وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الجوزاء قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي الأباضية
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Cevzâ'dan rivayet etti; [Ebu'l-Cevzâ] dedi ki: “Bu ayet İbâzıyye hakkında indi.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {إِن تمسسكم حَسَنَة} يَعْنِي النَّصْر على العدوّ والرزق وَالْخَيْر يسؤهم ذَلِك {وَإِن تصبكم سَيِّئَة} يَعْنِي الْقَتْل والهزيمة والجهد
İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den: {إِن تمسسكم حَسَنَة} “Size bir iyilik dokunursa” yani düşmana karşı zafer, rızık ve hayır [dokunursa] bu onları üzer; {وَإِن تصبكم سَيِّئَة} “Başınıza bir kötülük gelirse” yani öldürülme, yenilgi ve sıkıntı [gelirse buna sevinirler] rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: إِذا رَأَوْا من أهل الْإِسْلَام إلفة وَجَمَاعَة وظهورا على عدوهم غاظهم ذَلِك وساءهم وَإِذا رَأَوْا من أهل الْإِسْلَام فرقة واختلافاً أَو أُصِيب طرف من أَطْرَاف الْمُسلمين سرهم ذَلِك وابتهجوا بِهِ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İslam ehlinde bir kaynaşma, birlik ve düşmanlarına karşı bir üstünlük gördüklerinde bu onları öfkelendirir ve üzer. İslam ehlinde bir ayrılık, ihtilaf gördüklerinde yahut Müslümanların bir tarafına [bir zarar] dokunduğunda ise bu onları sevindirir ve bundan neşelenirler.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {وَإِن تصبروا وتتقوا لَا يضركم} مُشَدّدَة بِرَفْع الضَّاد وَالرَّاء
Abd b. Humeyd, Âsım'dan onun {وَإِن تصبروا وتتقوا لَا يضركم} “Eğer sabreder ve sakınırsanız, [onların hilesi] size hiçbir zarar veremez” [kavmini], dat (ض) ve ra (ر) harflerinin zammesi ve şeddeli olarak okuduğunu rivayet etti.
الْآيَة ١٢١
121. Ayet
أخرج ابْن اسحق وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن شهَاب وَعَاصِم بن عمر بن قَتَادَة وَمُحَمّد بن يحيى بن حبَان وَالْحصين بن عبد الرَّحْمَن بن سعد بن معَاذ قَالُوا: كَانَ يَوْم أحد يَوْم بلَاء وتمحيص اختبر الله بِهِ الْمُؤمنِينَ ومحق بِهِ الْكَافرين مِمَّن كَانَ يظْهر الْإِسْلَام بِلِسَانِهِ وَهُوَ مستخفٍ بالْكفْر وَيَوْم أكْرم الله فِيهِ من أَرَادَ كرامته بِالشَّهَادَةِ من أهل ولَايَته فَكَانَ مِمَّا نزل من الْقُرْآن فِي يَوْم أحد سِتُّونَ آيَة من آل عمرَان فِيهَا صفة مَا كَانَ فِي يَوْمه ذَلِك ومعاتبة من عَاتب مِنْهُم
İbn İshâk ve ed-Delâil'de el-Beyhakî; İbn Şihâb, Âsım b. Ömer b. Katâde, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân ve el-Husayn b. Abdirrahmân b. Sa'd b. Muâz'dan rivayet etti; onlar şöyle dediler: “Uhud günü bir imtihan ve arınma günüydü. Allah onunla müminleri sınadı; diliyle İslam'ı açığa vurup küfrünü gizleyen kâfirleri onunla mahvetti. Allah o günde, dostlarından ikram etmek istediklerine şehadetle ikramda bulundu. Uhud günü hakkında Kur'an'dan inenler arasında Âl-i İmrân'dan altmış ayet vardı; bunlarda o gün yaşananların vasfı ve içlerinden azarlananların azarlanması yer almaktaydı.”
يَقُول الله لنَبيه {وَإِذ غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ وَالله سميع عليم}
Allah Peygamberine şöyle buyurur: {وَإِذ غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ وَالله سميع عليم} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن شهَاب قَالَ: قَاتل النَّبِي ﷺ يَوْم بدر فِي رَمَضَان سنة اثْنَتَيْنِ ثمَّ قَاتل يَوْم أحد فِي شوّال سنة ثَلَاث ثمَّ قَاتل يَوْم الخَنْدَق وَهُوَ يَوْم الْأَحْزَاب وَبني قُرَيْظَة فِي شوّال سنة أَربع
el-Beyhakî ed-Delâil'de İbn Şihâb'dan rivayet etti; [İbn Şihâb] dedi ki: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin ikinci yılında Ramazan'da Bedir günü savaştı. Sonra üçüncü yılda Şevval'de Uhud günü savaştı. Sonra dördüncü yılda Şevval'de Hendek -ki Ahzâb günüdür- ve Benî Kurayza günü savaştı.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عُرْوَة قَالَ: كَانَت وقْعَة أحد فِي شوّال على رَأس سنة من وقْعَة بدر وَلَفظ عبد الرَّزَّاق: على رَأس سِتَّة أشهر من وقْعَة بني النَّضِير وَرَئِيس الْمُشْركين يَوْمئِذٍ أَبُو سُفْيَان بن حَرْب
Abdürrezzâk ve ed-Delâil'de el-Beyhakî Urve'den rivayet etti; [Urve] dedi ki: “Uhud Gazvesi, Bedir Gazvesi'nin tam bir yıl sonrasında Şevval ayında oldu.” Abdürrezzâk'ın lafzında ise: “Benî Nadîr Gazvesi'nin tam altı ay sonrasındaydı ve o gün müşriklerin reisi Ebû Süfyân b. Harb idi.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَت وقْعَة أحد فِي شوّال يَوْم السبت لإحدى عشرَة لَيْلَة مَضَت من شوّال وَكَانَ أَصْحَابه يَوْمئِذٍ سَبْعمِائة وَالْمُشْرِكُونَ الفين أَو مَا شَاءَ الله من ذَلِك
el-Beyhakî Katâde'den rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Uhud Gazvesi Şevval ayında, Şevval'in bitiminden on bir gece geçtikten sonra cumartesi günü oldu. O gün onun (Resûlullah'ın) ashabı yedi yüz kişi, müşrikler ise iki bin yahut Allah'ın dilediği kadar kişiydi.”
