وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن طَاوس {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله حق تُقَاته} وَهُوَ أَن يطاع فَلَا يعْصى فَإِن لم تَفعلُوا وَلم تستطيعوا {فَلَا تموتن إِلَّا وَأَنْتُم مُسلمُونَ} قَالَ: على الْإِسْلَام وعَلى حُرْمَة الْإِسْلَام
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Tâvûs'tan rivayet ettiler: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله حق تُقَاته} “Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde sakının” [ayeti hakkında]; O, itaat edilip isyan edilmemesidir. Eğer yapamazsanız ve güç yetiremezseniz {فَلَا تموتن إِلَّا وَأَنْتُم مُسلمُونَ} “ancak Müslümanlar olarak can verin” buyruğu için: “İslam üzere ve İslam'ın hürmeti üzere [ölün demektir]” dedi.
وَأخرج الْخَطِيب عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يَتَّقِي الله عبد {حق تُقَاته} حَتَّى يعلم أَن مَا أَصَابَهُ لم يكن ليخطئه وَمَا أخطأه لم يكن ليصيبه
el-Hatîb, Enes'ten rivayet etti. O şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bir kul, başına gelenin kendisini ıskalamayacağını ve kendisini ıskalayanın da başına gelmeyeceğini bilmedikçe Allah'tan {حق تُقَاته} “O'na yaraşır şekilde” sakınmış olmaz” buyurdu.
الْآيَة ١٠٣
103. Ayet
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن مَسْعُود فِي قَول الله {واعتصموا بِحَبل الله} قَالَ: حَبل الله الْقُرْآن
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Taberânî sahih bir senetle İbn Mes'ûd'dan, Allah'ın: {واعتصموا بِحَبل الله} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Allah'ın ipi, Kur'an'dır.”
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الضريس وَابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن هَذَا الصِّرَاط محتضر تحضره الشَّيَاطِين ينادون يَا عبد الله هلمَّ هَذَا هُوَ الطَّرِيق ليصدوا عَن سَبِيل الله فَاعْتَصمُوا بِحَبل الله فَإِن حَبل الله الْقُرْآن
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'd-Durays, İbn Cerîr, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Taberânî, İbn Merdeveyh ve Şuab'da Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler. O şöyle dedi: “Bu dosdoğru yolun etrafında şeytanlar hazır bekler ve insanları Allah'ın yolundan alıkoymak için: 'Ey Allah'ın kulu! Buraya gel, yol budur!' diye seslenirler. Siz Allah'ın ipine sımsıkı sarılın, çünkü Allah'ın ipi Kur'an'dır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: كتاب الله هُوَ حَبل الله الْمَمْدُود من السَّمَاء إِلَى الأَرْض
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah'ın Kitabı, gökten yere uzatılmış Allah'ın ipidir.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي شُرَيْح الْخُزَاعِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن هَذَا الْقُرْآن سَبَب
İbn Ebî Şeybe, Ebû Şüreyh el-Huzâî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz bu Kur'an bir iptir (bağdır);
طرفه بيد الله وطرفه بِأَيْدِيكُمْ فَتمسكُوا بِهِ فَإِنَّكُم لن تضلوا بعده أبدا
bir ucu Allah'ın elinde, bir ucu da sizin ellerinizdedir. Ona sımsıkı sarılın; çünkü ondan sonra asla sapıtmazsınız.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالطَّبَرَانِيّ عَن زيد بن أَرقم قَالَ: خَطَبنَا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: إِنِّي تَارِك فِيكُم كتاب الله هُوَ حَبل الله من اتبعهُ كَانَ على الْهدى وَمن تَركه كَانَ على الضَّلَالَة
İbn Ebî Şeybe ve Taberânî, Zeyd b. Erkam'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap edip şöyle buyurdu: “Ben aranızda Allah'ın Kitabı'nı bırakıyorum. O, Allah'ın ipidir. Kim ona uyarsa hidayet üzere olur, kim de onu terk ederse dalalet üzere olur.”
وَأخرج أَحْمد عَن زيد بن ثَابت قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنِّي تَارِك فِيكُم خليفتين: كتاب الله ﷿ حَبل مَمْدُود مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض وعترتي أهل بَيْتِي وأنهما لن يَتَفَرَّقَا حَتَّى يردا عليّ الْحَوْض
Ahmed, Zeyd b. Sâbit'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ben aranızda iki halife bırakıyorum: Aziz ve Celil olan Allah'ın Kitabı -ki o, yer ile gök arasında uzatılmış bir iptir- ve ıtretim olan Ehl-i Beytim. Bu ikisi havuz başında bana gelinceye kadar asla birbirinden ayrılmayacaktır.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن زيد بن أَرقم قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنِّي لكم فرط وَإِنَّكُمْ وَارِدُونَ عليّ الْحَوْض فانظروا كَيفَ تخلفوني فِي الثقلَيْن قيل: وَمَا الثَّقَلَان يَا رَسُول الله قَالَ: الْأَكْبَر كتاب الله ﷿
Taberânî, Zeyd b. Erkam'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ben havuz başında sizin öncünüzüm ve siz bana havuz başında geleceksiniz. Benden sonra bu iki ağır emanete (es-Sekaleyn) nasıl sahip çıkacağınıza dikkat edin!” 'Ey Allah'ın Resûlü, bu iki emanet nedir?' denildi. Şöyle buyurdu: “Büyüğü, Aziz ve Celil olan Allah'ın Kitabı'dır;
سَبَب طرفه بيد الله وطرفه بِأَيْدِيكُمْ فَتمسكُوا بِهِ لن تزالوا وَلَا تضلوا والأصغر عِتْرَتِي وأنهما لن يَتَفَرَّقَا حَتَّى يردا عليّ الْحَوْض وَسَأَلت لَهما ذَاك رَبِّي فَلَا تقدموهما لتهلكوا وَلَا تعلموهما فَإِنَّهُمَا أعلم مِنْكُم
o bir iptir ki bir ucu Allah'ın elinde, diğer ucu sizin ellerinizdedir. Ona sımsıkı tutunun ki kayıp gitmeyesiniz ve sapıtmayasınız. Küçüğü ise ıtretimdir. Bu ikisi havuz başında bana gelinceye kadar asla birbirinden ayrılmayacaktır. Rabbimden onlar için bunu istedim. Sakın onların önüne geçmeyin, yoksa helak olursunuz; onlara bir şey öğretmeye de kalkışmayın, çünkü onlar sizden daha bilgilidir.”
