Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 19. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: من كفر بِالْحَجِّ فَلم ير حجه برا وَلَا تَركه مأثماً

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî, ayet hakkında İbn Abbâs'tan rivayet ettiler. O şöyle dedi: “Haccı inkâr eden, onun yapılmasını bir iyilik, terk edilmesini de bir günah saymayan kimsedir.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما نزلت (وَمن يبتغ غير الْإِسْلَام دينا

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'de Beyhakî, İkrime'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: (وَمن يبتغ غير الْإِسْلَام دينا) [ayeti] indiğinde,

) (آل عمرَان الْآيَة ٨٥) الْآيَة

(Âl-i İmrân, 85. ayet) ayeti,

قَالَت الْيَهُود: فَنحْن مُسلمُونَ

Yahudiler: “Biz de Müslümanlarız” dediler.

فَقَالَ لَهُم النَّبِي ﷺ: إِن الله فرض على الْمُسلمين حج الْبَيْت فَقَالُوا: لم يكْتب علينا

Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Allah Müslümanlara Beyt'i haccetmeyi farz kılmıştır” buyurdu. Onlar da: “Bu bize farz kılınmadı” dediler

وأبوا أَن يحجوا قَالَ الله {وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين}

ve hac yapmaktan kaçındılar. Allah Teâlâ: {وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين} “Kim inkâr ederse bilsin ki şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.” buyurdu.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما نزلت ( {وَمن يبتغ غير الإِسلام دينا} الْآيَة

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İkrime'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: {وَمن يبتغ غير الإِسلام دينا} “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa...” ayeti indiğinde,

قَالَت الْملَل: نَحن الْمُسلمُونَ

[diğer] din mensupları: “Müslümanlar biziz” dediler.

فَأنْزل الله {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت من اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين} فحج الْمُسلمُونَ وَقعد الْكفَّار

Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت من اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين} “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse bilsin ki şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.” [ayetini] indirdi. Bunun üzerine Müslümanlar hacca gitti, kâfirler ise geri durdu.

وَأخرج عبد بن حميد وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن مُجَاهِد قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة (وَمن يبتغ غير الْإِسْلَام دينا) الْآيَة

Abd b. Humeyd ve es-Sünen'de Beyhakî, Mücâhid'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: (وَمن يبتغ غير الْإِسْلَام دينا) ayeti indiğinde,

قَالَ أهل الْملَل كلهم: نَحن مُسلمُونَ

bütün dinlerin mensupları: “Biz Müslümanız” dediler.

فَأنْزل الله {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت} قَالَ: يَعْنِي على الْمُسلمين

Bunun üzerine Allah: {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت} “Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” [ayetini] indirdi. [Mücâhid]: “Yani Müslümanlar üzerine” dedi.

حج الْمُسلمُونَ وَترك الْمُشْركُونَ

Müslümanlar hac yaptı, müşrikler ise terk etti.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك قَالَ: لما نزلت آيَة الْحَج {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت} الْآيَة جمع رَسُول الله ﷺ أهل الْملَل

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan rivayet ettiler. O şöyle dedi: Hac ayeti olan {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت} “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [diğer] din mensuplarını topladı;

مُشْركي الْعَرَب وَالنَّصَارَى وَالْيَهُود وَالْمَجُوس وَالصَّابِئِينَ فَقَالَ: إِن الله فرض عَلَيْكُم الْحَج فحجوا الْبَيْت

Arap müşriklerini, Hristiyanları, Yahudileri, Mecusileri ve Sâbiîleri... Ve şöyle buyurdu: “Allah size haccı farz kılmıştır, artık Beyt'i hacc针edin.”

فَلم يقبله إِلَّا الْمُسلمُونَ وكفرت بِهِ خمس

Bunu Müslümanlardan başkası kabul etmedi ve beş

ملل

din onu inkâr etti.

قَالُوا: لَا نؤمن بِهِ وَلَا نصلي إِلَيْهِ وَلَا نستقبله

Şöyle dediler: “Biz ona inanmıyoruz, ona doğru namaz kılmıyoruz ve ona yönelmiyoruz.”

فَأنْزل الله {وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين}

Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين} “Kim inkâr ederse bilsin ki şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.” [ayetini] indirdi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي دَاوُد نفيع قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت من اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين} فَقَامَ رجل من هُذَيْل فَقَالَ: يَا رَسُول الله من تَركه كفر قَالَ: من تَركه لَا يخَاف عُقُوبَته وَمن حج لَا يَرْجُو ثَوَابه فَهُوَ ذَاك

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Ebû Dâvûd Nüfey'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت من اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلا وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين} “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse bilsin ki şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.” [ayetini okudu]. Bunun üzerine Hüzeyl kabilesinden bir adam kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü, onu terk eden kâfir mi olur?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Onu terk edip cezasından korkmayan, hac edip de sevabını ummayan kimse işte odur” buyurdu.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ فِي قَول الله {وَمن كفر} قَالَ: من كفر بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Ömer yoluyla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah'ın: {وَمن كفر} “Kim inkâr ederse” kavli hakkında rivayet ettiler. O şöyle buyurdu: “Kim Allah'ı ve ahiret gününü inkâr ederse.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد أَنه سُئِلَ عَن قَول الله {وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين} مَا هَذَا الْكفْر قَالَ: من كفر بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den rivayet ettiler; ona Allah Teâlâ'nın: {وَمن كفر فَإِن الله غَنِي عَن الْعَالمين} “Kim inkâr ederse bilsin ki şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.” kavlindeki “Bu küfür nedir?” diye soruldu. O: “Kim Allah'ı ve ahiret gününü inkâr ederse [odur]” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن عَطاء بن أبي رَبَاح فِي الْآيَة قَالَ: من كفر بِالْبَيْتِ