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْمسور بن مخرمَة قَالَ: قلت لعبد الرَّحْمَن بن عَوْف يَا خَال أَخْبرنِي عَن قصتكم يَوْم أحد قَالَ: اقْرَأ بعد الْعشْرين وَمِائَة من آل عمرَان تَجِد قصتنا {وَإِذ غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ} إِلَى قَوْله (إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ مِنْكُم أَن تَفْشَلَا) قَالَ: هم الَّذين طلبُوا الْأمان من الْمُشْركين إِلَى قَوْله (وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت من قبل أَن تلقوهُ فقد رَأَيْتُمُوهُ) قَالَ: هُوَ تمني الْمُؤمنِينَ لِقَاء الْعَدو إِلَى قَوْله (أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم) قَالَ: هُوَ صياح الشَّيْطَان يَوْم أحد: قتل مُحَمَّد إِلَى قَوْله (أَمَنَة نعاسا) قَالَ: ألقِي عَلَيْهِم النّوم
Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Misver b. Mahrame'den rivayet etti; o şöyle dedi: Abdurrahman b. Avf'a: “Ey dayı! Uhud günündeki kıssanızı bana anlat” dedim. [Abdurrahman] şöyle dedi: “Âl-i İmrân'ın yüz yirminci ayetinden sonrasını oku; bizim kıssamızı orada bulursun: {وَإِذ غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavlinden {إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ مِنْكُم أَن تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” kavline kadar. Dedi ki: Onlar müşriklerden eman dileyen kimselerdir. {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت من قبل أَن تلقوهُ فقد رَأَيْتُمُوهُ} “Andolsun siz onunla karşılaşmadan önce ölümü arzuluyordunuz; işte onu gördünüz” kavline kadar. Dedi ki: Bu, müminlerin düşmanla karşılaşmayı arzulayışıdır. {أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم} “O ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” kavline kadar. Dedi ki: Bu, şeytanın Uhud günü 'Muhammed öldürüldü!' diye haykırmasıdır. {أَمَنَة نعاسا} “Güven veren bir uyuklama” kavline kadar. Dedi ki: Üzerlerine uyku verildi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس وَإِذ {غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ} قَالَ: يَوْم أحد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan: Ve hani {غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ} “Sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Uhud günüdür” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {تبوّئ الْمُؤمنِينَ} قَالَ: توطىء
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: {تبوّئ الْمُؤمنِينَ} “Müminleri yerleştiriyordun” kavli hakkında rivayet etti; [Saîd]: “[Onları] hazırlayıp konuşlandırıyordun (tuvattıu)” dedi.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {تبوّئ الْمُؤمنِينَ} قَالَ: توطن الْمُؤمنِينَ لتسكن قُلُوبهم قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan rivayet etti; Nâfi' b. el-Ezrak ona {تبوّئ الْمُؤمنِينَ} “Müminleri yerleştiriyordun” kavlini sordu. [İbn Abbâs]: “Kalpleri yatışsın diye müminleri yerleştirip hazırlıyorsun (tuvattınu)” dedi. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. [İbn Abbâs]: “Evet” dedi;
أما سَمِعت قَول الْأَعْشَى الشَّاعِر: وَمَا بوّأ الرَّحْمَن بَيْتك منزلا بأجياد غربي الفنا وَالْمحرم وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذ غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ} قَالَ: مَشى النَّبِي ﷺ يَوْمئِذٍ على رجلَيْهِ يبوىء الْمُؤمنِينَ
“Şair el-A'şâ'nın şu sözünü işitmedin mi: 'Rahmân senin evini Ecyâd'da, avlunun batısında ve haremde bir konak yapmadı mı?'” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: {وَإِذ غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem o gün bizzat yürüyerek müminleri mevzilendiriyordu.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَإِذ غَدَوْت من أهلك} قَالَ: يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ يبوىء الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ يَوْم الْأَحْزَاب
