُوا لبَعْضهِم: أدخلُوا فِي دين مُحَمَّد أول النَّهَار وَقُولُوا: نشْهد أَن مُحَمَّدًا حق صَادِق فَإِذا كَانَ آخر النَّهَار فاكفروا وَقُولُوا: إِنَّا رَجعْنَا إِلَى عُلَمَائِنَا وأحبارنا فسألناهم فحدثونا: أَن مُحَمَّدًا كَاذِب وَإِنَّكُمْ لَسْتُم على شَيْء وَقد رَجعْنَا إِلَى ديننَا فَهُوَ أعجب إِلَيْنَا من دينكُمْ لَعَلَّهُم يَشكونَ فَيَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ كَانُوا مَعنا أول النَّهَار فَمَا بالهم فَأخْبر الله رَسُوله بذلك
O şöyle dedi: Arap köylerinin hahamlarından on iki din adamı vardı. Birbirlerine şöyle dediler: “Günün başında Muhammed'in dinine girin ve: ‘Biz Muhammed'in hak ve doğru olduğuna şahitlik ediyoruz’ deyin. Günün sonu olunca da inkâr edin ve: ‘Biz âlimlerimize ve hahamlarımıza döndük, onlara sorduk; onlar da bize Muhammed'in yalancı olduğunu, sizin ise hiçbir [doğru] temel üzerinde olmadığınızı söylediler. Biz de kendi dinimize geri döndük; o bize sizin dininizden daha sevimlidir’ deyin. Belki şüpheye düşerler de: ‘Bunlar günün başında bizimle beraberdiler, onlara ne oldu ki?’ derler.” Bunun üzerine Allah, Resûlüne bunu haber verdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَقَالَت طَائِفَة} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan {وَقَالَت طَائِفَة} “Bir grup şöyle dedi...” ayeti hakkında rivayet ettiler:
قَالَ: أَن طَائِفَة من الْيَهُود قَالَت: إِذا لَقِيتُم أَصْحَاب مُحَمَّد أول النَّهَار فآمنوا وَإِذا كَانَ آخِره فصلوا صَلَاتكُمْ لَعَلَّهُم يَقُولُونَ هَؤُلَاءِ أهل الْكتاب وهم أعلم منا لَعَلَّهُم يَنْقَلِبُون عَن دينهم
O şöyle dedi: Yahudilerden bir grup şöyle dedi: “Günün başında Muhammed'in ashabıyla karşılaştığınızda iman edin, günün sonu olduğunda ise kendi namazınızı kılın. Umulur ki: ‘Bunlar Kitap ehlidir, bizden daha bilgilidirler’ derler de belki dinlerinden dönerler.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة من طَرِيق أبي ظبْيَان عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَقَالَت طَائِفَة} الْآيَة
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ Ebû Zabyân yoluyla İbn Abbâs'tan {وَقَالَت طَائِفَة} “Bir grup şöyle dedi...” ayeti hakkında rivayet ettiler:
قَالَ: كَانُوا يكونُونَ مَعَهم أول النَّهَار ويجالسونهم ويكلمونهم فَإِذا أَمْسوا وَحَضَرت الصَّلَاة كفرُوا بِهِ وتركوه