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Atâ b. Ebî Rebâh'tan bu ayet hakkında rivayet ettiler. O: “Beyt'i inkâr eden kimsedir” dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد أَنه سُئِلَ عَن ذَلِك فَقَرَأَ {إِن أول بَيت وضع للنَّاس} إِلَى قَوْله {سَبِيلا} ثمَّ قَالَ: من كفر بِهَذِهِ الْآيَات

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etti: Ona bundan sorulduğunda {إِن أول بَيت وضع للنَّاس} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev...” [ayetinden] {سَبِيلا} “...yoluna [gücü yetenlerin]” sözüne kadar okudu, sonra: “Kim bu ayetleri inkâr ederse” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود فِي الْآيَة قَالَ: وَمن كفر فَلم يُؤمن فَهُوَ الْكَافِر

İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan bu ayet hakkında rivayet etti. O şöyle dedi: “Kim inkâr eder ve iman etmezse, işte kâfir odur.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لَو كَانَ لي جَار مُوسر ثمَّ مَاتَ وَلم يحجَّ لم أصلِّ عَلَيْهِ

İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti. O şöyle dedi: “Zengin bir komşum olsaydı ve hacca gitmeden ölseydi, onun cenaze namazını kılmazdım.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْأَعْمَش أَنه قَرَأَ {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت} بِكَسْر الْحَاء

Abd b. Humeyd, A'meş'ten rivayet etti: O, {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت} “Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” [ifadesini] hâ harfinin kesresiyle (hicce'l-beyt şeklinde) okumuştur.

وَأخرج عَن عَاصِم بن أبي النجُود {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت} بِنصب الْحَاء

Âsım b. Ebi'n-Nücûd'dan da {وَللَّه على النَّاس حجُّ الْبَيْت} “Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” [ifadesini] hâ harfinin fethasıyla (hacce'l-beyt şeklinde) okuduğu rivayet edilmiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس أَن الْأَقْرَع بن حَابِس سَأَلَ النَّبِي ﷺ الْحَج فِي كل سنة

İbn Ebî Şeybe ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler: el-Akra' b. Hâbis, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Hac her sene midir,

أَو مرّة وَاحِدَة قَالَ: لَا

yoksa bir defa mıdır?” diye sordu. O: “Hayır,

بل مرّة وَاحِدَة فَمن زَاد فتطوّع

bilakis bir defadır; kim artırırsa bu nafiledir” buyurdu.

الْآيَات ٩٨ - ١٠١

98 - 101. Ayetler

أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن زيد بن أسلم قَالَ: مر شَاس بن قيس وَكَانَ شَيخا قد عسا فِي الْجَاهِلِيَّة عَظِيم الْكفْر شَدِيد الضغن على الْمُسلمين شَدِيد الْحَسَد لَهُم على نفر من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ من الْأَوْس والخزرج فِي مجْلِس قد جمعهم يتحدثون فِيهِ فَغَاظَهُ مَا رأى من ألفتهم وجماعتهم وَصَلَاح ذَات بَينهم على الْإِسْلَام بعد الَّذِي كَانَ بَينهم من الْعَدَاوَة فِي الْجَاهِلِيَّة فَقَالَ: قد اجْتمع مَلأ بني قيلة بِهَذِهِ الْبِلَاد

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: Câhiliye döneminde yaşlanmış, inkârı büyük, Müslümanlara karşı son derece kin ve kıskançlık besleyen yaşlı bir adam olan Şâs b. Kays; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Evs ve Hazrec kabilelerine mensup ashabından bir grubun bir mecliste toplanıp sohbet ettikleri yerin yanından geçti. Câhiliyede aralarında bulunan düşmanlıktan sonra İslâm sayesinde kaynaşmalarını, birlikteliklerini ve aralarındaki düzeni görünce öfkelendi ve: “Kayle oğullarının ileri gelenleri bu beldede bir araya gelmişler!

وَالله مَا لنا مَعَهم إِذا اجْتمع ملؤهم بهَا من قَرَار فَأمر فَتى شَابًّا مَعَه من يهود فَقَالَ: اعمد إِلَيْهِم فاجلس مَعَهم ثمَّ ذكرهم يَوْم بُعَاث وَمَا كَانَ قبله وأنشدهم بعض مَا كَانُوا تقاولوا فِيهِ من الْأَشْعَار

Vallahi onların ileri gelenleri burada toplandığı takdirde bizim onlarla birlikte tutunacak yerimiz kalmaz” dedi. Yanındaki Yahudi bir gence emredip şöyle dedi: “Onların yanına git, yanlarına otur; sonra onlara Buâs gününü ve öncesinde olanları hatırlatıp o gün birbirlerine söyledikleri şiirlerden bazılarını onlara oku.”

وَكَانَ يَوْم بُعَاث يَوْمًا اقْتتلَتْ فِيهِ الْأَوْس والخزرج وَكَانَ الظفر فِيهِ لِلْأَوْسِ على الْخَزْرَج

Buâs günü, Evs ile Hazrec'in savaştığı ve zaferin Hazrec'e karşı Evs'in olduğu bir gündü.