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan: {وَإِذ غَدَوْت من أهلك} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılmıştın...” kavli hakkında rivayet etti; [el-Hasan]: “Ahzâb günü müminleri savaş mevzilerine yerleştiren Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir” dedi.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن شهَاب وَمُحَمّد ابْن يحيى بن حبَان وَعَاصِم بن عمر بن قَتَادَة وَالْحصين بن عبد الرَّحْمَن بن عَمْرو بن سعد بن معَاذ وَغَيرهم
İbn İshâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir; İbn Şihâb, Muhammed b. Yahyâ b. Habbân, Âsım b. Ömer b. Katâde, el-Husayn b. Abdirrahmân b. Amr b. Sa'd b. Muâz ve başkalarından rivayet etti;
كل حدث بعض الحَدِيث عَن يَوْم أحد قَالُوا: لما أُصِيبَت قُرَيْش أَو من ناله مِنْهُم يَوْم بدر من كفار قُرَيْش وَرجع قلهم إِلَى مَكَّة وَرجع أَبُو سُفْيَان بعيره
her biri Uhud gününe dair hadisin bir kısmını anlattı. Onlar şöyle dediler: “Kureyş veya Kureyş kâfirlerinden Bedir günü musibete uğrayanlar uğrayıp, [sağ kalan] azlıkları Mekke'ye döndüğünde ve Ebû Süfyân da kervanıyla döndüğünde;
مَشى عبد الله بن أبي ربيعَة وَعِكْرِمَة بن أبي جهل وَصَفوَان بن أُميَّة فِي رجال من قُرَيْش مِمَّن أُصِيب آباؤهم واخوانهم ببدر فَكَلَّمُوا أَبَا سُفْيَان ابْن حَرْب وَمن كَانَت لَهُ فِي تِلْكَ العير من قُرَيْش تِجَارَة فَقَالُوا: يَا معشر قُرَيْش إِن مُحَمَّدًا قد وتركم وَقتل خياركم فأعينوننا بِهَذَا المَال على حربه لَعَلَّنَا ندرك مِنْهُ ثأراً بِمن أصَاب فَفَعَلُوا فأجمعت قُرَيْش لِحَرْب رَسُول الله ﷺ وَخرجت بجدتها وجديدها وَخَرجُوا مَعَهم بالظعن التمَاس الحفيظة وَلِئَلَّا يقرُّوا
Abdullah b. Ebî Rebîa, İkrime b. Ebî Cehl ve Safvân b. Ümeyye, Bedir'de babaları ve kardeşleri öldürülen Kureyşli birtakım adamlarla birlikte yürüdüler. Ebû Süfyân b. Harb ile ve o kervanda ticareti bulunan Kureyşlilerle konuşup şöyle dediler: 'Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz Muhammed sizden can aldı ve hayırlılarınızı öldürdü. Bu malla onunla savaşmamız için bize yardım edin; umulur ki uğradığımız kayıpların intikamını ondan alırız.' Onlar da bunu yaptılar. Böylece Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere toplandı; varıyla yoğuyla [bütün gücüyle] yola çıktı. Gayrete gelsinler ve kaçmasınlar diye kadınlarını da yanlarına alarak çıktılar.
وَخرج أَبُو سُفْيَان وَهُوَ قَائِد النَّاس فَأَقْبَلُوا حَتَّى نزلُوا بعينين جبل بِبَطن السبخة من قناة على شَفير الْوَادي مِمَّا يَلِي الْمَدِينَة
Ebû Süfyân insanların komutanı olarak çıktı. İlerleyip Medine tarafında, vadinin kenarında, Kanât vadisinin bataklık çukurunda bir dağ olan Ayneyn'e indiler.
فَلَمَّا سمع بهم رَسُول الله ﷺ والمسلمون وَأَنَّهُمْ قد نزلُوا حَيْثُ نزلُوا قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنِّي رَأَيْت بقرًا تنحر وَرَأَيْت فِي ذُبَاب سَيفي ثلمًا وَرَأَيْت أَنِّي أدخلت يَدي فِي درع حَصِينَة فَأَوَّلتهَا الْمَدِينَة فَإِن رَأَيْتُمْ أَن تُقِيمُوا بِالْمَدِينَةِ وَتَدْعُوهُمْ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar onları ve konakladıkları yeri işitince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ben [rüyada] boğazlanan sığırlar gördüm; kılıcımın ucunda bir gedik gördüm ve elimi muhkem bir zırhın içine soktuğumu gördüm. Onu Medine olarak yorumladım. Eğer uygun görürseniz Medine'de kalın ve onları bırakın;
حَيْثُ نزلُوا فَإِن أَقَامُوا أَقَامُوا بشر مقَام وَإِن هم دخلُوا علينا قاتلناهم فِيهَا
nerede konakladılarsa orada dursunlar. Şayet orada kalırlarsa çok kötü bir yerde kalmış olurlar; eğer üzerimize gelirlerse onlarla burada (Medine'de) savaşırız.'