O şöyle dedi: Günün başında onlarla beraber bulunuyor, yanlarında oturuyor ve onlarla konuşuyorlardı. Akşam olup da namaz vakti geldiğinde ise onu inkâr edip bırakıyorlardı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {آمنُوا بِالَّذِي أنزل على الَّذين آمنُوا وَجه النَّهَار} يهود تَقوله صلت مَعَ مُحَمَّد صَلَاة الْفجْر وَكَفرُوا آخر النَّهَار مكراً مِنْهُم ليروا النَّاس أَن قد بَدَت لَهُم مِنْهُ الضَّلَالَة بعد إِذْ كَانُوا اتَّبعُوهُ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {آمنُوا بِالَّذِي أنزل على الَّذين آمنُوا وَجه النَّهَار} “İman edenlere indirilene günün başında iman edin...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: [Bu sözü] Yahudiler söylemektedir. Onlar bir hile olarak Muhammed ile birlikte sabah namazını kıldılar, günün sonunda ise ona uyduktan sonra kendilerine onun sapıklığı açığa çıkmış gibi insanlara göstermek için inkâr ettiler.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة وَالربيع فِي قَوْله {وَجه النَّهَار} قَالَا: أول النَّهَار
İbn Cerîr Katâde ve er-Rabî‘den {وَجه النَّهَار} “Günün başı” ifadesi hakkında: “Günün ilk vakti” dediklerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وَلَا تؤمنوا إِلَّا لمن تبع دينكُمْ} قَالَ: هَذَا قَول بَعضهم لبَعض
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Katâde'den {وَلَا تؤمنوا إِلَّا لمن تبع دينكُمْ} “Kendi dininize uyanlardan başkasına inanmayın” kavli hakkında: “Bu, onların birbirlerine söyledikleri bir sözdür” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع
İbn Cerîr er-Rabî‘den rivayet etti:
مثله
Aynısını [rivayet etti].
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ {وَلَا تؤمنوا إِلَّا لمن تبع دينكُمْ} قَالَ: لَا تؤمنوا إِلَّا لمن تبع الْيَهُودِيَّة
İbn Cerîr es-Süddî'den {وَلَا تؤمنوا إِلَّا لمن تبع دينكُمْ} “Kendi dininize uyanlardan başkasına inanmayın” kavli hakkında: “Yahudiliğe uyanlardan başkasına inanmayın [demektir]” dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك قَالَ: كَانَت الْيَهُود تَقول أحبارها للَّذين من دينهم: ائْتُوا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابه أول النَّهَار فَقولُوا نَحن على دينكُمْ فَإِذا كَانَ بالْعَشي فأتوهم فَقولُوا لَهُم: إِنَّا كفرنا بدينكم وَنحن على ديننَا
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Ebû Mâlik'ten rivayet ettiler. O şöyle dedi: Yahudilerin hahamları kendi dinlerinden olanlara şöyle derlerdi: “Günün başında Muhammed'e ve arkadaşlarına gidin ve: ‘Biz sizin dininiz üzereyiz’ deyin. Akşam olunca da onlara gidin ve: ‘Biz sizin dininizi inkâr ettik ve kendi dinimiz üzereyiz’ deyin;
الأول إِنَّا قد سَأَلنَا علماءنا فأخبرونا أَنكُمْ لَسْتُم على شَيْء
önceki [dinimiz üzereyiz], çünkü biz âlimlerimize sorduk, onlar da bize sizin hiçbir [doğru] şey üzerinde olmadığınızı haber verdiler [deyin].”