فَفعل فَتكلم الْقَوْم عِنْد ذَلِك وَتَنَازَعُوا وَتَفَاخَرُوا حَتَّى توَاثب رجلَانِ من الْحَيَّيْنِ على الركب أَوْس بن قيظي أحد بني حَارِثَة من الْأَوْس وجبار بن صَخْر أحد بني سَلمَة من الْخَزْرَج فَتَقَاوَلَا ثمَّ قَالَ أَحدهمَا لصَاحبه: إِن شِئْتُم - وَالله - رددناها الْآن جَذَعَة

[Genç] bunu yaptı. Bunun üzerine topluluk konuşmaya başladı, çekiştiler ve övündüler; hatta iki kabileden diz üstü çökmüş vaziyetteki iki adam birbirine sıçradı: Evs'in Hârise oğullarından biri olan Evs b. Kayzî ile Hazrec'in Selime oğullarından biri olan Cebbâr b. Sahr. Birbirlerine laf attılar, sonra biri diğerine: “Vallahi dilerseniz o savaşı şimdi yeniden alevlendiririz!” dedi.

وَغَضب الْفَرِيقَانِ جَمِيعًا وَقَالُوا: قد فعلنَا

İki taraf da öfkelendi ve: “Bunu yaparız!” dediler.

السِّلَاح السِّلَاح

“Silah başına! Silah başına!”

مَوْعدكُمْ الظَّاهِرَة وَالظَّاهِرَة الْحرَّة

“Buluşma yeriniz Zâhire'dir.” -Zâhire, Harre'dir.-

فَخَرجُوا إِلَيْهَا وانضمت الْأَوْس بَعْضهَا إِلَى بعض والخزرج بَعْضهَا إِلَى بعض على دَعوَاهُم الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّة

Oraya çıktılar; Evs kendi içinde, Hazrec de kendi içinde Câhiliyede bulundukları çağrıları üzere bir araya geldi.

فَبلغ ذَلِك رَسُول الله ﷺ فَخرج إِلَيْهِم فِيمَن مَعَه من الْمُهَاجِرين من

Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı. Ashabından

أَصْحَابه حَتَّى جَاءَهُم فَقَالَ: يَا معشر الْمُسلمين الله الله

yanında bulunan Muhacirlerle birlikte çıkıp yanlarına vardı ve şöyle buyurdu: “Ey Müslümanlar topluluğu! Allah'tan korkun, Allah'tan korkun!

أَبِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّة وَأَنا بَين أظْهركُم بعد إِذْ هدَاكُمْ الله إِلَى الْإِسْلَام وأكرمكم بِهِ وَقطع بِهِ عَنْكُم أَمر الْجَاهِلِيَّة واستنقذكم بِهِ من الْكفْر وَألف بِهِ بَيْنكُم ترجعون إِلَى مَا كُنْتُم عَلَيْهِ كفَّارًا فَعرف الْقَوْم أَنَّهَا نزغة من الشَّيْطَان وَكيد من عدوه لَهُم

Allah sizi İslâm'a ilettikten, onunla şereflendirdikten, Câhiliye davasını sizden kesip attıktan, sizi inkârdan kurtardıktan ve aranızda sevgi bağı kurduktan sonra; ben aranızdayken yine Câhiliye davası mı güdüyorsunuz? Eski kâfirlik durumunuza mı dönüyorsunuz?” Bunun üzerine topluluk bunun şeytandan bir fitne ve düşmanlarının kendilerine kurduğu bir tuzak olduğunu anladı.

فَألْقوا السِّلَاح وَبكوا وَعَانَقَ الرِّجَال بَعضهم بَعْضًا ثمَّ انصرفوا مَعَ رَسُول الله ﷺ سَامِعين مُطِيعِينَ قد أطفأ الله عَنْهُم كيد عَدو الله شَاس وَأنزل الله فِي شَأْن شَاس بن قيس وَمَا صنع {قل يَا أهل الْكتاب لمَ تكفرون بآيَات الله وَالله شَهِيد على مَا تَعْمَلُونَ} إِلَى قَوْله {وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} وَأنزل فِي أَوْس بن قيظي وجبار ابْن صَخْر وَمن كَانَ مَعَهُمَا من قومهما الَّذين صَنَعُوا مَا صَنَعُوا {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا فريقاً من الَّذين أُوتُوا الْكتاب يردوكم بعد إيمَانكُمْ كَافِرين} إِلَى قَوْله {وَأُولَئِكَ لَهُم عَذَاب عَظِيم}

Silahları bıraktılar, ağladılar ve birbirlerine sarıldılar. Sonra Allah'ın düşmanı Şâs'ın tuzağını Allah onlardan bertaraf etmiş olarak işitmiş ve itaat etmiş vaziyette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte geri döndüler. Allah Teâlâ, Şâs b. Kays ve yaptığı şey hakkında {قل يَا أهل الْكتاب لمَ تكفرون بآيَات الله وَالله شَهِيد على مَا تَعْمَلُونَ} “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?'” [ayetinden] {وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} “...Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” kavline kadar indirdi. Evs b. Kayzî, Cebbâr b. Sahr ve kavimlerinden o yaptıklarını yapanlar hakkında da {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا فريقاً من الَّذين أُوتُوا الْكتاب يردوكم بعد إيمَانكُمْ كَافِرين} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak döndürürler.” [ayetinden] {وَأُولَئِكَ لَهُم عَذَاب عَظِيم} “...işte onlar için büyük bir azap vardır.” kavline kadar indirdi.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ من طَرِيق أبي نعيم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَت الْأَوْس والخزرج فِي الْجَاهِلِيَّة بَينهم شَرّ فَبَيْنَمَا هم يَوْمًا جُلُوس ذكرُوا مَا بَينهم حَتَّى غضبوا وَقَامَ بَعضهم إِلَى بعض بِالسِّلَاحِ فَأتى النَّبِي ﷺ فَذكر لَهُ ذَلِك فَركب إِلَيْهِم

Feryâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, Ebû Nuaym yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiler. O şöyle dedi: Câhiliyede Evs ve Hazrec arasında düşmanlık vardı. Bir gün otururken aralarındaki şeyleri hatırladılar, öyle ki öfkelendiler ve birbirlerine karşı silaha sarıldılar. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelinip bu durum kendisine bildirildi; o da binitine binip onların yanına gitti.