وَنزلت قُرَيْش منزلهَا أحدا يَوْم الْأَرْبَعَاء فأقاموا ذَلِك الْيَوْم وَيَوْم الْخَمِيس وَيَوْم الْجُمُعَة وَرَاح رَسُول الله ﷺ حِين صلى الْجُمُعَة فَأصْبح بِالشعبِ من أحد فَالْتَقوا يَوْم السبت لِلنِّصْفِ من شوّال سنة ثَلَاث وَكَانَ رَأْي عبد الله بن أبي مَعَ رأى رَسُول الله ﷺ يرى رَأْيه فِي ذَلِك
Kureyş, çarşamba günü Uhud'daki karargâhına indi; o gün, perşembe günü ve cuma günü orada kaldılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cuma namazını kılınca yola çıktı ve sabahı Uhud geçidinde karşıladı. Hicretin üçüncü yılı Şevval ayının ortasında cumartesi günü karşılaştılar. Abdullah b. Übey'in görüşü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in görüşüyle aynıydı; bu konuda onun görüşünü benimsiyordu:
أَن لَا يخرج إِلَيْهِم وَكَانَ رَسُول الله ﷺ يكره الْخُرُوج من الْمَدِينَة فَقَالَ رجال من الْمُسلمين مِمَّن أكْرم الله بِالشَّهَادَةِ يَوْم أحد وَغَيرهم مِمَّن كَانَ فَاتَهُ يَوْم بدر وحضروه: يَا رَسُول الله اخْرُج بِنَا إِلَى أَعْدَائِنَا لَا يرَوْنَ أنَّا جبنا عَنْهُم وضعفنا فَقَالَ عبد الله بن أبي: يَا رَسُول الله أقِم بِالْمَدِينَةِ فَلَا تخرج إِلَيْهِم فوَاللَّه مَا خرجنَا مِنْهَا إِلَى عدوّ لنا قطّ إِلَّا أصَاب منا وَلَا دَخلهَا علينا إِلَّا أصبْنَا مِنْهُم فَدَعْهُمْ يَا رَسُول الله فَإِن أَقَامُوا أَقَامُوا بشر وَإِن دخلُوا قَاتلهم النِّسَاء وَالصبيان وَالرِّجَال بِالْحِجَارَةِ من فَوْقهم وَإِن رجعُوا رجعُوا خائبين كَمَا جاؤوا
Karşılarına çıkılmaması gerektiğiydi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Medine dışına çıkmayı hoş görmüyordu. Uhud günü Allah'ın şehadetle ikramda bulunduğu kimselerden ve Bedir gününü kaçırıp da orada bulunanlardan birtakım Müslümanlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bizi düşmanlarımıza karşı çıkar; bizim onlardan korktuğumuzu ve zayıf düştüğümüzü sanmasınlar' dediler. Abdullah b. Übey ise: 'Ey Allah'ın Resûlü! Medine'de kal, onların karşısına çıkma. Vallahi biz buradan bir düşmanımızın karşısına ne zaman çıktıysak mutlaka bize bir zarar verdi; Medine'ye ne zaman girdilerse mutlaka biz onlara zarar verdik. Onları bırak ey Allah'ın Resûlü! Eğer kalırlarsa pek kötü bir durumda kalırlar; eğer girerlerse kadınlar, çocuklar ve erkekler yukarılardan taşlarla onlarla savaşır; eğer dönerlerse de geldikleri gibi eli boş dönerler' dedi.
فَلم يزل النَّاس برَسُول الله ﷺ الَّذين كَانَ من أَمرهم حب لِقَاء الْقَوْم حَتَّى دخل رَسُول الله ﷺ فَلبس لامته - وَذَلِكَ يَوْم الْجُمُعَة حِين فرغ من الصَّلَاة - ثمَّ خرج عَلَيْهِم وَقد نَدم النَّاس وَقَالُوا: استكرهنا رَسُول الله ﷺ وَلم يكن لنا ذَلِك فَإِن شِئْت فَاقْعُدْ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا يَنْبَغِي لنَبِيّ إِذا لبس لامته أَن يَضَعهَا حَتَّى يُقَاتل
Düşmanla karşılaşmayı arzulayan kimseler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ısrar etmeye devam ettiler; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girip zırhını giydi -ki bu, cuma günü namazdan çıktığı vakitti-. Sonra onların yanına çıktı. Bu sırada insanlar pişman olmuşlardı ve: 'Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i zorladık, buna hakkımız yoktu. Dilersen otur [çıkma]' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bir peygambere, zırhını giydiği zaman savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz' buyurdu.
فَخرج رَسُول الله ﷺ فِي ألف رجل من أَصْحَابه حَتَّى إِذا كَانُوا بِالشَّوْطِ بَين الْمَدِينَة وَأحد تحول عَنهُ عبد الله بن أُبَيَّ بِثلث النَّاس وَمضى رَسُول الله ﷺ حَتَّى سلك فِي حرَّة بني حَارِثَة فذب فرس بِذَنبِهِ فَأصَاب ذُبَاب سَيْفه فاستلَّه فَقَالَ رَسُول الله ﷺ وَكَانَ يحب الفأل وَلَا يعتاف - لصَاحب السَّيْف شمَّ سَيْفك فَإِنِّي أرى السوف ستستل الْيَوْم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bin kişiyle çıktı. Medine ile Uhud arasındaki Şavt mevkiine geldiklerinde Abdullah b. Übey insanların üçte biriyle geri döndü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yoluna devam ederek Benî Hârise Harresi'ne girdi. Bir at kuyruğunu salladı ve [sahibinin] kılıcının ucuna çarparak onu kınından sıyırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -ki uğurlu işaretleri (fe'l) sever, uğursuzluğa inanmazdı- kılıcın sahibine: 'Kılıcını kınına sok; zira ben bugün kılıçların kınından çekileceğini görüyorum' buyurdu.
وَمضى رَسُول الله ﷺ حَتَّى نزل بِالشعبِ من أحد من عدوة الْوَادي إِلَى الْجَبَل فَجعل ظَهره وَعَسْكَره إِلَى أحد وتعبأ رَسُول الله ﷺ لِلْقِتَالِ وَهُوَ فِي سَبْعمِائة رجل وَأمر رَسُول الله ﷺ على الرُّمَاة عبد الله بن جُبَير وَالرُّمَاة خَمْسُونَ رجلا فَقَالَ: انْضَحْ عَنَّا الْجَبَل بِالنَّبلِ لَا يَأْتُونَا من خلفنا إِن كَانَ علينا أَو لنا فَأَنت مَكَانك لنؤتين من قبلك وَظَاهر رَسُول الله ﷺ بَين درعين
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devam edip vadinin kenarından dağa doğru Uhud geçidine indi; sırtını ve ordusunu Uhud'a verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yedi yüz kişiyle savaşa hazırlandı. Okçuların başına Abdullah b. Cübeyr'i tayin etti; okçular elli kişiydi. Şöyle buyurdu: 'Dağ tarafını oklayarak bizi koru; arkamızdan üzerimize gelmesinler. Aleyhimize de olsa lehimize de olsa yerinde kal, senin tarafından bize saldırılmasın.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [o gün] iki zırhı üst üste giydi.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لأَصْحَابه يَوْم أحد: أَشِيرُوا
İbn Cerîr, es-Süddî'den rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü ashabına: “Bana fikir verin,”
عليّ مَا أصنع فَقَالُوا: يَا رَسُول الله اخْرُج إِلَى هَذِه الْأَكْلُب فَقَالَت الْأَنْصَار: يَا رَسُول الله مَا غلبنا عدوّ لنا أَتَانَا فِي دِيَارنَا فَكيف وَأَنت فِينَا
“ne yapayım?” dedi. Onlar: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu köpeklere karşı çık” dediler. Ensâr da şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! Yurdumuza gelen hiçbir düşman bize üstünlük sağlayamamıştır; sen aramızdayken nasıl sağlasın?”