وَقَالُوا لَعَلَّ الْمُسلمين يرجعُونَ إِلَى دينكُمْ فيكفرون بِمُحَمد {وَلَا تؤمنوا إِلَّا لمن تبع دينكُمْ} فَأنْزل الله {قل إِن الْهدى هدى الله}
Ve: “Umulur ki Müslümanlar sizin dininize dönerler de Muhammed'i inkâr ederler; {وَلَا تؤمنوا إِلَّا لمن تبع دينكُمْ} ‘ve dininize uyanlardan başkasına inanmayın’” dediler. Bunun üzerine Allah {قل إِن الْهدى هدى الله} “De ki: Doğru yol ancak Allah'ın yoludur” [ayetini] indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} حسداً من يهود أَن تكون النبوّة فِي غَيرهم وَإِرَادَة أَن يتابعوا على دينهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} “Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine [mi inanmıyorsunuz?]” kavli hakkında: “Yahudilerin, peygamberliğin kendilerinden başkasına gitmesine duydukları haset ve kendi dinlerine uyulmasını istemeleri sebebiyledir” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك وَسَعِيد بن جُبَير {أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} قَالَا: أمة مُحَمَّد ﷺ
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den {أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} “Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine...” kavli hakkında: “Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- ümmetidir” dediklerini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ الله لمُحَمد {قل إِن الْهدى هدى الله}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet ettiler: Allah Muhammed'e: {قل إِن الْهدى هدى الله} “De ki: Doğru yol ancak Allah'ın yoludur” [dedi].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: قَالَ الله لمُحَمد {قل إِن الْهدى هدى الله أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} يَا أمة مُحَمَّد {أَو يحاجوكم عِنْد ربكُم} يَقُول الْيَهُود: فعل الله بِنَا كَذَا وَكَذَا من الْكَرَامَة حَتَّى أنزل علينا الْمَنّ والسلوى فَإِن الَّذِي أَعْطَاكُم أفضل فَقولُوا {إِن الْفضل بيد الله يؤتيه من يَشَاء}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: Allah Muhammed'e şöyle buyurdu: {قل إِن الْهدى هدى الله أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} “De ki: Doğru yol ancak Allah'ın yoludur. Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine” -ey Muhammed'in ümmeti!- {أَو يحاجوكم عِنْد ربكُم} “yahut Rabbinizin huzurunda sizinle tartışmalarına [mı inanmıyorsunuz?]” [de]. Yahudiler şöyle demektedir: “Allah bize şöyle şöyle ikramlarda bulundu, hatta üzerimize kudret helvası ile bıldırcın eti indirdi.” Eğer size verilen daha üstünse, siz de: {إِن الْفضل بيد الله يؤتيه من يَشَاء} “Lütuf tamamen Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir” deyin.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {قل إِن الْهدى هدى الله أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} يَقُول: لما أنزل الله كتابا مثل كتابكُمْ وَبعث نَبيا كنبيكم حسدتموه على ذَلِك {قل إِن الْفضل بيد الله يؤتيه من يَشَاء}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Katâde'den {قل إِن الْهدى هدى الله أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} “De ki: Doğru yol ancak Allah'ın yoludur. Size verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmesine [mi inanmıyorsunuz?]” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Allah sizin kitabınız gibi bir kitap indirip peygamberiniz gibi bir peygamber gönderince bundan dolayı onu kıskandınız; [onlara]: {قل إِن الْفضل بيد الله يؤتيه من يَشَاء} “De ki: Lütuf tamamen Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir” [de].
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع
İbn Cerîr er-Rabî‘den rivayet etti:
مثله
Aynısını [rivayet etti].
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج {قل إِن الْهدى هدى الله أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} يَقُول: هَذَا الْأَمر الَّذِي أَنْتُم عَلَيْهِ مثل مَا أُوتِيتُمْ {أَو يحاجُّوكم عِنْد ربكُم} قَالَ: قَالَ بَعضهم لبَعض: لَا تخبروهم بِمَا بينَّ الله لكم فِي كِتَابه {ليحاجُّوكم} قَالَ: ليخاصموكم بِهِ عِنْد ربكُم فَتكون لَهُم حجَّة عَلَيْكُم {قل إِن الْفضل بيد الله} قَالَ: الْإِسْلَام {يخْتَص برحمته من يَشَاء} قَالَ: الْقُرْآن وَالْإِسْلَام