وَأخرج ابْن سعد وَأحمد وَالطَّبَرَانِيّ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَيهَا النَّاس إِنِّي تَارِك فِيكُم مَا إِن أَخَذْتُم بِهِ لن تضلوا بعدِي أَمريْن أَحدهمَا أكبر من الآخر كتاب الله حَبل مَمْدُود مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض وعترتي أهل بَيْتِي وأنهما لن يَتَفَرَّقَا حَتَّى يردا عليّ الْحَوْض
İbn Sa'd, Ahmed ve Taberânî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Ben aranızda, sarıldığınız takdirde benden sonra asla sapıtmayacağınız iki şey bırakıyorum; biri diğerinden daha büyüktür: Allah'ın Kitabı -ki o yer ile gök arasında uzatılmış bir iptir- ve ıtretim olan Ehl-i Beytim. Bu ikisi havuz başında bana gelinceye kadar asla birbirinden ayrılmayacaktır.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ من طَرِيق الشّعبِيّ عَن ابْن مَسْعُود {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا} قَالَ: حَبل الله الْجَمَاعَة
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Taberânî, eş-Şa'bî yoluyla İbn Mes'ûd'dan: {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavli hakkında rivayet ettiler; o: “Allah'ın ipi, cemaattir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الشّعبِيّ عَن ثَابت بن فطنة الْمُزنِيّ قَالَ: سَمِعت ابْن مَسْعُود يخْطب وَهُوَ يَقُول: أَيهَا النَّاس عَلَيْكُم بِالطَّاعَةِ وَالْجَمَاعَة فَإِنَّهُمَا حَبل الله الَّذِي أَمر بِهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, eş-Şa'bî yoluyla Sâbit b. Katene el-Müzenî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: İbn Mes'ûd'u hutbe verirken şöyle derken işittim: “Ey insanlar! İtaate ve cemaate sarılın; zira bu ikisi, Allah'ın [sarılınmasını] emrettiği ipidir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سماك بن الْوَلِيد الْحَنَفِيّ أَنه لَقِي ابْن عَبَّاس فَقَالَ: مَا تَقول فِي سلاطين علينا يظلموننا ويشتموننا ويعتدون علينا فِي صَدَقَاتنَا أَلا
İbn Ebî Hâtim, Simâk b. el-Velîd el-Hanefî'den rivayet etti; o İbn Abbâs ile karşılaşıp şöyle dedi: “Başımızda bulunan, bize zulmeden, bize hakaret eden ve zekatlarımız konusunda bize haksızlık eden yöneticiler hakkında ne dersin? Onlara [zekatlarımızı] vermeyelim mi?”
نمنعهم قَالَ: لَا أعطهم الْجَمَاعَة الْجَمَاعَة إِنَّمَا هَلَكت الْأُمَم الخالية بتفرقها أما سَمِعت قَول الله {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا وَلَا تفَرقُوا}
Şöyle dedi: “Hayır, onlara ver! Cemaate, cemaate [sarıl]! Geçmiş ümmetler ancak tefrikaya düştükleri için helak olmuşlardır. Allah'ın: {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا وَلَا تفَرقُوا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve parçalanıp bölünmeyin” kavlini işitmedin mi?”
وَأخرج ابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: افْتَرَقت بَنو إِسْرَائِيل على إِحْدَى وَسبعين فرقة وَإِن أمتِي سَتَفْتَرِقُ على إثنتين وَسبعين فرقة كلهم فِي النَّار إِلَّا وَاحِدَة
İbn Mâce, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İsrailoğulları yetmiş bir fırkaya ayrıldı. Ümmetim ise yetmiş iki fırkaya ayrılacaktır; biri hariç hepsi cehennemdedir.”
قَالُوا: يَا رَسُول وَمن هَذِه الْوَاحِدَة قَالَ: الْجَمَاعَة
“Ey Allah'ın Resûlü, bu tek [fırka] kimdir?” dediler. Şöyle buyurdu: “Cemaattir.”
ثمَّ قَالَ {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا وَلَا تفَرقُوا}
Sonra: {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا وَلَا تفَرقُوا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve parçalanıp bölünmeyin” [ayetini] okudu.
(فِي الْكتاب الحَدِيث مُكَرر) وَأخرج ابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: افْتَرَقت بَنو إِسْرَائِيل على إِحْدَى وَسبعين فرقة وَإِن أمتِي سَتَفْتَرِقُ على إثنتين وَسبعين فرقة كلهم فِي النَّار إِلَّا وَاحِدَة قَالُوا: يَا رَسُول الله وَمن هَذِه الْوَاحِدَة قَالَ: الْجَمَاعَة ثمَّ قَالَ {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا}
(Kitapta hadis tekrarlanmıştır) İbn Mâce, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İsrailoğulları yetmiş bir fırkaya ayrıldı. Ümmetim ise yetmiş iki fırkaya ayrılacaktır; biri hariç hepsi cehennemdedir.” “Ey Allah'ın Resûlü, bu tek [fırka] kimdir?” dediler. Şöyle buyurdu: “Cemaattir.” Sonra {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” [ayetini] okudu.
وَأخرج مُسلم وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: أَن الله يرضى لكم ثَلَاثًا ويسخط لكم ثَلَاثًا: يرضى لكم أَن تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا وَأَن تعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا وَلَا تفَرقُوا وَإِن تناصحوا من ولاه الله أَمركُم
Müslim ve Beyhakî, Ebû Hureyre'den rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah sizin için üç şeyden razı olur, üç şeyden de hoşnut olmaz: O'na kulluk etmenizden ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamanızdan, hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılıp parçalanmamanızdan ve Allah'ın işlerinizi başına getirdiği kimselere samimiyetle nasihat etmenizden razı olur;
ويسخط لكم: قيل وَقَالَ وَكَثْرَة السُّؤَال وإضاعة المَال
dedikodudan, çok soru sormaktan ve malı zayi etmekten ise hoşnut olmaz.”