فَدَعَا رَسُول الله ﷺ عبد الله بن أُبي بن سلول - وَلم يَدعه قطّ قبلهَا - فَاسْتَشَارَهُ فَقَالَ: يَا رَسُول الله اخْرُج بِنَا إِلَى هَذِه الْأَكْلُب وَكَانَ رَسُول الله ﷺ يُعجبهُ أَن يدخلُوا عَلَيْهِ الْمَدِينَة فيقاتلوا فِي الْأَزِقَّة فَأتى النُّعْمَان بن مَالك الْأنْصَارِيّ فَقَالَ: يَا رَسُول الله لَا تحرمني الْجنَّة قَالَ لَهُ: بِمَ قَالَ: بِأَنِّي أشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَنَّك رَسُول الله واني لَا أفر من الزَّحْف قَالَ: صدقت
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Übey b. Selûl'ü çağırdı -ki bundan önce onu hiç çağırmamıştı- ve ona danıştı. [İbn Übey]: “Ey Allah'ın Resûlü! Bizi bu köpeklere karşı çıkar” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise onların Medine'ye girmesini ve sokaklarda savaşılmasını arzu ediyordu. Derken en-Nu'mân b. Mâlik el-Ensârî gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Beni cennetten mahrum etme” dedi. Resûlullah ona: “Neyle [kazanacaksın]?” diye sordu. O: “Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmemle ve savaştan kaçmayacağımla” dedi. [Resûlullah]: “Doğru söyledin” buyurdu.
فَقتل يَوْمئِذٍ
Ve [Nu'mân] o gün şehit edildi.
ثمَّ أَن رَسُول الله ﷺ دَعَا بدرعه فلبسها فَلَمَّا رَأَوْهُ وَقد لبس السِّلَاح ندموا وَقَالُوا: بئْسَمَا صنعنَا نشِير على رَسُول الله ﷺ وَالْوَحي يَأْتِيهِ فَقَامُوا وَاعْتَذَرُوا إِلَيْهِ وَقَالُوا: اصْنَع مَا رَأَيْت فَقَالَ: رَأَيْت الْقِتَال وَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يَنْبَغِي لنَبِيّ أَن يلبس لامته فَيَضَعهَا حَتَّى يُقَاتل
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zırhını isteyip giydi. Onun silahını kuşandığını görünce pişman oldular ve: “Ne kötü yaptık! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy gelirken biz ona akıl veriyoruz” dediler. Kalkıp ondan özür dilediler ve: “Uygun gördüğünü yap” dediler. [Resûlullah]: “Savaşı uygun gördüm” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bir peygambere, zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz.”
وَخرج رَسُول الله ﷺ إِلَى أحد فِي ألف رجل وَقد وعدهم الْفَتْح أَن يصبروا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bin kişiyle Uhud'a çıktı; sabrettikleri takdirde onlara zafer vaat etmişti.
فَرجع عبد الله بن أبي فِي ثَلَاثمِائَة فَتَبِعهُمْ أَبُو جَابر السّلمِيّ يَدعُوهُم فأعيوه وَقَالُوا لَهُ: مَا نعلم قتالاً وَلَئِن أطعتنا لترجعن مَعنا وَقَالَ {إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ مِنْكُم أَن تَفْشَلَا} وهم بَنو سَلمَة وَبَنُو حَارِثَة هموا بِالرُّجُوعِ حِين رَجَعَ عبد الله بن أبي فَعَصَمَهُمْ الله وَبَقِي رَسُول الله ﷺ فِي سَبْعمِائة
Abdullah b. Übey üç yüz kişiyle geri döndü. Ebû Câbir es-Sülemî onları [geri dönmeye] çağırarak peşlerinden gitti; fakat onu dinlemeyip usandırdılar ve ona: “Biz bir savaş olacağını bilmiyoruz; bize uyarsan sen de bizimle geri dönersin” dediler. [Allah Teâlâ]: {إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ مِنْكُم أَن تَفْشَلَا} “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti” buyurdu. Bunlar Benî Selime ile Benî Hârise idi. Abdullah b. Übey geri döndüğünde onlar da geri dönmeye yeltenmişlerdi; fakat Allah onları korudu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yedi yüz kişiyle kaldı.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَإِذ غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ} قَالَ: ذَاك يَوْم أحد غَدا نَبِي الله ﷺ من أَهله إِلَى أحد {تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ} وَأحد بِنَاحِيَة الْمَدِينَة
Abd b. Humeyd, Katâde'den: {وَإِذ غَدَوْت من أهلك تبوئ الْمُؤمنِينَ} “Hani sen sabahleyin ailenden ayrılıp müminleri yerleştiriyordun...” kavli hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Bu Uhud günüdür. Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin ailesinden ayrılıp Uhud'a gitti. {تبوئ الْمُؤمنِينَ مقاعد لِلْقِتَالِ} “Müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun”. Uhud ise Medine civarındadır.”