فَنزلت {وَكَيف تكفرون} الْآيَة

Bunun üzerine: {وَكَيف تكفرون} “Nasıl inkâr edersiniz...” ayeti

والآيتان بعْدهَا

ve bundan sonraki iki ayet indi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: كَانَ بَين هذَيْن الْحَيَّيْنِ من الْأَوْس والخزرج قتال فِي الْجَاهِلِيَّة فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَام اصْطَلحُوا وَألف الله بَين قُلُوبهم فَجَلَسَ يَهُودِيّ فِي مجْلِس فِيهِ نفر من الْأَوْس والخزرج فَأَنْشد شعرًا قَالَه أحد الْحَيَّيْنِ فِي حربهم فكأنهم دخلهم من ذَلِك فَقَالَ الْآخرُونَ: قد قَالَ شَاعِرنَا كَذَا وَكَذَا

İbnü'l-Münzir, İkrime'den rivayet etti. O şöyle dedi: Câhiliyede Evs ve Hazrec kabileleri arasında savaş vardı. İslâm gelince barıştılar ve Allah kalplerini birbirine kaynaştırdı. Bir Yahudi, Evs ve Hazrec'den bir grubun bulunduğu bir meclise oturup savaşları sırasında iki kabileden birinin söylediği bir şiiri okudu. Sanki bundan dolayı etkilendiler; diğerleri de: “Bizim şairimiz de şöyle şöyle demiştir” dediler.

فَاجْتمعُوا وَأخذُوا السِّلَاح وَاصْطَفُّوا لِلْقِتَالِ فَنزلت هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا فريقاً من الَّذين أُوتُوا الْكتاب} إِلَى قَوْله {لَعَلَّكُمْ تهتدون} فجَاء النَّبِي ﷺ حَتَّى قَامَ بَين الصفين فقرأهن وَرفع صَوته فَلَمَّا سمعُوا صَوت رَسُول الله ﷺ بِالْقُرْآنِ أَنْصتُوا لَهُ وَجعلُوا يَسْتَمِعُون فَلَمَّا فرغ ألقوا السِّلَاح وَعَانَقَ بَعضهم بَعْضًا وجثوا يَبْكُونَ

Toplanıp silahları aldılar ve savaşmak üzere saf tuttular. Bunun üzerine şu ayet indi: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا فريقاً من الَّذين أُوتُوا الْكتاب} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız...” [ayetinden] {لَعَلَّكُمْ تهتدون} “...umulur ki doğru yolu bulursunuz.” kavline kadar. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem gelip iki saf arasında durdu, bu ayetleri okudu ve sesini yükseltti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sesini Kur'an ile işitince ona kulak verdiler ve dinlemeye başladılar. [Nebi] bitirince silahları attılar, birbirlerine sarıldılar ve diz çöküp ağlamaya başladılar.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ جماع قبائل الْأَنْصَار بطنين: الْأَوْس والخزرج وَكَانَ بَينهمَا فِي الْجَاهِلِيَّة حَرْب وَدِمَاء وَشَنَآن حَتَّى منّ الله عَلَيْهِم بِالْإِسْلَامِ وبالنبي ﷺ فأطفأ الله الْحَرْب الَّتِي كَانَت بَينهم وألَّف بَينهم

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: Ensar kabilelerinin bütünü iki koldan ibaretti: Evs ve Hazrec. Câhiliye döneminde aralarında savaş, kan davaları ve düşmanlık vardı. Nihayet Allah onlara İslâm'ı ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i lütfetti de aralarındaki savaşı söndürdü ve onları birbirine kaynaştırdı.

بِالْإِسْلَامِ

İslâm ile [birbirine kaynaştırdı].

فَبينا رجل من الْأَوْس وَرجل من الْخَزْرَج قاعدان يتحادثان ومعهما يَهُودِيّ جَالس فَلم يزل يذكرهما بأيامهم والعداوة الَّتِي كَانَت بَينهم حَتَّى اسْتَبَّا ثمَّ اقتتلا فَنَادَى هَذَا قومه وَهَذَا قومه فَخَرجُوا بِالسِّلَاحِ وصفَّ بَعضهم لبَعض فجَاء رَسُول الله ﷺ فَلم يزل يمشي بَينهم إِلَى هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء ليسكنهم حَتَّى رجعُوا

Evs'ten bir adam ile Hazrec'ten bir adam oturmuş konuşurken yanlarında bir Yahudi de oturuyordu. Aralarındaki [eski savaş] günlerini ve aralarındaki düşmanlığı onlara hatırlatıp durdu; nihayet birbirlerine sövdüler, sonra da kavgaya tutuştular. Biri kendi kavmini, diğeri de kendi kavmini yardıma çağırdı. Silahlarıyla çıktılar ve birbirlerine karşı saf tuttular. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi; onları teskin etmek için aralarında şunlara ve bunlara doğru gidip gelmeye devam etti, nihayet [yerlerine] döndüler.