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد عَن مُعَاوِيَة بن أبي سُفْيَان: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن أهل الْكِتَابَيْنِ افْتَرَقُوا فِي دينهم على إثنتين وَسبعين مِلَّة وَإِن هَذِه الْأمة سَتَفْتَرِقُ على ثَلَاث وَسبعين مِلَّة - يَعْنِي الْأَهْوَاء - كلهَا فِي النَّار إِلَّا وَاحِدَة
Ahmed ve Ebû Dâvûd, Muâviye b. Ebî Süfyân'dan rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ehl-i Kitap kendi dinlerinde yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. Bu ümmet ise yetmiş üç fırkaya -yani heva ve heveslere- ayrılacaktır. Biri hariç hepsi cehennemdedir;
وَهِي الْجَمَاعَة
o da cemaattir.”
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عمر أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من خرج من الْجَمَاعَة قيد شبر فقد خلع ربقة الْإِسْلَام عَن عُنُقه حَتَّى يُرَاجِعهُ وَمن مَاتَ وَلَيْسَ عَلَيْهِ إِمَام جمَاعَة فَإِن موتته ميتَة جَاهِلِيَّة
Hâkim -sahihleyerek- İbn Ömer'den rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim cemaatten bir karış ayrılırsa, dönünceye kadar İslam bağını boynundan çıkarmış olur. Kim de üzerinde bir cemaat imamı olmadan ölürse, onun ölümü cahiliye ölümüdür.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة {واعتصموا بِحَبل الله} قَالَ: بالإخلاص لله وَحده {وَلَا تفَرقُوا} يَقُول: لَا تعادوا عَلَيْهِ - يَقُول على الْإِخْلَاص - وَكُونُوا عَلَيْهِ إخْوَانًا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiler: {واعتصموا بِحَبل الله} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” [ayetini]; “Yalnızca Allah'a ihlas ile bağlanmaktır” diye açıkladı. {وَلَا تفَرقُوا} “parçalanıp bölünmeyin” [ifadesini de] şöyle açıkladı: “Bunun -yani ihlasın- üzerinde birbirinize düşman olmayın, bunun üzerinde kardeşler olun.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {واعتصموا بِحَبل الله} قَالَ: بِطَاعَتِهِ
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan: {واعتصموا بِحَبل الله} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavli hakkında; “O'na itaatle” dediğini rivayet etti.
وَأخرج عَن قَتَادَة {واعتصموا بِحَبل الله} قَالَ: بِعَهْد الله وبأمره
Katâde'den: {واعتصموا بِحَبل الله} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavli hakkında; “Allah'ın ahdiyle ve emriyle” dediği rivayet edildi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد {واعتصموا بِحَبل الله} قَالَ: الإِسلام
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den: {واعتصموا بِحَبل الله} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavli hakkında; “İslam'dır” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع فِي قَوْله {واذْكُرُوا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ كُنْتُم أَعدَاء} يقتل بَعْضكُم بَعْضًا وَيَأْكُل شديدكم ضعيفكم حَتَّى جَاءَ الله بِالْإِسْلَامِ فألف بِهِ بَيْنكُم وَجمع جمعكم عَلَيْهِ وجعلكم عَلَيْهِ إخْوَانًا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, er-Rebî'den: {واذْكُرُوا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ كُنْتُم أَعدَاء} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız” kavli hakkında rivayet ettiler; [şöyle dedi]: Birbirinizi öldürüyordunuz ve güçlünüz zayıfınızı eziyordu. Nihayet Allah İslam'ı getirdi; onunla aranızı uzlaştırdı, topluluğunuzu onun üzerinde birleştirdi ve sizi onun sayesinde kardeşler kıldı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: لَقِي النَّبِي ﷺ نَفرا من الْأَنْصَار فآمنوا بِهِ وَصَدقُوا وَأَرَادَ أَن يذهب مَعَهم فَقَالُوا: يَا رَسُول الله إِن بَين قَومنَا حَربًا وَإِنَّا نَخَاف إِن جِئْت على حالك هَذِه أَن لَا يتهيأ الَّذِي تُرِيدُ
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Ensar'dan bir grupla karşılaştı. Onlar O'na iman edip doğruladılar. [Nebi] onlarla gitmek istedi. Onlar: “Ey Allah'ın Resûlü, kavmimizin arasında savaş vardır. Korkarız ki eğer şu halinizle gelirseniz istediğiniz şey gerçekleşmeyebilir” dediler.
فوادوه الْعَام الْمقبل فَقَالُوا: نَذْهَب برَسُول الله ﷺ فَلَعَلَّ الله أَن يصلح تِلْكَ الْحَرْب
Gelecek yıl için sözleştiler ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i götürelim, belki Allah bu savaşı yatıştırır” dediler.
وَكَانُوا يرَوْنَ أَنَّهَا لَا تصلح - وَهِي يَوْم بُعَاث - فَلَقوهُ من الْعَام الْمقبل سبعين رجلا قد آمنُوا بِهِ فَأخذ مِنْهُم النُّقَبَاء إثني عشر رجلا
Oysa onlar o [savaşın] -ki o Buâs günü idi- asla yatışmayacağını düşünüyorlardı. Ertesi yıl O'nunla, O'na iman etmiş yetmiş adam olarak buluştular. [Resûlullah] onlardan on iki temsilci (nakip) seçti.
فَذَلِك حِين يَقُول {واذْكُرُوا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ كُنْتُم أَعدَاء فألف بَين قُلُوبكُمْ} وَفِي لفظ لِابْنِ جرير فَلَمَّا كَانَ من أَمر عَائِشَة مَا كَانَ فتشاور الْحَيَّانِ قَالَ بَعضهم لبَعض: مَوْعدكُمْ الْحرَّة فَخَرجُوا إِلَيْهَا
İşte bu durum: {واذْكُرُوا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ كُنْتُم أَعدَاء فألف بَين قُلُوبكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizin arasını uzlaştırdı” buyurduğu vakittir. İbn Cerîr'in bir lafzında ise şöyledir: Âişe'nin hadisesinde olanlar olunca iki kabile [Evs ve Hazrec] birbirine girdi ve birbirlerine: “Buluşma yeriniz Harre'dir” dediler ve oraya çıktılar.
