الْآيَات ١١٠ - ١١٢
110-112. Ayetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَالْفِرْيَابِي وَأحمد وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} قَالَ: هم الَّذين هَاجرُوا مَعَ رَسُول الله ﷺ إِلَى الْمَدِينَة
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, el-Feryâbî, Ahmed, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir, et-Taberânî ve el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs'tan: {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavli hakkında rivayet etti; o: “Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'ye hicret edenlerdir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: قَالَ عمر بن الْخطاب: لَو شَاءَ الله لقَالَ: أَنْتُم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: “Eğer Allah dileseydi [siz anlamına gelen]: ‘Entüm’ derdi,
فَكُنَّا كلنا وَلَكِن قَالَ {كُنْتُم} فِي خَاصَّة أَصْحَاب مُحَمَّد وَمن صنع مثل صنيعهم كَانُوا {خير أمة أخرجت للنَّاس}
o zaman hepimiz [olurduk]; fakat Muhammed'in ashabına ve onların yaptığının benzerini yapanlara özel olarak: {كُنْتُم} “[Siz] oldunuz” buyurdu; onlar {خير أمة أخرجت للنَّاس} “insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet” idiler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ عَمَّن حَدثهُ عَن عمر فِي قَوْله {كُنْتُم خير أمة} قَالَ: تكون لأوّلنا وَلَا تكون لآخرنا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den, kendisine Ömer'den anlatan kimseden rivayet etti; {كُنْتُم خير أمة} “Siz en hayırlı ümmet oldunuz” kavli hakkında [Ömer] şöyle dedi: “Bu, öncekilerimiz için geçerlidir; sonrakilerimiz için değil.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي ابْن مَسْعُود وعمار بن يسَار وَسَالم مولى أبي حُذَيْفَة وَأبي بن كَعْب ومعاذ بن جبل
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “[Bu ayet] İbn Mes'ûd, Ammâr b. Yâsir, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Übey b. Ka'b ve Muâz b. Cebel hakkında indi.”
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن عمر بن الْخطاب قَرَأَ هَذِه الْآيَة
İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre Ömer b. el-Hattâb şu ayeti:
{كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} الْآيَة
{كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayetini okudu;
ثمَّ قَالَ: يَا أَيهَا النَّاس من سرَّه أَن يكون من تلكم الْأمة فليؤدِّ شَرط الله مِنْهَا
sonra şöyle dedi: “Ey insanlar! Kim bu ümmetten olmaktan sevinç duyuyorsa, Allah'ın onun hakkındaki şartını yerine getirsin!”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} يَقُول: على هَذَا الشَّرْط
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den: {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle der: “Şu şart üzere:
أَن تأمروا بِالْمَعْرُوفِ وتنهوا عَن الْمُنكر وتؤمنوا بِاللَّه
İyiliği emretmeniz, kötülükten nehyetmeniz ve Allah'a iman etmenizdir.”
يَقُول: لمن أَنْتُم بَين ظهرانيه كَقَوْلِه (وَلَقَد اخترناهم على علم على الْعَالمين) (الدُّخان الْآيَة ٣٢)
[Mücâhid] şöyle der: “Aralarında bulunduğunuz kimselere [en hayırlı ümmetsiniz]; tıpkı (وَلَقَد اخترناهم على علم على الْعَالمين) (Duhân, 32. ayet) kavlinde olduğu gibi.”
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن المنذرو ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن أبي هُرَيْرَة فِي قَوْله {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} قَالَ: خير النَّاس للنَّاس تأتون بهم فِي السلَاسِل فِي أَعْنَاقهم حَتَّى يدخلُوا فِي الإِسلام
el-Feryâbî, Abd b. Humeyd, el-Buhârî, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim, Ebû Hureyre'den: {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavli hakkında rivayet etti; o: “İnsanlar için insanların en hayırlısısınız; onları boyunlarında zincirlerle [tutsak olarak] getirirsiniz de nihayet İslâm'a girerler” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} قَالَ: خير النَّاس للنَّاس
İbnü'l-Münzir, İkrime tarikiyle İbn Abbâs'tan: {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “İnsanlar için insanların en hayırlısısınız” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبيّ بن كَعْب قَالَ: لم تكن أمة أَكثر استجابة فِي الْإِسْلَام من هَذِه الْأمة فَمن ثمَّ قَالَ {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس}
İbn Ebî Hâtim, Übey b. Ka'b'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “İslâm'a icabet bakımından bu ümmetten daha fazla icabet eden hiçbir ümmet olmadı. Bundan dolayı [Allah]: {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” buyurdu.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن مُعَاوِيَة بن حيدة أَنه سمع النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} قَالَ: إِنَّكُم تتمون سبعين أمة أَنْتُم خَيرهَا وَأَكْرمهَا على الله
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Ahmed, et-Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Merdûye, Muâviye b. Hayde'den, kendisinin {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavli hakkında Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini rivayet etti: “Siz yetmiş ümmeti tamamlarsınız; siz onların en hayırlısı ve Allah katında en şereflisisiniz.”