فَأنْزل الله فِي ذَلِك الْقُرْآن {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا فريقاً من الَّذين أُوتُوا الْكتاب يردوكم بعد إيمَانكُمْ كَافِرين}

Bunun üzerine Allah bu konuda Kur'an'ı indirdi: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا فريقاً من الَّذين أُوتُوا الْكتاب يردوكم بعد إيمَانكُمْ كَافِرين} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi inkârcılara döndürürler.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي ثَعْلَبَة بن غنمة الْأنْصَارِيّ وَكَانَ بَينه وَبَين أنَاس من الْأَنْصَار كَلَام فَمشى بَينهم يَهُودِيّ من قينقاع فَحمل بَعضهم على بعض حَتَّى هَمت الطائفتان من الْأَوْس والخزرج أَن يحملوا السِّلَاح فيقاتلوا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: [Bu ayet] Ensar'dan Sa'lebe b. Ganeme hakkında indi. Onunla Ensar'dan birtakım insanlar arasında bir tartışma olmuştu. Kaynukâ'dan bir Yahudi aralarına girip birbirlerini kışkırttı; öyle ki Evs ve Hazrec'den iki grup silaha sarılıp savaşmaya yeltendi.

فَأنْزل الله {إِن تطيعوا فريقاً من الَّذين أُوتُوا الْكتاب يردوكم بعد إيمَانكُمْ كَافِرين} يَقُول: إِن حملتم السِّلَاح فاقتتلتم كَفرْتُمْ

Bunun üzerine Allah: {إِن تطيعوا فريقاً من الَّذين أُوتُوا الْكتاب يردوكم بعد إيمَانكُمْ كَافِرين} “Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi inkârcılara döndürürler” [ayetini] indirdi. Şöyle buyurmaktadır: Silaha sarılıp savaşırsanız kâfir olursunuz.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {لمَ تصدُّونَ عَن سَبِيل الله} الْآيَة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: {لمَ تصدُّونَ عَن سَبِيل الله} “Niçin Allah yolundan menediyorsunuz...” ayeti hakkında rivayet ettiler.

قَالَ: كَانُوا إِذا سَأَلَهُمْ أحد هَل تَجِدُونَ مُحَمَّدًا قَالُوا: لَا

O şöyle dedi: Biri onlara: “Muhammed'i [kitaplarınızda] buluyor musunuz?” diye sorduğunda: “Hayır” derlerdi.

فصدوا النَّاس عَنهُ وبغوا

Böylece insanları ondan menettiler ve haksızlık ettiler.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة يَقُول: لم تصدُّونَ عَن الْإِسْلَام وَعَن نَبِي الله من آمن بِاللَّه وَأَنْتُم شُهَدَاء فِيمَا تقرأون من كتاب الله: أَن مُحَمَّدًا رَسُول الله وَأَن الْإِسْلَام دين الله الَّذِي لَا يقبل غَيره وَلَا يَجْزِي إِلَّا بِهِ يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم فِي التَّوْرَاة والإِنجيل

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet ettiler. O, bu ayet hakkında şöyle dedi: Allah'ın kitabından okuduğunuz şeyler hususunda Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna ve İslâm'ın, Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği ve ancak onunla karşılık vereceği dini olduğuna şahit olduğunuz halde Allah'a iman eden kimseyi ne diye İslâm'dan ve Allah'ın Peygamberinden menediyorsunuz? Onu yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulmaktadırlar.

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {يَا أهل الْكتاب لم تصدُّونَ} قَالَ: هم الْيَهُود وَالنَّصَارَى

İbn Cerîr, Hasan'dan: {يَا أهل الْكتاب لم تصدُّونَ} “Ey kitap ehli! Niçin menediyorsunuz...” kavli hakkında rivayet etti. O şöyle dedi: Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır.

نَهَاهُم أَن يصدوا الْمُسلمين عَن سَبِيل الله ويريدون أَن يعدلُوا النَّاس إِلَى الضَّلَالَة

Müslümanları Allah yolundan menedip insanları sapıklığa çevirmek istemelerinden onları nehyetti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا فريقاً} الْآيَة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا فريقاً} “Ey iman edenler! [Kendilerine kitap verilenlerden] bir gruba uyarsanız...” ayeti hakkında rivayet ettiler.

قد تقدم الله إِلَيْكُم فيهم كَمَا تَسْمَعُونَ وحذروكموهم وأنبأكم بضلالتهم فَلَا تَأْمَنُوهُمْ على دينكُمْ وَلَا تنصحوهم على أَنفسكُم فَإِنَّهُم الْأَعْدَاء الحسدة الضلال

[Katâde şöyle dedi:] İşittiğiniz gibi Allah onlar hakkında sizi önceden uyarmış, sizi onlardan sakındırmış ve sapıklıklarını size bildirmiştir. Artık dininiz konusunda onlara güvenmeyin ve kendinize karşı onlara sır vermeyin; çünkü onlar düşman, hasetçi ve sapkındırlar.

كَيفَ تأمنون قوما كفرُوا بِكِتَابِهِمْ وَقتلُوا رسلهم وتحيروا فِي دينهم وعجزوا عَن أنفسهم أُولَئِكَ - وَالله - أهل التُّهْمَة والعداوة

Kendi kitaplarını inkâr eden, peygamberlerini öldüren, dinlerinde şaşkınlığa düşen ve kendilerine bile güç yetiremeyen bir topluluğa nasıl güvenirsiniz? Vallahi onlar şüphe ve düşmanlık ehlidirler.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَكَيف تكفرون وَأَنْتُم تتلى عَلَيْكُم آيَات الله وَفِيكُمْ رَسُوله}

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: {وَكَيف تكفرون وَأَنْتُم تتلى عَلَيْكُم آيَات الله وَفِيكُمْ رَسُوله} “Allah'ın ayetleri size okunup dururken ve O'nun Resûlü de aranızdayken nasıl inkâr edersiniz?” kavli hakkında rivayet ettiler.

قَالَ: علمَان بينان: نَبِي الله وَكتاب الله فَأَما نَبِي الله فَمضى ﵊

O şöyle dedi: [Bunlar] apaçık iki alamettir: Allah'ın Peygamberi ve Allah'ın Kitabı. Allah'ın Peygamberi aleyhisselâm vefat etti gitti.