İbn Cerîr İbn Cüreyc'den rivayet etti: {قل إِن الْهدى هدى الله أَن يُؤْتى أحد مثل مَا أُوتِيتُمْ} “De ki: Doğru yol ancak Allah'ın yoludur. Size verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmesine [mi inanmıyorsunuz?]” [kavli hakkında]: “Sizin üzerinde bulunduğunuz bu mesele, size verilenin benzeridir”; {أَو يحاجُّوكم عِنْد ربكُم} “Yahut Rabbinizin huzurunda sizinle tartışmalarına...” [kavli hakkında da] şöyle dedi: Birbirlerine: “Allah'ın kitabında size açıkladığı şeyleri onlara haber vermeyin ki {ليحاجُّوكم} yani Rabbinizin huzurunda onunla sizinle tartışmasınlar da aleyhinize bir delilleri olmasın” dediler. {قل إِن الْفضل بيد الله} “De ki: Lütuf tamamen Allah'ın elindedir” [ifadesi hakkında]: “İslam'dır”; {يخْتَص برحمته من يَشَاء} “Rahmetini dilediğine tahsis eder” [ifadesi hakkında da]: “Kur'an ve İslam'dır” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {يخْتَص برحمته من يَشَاء} قَالَ: النبوّة يخْتَص بهَا من يَشَاء
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {يخْتَص برحمته من يَشَاء} “Rahmetini dilediğine tahsis eder” kavli hakkında: “Peygamberliktir; onu dilediğine tahsis eder” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {يخْتَص برحمته من يَشَاء} قَالَ: رَحمته الْإِسْلَام
İbn Ebî Hâtim el-Hasan'dan {يخْتَص برحمته من يَشَاء} “Rahmetini dilediğine tahsis eder” kavli hakkında: “Onun rahmeti İslam'dır;
يخْتَص بهَا من يَشَاء
onu dilediğine tahsis eder” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {ذُو الْفضل الْعَظِيم} يَعْنِي الوافر
İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den {ذُو الْفضل الْعَظِيم} “Büyük lütuf sahibidir” [kavli hakkında]: “Yani pek bol [lütuf sahibidir]” dediğini rivayet etti.
الْآيَتَانِ ٧٥ - ٧٦
75 - 76. Ayetler
أخرح عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَمن أهل الْكتاب من إِن تأمنه بقنطار يؤده إِلَيْك} قَالَ: هَذَا من النَّصَارَى {وَمِنْهُم من أَن تأمنه بِدِينَار لَا يؤدِّه إِلَيْك} قَالَ: هَذَا من الْيَهُود {إِلَّا مَا دمت عَلَيْهِ قَائِما} قَالَ: إِلَّا مَا طلبته واتبعته
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir İkrime'den {وَمن أهل الْكتاب من إِن تأمنه بقنطار يؤده إِلَيْك} “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder” kavli hakkında: “Bu, Hristiyanlardandır”; {وَمِنْهُم من أَن تأمنه بِدِينَار لَا يؤدِّه إِلَيْك} “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen onu sana geri ödemez” kavli hakkında: “Bu, Yahudilerdendir”; {إِلَّا مَا دمت عَلَيْهِ قَائِما} “Meğerki başında dikilip durasın” kavli hakkında da: “Meğerki onu isteyip peşine düşesin” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَمِنْهُم من إِن تأمنه بِدِينَار لَا يؤدِّه إِلَيْك} قَالَ: كَانَت تكون دُيُون لأَصْحَاب مُحَمَّد عَلَيْهِم فَقَالُوا: لَيْسَ علينا سَبِيل فِي أَمْوَال أَصْحَاب مُحَمَّد إِن أمسكناها
İbn Ebî Hâtim el-Hasan'dan {وَمِنْهُم من إِن تأمنه بِدِينَار لَا يؤدِّه إِلَيْك} “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen onu sana geri ödemez” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Muhammed'in ashabının onlarda alacakları olurdu. Onlar da: “Muhammed'in ashabının mallarını alıkoyarsak bundan dolayı bize bir vebal yoktur” derlerdi.
وهم أهل الْكتاب أمروا أَن يؤدوا إِلَى كل مُسلم عَهده
Onlar ise her Müslümana taahhüdünü ödemekle emrolunmuş Kitap ehlidir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَالك بن دِينَار قَالَ: إِنَّمَا سمي الدِّينَار لِأَنَّهُ دين ونار قَالَ: مَعْنَاهُ أَن من أَخذه بِحقِّهِ فَهُوَ دينه وَمن أَخذه بِغَيْر حَقه فَلهُ النَّار
İbn Ebî Hâtim Mâlik b. Dînâr'dan rivayet etti. O şöyle dedi: “Dinar (dînâr) ancak din (dîn) ve nar (nâr / ateş) olduğu için böyle isimlendirilmiştir.” Şöyle dedi: “Bunun anlamı; kim onu hakkıyla alırsa o onun dinidir, kim de onu haksız yere alırsa onun için ateştir.”