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا نَبِي الله ﷺ قَالَ ذَات يَوْم وَهُوَ مُسْند ظَهره إِلَى الْكَعْبَة: نَحن نكمل يَوْم الْقِيَامَة سبعين أمة نَحن آخرهَا وَخَيرهَا
İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün sırtını Kâbe'ye dayamışken şöyle buyurdu: “Biz kıyamet gününde yetmiş ümmeti tamamlarız; biz onların sonuncusu ve en hayırlısıyız.”
وَأخرج أَحْمد بِسَنَد حسن عَن عَليّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَعْطَيْت مَا لم يُعْط أحد من الْأَنْبِيَاء: نصرت بِالرُّعْبِ وَأعْطيت مَفَاتِيح الأَرْض وَسميت أَحْمد وَجعل التُّرَاب لي طهُورا وَجعلت أمتِي خير الْأُمَم
Ahmed hasen bir senetle Ali'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Peygamberlerden hiçbirine verilmeyen şeyler bana verildi: [Düşmanın kalbine] korku salınarak bana yardım edildi, bana yeryüzünün anahtarları verildi, bana Ahmed ismi verildi, toprak bana temizleyici kılındı ve ümmetim ümmetlerin en hayırlısı kılındı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي جَعْفَر {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} قَالَ: أهل بَيت النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Ebî Hâtim, Ebû Ca'fer'den: {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyti'dir” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة فِي الْآيَة قَالَ: خير النَّاس للنَّاس
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Atiyye'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “İnsanlar için insanların en hayırlısısınız;
شهدتم لِلنَّبِيِّينَ الَّذين كذبهمْ قَومهمْ بالبلاغ
kavimleri tarafından yalanlanan peygamberler lehine [tebliğ vazifelerini] ulaştırdıklarına dair şahitlik ettiniz.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: لم تكن أمة دخل فِيهَا من أَصْنَاف النَّاس غير هَذِه الْأمة
İbn Ebî Hâtim, İkrime'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Bu ümmetten başka, içine insanların her sınıfından kimsenin girdiği hiçbir ümmet olmamıştır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس تأمرون بِالْمَعْرُوفِ} يَقُول: تأمرونهم أَن يشْهدُوا أَن لَا إِلَه إِلَّا الله والإِقرار بِمَا أنزل الله ويقاتلونهم عَلَيْهِ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan: {كُنْتُم خير أمة أخرجت للنَّاس تأمرون بِالْمَعْرُوفِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış; iyiliği emreden en hayırlı ümmetsiniz” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle der: “Onlara Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmelerini ve Allah'ın indirdiğini ikrar etmelerini emredersiniz ve bunun uğrunda onlarla savaşırsınız.
وَلَا إِلَه إِلَّا الله هُوَ أعظم الْمَعْرُوف وتنهونهم عَن الْمُنكر وَالْمُنكر هُوَ التَّكْذِيب وَهُوَ أنكر الْمُنكر
Lâ ilâhe illallâh ise marufun (iyiliğin) en büyüğüdür. Onları münkerden (kötülükten) nehyedersiniz; münker ise yalanlamaktır ve o, münkerin en çirkinidir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {مِنْهُم الْمُؤْمِنُونَ} قَالَ: اسْتثْنى الله مِنْهُم ثَلَاثَة كَانُوا على الْهدى وَالْحق
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: {مِنْهُم الْمُؤْمِنُونَ} “İçlerinden inananlar vardır” kavli hakkında rivayet etti; o: “Allah onlardan hidayet ve hak üzere olan üç kişiyi istisna kıldı” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَأَكْثَرهم الْفَاسِقُونَ} قَالَ: ذمّ الله أَكثر النَّاس
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: {وَأَكْثَرهم الْفَاسِقُونَ} “ve onların çoğu yoldan çıkmışlardır” kavli hakkında rivayet etti; o: “Allah insanların çoğunu kınadı” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لن يضروكم إِلَّا أَذَى} قَالَ: تسمعونه مِنْهُم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: {لن يضروكم إِلَّا أَذَى} “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler” kavli hakkında rivayet etti; o: “Onlardan duyduğunuz [sözlü eziyetler]dir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج {لن يضروكم إِلَّا أَذَى} قَالَ: إشراكهم فِي عُزَيْر وَعِيسَى والصليب
İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den: {لن يضروكم إِلَّا أَذَى} “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “[Bu eziyet] Üzeyr, İsa ve haç hususunda şirk koşmalarıdır” dedi.