وَأما كتاب الله فأبقاه الله بَين أظْهركُم رَحْمَة من الله ونعمة

Allah'ın Kitabı'nı ise Allah, bir rahmet ve nimet olarak aranızda baki kıldı.

فِيهِ حَلَاله وَحَرَامه ومعصيته

Onda O'nun helali, haramı ve [yasakladığı] günahı vardır.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَمن يعتصم بِاللَّه} قَالَ: يُؤمن بِاللَّه

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den: {وَمن يعتصم بِاللَّه} “Kim Allah'a sarılırsa...” kavli hakkında rivayet ettiler. O: “Allah'a iman ederse [demektir]” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: الِاعْتِصَام بِاللَّه الثِّقَة بِهِ

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiler. O şöyle dedi: Allah'a sarılmak (i'tisâm billâh), O'na güvenmektir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع رفع الحَدِيث إِلَى النَّبِي ﷺ أَنه قَالَ: إِن الله قضى على نَفسه أَنه من آمن بِهِ هداه وَمن وثق بِهِ أَنْجَاهُ

İbn Ebî Hâtim, er-Rebî'den rivayet etti; o hadisi Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfu olarak ulaştırdı; [Nebi] şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah kendi üzerine şunu takdir etti: Kim O'na iman ederse onu hidayete erdirir, kim O'na güvenirse onu kurtarır.”

قَالَ الرّبيع: وتصديق ذَلِك فِي كتاب الله {وَمن يعتصم بِاللَّه فقد هدي إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم}

er-Rebî' dedi ki: Bunun doğrulanması Allah'ın Kitabı'nda [şöyledir]: {وَمن يعتصم بِاللَّه فقد هدي إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “Kim Allah'a sarılırsa kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir.”

وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق الرّبيع عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: إِن الله قضى على نَفسه أَنه من آمن بِهِ هداه وَمن توكل عَلَيْهِ كَفاهُ وَمن أقْرضهُ جزاه وَمن وثق بِهِ أَنْجَاهُ وَمن دَعَاهُ اسْتَجَابَ لَهُ بعد أَن يستجيب لله

Abd b. Humeyd, er-Rebî' yoluyla Ebü'l-Âliye'den rivayet etti. O şöyle dedi: Şüphesiz Allah kendi üzerine şunu takdir etti: Kim O'na iman ederse onu hidayete erdirir, kim O'na tevekkül ederse ona yeter, kim O'na borç verirse onu mükâfatlandırır, kim O'na güvenirse onu kurtarır ve kim Allah'a icabet ettikten sonra O'na dua ederse duasına icabet eder.

قَالَ الرّبيع: وتصديق ذَلِك فِي كتاب الله (وَمن يُؤمن بِاللَّه يهد قلبه) (التغابن الْآيَة ١١) (وَمن يتوكل على الله فَهُوَ حَسبه إِن الله بَالغ أمره) (الطَّلَاق الْآيَة ٣) (وَمن يقْرض الله قرضا حسنا يضاعفه لَهُ) {وَمن يعتصم بِاللَّه فقد هدي إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} {وَإِذا سَأَلَك عبَادي عني فَإِنِّي قريب أُجِيب دَعْوَة الداع إِذا دعان فليستجيبوا لي} الْبَقَرَة الْآيَة ١٨٦

er-Rebî' dedi ki: Bunun doğrulanması Allah'ın Kitabı'nda [şöyledir]: (وَمن يُؤمن بِاللَّه يهد قلبه) (et-Tegâbün, ayet 11) (وَمن يتوكل على الله فَهُوَ حَسبه إِن الله بَالغ أمره) (et-Talâk, ayet 3) (وَمن يقْرض الله قرضا حسنا يضاعفه لَهُ) {وَمن يعتصم بِاللَّه فقد هدي إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “Kim Allah'a sarılırsa kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir.” {وَإِذا سَأَلَك عبَادي عني فَإِنِّي قريب أُجِيب دَعْوَة الداع إِذا دعان فليستجيبوا لي} “Kullarım sana beni sorduklarında [söyle]: Şüphesiz ben yakınım; bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim. O halde onlar da benim davetime icabet etsinler...” (el-Bakara, ayet 186).

وَأخرج تَمام فِي فَوَائده عَن كَعْب بن مَالك قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أوحى الله إِلَى دَاوُد: يَا دَاوُد مَا من عبد يعتصم بِي دون خلقي أعرف ذَلِك من نِيَّته فتكيده السَّمَوَات بِمن فِيهَا إِلَّا جعلت لَهُ من بَين ذَلِك مخرجا وَمَا من عبد يعتصم بمخلوق دوني أعرف مِنْهُ نِيَّته إِلَّا قطعت أَسبَاب السَّمَاء من بَين يَدَيْهِ وأسخت الْهَوَاء من تَحت قَدَمَيْهِ

Temmâm “el-Fevâid”inde Kâ'b b. Mâlik'ten rivayet etti. O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah, Dâvûd'a şöyle vahyetti: Ey Dâvûd! Yaratıklarımdan hiçbirine değil de yalnızca bana sarılan ve niyetinden bunu bildiğim hiçbir kul yoktur ki, gökler ve içindekiler ona tuzak kursun da ben ona bunlar arasından bir çıkış yolu kılmayayım. Benden başkasına, bir yaratılmışa sarılan ve niyetinden bunu bildiğim hiçbir kul da yoktur ki, göğün sebeplerini önünden kesmeyeyim ve havayı ayaklarının altından batırmayayım.”