فَنزلت هَذِه الْآيَة {واذْكُرُوا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ كُنْتُم أَعدَاء فألف بَين قُلُوبكُمْ} الْآيَة
Bunun üzerine bu ayet: {واذْكُرُوا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ كُنْتُم أَعدَاء فألف بَين قُلُوبكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizin arasını uzlaştırdı...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي جريج فِي قَوْله {إِذْ كُنْتُم أَعدَاء} قَالَ: مَا كَانَ بَين الْأَوْس والخزرج فِي شَأْن عَائِشَة
İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den: {إِذْ كُنْتُم أَعدَاء} “Hani siz birbirinize düşmandınız” kavli hakkında; “Âişe meselesinde Evs ile Hazrec arasında geçen olaydır” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن إِسْحَق قَالَ: كَانَت الْحَرْب بَين الْأَوْس والخزرج عشْرين وَمِائَة سنة حَتَّى قَامَ الْإِسْلَام فأطفأ الله ذَلِك وَألف بَينهم
İbn Cerîr, İbn İshâk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Evs ile Hazrec arasındaki savaş, İslam gelip de Allah o ateşi söndürünceye ve aralarını uzlaştırıncaya kadar yüz yirmi yıl sürmüştü.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مقَاتل بن حَيَّان قَالَ: بَلغنِي أَن هَذِه الْآيَة أنزلت فِي قبيلتين من قبائل الْأَنْصَار فِي رجلَيْنِ
İbnü'l-Münzir, Mukâtil b. Hayyân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Bana ulaştığına göre bu ayet, Ensar kabilelerinden iki kabile ve iki adam hakkında indi.
أَحدهمَا من الْخَزْرَج وَالْآخر من الْأَوْس اقْتَتَلُوا فِي الْجَاهِلِيَّة زَمَانا طَويلا فَقدم النَّبِي ﷺ الْمَدِينَة فَأصْلح بَينهم فَجرى الحَدِيث بَينهمَا فِي الْمجْلس فتفاخروا واستبوا حَتَّى أشرع بَعضهم الرماح إِلَى بعض
Biri Hazrec'den, diğeri Evs'tendi. Cahiliye devrinde uzun zaman savaşmışlardı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelip aralarını düzeltti. Mecliste aralarında söz açıldı; karşılıklı övünüp birbirlerine hakaret ettiler, öyle ki birbirlerine mızrak doğrulttular.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {واذْكُرُوا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ كُنْتُم أَعدَاء فألف بَين قُلُوبكُمْ فأصبحتم بنعمته إخْوَانًا} إِذْ كُنْتُم تذابحون فِيهَا يَأْكُل شديدكم ضعيفكم حَتَّى جَاءَ الله بِالْإِسْلَامِ فآخى بِهِ بَيْنكُم وَألف بِهِ بَيْنكُم
İbnü'l-Münzir, Katâde'den rivayet etti: {واذْكُرُوا نعْمَة الله عَلَيْكُم إِذْ كُنْتُم أَعدَاء فألف بَين قُلُوبكُمْ فأصبحتم بنعمته إخْوَانًا} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O, kalplerinizin arasını uzlaştırdı, böylece O'nun nimetiyle kardeşler oldunuz” [ayeti hakkında; şöyle dedi]: Birbirinizi boğazlıyordunuz, güçlünüz zayıfınızı eziyordu. Nihayet Allah İslam'ı getirdi; onunla sizi kardeş kıldı ve onunla aranızı uzlaştırdı.
أما وَالله الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ أَن الألفة لرحمة وَأَن الْفرْقَة لعذاب ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ يَقُول: وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ لَا يتواد رجلَانِ فِي الْإِسْلَام فَيُفَرق بَينهمَا من أول ذَنْب يحدثه أَحدهمَا وَإِن أرادهما الْمُحدث
Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin olsun ki uzlaşma bir rahmet, ayrılık ise bir azaptır. Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyordu: “Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki İslam üzere birbirini seven iki kişinin arası, ancak birinin işlediği ilk günah sebebiyle açılır; aralarını açmak isteyen fitneci olsa bile.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَا معشر الْأَنْصَار بمَ تمنون عليَّ أَلَيْسَ جِئتُكُمْ ضلالا فَهدَاكُم الله بِي وجئتكم أَعدَاء فألف الله بَين قُلُوبكُمْ بِي قَالُوا: بلَى يَا رَسُول الله
İbn Ebî Hâtim, Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Ensar topluluğu! Bana karşı neyi başa kakıyorsunuz? Ben size geldiğimde sapıklıkta değil miydiniz de Allah benim vesilemle sizi hidayete erdirdi? Siz birbirinize düşman değil miydiniz de Allah benim vesilemle kalplerinizi kaynaştırdı?” Onlar: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dediler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وكنتم على شفا حُفْرَة من النَّار} يَقُول كُنْتُم على طرف النَّار من مَاتَ مِنْكُم وَقع فِي النَّار
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: {وكنتم على شفا حُفْرَة من النَّار} “ve siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız” kavli hakkında rivayet ettiler; [şöyle dedi]: Ateşin kenarındaydınız, sizden ölen kimse ateşe düşerdi.
فَبعث الله مُحَمَّدًا ﷺ فاستنقذكم بِهِ من تِلْكَ الحفرة
Bunun üzerine Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdi ve onun vesilesiyle sizi o çukurdan kurtardı.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ {وكنتم على شفا حُفْرَة من النَّار فأنقذكم مِنْهَا} قَالَ: أنقذنا مِنْهَا فأرجو أَن لَا يعيدنا فِيهَا
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: {وكنتم على شفا حُفْرَة من النَّار فأنقذكم مِنْهَا} “ve siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı” [ayetini] okudu ve: “Bizi oradan kurtardı; umarım ki bizi oraya geri döndürmez” dedi.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {وكنتم على شفا حُفْرَة من النَّار فأنقذكم مِنْهَا} قَالَ: أنقذكم الله بِمُحَمد ﷺ
et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وكنتم على شفا حُفْرَة من النَّار فأنقذكم مِنْهَا} “ve siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı” kavlini haber ver” dedi. O: “Allah sizi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile kurtardı” dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet” dedi.
أما سَمِعت عَبَّاس بن مرداس وَهُوَ يَقُول: يكب على شفا الأذقان كبا كَمَا زلق التحتم عَن جفاف
“Abbâs b. Mirdâs'ın şöyle dediğini işitmedin mi: Çenelerin kenarı üzerine öyle bir kapaklanır ki / Tıpkı kuru taştan kayan şey gibi.”