وَأخرج عَن الْحسن {لن يضروكم إِلَّا أَذَى} قَالَ: تَسْمَعُونَ مِنْهُم كذبا على الله يدعونكم إِلَى الضَّلَالَة
[İbn Cerîr], el-Hasan['dan]: {لن يضروكم إِلَّا أَذَى} “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “Onlardan, Allah'a karşı yalanlar duyarsınız; sizi sapıklığa çağırırlar” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ضربت عَلَيْهِم الذلة} قَالَ: هم أَصْحَاب القبالات
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {ضربت عَلَيْهِم الذلة} “Onların üzerlerine alçaklık damgası vuruldu” kavli hakkında rivayet etti; o: “Onlar harac / vergi mükellefleridir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {ضربت عَلَيْهِم الذلة} قَالَ: أذلّهم الله فَلَا مَنْعَة لَهُم وجعلهم الله تَحت أَقْدَام الْمُسلمين
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan['dan]: {ضربت عَلَيْهِم الذلة} “Onların üzerlerine alçaklık damgası vuruldu” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “Allah onları alçalttı, bu yüzden kendilerini koruyacak bir güçleri yoktur ve Allah onları Müslümanların ayakları altına aldı” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: أدركتهم هَذِه الْأمة وَأَن الْمَجُوس لتجتنيهم الْجِزْيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Bu ümmet onlara yetiştiğinde, Mecûsîler bile onlardan cizye toplamaktaydı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن وَقَتَادَة {ضربت عَلَيْهِم الذلة} قَالَ: يُعْطون الْجِزْيَة عَن يَد وهم ضاغرون
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan ve Katâde'den: {ضربت عَلَيْهِم الذلة} “Onların üzerlerine alçaklık damgası vuruldu” [ayeti hakkında] rivayet etti; [ikisi birden]: “Kendi elleriyle küçülmüş olarak cizye verirler” dediler.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك {وَضربت عَلَيْهِم الذلة} قَالَ: الْجِزْيَة
İbnü'l-Münzir, ed-Dahhâk'ten: {وَضربت عَلَيْهِم الذلة} “ve onların üzerlerine alçaklık damgası vuruldu” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “Cizyedir” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيقين عَن ابْن عَبَّاس {إِلَّا بِحَبل من الله وحبل من النَّاس} قَالَ: بِعَهْد من الله وعهد من النَّاس
İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim iki yoldan İbn Abbâs'tan: {إِلَّا بِحَبل من الله وحبل من النَّاس} “ancak Allah'ın ipine ve insanların ipine [sığınanlar müstesna]” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “Allah'tan bir ahit ve insanlardan bir ahitle” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ذَلِك بِمَا عصوا وَكَانُوا يعتدون} قَالَ: اجتنبوا الْمعْصِيَة والعدوان فَإِن بهما هلك من هلك قبلكُمْ من النَّاس
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: {ذَلِك بِمَا عصوا وَكَانُوا يعتدون} “Bu, isyan etmiş olmaları ve haddi aşmalarındandır” kavli hakkında rivayet etti; o: “İsyandan ve haddi aşmaktan sakının; çünkü sizden önceki insanlardan helak olanlar bu ikisi sebebiyle helak oldu” dedi.
الْآيَات ١١٣ - ١١٦
113-116. Ayetler
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن الْمُنْذر وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما أسلم عبد الله بن سَلام وثعلبة بن سعية وَأسيد بن سعية وَأسد بن عبيد وَمن أسلم من يهود مَعَهم
İbn İshâk, İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, ed-Delâil'de el-Beyhakî ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah b. Selâm, Sa'lebe b. Sa'ye, Üseyd b. Sa'ye, Esed b. Ubeyd ve onlarla birlikte Yahudilerden Müslüman olan kimseler Müslüman olup
فآمنوا وَصَدقُوا وَرَغبُوا فِي الْإِسْلَام قَالَت أَحْبَار يهود وَأهل الْكفْر مِنْهُم: مَا آمن بِمُحَمد وَتَبعهُ إلاّ شرارنا وَلَو كَانُوا خيارنا مَا تركُوا دين آبَائِهِم وذهبوا إِلَى غَيره
iman edip [peygamberi] tasdik ettiklerinde ve İslâm'a rağbet gösterdiklerinde, Yahudi din bilginleri ve onlardan inkâr edenler: “Muhammed'e sadece bizim en şerlilerimiz iman edip uydu. Eğer onlar hayırlılarımız olsalardı, atalarının dinini terk edip başka bir dine gitmezlerdi” dediler.