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن عَليّ بن أبي طَالب أَنه سُئِلَ عَن الدِّرْهَم لمَ سمي درهما وَعَن الدِّينَار لمَ سمي دِينَارا قَالَ: أما الدِّرْهَم فَكَانَ يُسمى دَارهم وَإِمَّا الدِّينَار فضربته الْمَجُوس فَسُمي دِينَارا
el-Hatîb kendi Târih'inde Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre ona dirheme niçin dirhem, dinara da niçin dinar adı verildiği soruldu. O şöyle dedi: “Dirheme gelince, ona ‘dârhem’ denilirdi. Dinara gelince, onu Mecûsîler basmış ve böylece dinar olarak isimlendirilmiştir.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {إِلَّا مَا دمت عَلَيْهِ قَائِما} قَالَ: مواظباً
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {إِلَّا مَا دمت عَلَيْهِ قَائِما} “Meğerki başında dikilip durasın” kavli hakkında: “Devamlı ısrarla peşinde olasın [demektir]” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {إِلَّا مَا دمت عَلَيْهِ قَائِما} يَقُول: يعْتَرف بأمانته مَا دمت عَلَيْهِ قَائِما على رَأسه فَإِذا قُمْت ثمَّ جِئْت تطلبه كافرك الَّذِي يُؤَدِّي وَالَّذِي يجْحَد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {إِلَّا مَا دمت عَلَيْهِ قَائِما} “Meğerki başında dikilip durasın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Sen onun başında durdukça emaneti itiraf eder. Fakat sen oradan kalkıp sonra onu istemeye geldiğinde, ödeyen de inkâr eden de seni inkâr edip reddeder.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ذَلِك بِأَنَّهُم قَالُوا لَيْسَ علينا فِي الْأُمِّيين سَبِيل} قَالَ: قَالَت الْيَهُود: لَيْسَ علينا فِيمَا أصبْنَا من أَمْوَال الْعَرَب سَبِيل
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den {ذَلِك بِأَنَّهُم قَالُوا لَيْسَ علينا فِي الْأُمِّيين سَبِيل} “Bu, onların: ‘Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur’ demelerindendir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Yahudiler: “Arapların mallarından elde ettiğimiz şeylerde bize hiçbir vebal yoktur” dediler.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: يُقَال لَهُ مَا بالك لَا تُؤدِّي أمانتك فَيَقُول: لَيْسَ علينا حرج فِي أَمْوَال الْعَرَب قد أحلَّها الله لنا
İbn Cerîr es-Süddî'den rivayet etti. O şöyle dedi: Ona: “Sana ne oluyor da emanetini ödemiyorsun?” denilir. O da: “Arapların malları hususunda bize bir vebal yoktur; Allah onları bize helal kılmıştır” der.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما نزلت {وَمن أهل الْكتاب} إِلَى قَوْله {ذَلِك بِأَنَّهُم قَالُوا لَيْسَ علينا فِي الْأُمِّيين سَبِيل} قَالَ النَّبِي ﷺ: كذب أَعدَاء الله مَا من شَيْء كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّة إِلَّا وَهُوَ تَحت قدمي هَاتين إِلَّا الْأَمَانَة فَإِنَّهَا مؤدَّاة إِلَى الْبر والفاجر
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: {وَمن أهل الْكتاب} “Kitap ehlinden...” ayetinden {ذَلِك بِأَنَّهُم قَالُوا لَيْسَ علينا فِي الْأُمِّيين سَبِيل} “Bu, onların: ‘Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur’ demelerindendir” sözüne kadar inince Nebî -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: “Allah'ın düşmanları yalan söylediler. Câhiliye devrinde olan her şey şu iki ayağımın altındadır; emanet hariç. Çünkü o, iyi kimseye de kötü kimseye de [mutlaka] ödenir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن صعصة أَنه سَأَلَ ابْن عَبَّاس فَقَالَ: إِنَّا نصيب فِي الْغَزْو من أَمْوَال أهل الذِّمَّة الدَّجَاجَة وَالشَّاة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Sa‘saa'dan rivayet ettiler; o İbn Abbâs'a soru sorup: “Biz gazvede zimmîlerin mallarından tavuk ve koyun elde ediyoruz” dedi.