الْآيَتَانِ ١٠٤ - ١٠٥
104-105. Ayetler
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن عَمْرو بن دِينَار أَنه سمع ابْن الزبير يقْرَأ {ولتكن مِنْكُم أمة يدعونَ إِلَى الْخَيْر ويأمرون بِالْمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَن الْمُنكر} ويستعينون بِاللَّه على مَا أَصَابَهُم
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Amr b. Dînâr'dan rivayet etti; o, İbnü'z-Zübeyr'in: {ولتكن مِنْكُم أمة يدعونَ إِلَى الْخَيْر ويأمرون بِالْمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَن الْمُنكر} “Sizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten sakındıran bir topluluk bulunsun” [ayetini] ve [ardından] “ve başlarına gelen şeylere karşı Allah'tan yardım dilerler” şeklinde okuduğunu işitmiştir.
فَمَا أَدْرِي أَكَانَت قِرَاءَته أَو فسَّر
[Amr b. Dînâr]: “Bu onun kıraati miydi yoksa tefsir mi etti, bilmiyorum” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف وَابْن الْأَنْبَارِي عَن عُثْمَان أَنه قَرَأَ ولتكن مِنْكُم أمة يدعونَ إِلَى الْخَيْر ويأمرون بِالْمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَن الْمُنكر ويستعينون الله على مَا أَصَابَهُم وَأُولَئِكَ هم المفلحون
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, el-Mesâhif'te İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Enbârî, Osman'dan rivayet etti; o: “Sizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten sakındıran, başlarına gelen şeylere karşı Allah'tan yardım dileyen bir topluluk bulunsun; işte kurtuluşa erenler onlardır” şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي جَعْفَر الباقر قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ {ولتكن مِنْكُم أمة يدعونَ إِلَى الْخَيْر} ثمَّ قَالَ: الْخَيْر أَتبَاع الْقُرْآن وسُنَّتي
İbn Merdûye, Ebû Ca'fer el-Bâkır'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {ولتكن مِنْكُم أمة يدعونَ إِلَى الْخَيْر} “Sizden hayra çağıran bir topluluk bulunsun” [ayetini] okudu, sonra şöyle buyurdu: “Hayır; Kur'an'a ve sünnetime tabi olmaktır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كل آيَة ذكرهَا الله فِي الْقُرْآن فِي الْأَمر بِالْمَعْرُوفِ فَهُوَ الْإِسْلَام وَالنَّهْي عَن الْمُنكر فَهُوَ عبَادَة الشَّيْطَان
İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah'ın Kur'an'da iyiliği emretme hususunda zikrettiği her ayet İslam'dır; kötülükten sakındırma [hususunda zikrettiği her ayet] ise şeytana kulluk etmektir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حَيَّان فِي قَوْله {ولتكن مِنْكُم أمة} يَقُول: ليكن مِنْكُم قوم
İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan: {ولتكن مِنْكُم أمة} “Sizden bir topluluk bulunsun” kavli hakkında rivayet etti; [şöyle] demektedir: Sizden bir topluluk olsun,
يَعْنِي وَاحِدًا أَو إثنين أَو ثَلَاثَة نفر فَمَا فَوق ذَلِك أمة يَقُول: إِمَامًا يقْتَدى بِهِ يدعونَ إِلَى الْخَيْر قَالَ: إِلَى الْخَيْر قَالَ: إِلَى الْإِسْلَام ويأمرون بِالْمَعْرُوفِ بِطَاعَة رَبهم وَينْهَوْنَ عَن الْمُنكر عَن مَعْصِيّة رَبهم
Yani bir kişi yahut iki veya üç kişi veyahut bundan daha fazlası. ‘Ümmet’, kendisine uyulan bir önder demektir. “Hayra çağırırlar”; [Mukâtil]: “Hayra yani İslam'a” dedi. “İyiliği emrederler”; Rablerine itaat etmeyi [emrederler]. “Kötülükten sakındırırlar”; Rablerine isyan etmekten [sakındırırlar].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك {ولتكن مِنْكُم أمة يدعونَ إِلَى الْخَيْر} قَالَ: هم أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ خَاصَّة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'ten: {ولتكن مِنْكُم أمة يدعونَ إِلَى الْخَيْر} “Sizden hayra çağıran bir topluluk bulunsun” kavli hakkında rivayet ettiler; o: “Onlar özellikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır” dedi.
وهم الروَاة
Onlar râvilerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا} قَالَ: أَمر الله الْمُؤمنِينَ بِالْجَمَاعَة ونهاهم عَن الِاخْتِلَاف والفرقة وَأخْبرهمْ إِنَّمَا هلك من كَانَ قبلكُمْ بالمراء والخصومات فِي دين الله
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali tarikiyle İbn Abbâs'tan: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا} “Fırkalara ayrılıp ihtilafa düşenler gibi olmayın” kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Allah müminlere cemaat olmayı emretti, onları ihtilaftan ve ayrılıktan nehyetti; onlara, kendilerinden öncekilerin ancak Allah'ın dini hususunda münakaşa ve çekişmeler yüzünden helak olduklarını haber verdi.”
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع فِي قَوْله {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا} قَالَ: هم أهل الْكتاب
İbn Cerîr, er-Rebî'den: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا} “Fırkalara ayrılıp ihtilafa düşenler gibi olmayın” kavli hakkında rivayet etti; o: “Onlar Ehl-i Kitaptır” dedi.
نهى الله أهل الْإِسْلَام أَن يتفرقوا ويختلفوا كَمَا تفرق وَاخْتلف أهل الْكتاب
Allah İslam ehlini, Ehl-i Kitabın fırkalara ayrılıp ihtilaf ettiği gibi fırkalara ayrılmaktan ve ihtilaf etmekten nehyetti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا} قَالَ: من الْيَهُود وَالنَّصَارَى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا} “Fırkalara ayrılıp ihtilafa düşenler gibi olmayın” kavli hakkında rivayet ettiler; o: “Yahudilerden ve Hristiyanlardan [olmayın]” dedi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: افْتَرَقت الْيَهُود على إِحْدَى وَسبعين فرقة وَتَفَرَّقَتْ النَّصَارَى على إثنتين وَسبعين فرقة وتفترق أمتِي على ثَلَاث وَسبعين فرقة
Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Hureyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldı, Hristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldı, benim ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ: كَيفَ يصنع أهل هَذِه الْأَهْوَاء الخبيثة بِهَذِهِ الْآيَة فِي آل عمرَان {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا من بعد مَا جَاءَهُم الْبَينَات} قَالَ: نبذوها وَرب الْكَعْبَة وَرَاء ظُهُورهمْ
Abd b. Humeyd, el-Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Bu kötü heva ehli, Âl-i İmrân'daki şu: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا من بعد مَا جَاءَهُم الْبَينَات} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra fırkalara ayrılıp ihtilafa düşenler gibi olmayın” ayetine karşı nasıl da [böyle] yapıyorlar? Kâbe'nin Rabbine yemin olsun ki onu arkalarına attılar!”