فَأنْزل الله فِي ذَلِك {لَيْسُوا سَوَاء} إِلَى قَوْله {وَأُولَئِكَ من الصَّالِحين}
Bunun üzerine Allah bu hususta: {لَيْسُوا سَوَاء} “Onlar bir değildirler” [ayetinden] {وَأُولَئِكَ من الصَّالِحين} “ve onlar salihlerdendir” kavline kadar [olan ayetleri] indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لَيْسُوا سَوَاء} الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: {لَيْسُوا سَوَاء} “Onlar bir değildirler” ayeti hakkında rivayet etti;
يَقُول: لَيْسَ كل الْقَوْم هلك قد كَانَ لله فيهم بَقِيَّة
[Katâde] şöyle der: “O kavmin hepsi helak olmamıştır; Allah için onların içinde geriye kalan bir topluluk vardı.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي قَوْله {أمة قَائِمَة} قَالَ: عبد الله بن سَلام وثعلبة بن سَلام أَخُوهُ وسعية ومبشر وَأسيد وَأسد ابْنا كَعْب
İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den: {أمة قَائِمَة} “dosdoğru bir topluluk” kavli hakkında rivayet etti; o: “Abdullah b. Selâm, kardeşi Sa'lebe b. Selâm, Sa'ye, Mübeşşir ve Ka'b'ın iki oğlu Üseyd ile Esed'dir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة يَقُول: هَؤُلَاءِ الْيَهُود لَيْسُوا كَمثل هَذِه الْأمة الَّتِي هِيَ قانتة لله
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den bu ayet hakkında rivayet etti; [es-Süddî] şöyle der: “Bu Yahudiler, Allah'a gönülden boyun eğen şu ümmet gibi değildirler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {أمة قَائِمَة} يَقُول: مهتدية قَائِمَة على أَمر الله لم تنْزع عَنهُ وتتركه كَمَا تَركه الْآخرُونَ وضيعوه
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {أمة قَائِمَة} “dosdoğru bir topluluk” [ayeti hakkında] rivayet etti; [İbn Abbâs] şöyle der: “Hidayet üzere olan, Allah'ın emri üzerinde dimdik duran, diğerlerinin terk edip zayi ettiği gibi ondan vazgeçip terk etmeyen [bir topluluktur].”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {أمة قَائِمَة} قَالَ: عادلة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: {أمة قَائِمَة} “dosdoğru bir topluluk” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: “Adil [bir topluluk]” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع {أمة قَائِمَة} يَقُول: قَائِمَة على كتاب الله وحدوده وفرائضه
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, er-Rebî'den: {أمة قَائِمَة} “dosdoğru bir topluluk” [ayeti hakkında] rivayet etti; [er-Rebî] şöyle der: “Allah'ın Kitabı, sınırları ve farzları üzerinde dosdoğru duran [bir topluluk].”
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع {آنَاء اللَّيْل} قَالَ: سَاعَات اللَّيْل
İbn Cerîr, er-Rebî'den: {آنَاء اللَّيْل} “gece vakitlerinde” [kavli hakkında] rivayet etti; o: “Gecenin saatleridir” dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن نصر وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {آنَاء اللَّيْل} قَالَ: جَوف اللَّيْل
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Nasr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {آنَاء اللَّيْل} “gece vakitlerinde” kavli hakkında rivayet etti; o: “Gecenin ortasıdır” dedi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {لَيْسُوا سَوَاء من أهل الْكتاب أمة قَائِمَة} قَالَ: لَا يَسْتَوِي أهل الْكتاب وَأمة مُحَمَّد {يَتلون آيَات الله آنَاء اللَّيْل} قَالَ: صَلَاة الْعَتَمَة هم يصلونها وَمن سواهُم من أهل الْكتاب لَا يصلونها
el-Feryâbî, Târîh'inde el-Buhârî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan: {لَيْسُوا سَوَاء من أهل الْكتاب أمة قَائِمَة} “Onlar bir değildirler. Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Kitap ehli ile Muhammed ümmeti bir değildir; {يَتلون آيَات الله آنَاء اللَّيْل} “gece saatlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar” [kavline gelince, İbn Mes'ûd] şöyle dedi: ‘Yatsı namazıdır; onlar bu namazı kılarlar, onların dışındaki Kitap ehli ise bu namazı kılmaz.’”
وَأخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ بِسَنَد حسن عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: أخر رَسُول الله ﷺ لَيْلَة صَلَاة الْعشَاء ثمَّ خرج إِلَى الْمَسْجِد فَإِذا النَّاس ينتظرون الصَّلَاة فَقَالَ: أما أَنه لَيْسَ من أهل هَذِه الْأَدْيَان أحد يذكر الله هَذِه السَّاعَة غَيْركُمْ
Ahmed, en-Nesâî, el-Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve hasen bir senetle et-Taberânî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece yatsı namazını geciktirdi, sonra mescide çıktı. Bir de baktı ki insanlar namazı bekliyorlar. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Bilin ki bu dinlerin mensuplarından şu saatte sizden başka Allah'ı anan hiç kimse yoktur.”
وَلَفظ ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَقَالَ: إِنَّه لَا يُصَلِّي هَذِه الصَّلَاة أحد من أهل الْكتاب
İbn Cerîr ve et-Taberânî'nin lafzında ise şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ki Kitap ehlinden hiç kimse bu namazı kılmaz.”