الْآيَة ١٢٢
122. Ayet
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: فِينَا نزلت فِي بني حَارِثَة وَبني سَلمَة {إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ مِنْكُم أَن تَفْشَلَا} وَمَا يسرني أَنَّهَا لم تنزل لقَوْل الله {وَالله وليهما}
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etti; [Câbir] dedi ki: “{إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ مِنْكُم أَن تَفْشَلَا} 'Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti' [ayeti] bizim hakkımızda, Benî Hârise ve Benî Selime hakkında indi. Allah'ın {وَالله وليهما} 'Halbuki Allah onların dostuydu' kavlinden ötürü bu ayetin inmemiş olması beni sevindirmezdi.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ} قَالَ: بَنو حَارِثَة كَانُوا نَحْو أحد وَبَنُو سَلمَة نَحْو سلع
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den: {إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ} “Hani iki grup yeltenmişti” [kavli hakkında] rivayet etti; [Mücâhid]: “Benî Hârise Uhud tarafındaydı, Benî Selime ise Sel' tarafındaydı” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {إِذْ همَّت طَائِفَتَانِ} قَالَ: ذَلِك يَوْم أحد والطائفتان بَنو سَلمَة وَبَنُو حَارِثَة حَيَّان من الْأَنْصَار هموا بِأَمْر فَعَصَمَهُمْ الله من ذَلِك وَقد ذكر لنا أَنه لما أنزلت هَذِه الْآيَة قَالُوا: مَا يسرنَا أنَّا لم نهم بِالَّذِي هممنا بِهِ وَقد أخبرنَا الله أَنه ولينا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: {إِذْ همَّت طَائِفَتَانِ} “Hani iki grup yeltenmişti” [kavli hakkında] rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Bu Uhud günüdür. İki grup, Ensâr'dan iki kabile olan Benî Selime ve Benî Hârise idi. Bir işe yeltendiler de Allah onları bundan korudu. Bize anlatıldığına göre bu ayet indiğinde onlar: 'Allah bizim dostumuz olduğunu bildirmişken, yeltendiğimiz şeye yeltenmemiş olmayı istemezdik' dediler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {إِذْ همَّت طَائِفَتَانِ} قَالَ: هم بَنو حَارِثَة وَبَنُو سَلمَة
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: {إِذْ همَّت طَائِفَتَانِ} “Hani iki grup yeltenmişti” [kavli hakkında] rivayet etti; [İbn Abbâs]: “Onlar Benî Hârise ve Benî Selime'dir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة قَالَ: نزلت فِي بني سَلمَة من الْخَزْرَج وَبني حَارِثَة من الْأَوْس {إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ} الْآيَة
İbn Cerîr, İkrime'den rivayet etti; [İkrime] dedi ki: “{إِذْ هَمت طَائِفَتَانِ} 'Hani iki grup yeltenmişti...' ayeti Hazrec'den Benî Selime ile Evs'ten Benî Hârise hakkında indi.”
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق ابْن جريج قَالَ ابْن عَبَّاس: الفشل الْجُبْن وَالله أعلم
İbn Cerîr İbn Cüreyc tarikiyle rivayet etti; İbn Abbâs dedi ki: “Feşel (الْفَشَل), korkaklık (el-cübn) demektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.”
الْآيَة ١٢٣
123. Ayet
أخرج أَحْمد وَابْن حبَان عَن عِيَاض الْأَشْعَرِيّ قَالَ: شهِدت اليرموك وعلينا خَمْسَة أُمَرَاء: أَبُو عُبَيْدَة وَيزِيد بن أبي سُفْيَان وَابْن حَسَنَة وخَالِد بن الْوَلِيد وعياض وَلَيْسَ عِيَاض هَذَا قَالَ: وَقَالَ عمر: إِذا كَانَ قتال فَعَلَيْكُم أَبُو عُبَيْدَة
Ahmed ve İbn Hibbân, İyâd el-Eş'arî'den rivayet etti; [İyâd] dedi ki: “Yermük'te hazır bulundum; başımızda beş komutan vardı: Ebû Ubeyde, Yezîd b. Ebî Süfyân, İbn Hasene, Hâlid b. el-Velîd ve İyâd -bu İyâd değil-. Dedi ki: Ömer de: 'Savaş olduğunda başınızda Ebû Ubeyde olsun' demişti.
فكتبنا إِلَيْهِ أَنه قد حاس إِلَيْنَا الْمَوْت واستمددناه
Biz ona (Ömer'e), ölümün bize kadar sokulduğunu yazıp kendisinden yardım istedik.
فَكتب ألينا أَنه قد جَاءَنِي كتابكُمْ تستمدونني وَإِنِّي أدلكم على من هُوَ أعز نصرا وأحضر جندا الله ﷿ فاستنصروه فَإِن مُحَمَّدًا ﷺ قد نصر يَوْم بدر فِي أقل من عدتكم فَإِذا جَاءَكُم كتابي هَذَا فقاتلوهم وَلَا تراجعوني
O da bize şöyle yazdı: 'Benden yardım istediğinize dair mektubunuz bana ulaştı. Ben size, yardımı daha üstün ve ordusu daha hazır olana, yani Azîz ve Celîl olan Allah'a yönelmenizi tavsiye ederim; O'ndan yardım isteyin. Zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü sizin sayınızdan daha az [bir sayıyla] zafere ulaştırılmıştı. Bu mektubum size ulaştığında onlarla savaşın ve bana tekrar başvurmayın.'