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالْحَاكِم عَن مُعَاوِيَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن أهل الْكتاب تفَرقُوا فِي دينهم على إثنتين وَسبعين مِلَّة وتفترق هَذِه الْأمة على ثَلَاث
Ahmed, Ebû Dâvûd ve Hâkim, Muâviye'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ehl-i Kitap dinlerinde yetmiş iki fırkaya ayrıldılar. Bu ümmet ise yetmiş üç
وَسبعين مِلَّة كلهَا فِي النَّار إِلَّا وَاحِدَة وَهِي الْجَمَاعَة وَيخرج فِي أمتِي أَقوام تتجارى تِلْكَ الْأَهْوَاء بهم كَمَا يتجارى الْكَلْب بِصَاحِبِهِ فَلَا يبْقى مِنْهُ عرق وَلَا مفصل إِلَّا دخله
fırkaya ayrılacaktır; biri hariç hepsi ateştedir, o [kurtulan fırka] da cemaattir. Ümmetim içinde birtakım topluluklar çıkacak, kuduz hastalığının sahibine sirayet ettiği gibi o hevalar da onlara öyle sirayet edecektir ki ondan girmedik hiçbir damar ve eklem kalmayacaktır.”
وَأخرج الْحَاكِم عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَأْتِي على أمتِي مَا أَتَى على بني إِسْرَائِيل حَذْو النَّعْل بالنعل حَتَّى لَو كَانَ فيهم من نكح أمة عَلَانيَة كَانَ فِي أمتِي مثله إِن بني إِسْرَائِيل افْتَرَقُوا على إِحْدَى وَسبعين مِلَّة وتفترق أمتِي على ثَلَاث وَسبعين مِلَّة كلهَا فِي النَّار إِلَّا مِلَّة وَاحِدَة فَقيل لَهُ: مَا الْوَاحِدَة قَالَ: مَا أَنا عَلَيْهِ الْيَوْم وأصحابي
Hâkim, Abdullah b. Amr'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İsrailoğullarının başına gelenler, ayakkabının ayakkabıya denkliği gibi harfiyen ümmetimin de başına gelecektir; hatta onlardan annesiyle açıktan cinsel ilişkiye giren olduysa, ümmetim içinde de bunun benzeri olacaktır. İsrailoğulları yetmiş bir fırkaya ayrıldı, ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri müstesna hepsi ateştedir.” Ona: “O tek [fırka] kimdir?” denildi. O: “Bugün benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yoldur” buyurdu.
وَأخرج الْحَاكِم عَن كثير بن عبد الله بن عَمْرو بن عَوْف عَن أَبِيه عَن جده أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لتسلكن سنَن من قبلكُمْ إِن بني إِسْرَائِيل افْتَرَقت
Hâkim, Kesîr b. Abdillâh b. Amr b. Avf'tan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sizden öncekilerin yollarına mutlaka uyacaksınız. Şüphesiz İsrailoğulları ayrılığa düştü...”
الحَدِيث
[hadisin devamını zikretti].
وَأخرج ابْن ماجة عَن عَوْف بن مَالك قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: افْتَرَقت الْيَهُود على إِحْدَى وَسبعين فرقة فَوَاحِدَة فِي الْجنَّة وَسَبْعُونَ فِي النَّار وافترقت النَّصَارَى على اثْنَتَيْنِ وَسبعين فرقة فإحدى وَسبعين فِي النَّار وَوَاحِدَة فِي الْجنَّة
İbn Mâce, Avf b. Mâlik'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldı; biri cennette, yetmişi ateştedir. Hristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldı; yetmiş biri ateşte, biri cennettedir.
وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ لتفترقن أمتِي على ثَلَاث وَسبعين فرقة فَوَاحِدَة فِي الْجنَّة وَاثْنَتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّار
Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki ümmetim mutlaka yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri cennette, yetmiş ikisi ateştedir.”
قيل: يَا رَسُول الله من هم قَالَ: الْجَمَاعَة
“Ey Allah'ın Resûlü! Onlar kimlerdir?” denildi. O: “Cemaattir” buyurdu.
وَأخرج أَحْمد عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن بني إِسْرَائِيل تَفَرَّقت إِحْدَى وَسبعين فرقة فَهَلَكت سَبْعُونَ فرقة وخلصت فرقة وَاحِدَة وَأَن أمتِي سَتَفْتَرِقُ على إثنتين وَسبعين فرقة تهْلك إِحْدَى وَسَبْعُونَ فرقة وتخلص فرقة قيل: يَا رَسُول الله من تِلْكَ الْفرْقَة قَالَ: الْجَمَاعَة الْجَمَاعَة
Ahmed, Enes'ten rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İsrailoğulları yetmiş bir fırkaya ayrıldı, yetmiş fırka helak oldu ve bir fırka kurtuldu. Ümmetim de yetmiş iki fırkaya ayrılacaktır; yetmiş bir fırka helak olacak ve bir fırka kurtulacaktır.” “Ey Allah'ın Resûlü! O fırka hangisidir?” denildi. O: “Cemaattir, cemaattir” buyurdu.