قَالَ: وأنزلت هَذِه الْآيَة {لَيْسُوا سَوَاء من أهل الْكتاب أمة قَائِمَة} حَتَّى بلغ {وَالله عليم بالمتقين}
[İbn Mes'ûd] dedi ki: Ve {لَيْسُوا سَوَاء من أهل الْكتاب أمة قَائِمَة} “Onlar bir değildirler. Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır” [ayeti], {وَالله عليم بالمتقين} “Allah takvâ sahiplerini hakkıyla bilendir” [kavline] kadar indirildi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع فِي قَوْله {يَتلون آيَات الله آنَاء اللَّيْل} قَالَ: قَالَ بَعضهم: صَلَاة الْعَتَمَة يُصليهَا أمة مُحَمَّد وَلَا يُصليهَا غَيرهم من أهل الْكتاب
İbn Ebî Hâtim, er-Rebî'den: {يَتلون آيَات الله آنَاء اللَّيْل} “gece saatlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Bazıları şöyle dedi: [Bu,] yatsı namazıdır; onu Muhammed'in ümmeti kılar, onların dışındaki Kitap ehlinden kimse kılmaz.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن معَاذ بن جبل قَالَ: أخر رَسُول الله ﷺ صَلَاة الْعَتَمَة لَيْلَة حَتَّى ظن الظَّان أَن قد صلى ثمَّ خرج فَقَالَ: اعتموا بِهَذِهِ الصَّلَاة فَإِنَّكُم فضلْتُمْ بهَا على سَائِر الْأُمَم وَلم تصلها أمة قبلكُمْ
İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd ve Sünen'inde el-Beyhakî, Muâz b. Cebel'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece yatsı namazını o kadar geciktirdi ki zanneden [onun tek başına] namaz kıldığını zannetti. Sonra çıkıp şöyle buyurdu: “Bu namazı geciktirerek kılınız; çünkü siz bununla diğer ümmetlere üstün kılındınız ve sizden önce hiçbir ümmet onu kılmadı.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ بِسَنَد حسن عَن الْمُنْكَدر عَن النَّبِي ﷺ أَنه خرج ذَات لَيْلَة
et-Taberânî hasen bir senetle el-Münkedir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki kendisi bir gece çıktı;
وَقد أخر صَلَاة الْعشَاء حَتَّى ذهب من الَّيْلِ هنيهة أَو سَاعَة وَالنَّاس ينتظرون فِي الْمَسْجِد فَقَالَ: أما أَنكُمْ لن تزالوا فِي صَلَاة مَا انتظرتموها ثمَّ قَالَ: أما إِنَّهَا صَلَاة لم يصلها أحد مِمَّن كَانَ قبلم من الْأُمَم
Yatsı namazını geceden bir müddet veya bir saat geçinceye kadar geciktirmişti ve insanlar mescidde bekliyorlardı. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Bilin ki siz onu beklediğiniz sürece namazda sayılmaya devam edersiniz.” Sonra şöyle buyurdu: “Bilin ki bu, sizden önceki ümmetlerden hiçbirinin kılmadığı bir namazdır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَزَّار بِسَنَد حسن عَن ابْن عمر أَن النَّبِي ﷺ أعتم لَيْلَة بالعشاء
İbn Ebî Şeybe ve hasen bir senetle el-Bezzâr, İbn Ömer'den rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece yatsı namazını geciktirdi;
فناداه عمر: نَام النِّسَاء وَالصبيان فَقَالَ: مَا ينْتَظر هَذِه الصَّلَاة أحد من أهل الأَرْض غَيْركُمْ
Ömer ona: “Kadınlar ve çocuklar uyudu” diye seslendi. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Yeryüzü halkından sizden başka bu namazı bekleyen hiç kimse yoktur.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ بِسَنَد حسن عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ أخر صَلَاة الْعشَاء ثمَّ خرج فَقَالَ: مَا يحبسكم هَذِه السَّاعَة قَالُوا: يَا نَبِي الله انتظرناك لنشهد الصَّلَاة مَعَك فَقَالَ لَهُم: مَا صلى صَلَاتكُمْ هَذِه أمة قطّ قبلكُمْ وَمَا زلتم فِي صَلَاة بعد
et-Taberânî hasen bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını geciktirdi, sonra [mescide] çıkıp: “Sizi bu saatte alıkoyan nedir?” buyurdu. Onlar: “Ey Allah'ın Peygamberi! Namazı seninle birlikte kılmak için seni bekledik” dediler. Onlara şöyle buyurdu: “Sizden önce hiçbir ümmet kesinlikle bu namazınızı kılmamıştır ve siz [beklediğiniz sürece] namazda bulunmuş oldunuz.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ بِسَنَد حسن عَن عبد الله بن الْمُسْتَوْرد قَالَ: احْتبسَ النَّبِي ﷺ لَيْلَة حَتَّى لم يبْق فِي الْمَسْجِد إِلَّا بضعَة عشر رجلا فَخرج إِلَيْهِم فَقَالَ: مَا أَمْسَى أحد ينْتَظر الصَّلَاة غَيْركُمْ