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَتعقبه الذَّهَبِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من طلب مَا عِنْد الله كَانَت السَّمَاء ظلاله وَالْأَرْض فرَاشه لم يهتم بِشَيْء

Hâkim rivayet edip sahihledi, Zehebî ise onu ta'kib etti (eleştirdi); İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim Allah katındakini isterse gökyüzü onun gölgeliği, yeryüzü onun döşeği olur; hiçbir şeyi dert etmez

من أَمر الدُّنْيَا فَهُوَ لَا يزرع الزَّرْع وَهُوَ يَأْكُل الْخبز وَلَا يغْرس الشّجر وَيَأْكُل الثِّمَار توكّلاً على الله وَطلب مرضاته فضمن الله السَّمَوَات وَالْأَرْض رزقه فهم يتعبون فِيهِ ويأتون بِهِ حَلَالا ويستوفي هُوَ رزقه بِغَيْر حِسَاب حَتَّى أَتَاهُ الْيَقِين

dünya işinden... O ekin ekmez ama ekmek yer, ağaç dikmez ama Allah'a tevekkülünden ve O'nun rızasını aramasından ötürü meyve yer. Böylece Allah gökleri ve yeri onun rızkına kefil kılmıştır; onlar bu uğurda yorulurlar ve onu helal olarak getirirler, o da kendisine ölüm gelinceye kadar rızkını hesapsızca eksiksiz alır.”

قَالَ الْحَاكِم: صَحِيح

Hâkim: “Sahih[tir]” dedi.

قَالَ الذَّهَبِيّ: بل مُنكر أَو مَوْضُوع فِيهِ عَمْرو بن بكر السكْسكِي مُتَّهم عِنْد ابْن حبَان وَابْنه إِبْرَاهِيم

Zehebî dedi ki: “Bilakis münker veya mevzudur; senedinde Amr b. Bekr es-Seksikî vardır, o İbn Hibbân katında itham edilmiştir, oğlu İbrâhim de [öyledir].”

قَالَ الدَّارَقُطْنِيّ: مَتْرُوك

Dârekutnî: “Metruktür” dedi.

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن معقل بن يسَار قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَقُول ربكُم: يَا ابْن آدم تفرغ لعبادتي أملأ قَلْبك غنى وَأَمْلَأُ يَديك رزقا

Hâkim rivayet edip sahihledi; Ma'kıl b. Yesâr'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Rabbiniz buyuruyor ki: Ey Âdemoğlu! Kendini ibadetime ver ki kalbini zenginlikle, iki elini de rızıkla doldurayım.

يَا ابْن أَدَم لَا تبَاعد مني فأملأ قَلْبك فَقَرَأَ واملأ يَديك شغلا

Ey Âdemoğlu! Benden uzaklaşma; yoksa kalbini fakirlikle, iki elini de meşguliyetle doldururum.”

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: أوحى الله إِلَى دَاوُد: مَا من عبد يعتصم بِي دون خلقي وتكيده السَّمَوَات وَالْأَرْض إِلَّا جعلت لَهُ من ذَلِك مخرجا وَمَا من عبد يعتصم بمخلوق دوني إِلَّا قطعت أَسبَاب السَّمَاء بَين يَدَيْهِ وأسخت الأَرْض من تَحت قَدَمَيْهِ

Hakîm et-Tirmizî, Zührî'den rivayet etti. O şöyle dedi: Allah, Dâvûd'a şöyle vahyetti: “Yaratıklarımdan hiçbirine değil de yalnızca bana sarılan hiçbir kul yoktur ki, gökler ve yer ona tuzak kursun da ben ona bundan bir çıkış yolu kılmayayım. Benden başkasına, bir yaratılmışa sarılan hiçbir kul da yoktur ki, göğün sebeplerini önünden kesmeyeyim ve yeri ayaklarının altından batırmayayım.”

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من جعل الهموم هما وَاحِدًا كَفاهُ الله مَا أهمه من أَمر الدُّنْيَا وَالْآخِرَة وَمن تشاعبت بِهِ الهموم لم يبالِ الله فِي أَي أَوديَة الدُّنْيَا هلك

Hâkim rivayet edip sahihledi; İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim bütün kaygılarını tek bir kaygı yaparsa Allah onun dünya ve ahiret işlerinden kendisine dert olan şeylere kâfi gelir. Kimin de kaygıları dallanıp budaklanırsa Allah onun dünyanın hangi vadisinde helak olduğuna aldırmaz.”

الْآيَة ١٠٢

102. Ayet

أخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَعبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي النَّاسِخ وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {اتَّقوا الله حق تُقَاته} قَالَ: أَن يطاع فَلَا

İbnü'l-Mübârek “ez-Zühd”de, Abdürrezzâk, Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nâsih'te en-Nehhâs, Taberânî, Hâkim -sahihleyerek- ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan: {اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının...” kavli hakkında rivayet ettiler. O şöyle dedi: O'na itaat edilip

يعْصى وَيذكر فَلَا ينسى ويشكر فَلَا يكفر

isyan edilmemesi, hatırlanıp unutulmaması ve şükredilip nankörlük edilmemesidir.

واخرج الحكم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه من وَجه آخر عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ {اتَّقوا الله حق تُقَاته} أَن يطاع فَلَا يعْصى وَيذكر فَلَا ينسى

Hâkim -sahihleyerek- ve İbn Merdûye başka bir yoldan İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “{اتَّقوا الله حق تُقَاته} ‘Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının’ [ifadesi], O'na itaat edilip isyan edilmemesi, hatırlanıp unutulmamasıdır.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة {اتَّقوا الله حق تُقَاته} قَالَ: أَن يطاع فَلَا يعْصى وان يذكر فَلَا ينسى

Abd b. Humeyd, İkrime'den: {اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” kavli hakkında rivayet etti. O: “O'na itaat edilip isyan edilmemesi ve hatırlanıp unutulmamasıdır” dedi.