وَأخرج أَحْمد عَن أبي ذَر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إثنان خير من وَاحِد وَثَلَاثَة خير من إثنين وَأَرْبَعَة خير من ثَلَاثَة فَعَلَيْكُم بِالْجَمَاعَة فَإِن الله لم يجمع أمتِي إِلَّا على هدى
Ahmed, Ebû Zerr'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: “İki kişi birden hayırlıdır, üç kişi ikiden hayırlıdır, dört kişi üçten hayırlıdır. Cemaate sarılın; çünkü Allah ümmetimi ancak bir hidayet üzerinde birleştirir.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن كثير بن عبد الله بن عَمْرو بن عَوْف عَن أَبِيه عَن جده أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: ادخُلُوا عليَّ وَلَا يدْخل عليَّ إِلَّا قرشي فَقَالَ: يَا معشر قُرَيْش أَنْتُم الْوُلَاة بعدِي لهَذَا الدّين فَلَا تموتن إِلَّا وَأَنْتُم مُسلمُونَ {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا وَلَا تفَرقُوا} {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا من بعد مَا جَاءَهُم الْبَينَات}
İbn Merdûye, Kesîr b. Abdillâh b. Amr b. Avf'tan, o babasından, o da dedesinden rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Huzuruma girin, yanıma Kureyşli olandan başkası girmesin.” Sonra şöyle buyurdu: “Ey Kureyş topluluğu! Benden sonra bu dinin yöneticileri sizlersiniz. Sakın Müslüman olmaktan başka bir halde ölmeyin! {واعتصموا بِحَبل الله جَمِيعًا وَلَا تفَرقُوا} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve fırkalara ayrılmayın”, {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِين تفَرقُوا وَاخْتلفُوا من بعد مَا جَاءَهُم الْبَينَات} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra fırkalara ayrılıp ihtilafa düşenler gibi olmayın”,
{وَمَا أمروا إِلَّا ليعبدوا الله مُخلصين لَهُ الدّين حنفَاء ويقيموا الصَّلَاة ويؤتوا الزَّكَاة وَذَلِكَ دين الْقيمَة} الْبَيِّنَة الْآيَة ٥
{وَمَا أمروا إِلَّا ليعبدوا الله مُخلصين لَهُ الدّين حنفَاء ويقيموا الصَّلَاة ويؤتوا الزَّكَاة وَذَلِكَ دين الْقيمَة} “Halbuki onlara, dini yalnızca O'na halis kılan hanifler olarak sadece Allah'a kulluk etmeleri, namazı dosdoğru kılmaları ve zekâtı vermeleri emrolunmuştu. İşte dosdoğru din budur.” el-Beyyine 5. ayet.
الْآيَات ١٠٦ - ١٠٩
106-109. Ayetler
أخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن الْمُنْذر عَن أبي غَالب قَالَ: رأى أَبُو أُمَامَة رُؤُوس الْأزَارِقَة مَنْصُوبَة على درج مَسْجِد دمشق فَقَالَ أَبُو أُمَامَة: كلاب النَّار شَرّ قَتْلَى تَحت أَدِيم السَّمَاء خير قَتْلَى من قَتَلُوهُ
Ahmed, Tirmizî, İbn Mâce, Taberânî ve İbnü'l-Münzir, Ebû Gâlib'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Ümâme, Şam Mescidi'nin merdivenlerine dikilmiş Ezârıka'nın başlarını gördü ve Ebû Ümâme şöyle dedi: “Cehennemin köpekleri! Gök kubbe altında öldürülmüşlerin en şerlileri! Öldürdükleri kimseler ise öldürülenlerin en hayırlılarıdır.”
ثمَّ قَرَأَ {يَوْم تبيضُّ وُجُوه وتسودُّ وُجُوه} الْآيَة
Sonra şu ayeti okudu: {يَوْم تبيضُّ وُجُوه وتسودُّ وُجُوه} “O gün birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler kararır...”
قلت لأبي أُمَامَة: أَنْت سمعته من رَسُول الله ﷺ قَالَ: لَو لم أسمعهُ إِلَّا مرّة أَو مرَّتَيْنِ أَو ثَلَاثًا أَو أَرْبعا حَتَّى عدَّ سبعا مَا حَدَّثتكُمُوهُ
Ebû Ümâme'ye: “Sen bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işittin mi?” dedim. [O]: “Eğer onu bir, iki, üç veya dört -tâ yediye kadar saydı- defa işitmemiş olsaydım size rivayet etmezdim” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نصر فِي الْإِبَانَة والخطيب فِي تَارِيخه واللالكائي فِي السّنة عَن ابْن عَبَّاس فِي هَذِه الْآيَة قَالَ {تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} قَالَ تبيض وُجُوه أهل السّنة وَالْجَمَاعَة وَتسود وُجُوه أهل الْبدع والضلالة
İbn Ebî Hâtim, el-İbâne'de Ebû Nasr, Târîh'inde Hatîb ve es-Sünne'de el-Lâlekâî, bu ayet hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: {تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} “birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler kararır” [kavli hakkında] şöyle dedi: “Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in yüzleri ağarır; bidat ve dalalet ehlinin yüzleri ise kararır.”
وَأخرج الْخَطِيب فِي رُوَاة مَالك والديلمي عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله تَعَالَى {يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} قَالَ: تبيض وُجُوه أهل السّنة وَتسود وُجُوه أهل الْبدع
Ruvâtü Mâlik'te Hatîb ve Deylemî, İbn Ömer'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce Allah'ın: {يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} “O gün birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler kararır” kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Ehl-i Sünnet'in yüzleri ağarır, bidat ehlinin yüzleri kararır.”
وَأخرج أَبُو نصر السجْزِي فِي الْإِبَانَة عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ {يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} قَالَ: تبيض وُجُوه أهل الْجَمَاعَات وَالسّنة وَتسود وُجُوه أهل الْبدع والأهواء
el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} “O gün birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler kararır” [ayetini] okudu ve şöyle buyurdu: “Cemaatler ve Sünnet ehlinin yüzleri ağarır; bidat ve heva ehlinin yüzleri ise kararır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي بن كَعْب فِي الْآيَة قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Übey b. Ka'b'dan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler:
صَارُوا فرْقَتَيْن يَوْم الْقِيَامَة يُقَال لمن اسود وَجهه {أكفرتم بعد إيمَانكُمْ} فَهُوَ الْإِيمَان الَّذِي كَانَ فِي صلب آدم حَيْثُ كَانُوا أمة وَاحِدَة وَأما الَّذين ابْيَضَّتْ وُجُوههم فهم الَّذين استقاموا على إِيمَانهم وَأَخْلصُوا لَهُ الدّين فبيَّض الله وُجُوههم وأدخلهم فِي رضوانه وجنته
Kıyamet günü iki fırka olurlar. Yüzü kararan kimseye: {أكفرتم بعد إيمَانكُمْ} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” denilir. Bu, tek bir ümmet oldukları sırada Âdem'in sulbündeki imandır. Yüzleri ağaranlara gelince; onlar imanları üzerinde dosdoğru duran ve dini yalnızca O'na halis kılan kimselerdir. Allah onların yüzlerini ağartmış, onları rızasına ve cennetine sokmuştur.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: هم أهل الْكتاب كَانُوا مُصدقين بِأَنْبِيَائِهِمْ مُصدقين بِمُحَمد فَلَمَّا بَعثه الله كفرُوا
Feryâbî ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den ayet hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Onlar Ehl-i Kitaptır; peygamberlerini tasdik ediyor ve Muhammed'i tasdik ediyorlardı. Allah onu gönderince inkâr ettiler.”