et-Taberânî hasen bir senetle Abdullah b. el-Müstevrid'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece mescidde on küsur adamdan başkası kalmayıncaya kadar gecikti; sonra yanlarına çıkıp şöyle buyurdu: “Akşamlayıp da sizden başka namazı bekleyen hiç kimse yoktur.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مَنْصُور قَالَ: بَلغنِي أَنَّهَا نزلت {يَتلون آيَات الله آنَاء اللَّيْل وهم يَسْجُدُونَ} فِيمَا بَين الْمغرب وَالْعشَاء
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mansûr'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Bana ulaştığına göre {يَتلون آيَات الله آنَاء اللَّيْل وهم يَسْجُدُونَ} “gece saatlerinde secde ederek Allah'ın ayetlerini okurlar” [ayeti], akşam ile yatsı arasındaki [namaz] hakkında inmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {يَتلون آيَات الله آنَاء اللَّيْل} قَالَ: هِيَ صَلَاة الْغَفْلَة
İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan: {يَتلون آيَات الله آنَاء اللَّيْل} “gece saatlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar” kavli hakkında rivayet etti; o: “O, gaflet namazıdır” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي عَمْرو بن الْعَلَاء فِي قَوْله {وَمَا يَفْعَلُوا من خير فَلَنْ يكفروه} قَالَ: بَلغنِي عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقرؤهما جَمِيعًا بِالتَّاءِ
İbn Cerîr, Ebû Amr b. el-Alâ'dan: {وَمَا يَفْعَلُوا من خير فَلَنْ يكفروه} “Onlar ne hayır işlerlerse, asla karşılıksız bırakılmayacaktır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Abbâs'ın bunların her ikisini de 'te' harfiyle okuduğu bana ulaştı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {فَلَنْ يكفروه} قَالَ: لن يضل عَنْكُم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: {فَلَنْ يكفروه} “asla karşılıksız bırakılmayacaktır” [kavli hakkında] rivayet etti; [Katâde]: “Sizden zayi olmayacaktır” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {فَلَنْ يكفروه} قَالَ: لن تظلموه
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan: {فَلَنْ يكفروه} “asla karşılıksız bırakılmayacaktır” [kavli hakkında] rivayet etti; [el-Hasan]: “Onun hakkında haksızlığa uğratılmazsınız” dedi.
الْآيَة ١١٧
117. Ayet
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {مثل مَا يُنْفقُونَ فِي هَذِه الْحَيَاة الدُّنْيَا} قَالَ: مثل نَفَقَة الْكَافِر فِي الدُّنْيَا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: {مثل مَا يُنْفقُونَ فِي هَذِه الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu...” kavli hakkında rivayet etti; o: “Kâfirin dünyadaki harcamasının durumu gibidir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة يَقُول: مثل مَا ينْفق الْمُشْركُونَ وَلَا يتَقَبَّل مِنْهُم كَمثل هَذَا الزَّرْع إِذا زرعه الْقَوْم الظَّالِمُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den bu ayet hakkında rivayet etti; [es-Süddî] şöyle der: “Müşriklerin harcadıkları ve kendilerinden kabul edilmeyen şeylerin durumu, zalim bir topluluğun ektiği şu ekinin durumu gibidir;
فأصابته ريح فِيهَا صر فأهلكته فَكَذَلِك أَنْفقُوا فأهلكهم شركهم
Ona kavurucu soğuk bir rüzgâr isabet edip onu helak etmiştir. İşte onlar da harcadılar ama şirkleri onları helak etti.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس {فِيهَا صر} قَالَ: برد شَدِيد
Saîd b. Mansûr, el-Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan: {فِيهَا صر} “içinde kavurucu bir soğuk bulunan” [kavli hakkında] rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Şiddetli soğuktur” dedi.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {فِيهَا صر} قَالَ: برد
et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: Nâfi' b. el-Ezrak ona: {فِيهَا صر} “içinde kavurucu bir soğuk bulunan” kavlini sordu; o: “Soğuktur” dedi.
قَالَ: فَهَل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet” dedi;
أما سَمِعت قَول نَابِغَة بني ذبيان: لَا يبردون إِذا مَا الأَرْض جللها صر الشتَاء من الأمحال كالأدم
“Benî Zübyân'ın Nâbiğa'sının şu sözünü işitmedin mi: 'Kuraklıktan dolayı yeryüzünü tabaklanmış deri gibi kışın dondurucu soğuğu kapladığında onlar üşümezler.'”