فقاتلناهم فهزمناهم أَرْبَعَة فراسخ
Bunun üzerine onlarla savaştık ve onları dört fersah [boyunca] hezimete uğrattık.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {وَلَقَد نصركم الله ببدر} إِلَى (ثَلَاثَة آلَاف من الْمَلَائِكَة منزلين) (آل عمرَان الْآيَة ١٢٤) فِي قصَّة بدر
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den: {وَلَقَد نصركم الله ببدر} “Andolsun ki siz pek güçsüzken Allah size Bedir'de yardım etmişti...” kavlinden {ثَلَاثَة آلَاف من الْمَلَائِكَة منزلين} “...indirilmiş üç bin melek ile...” (Âl-i İmrân 124) kavline kadar olan ayetlerin Bedir kıssası hakkında olduğunu rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: بدر بِئْر
İbnü'l-Münzir, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etti; [Ali] dedi ki: “Bedir bir kuyudur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ قَالَ: كَانَت بدر بِئْرا لرجل من جُهَيْنَة يُقَال لَهُ بدر فسميت بِهِ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, eş-Şa'bî'den rivayet etti; [eş-Şa'bî] dedi ki: “Bedir, Cüheyne kabilesinden Bedir adında bir adama ait bir kuyuydu; adını ondan almıştır.”
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك قَالَ: بدر مَاء عَن يَمِين طَرِيق مَكَّة بَين مَكَّة وَالْمَدينَة
İbn Cerîr, Dahhâk'tan rivayet etti; [Dahhâk] dedi ki: “Bedir, Mekke ile Medine arasında, Mekke yolunun sağında bulunan bir sudur.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: بدر مَاء بَين مَكَّة وَالْمَدينَة التقى عَلَيْهِ النَّبِي ﷺ وَالْمُشْرِكُونَ وَكَانَ أوّل قتال قَاتله النَّبِي ﷺ وَذكر لنا أَنه قَالَ لأَصْحَابه يَوْمئِذٍ: إِنَّهُم الْيَوْم بعدة أَصْحَاب طالوت يَوْم لَقِي جالوت وَكَانُوا ثَلَاثمِائَة وَبضْعَة عشر رجلا وَألف الْمُشْركُونَ يَوْمئِذٍ أَو راهقوا ذَلِك
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Bedir, Mekke ile Medine arasında bir sudur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşrikler onun başında karşılaştılar. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı ilk savaştı. Bize nakledildiğine göre o gün ashabına şöyle buyurmuştu: 'Şüphesiz onlar bugün Câlût ile karşılaştığı gün Tâlût'un ashabının sayısıncadır.' Onlar üç yüz on küsur adamdılar. O gün müşrikler ise bin kişiydiler yahut buna yakın bir sayıdaydılar.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: كَانَت بدر متجراً فِي الْجَاهِلِيَّة
İbnü'l-Münzir, İkrime'den rivayet etti; [İkrime] dedi ki: “Bedir, Câhiliye döneminde bir ticaret yeriydi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَأَنْتُم أذلَّة} يَقُول: وَأَنْتُم قَلِيل وهم يَوْمئِذٍ بضعَة عشر وثلاثمائة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {وَأَنْتُم أذلَّة} “...siz pek güçsüzken...” kavli hakkında Hasan'dan rivayet etti; [Hasan] der ki: “Yani 'siz az idiniz'. Onlar o gün üç yüz on küsur kişiydiler.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم عَن رَافع بن خديج قَالَ: قَالَ جِبْرِيل لرَسُول الله ﷺ: مَا تَعدونَ من شهد بَدْرًا فِيكُم قَالَ: خيارنا قَالَ: وَكَذَلِكَ نعد من شهد بَدْرًا من الْمَلَائِكَة فِينَا
İbn Ebî Şeybe, İbn Mâce ve İbn Ebî Hâtim, Râfi' b. Hadîc'den rivayet etti; [Râfi'] dedi ki: “Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'İçinizden Bedir'e katılanları nasıl sayarsınız?' diye sordu. O da: 'En hayırlılarımız [olarak]' dedi. [Cibrîl]: 'Biz de meleklerden Bedir'e katılanları aramızda öyle sayarız' dedi.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة قَالَ: على كل مُسلم أَن يشْكر الله فِي نَصره ببدر
İbn Ebî Hâtim, Süfyân b. Uyeyne'den rivayet etti; [Süfyân] dedi ki: “Bedir'deki zaferinden ötürü Allah'a şükretmek her Müslümanın üzerine bir vazifedir.