قَالَ ابْن عَبَّاس: فتقولون مَاذَا قَالَ: نقُول لَيْسَ علينا فِي ذَلِك من بَأْس
İbn Abbâs: “Peki ne diyorsunuz?” dedi. O: “Bunda bize bir sakınca yoktur diyoruz” dedi.
قَالَ: هَذَا كَمَا قَالَ أهل الْكتاب {لَيْسَ علينا فِي الْأُمِّيين سَبِيل} إِنَّهُم إِذا أدُّوا الْجِزْيَة لم تحلَّ لكم أَمْوَالهم إِلَّا بِطيب أنفسهم
[İbn Abbâs] dedi ki: “Bu, tıpkı Kitap ehlinin {لَيْسَ علينا فِي الْأُمِّيين سَبِيل} ‘Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur’ demesi gibidir. Onlar cizyeyi ödedikleri zaman, kendi gönül rızaları olmaksızın malları size helal olmaz.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي الْآيَة قَالَ: بَايع اليهودَ رجالٌ من الْمُسلمين فِي الْجَاهِلِيَّة فَلَمَّا أَسْلمُوا تقاضوهم ثمن بيوعهم فَقَالُوا: لَيْسَ علينا أَمَانَة وَلَا قَضَاء لكم عندنَا لأنكم تركْتُم دينكُمْ الَّذِي كُنْتُم عَلَيْهِ وَادعوا أَنهم وجدوا ذَلِك فِي كِتَابهمْ فَقَالَ الله {وَيَقُولُونَ على الله الْكَذِب وهم يعلمُونَ}
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Câhiliye devrinde Müslümanlardan bazı adamlar Yahudilerle ticaret yapmışlardı. Müslüman olunca satışlarının bedelini onlardan istediler. Yahudiler: “Bizim size bir emanet borcumuz da yanımızda ödeyeceğimiz bir şey de yoktur; çünkü siz üzerinde bulunduğunuz dininizi terk ettiniz” dediler ve bunu kendi kitaplarında bulduklarını iddia ettiler. Bunun üzerine Allah: {وَيَقُولُونَ على الله الْكَذِب وهم يعلمُونَ} “Ve onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {بلَى من أوفى بعهده وَاتَّقَى} يَقُول: اتَّقى الشّرك {فَإِن الله يحب الْمُتَّقِينَ} يَقُول الَّذين يَتَّقُونَ الشّرك
İbn Cerîr Ali yoluyla İbn Abbâs'tan {بلَى من أوفى بعهده وَاتَّقَى} “Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa...” kavli hakkında: “Şirkten sakınırsa”; {فَإِن الله يحب الْمُتَّقِينَ} “...şüphesiz Allah sakınanları sever” kavli hakkında da: “Şirkten sakınanları [sever]” dediğini rivayet etti.
الْآيَة ٧٧
77. Ayet
أخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من حلف على يَمِين هُوَ فِيهَا فَاجر ليقتطع بهَا مَال امرىء مُسلم لَقِي الله وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَان
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, en-Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şu‘ab'da el-Beyhakî İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiler. O şöyle dedi: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: “Kim Müslüman bir kimsenin malını elinden almak için yalan yere yemin ederse, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkar.”