الْآيَات ١١٨ - ١٢٠
118 - 120. Ayetler
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ رجال من الْمُسلمين يواصلون رجَالًا من يهود لما كَانَ بَينهم من الْجوَار وَالْحلف فِي الْجَاهِلِيَّة فَأنْزل الله فيهم ينهاهم عَن مباطنتهم تخوف الْفِتْنَة عَلَيْهِم مِنْهُم {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَتَّخِذُوا بطانة من دونكم} الْآيَة
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Müslümanlardan bazı adamlar, Câhiliye döneminde aralarındaki komşuluk ve antlaşmadan dolayı Yahudilerden bazı adamlarla dostluk sürdürüyorlardı. Bunun üzerine Allah, onlar sebebiyle fitneye düşmelerinden korkarak onlarla sırdaşlık kurmalarını yasaklamak üzere onlar hakkında: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَتَّخِذُوا بطانة من دونكم} “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لَا تَتَّخِذُوا بطانة من دونكم} قَالَ: هم المُنَافِقُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {لَا تَتَّخِذُوا بطانة من دونكم} “Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin” kavli hakkında rivayet etti; o: “Onlar münafıklardır” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي الْمُنَافِقين من أهل الْمَدِينَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Medine ehlinden olan münafıklar hakkında indi;
نهى الْمُؤمنِينَ أَن يتولَّوهم
Müminlerin onları dost edinmelerini yasakladı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ بِسَنَد جيد عَن حميد بن مهْرَان الْمَالِكِي الْخياط قَالَ: سَأَلت أَبَا غَالب عَن قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَتَّخِذُوا بطانة من دونكم} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim ve ceyyid bir senetle et-Taberânî, Humeyd b. Mihrân el-Mâlikî el-Hayyât'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Gâlib'e: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَتَّخِذُوا بطانة من دونكم} “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin” ayetini sordum.
قَالَ: حَدثنِي أَبُو أُمَامَة عَن رَسُول الله ﷺ: أَنه قَالَ: هم الْخَوَارِج
[Ebû Gâlib] dedi ki: Bana Ebû Ümâme, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen anlattı; o şöyle buyurmuştur: “Onlar Hâricîlerdir.”
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أنس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَا تنقشوا فِي خواتيمكم عَرَبيا وَلَا تستضيئوا بِنَار الْمُشْركين
Abd b. Humeyd, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şu'ab'da el-Beyhakî, Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; o şöyle buyurmuştur: “Yüzüklerinize Arapça [yazı] nakşetmeyin ve müşriklerin ateşiyle aydınlanmayın.”
فَذكر ذَلِك لِلْحسنِ فَقَالَ: نعم
Bu durum el-Hasan'a zikredildiğinde o şöyle dedi: “Evet,
لَا تنقشوا فِي خواتيمكم مُحَمَّدًا وَلَا تستشيروا الْمُشْركين فِي شَيْء من أُمُوركُم قَالَ الْحسن: وتصديق ذَلِك فِي كتاب الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَتَّخِذُوا بطانة من دونكم}
Yüzüklerinize 'Muhammed' [ismini] nakşetmeyin ve işlerinizden hiçbirinde müşriklere danışmayın.” el-Hasan dedi ki: “Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulaması ise: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تَتَّخِذُوا بطانة من دونكم} 'Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin' [ayetidir].”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عمر بن الْخطاب
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etti ki:
أَنه قيل لَهُ: إِن هُنَا غُلَاما من أهل الْحيرَة حَافِظًا كَاتبا فَلَو اتخذته كَاتبا قَالَ: قد اتَّخذت إِذن بطانة من دون الْمُؤمنِينَ
Kendisine: “Burada Hîre ehlinden [güçlü] hafızalı bir kâtip genç var; onu kâtip edinsen?” denildi. O: “O takdirde müminlerden başkasını sırdaş edinmiş olurum” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع {لَا تَتَّخِذُوا بطانة} يَقُول: لَا تستدخلوا الْمُنَافِقين تتولوهم دون الْمُؤمنِينَ
İbn Cerîr, er-Rebî'den: {لَا تَتَّخِذُوا بطانة} “Sırdaş edinmeyin” [kavli hakkında] rivayet etti; [er-Rebî] şöyle der: “Müminleri bırakıp münafıkları içeri alarak (aralarınıza sokup) onları dost edinmeyin.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {ودوا مَا عنتم} يَقُول: مَا ضللتم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: {ودوا مَا عنتم} “Zora / sıkıntıya düşmenizi arzu ettiler” [kavli hakkında] rivayet etti; [es-Süddî]: “Sapmanızı [arzu ettiler]” der.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {ودوا مَا عنتم} يَقُول: ودّ المُنَافِقُونَ مَا عنت الْمُؤْمِنُونَ فِي دينهم
İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den: {ودوا مَا عنتم} “Zora / sıkıntıya düşmenizi arzu ettiler” [kavli hakkında] rivayet etti; [Mukâtil] şöyle der: “Münafıklar, müminlerin dinlerinde zorluğa ve sıkıntıya düşmelerini arzu ettiler.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {قد بَدَت الْبغضَاء من أَفْوَاههم} يَقُول: من أَفْوَاه الْمُنَافِقين إِلَى إخْوَانهمْ من الْكفَّار من غشهم لِلْإِسْلَامِ وَأَهله وبغضهم إيَّاهُم {وَمَا تخفي صُدُورهمْ أكبر} يَقُول: مَا تكنُّ صُدُورهمْ أكبر مِمَّا قد أبدوا بألسنتهم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti: {قد بَدَت الْبغضَاء من أَفْوَاههم} “Kinleri ağızlarından dökülmüştür” [kavli hakkında Katâde] şöyle der: “İslam'a ve ehline olan hilekârlıklarından ve onlara duydukları buğuzdan dolayı, kâfir kardeşlerine karşı münafıkların ağızlarından [açığa çıkmıştır]. {وَمَا تخفي صُدُورهمْ أكبر} 'Göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür' [kavli hakkında Katâde] şöyle der: Göğüslerinin sakladığı şey, dilleriyle açığa vurduklarından çok daha büyüktür.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {هَا أَنْتُم أولاء تحبونهم وَلَا يحبونكم}
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den: {هَا أَنْتُم أولاء تحبونهم وَلَا يحبونكم} “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler” kavli hakkında rivayet etti;
قَالَ الْمُؤمن خير لِلْمُنَافِقِ من الْمُنَافِق لِلْمُؤمنِ يرحمه فِي الدُّنْيَا
[İbn Cüreyc] dedi ki: “Mümin münafık için, münafığın mümin için olduğundan daha hayırlıdır; dünyada ona merhamet eder.
لَو يقدر الْمُنَافِق من الْمُؤمن على مثل مَا يقدر عَلَيْهِ مِنْهُ لأباد خضراءه
Münafık mümine karşı, müminin ona karşı güç yetirebildiği kadarına güç yetirebilseydi, onun kökünü kazırdı.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة
Abd b. Humeyd, Katâde'den rivayet etti;
مثله
aynısını [rivayet etti].
وَأخرج إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وتؤمنون بِالْكتاب كُله} أَي بِكِتَابِكُمْ وكتابهم وَبِمَا مضى من الْكتب قبل ذَلِك وهم يكفرون بِكِتَابِكُمْ فَأنْتم أَحَق بالبغضاء لَهُم مِنْهُم لكم
İshâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan: {وتؤمنون بِالْكتاب كُله} “Ve siz Kitab'ın tamamına inanırsınız” kavli hakkında rivayet etti: “Yani hem kendi Kitabınıza hem onların kitabına ve bundan önceki geçmiş kitaplara inanırsınız; onlar ise sizin Kitabınızı inkâr ederler. Dolayısıyla sizin onlara buğzetmeniz, onların size buğzetmesinden daha yerindedir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود {وَإِذا خلوا عضوا عَلَيْكُم الأنامل} قَالَ: هَكَذَا وَوضع أَطْرَاف أَصَابِعه فِي فِيهِ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan: {وَإِذا خلوا عضوا عَلَيْكُم الأنامل} “Yalnız kaldıklarında ise size parmak uçlarını ısırırlar” [kavli hakkında] rivayet etti; [İbn Mes'ûd]: “İşte böyle” dedi ve parmaklarının uçlarını ağzına koydu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِذا لقوكم} الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: {وَإِذا لقوكم} “Sizinle karşılaştıklarında...” ayeti hakkında rivayet etti;
قَالَ: إِذا لقوا الْمُؤمنِينَ {قَالُوا آمنا} لَيْسَ بهم إِلَّا مَخَافَة على دِمَائِهِمْ وَأَمْوَالهمْ فصانعوهم بذلك {وَإِذا خلوا عضوا عَلَيْكُم الأنامل من الغيظ} يَقُول: مِمَّا يَجدونَ فِي قُلُوبهم من الغيظ وَالْكَرَاهَة لما هم عَلَيْهِ لَو يَجدونَ ريحًا لكانوا على الْمُؤمنِينَ
[Katâde] şöyle dedi: Müminlerle karşılaştıklarında sadece canlarını ve mallarını koruma korkusuyla onlara yaranmak için {قَالُوا آمنا} “'İman ettik' derler”. {وَإِذا خلوا عضوا عَلَيْكُم الأنامل من الغيظ} “Yalnız kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar” [kavli hakkında Katâde] şöyle der: “İçlerinde [müminlerin] üzerinde bulunduğu duruma karşı duydukları kin ve nefretten ötürü [böyle yaparlar]. Bir fırsat ve güç bulsalardı kesinlikle müminlerin aleyhine harekete geçerlerdi.”
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ {عضوا عَلَيْكُم الأنامل} قَالَ: الْأَصَابِع
İbn Cerîr, es-Süddî'den: {عضوا عَلَيْكُم الأنامل} “Size parmak uçlarını ısırırlar” [kavli hakkında] rivayet etti; [es-Süddî]: “[Enâmil,] parmaklardır” dedi.