قَالَ عِكْرِمَة: قَالَ ابْن عَبَّاس: فشق ذَلِك على الْمُسلمين فَأنْزل الله بعد ذَلِك (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم) (التغابن الْآيَة ١٦)

İkrime dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Bu durum Müslümanlara ağır geldi, bunun üzerine Allah bundan sonra: (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم) (et-Tegâbün, ayet 16) [ayetini] indirdi.

وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {اتَّقوا الله حق تُقَاته} أَن يطاع فَلَا يعْصى

İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: {اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” kavli hakkında rivayet etti: “O'na itaat edilip isyan edilmemesidir.

فَلم يستطيعوا قَالَ الله (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم)

[Müslümanlar] buna güç yetiremediler; [bunun üzerine] Allah: (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم) [ayetini] buyurdu.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة اشْتَدَّ على الْقَوْم الْعَمَل فَقَامُوا حَتَّى ورمت عراقيبهم وتقرحت جباههم فَأنْزل الله تَخْفِيفًا على الْمُسلمين (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم) فنسخت الْآيَة الأولى

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti. O şöyle dedi: Bu ayet indiğinde topluluğa amel etmek ağır geldi; öyle ki topukları şişene ve alınları yara bağlayana kadar namaza durdular. Bunun üzerine Allah, Müslümanlara bir hafifletme olarak: (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم) [ayetini] indirdi ve [bu ayet] önceki ayeti neshetti.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود {اتَّقوا الله حق تُقَاته} قَالَ: نسختها (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم)

İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan: {اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” kavli hakkında rivayet etti. O şöyle dedi: Onu (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم) [ayeti] neshetti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {اتَّقوا الله حق تُقَاته} قَالَ: لم تنسخ وَلَكِن {حق تُقَاته} أَن يجاهدوا فِي الله حق جهاده وَلَا تأخذهم فِي الله لومة لائم ويقوموا لله بِالْقِسْطِ وَلَو على أنفسهم وآبائهم وأمهاتهم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Nâsih'inde en-Nehhâs, Ali yoluyla İbn Abbâs'tan: {اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” kavli hakkında rivayet ettiler. O şöyle dedi: Neshedilmedi, fakat {حق تُقَاته} “O'na yaraşır şekilde sakınmak”, Allah yolunda hakkıyla cihad etmeleri, Allah uğrunda kınayanın kınamasından korkmamaları ve kendilerinin, babalarının ve annelerinin aleyhine de olsa Allah için adaleti yerine getirmeleridir.

وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: لما نزلت {اتَّقوا الله حق تُقَاته} ثمَّ نزل بعْدهَا (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم) نسخت هَذِه الْآيَة الَّتِي فِي آل عمرَان

İbn Cerîr, er-Rebî' b. Enes'ten rivayet etti. O şöyle dedi: {اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” [ayeti] inip sonra arkasından (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم) indiğinde, Âl-i İmrân'daki bu ayeti neshetti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {اتَّقوا الله حق تُقَاته} قَالَ: نسختها الْآيَة الَّتِي فِي التغابن (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم واسمعوا وَأَطيعُوا) وَعَلَيْهَا بَايع رَسُول الله ﷺ على السّمع وَالطَّاعَة فِيمَا اسْتَطَاعُوا

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve İbn Cerîr, Katâde'den: {اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” kavli hakkında rivayet ettiler. O şöyle dedi: Onu et-Tegâbün'deki (فَاتَّقُوا الله مَا اسْتَطَعْتُم واسمعوا وَأَطيعُوا) ayeti neshetti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de güçlerinin yettiği ölçüde işitip itaat etmek üzere buna göre biat aldı.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {اتَّقوا الله حق تُقَاته} قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي الْأَوْس والخزرج وَكَانَ بَينهم قتال يَوْم بُعَاث قبيل مقدم النَّبِي ﷺ فَقدم النَّبِي ﷺ فَأصْلح بَينهم فَأنْزل الله هَذِه الْآيَات

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den: {اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” kavli hakkında rivayet ettiler. O şöyle dedi: Bu ayet Evs ve Hazrec hakkında indi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişinden az önce Buâs günü aralarında savaş olmuştu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem gelip aralarını düzeltti ve Allah bu ayetleri indirdi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أنس قَالَ: لَا يَتَّقِي اللَّهَ العبدُ حق تُقَاته حَتَّى يخزن من لِسَانه

İbn Ebî Hâtim, Enes'ten rivayet etti. O şöyle dedi: Kul dilini tutmadıkça Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakınmış olmaz.

وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وصححاه وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله حق تُقَاته وَلَا تموتن إِلَّا وَأَنْتُم مُسلمُونَ} وَلَو أَن قَطْرَة من الزقوم قطرت لأمرت على أهل الأَرْض عيشهم فَكيف مِمَّن لَيْسَ لَهُ طَعَام إِلَّا الزقوم

Tayâlisî, Ahmed, Tirmizî -tahric edip sahihleyerek-, Nesâî, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî, Hâkim -sahihleyerek- ve el-Ba's'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله حق تُقَاته وَلَا تموتن إِلَّا وَأَنْتُم مُسلمُونَ} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının ve ancak Müslümanlar olarak can verin” [ayetini okudu ve] buyurdu ki: “Eğer zakkumdan bir damla damlatılsaydı, yeryüzü halkının yaşantısını zehir ederdi. Ya yiyeceği zakkumdan başka bir şey olmayan kimsenin hali nasıl olur!”