فَذَلِك قَوْله {أكفرتم بعد أَيْمَانكُم}
İşte O'nun: {أكفرتم بعد أَيْمَانكُم} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” kavli budur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي أُمَامَة فِي قَوْله {فَأَما الَّذين اسودت وُجُوههم} قَالَ: هم الْخَوَارِج
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Ümâme'den: {فَأَما الَّذين اسودت وُجُوههم} “Yüzleri kararanlara gelince...” kavli hakkında rivayet ettiler; o: “Onlar Haricîlerdir” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير فِي الْآيَة عَن قَتَادَة قَالَ: لقد كفر أَقوام بعد إِيمَانهم كَمَا تَسْمَعُونَ {فَأَما الَّذين اسودت وُجُوههم} فَأهل طَاعَة الله وَالْوَفَاء بِعَهْد الله
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr ayet hakkında Katâde'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: İşittiğiniz gibi birtakım topluluklar imanlarından sonra inkâr etmişlerdir. {فَأَما الَّذين اسودت وُجُوههم} “Yüzleri kararanlara gelince...” [onlar kâfirlerdir; yüzleri ağaranlar ise] Allah'a itaat ve Allah'ın ahdine vefa ehlidir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {فَأَما الَّذين اسودّت وُجُوههم} قَالَ: هم المُنَافِقُونَ كَانُوا أعْطوا كلمة الْإِيمَان بألسنتهم وأنكروها بقلوبهم وأعمالهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan: {فَأَما الَّذين اسودّت وُجُوههم} “Yüzleri kararanlara gelince...” kavli hakkında rivayet ettiler; o: “Onlar münafıklardır; iman kelimesini dilleriyle vermişler, kalpleriyle ve amelleriyle inkâr etmişlerdir” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وَتسود وُجُوه} قَالَ: هم الْيَهُود
İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'ten: {وَتسود وُجُوه} “ve birtakım yüzler kararır” kavli hakkında rivayet etti; o: “Onlar Yahudilerdir” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله {يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} قَالَ: هَذَا لأهل الْقبْلَة
İbn Ebî Hâtim, Şa'bî'den: {يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} “O gün birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler kararır” kavli hakkında rivayet etti; o: “Bu, kıble ehli içindir” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن السّديّ بِسَنَد فِيهِ من لَا يعرف {يَوْم تبيض وُجُوه وتسودُّ وُجُوه} قَالَ: بِالْأَعْمَالِ والأحداث
İbnü'l-Münzir, es-Süddî'den içinde tanınmayan bir râvinin bulunduğu bir senetle: {يَوْم تبيض وُجُوه وتسودُّ وُجُوه} “O gün birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler kararır” [ayeti hakkında] rivayet etti; [es-Süddî]: “Ameller ve ortaya çıkan yeni durumlar sebebiyle” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم بِسَنَد فِيهِ من لَا يعرف عَن عَائِشَة قَالَت: سَأَلت رَسُول الله ﷺ هَل تَأتي عَلَيْك سَاعَة لَا تملك فِيهَا لأحد شَفَاعَة قَالَ: نعم {يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} حَتَّى انْظُر مَا يفعل بِي
İbn Ebî Hâtim, içinde tanınmayan bir râvinin bulunduğu bir senetle Âişe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Üzerine hiç kimseye şefaat etmeye güç yetiremeyeceğin bir an gelir mi?” diye sordum. O: “Evet, {يَوْم تبيض وُجُوه وَتسود وُجُوه} “Birtakım yüzlerin ağarıp birtakım yüzlerin kararacağı gün”, bana ne yapılacağını görünceye kadar” buyurdu.
أَو قَالَ: بوجهي
Veya: “Yüzüme [ne yapılacağını görünceye kadar]” dedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْمُصِيبَة تبيض وَجه صَاحبهَا يَوْم تسود الْوُجُوه
Taberânî el-Evsat'ta zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Musibet, yüzlerin kararacağı günde sahibinin yüzünü ağartır.”
وَأخرج أَبُو نعيم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْغُبَار فِي سَبِيل الله إسفار الْوُجُوه يَوْم الْقِيَامَة
Ebû Nuaym, Enes'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah yolundaki toz, kıyamet gününde yüzlerin parıltısıdır.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَيْسَ من عبد يَقُول لَا إِلَه إِلَّا الله مائَة مرّة إِلَّا بَعثه الله يَوْم الْقِيَامَة وَوَجهه كَالْقَمَرِ لَيْلَة الْبَدْر
Taberânî, Ebû'd-Derdâ'dan, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Hiçbir kul yoktur ki yüz defa ‘Lâ ilâhe illallâh’ desin de Allah onu kıyamet gününde yüzü dolunay gecesindeki ay gibi [parlar halde] diriltmesin.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن يحيى بن وثاب أَنه قَرَأَ كل شَيْء فِي الْقُرْآن {وَإِلَى الله ترجع الْأُمُور} بِنصب التَّاء وَكسر الْجِيم
Abd b. Humeyd, Yahyâ b. Vessâb'dan rivayet etti; o, Kur'an'daki bütün: {وَإِلَى الله ترجع الْأُمُور} “ve bütün işler Allah'a döndürülür” [ayetlerini] te harfinin üstünü ve cim harfinin esresiyle (terciu şeklinde) okumuştur.