يَقُول الله {وَلَقَد نصركم الله ببدر وَأَنْتُم أَذِلَّة فَاتَّقُوا الله لَعَلَّكُمْ تشكرون}
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {وَلَقَد نصركم الله ببدر وَأَنْتُم أَذِلَّة فَاتَّقُوا الله لَعَلَّكُمْ تشكرون} “Andolsun, siz pek güçsüz iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. Öyleyse Allah'tan sakının ki şükretmiş olasınız.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: سَمِعت ابْن الْمسيب يَقُول: غزا النَّبِي ﷺ ثَمَانِي عشرَة غَزْوَة قَالَ: وسمعته مرّة أُخْرَى يَقُول أَرْبعا وَعشْرين غَزْوَة فَلَا أَدْرِي أَكَانَ وهما مِنْهُ أَو شَيْئا سَمعه بعد ذَلِك قَالَ الزُّهْرِيّ: وَكَانَ الَّذِي قَاتل فِيهِ النَّبِي ﷺ كل شَيْء ذكر فِي الْقُرْآن
Abdürrezzâk el-Musannef'te Zührî'den rivayet etti; [Zührî] dedi ki: “İbnü'l-Müseyyeb'in şöyle dediğini işittim: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem on sekiz gazve yaptı.' Bir defasında da onun yirmi dört gazve dediğini işittim. Bu kendisinden kaynaklanan bir yanılgı mıydı yoksa bundan sonra işittiği bir şey miydi bilemiyorum. Zührî dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilen savaştıkları ise Kur'ân'da zikredilenlerin tamamıydı.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن قَتَادَة أَن رَسُول الله ﷺ غزا تسع عشرَة قَاتل فِي ثَمَان: يَوْم بدر وَيَوْم أحد وَيَوْم الْأَحْزَاب وَيَوْم قديد وَيَوْم خَيْبَر وَيَوْم فتح مَكَّة وَيَوْم مَاء لبني المصطلق وَيَوْم حنين
İbn Ebî Şeybe, Katâde'den rivayet etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on dokuz gazve yaptı, sekizinde fiilen savaştı: Bedir günü, Uhud günü, Ahzâb günü, Kudeyd günü, Hayber günü, Mekke'nin fethi günü, Benî Mustalik Suyu günü ve Huneyn günü.
الْآيَات ١٢٤ - ١٢٧
124-127. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ أَن الْمُسلمين بَلغهُمْ يَوْم بدر أَن كرز بن جَابر الْمحَاربي يمد الْمُشْركين فشق ذَلِك عَلَيْهِم فَانْزِل الله {ألن يكفيكم أَن يمدكم ربكُم بِثَلَاثَة آلَاف} إِلَى قَوْله {مسوّمين} قَالَ: فبلغت كرزاً الْهَزِيمَة فَلم يمد الْمُشْركين وَلم يمد الْمُسلمُونَ بالخمسة
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, eş-Şa'bî'den rivayet etti: Müslümanlara Bedir günü Kürz b. Câbir el-Muhâribî'nin müşriklere destek vereceği haberi ulaştı ve bu onlara ağır geldi. Bunun üzerine Allah {ألن يكفيكم أَن يمدكم ربكُم بِثَلَاثَة آلَاف} 'Rabbinizin size üç bin [melek] ile yardım etmesi size yetmez mi?...' kavlinden {مسوّمين} '...nişanlı...' kavline kadar olan ayeti indirdi. [Şa'bî] dedi ki: Kürz'e hezimet haberi ulaştı, böylece müşriklere destek vermedi ve Müslümanlara da beş bin [melek] ile yardım gönderilmedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الشّعبِيّ قَالَ: لما كَانَ يَوْم بدر بلغ رَسُول الله ﷺ ثمَّ ذكر نَحوه إِلَّا أَنه قَالَ {ويأتوكم من فورهم هَذَا} يَعْنِي كرزاً وَأَصْحَابه {يمددكم ربكُم بِخَمْسَة آلَاف من الْمَلَائِكَة مسوّمين} فَبلغ كرزاً وَأَصْحَابه الْهَزِيمَة فَلم يمدهُمْ وَلم تنزل الْخَمْسَة وأمدوا بعد ذَلِك بِأَلف فهم أَرْبَعَة آلَاف من الْمَلَائِكَة مَعَ الْمُسلمين
İbn Cerîr, eş-Şa'bî'den rivayet etti; [eş-Şa'bî] dedi ki: “Bedir günü olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber ulaştı...” Sonra benzerini zikretti, ancak şu kadar var ki şöyle dedi: “{ويأتوكم من فورهم هَذَا} '...ve onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile...' yani Kürz ve adamları, {يمددكم ربكُم بِخَمْسَة آلَاف من الْمَلَائِكَة مسوّمين} '...Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder.' Kürz ve arkadaşlarına hezimet haberi ulaştı, o da onlara yardım etmedi ve beş bin [melek] inmedi. Müslümanlara bundan sonra bin [melek] ile yardım edildi; böylece Müslümanlarla birlikte dört bin melek oldu.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {إِذْ تَقول للْمُؤْمِنين} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan {إِذْ تَقول للْمُؤْمِنين} “Hani sen müminlere diyordun...” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: هَذَا يَوْم بدر
[Hasan] dedi ki: “Bu, Bedir günündeydi.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: أمدوا بِأَلف ثمَّ صَارُوا ثَلَاثَة آلَاف ثمَّ صَارُوا خَمْسَة آلَاف
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den ayet hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Onlara bin ile yardım edildi, sonra üç bin oldu, sonra da beş bin oldu.
وَذَلِكَ يَوْم بدر
Bu da Bedir günündeydi.”
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {بلَى إِن تصبروا وتتقوا} الْآيَة
İbn Cerîr, {بلَى إِن تصبروا وتتقوا} “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız...” ayeti hakkında İkrime'den rivayet etti:
قَالَ هَذَا يَوْم أحد فَلم يصبروا وَلم يتقوا فَلم يمدوا يَوْم أحد وَلَو مدوا لم يهزموا يَوْمئِذٍ
[İkrime] dedi ki: “Bu, Uhud günündeydi. Onlar ne sabrettiler ne de sakındılar; bu sebeple Uhud günü kendilerine yardım edilmedi. Şayet yardım edilmiş olsaydı o gün yenilgiye uğramazlardı.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: لم يمد النَّبِي ﷺ يَوْم أحد وَلَا بِملك وَاحِد لقَوْل الله {وَإِن تصبروا وتتقوا} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den rivayet etti; [İkrime] dedi ki: “Allah'ın {وَإِن تصبروا وتتقوا} 'Ve eğer sabreder ve sakınırsanız...' ayetinden dolayı Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tek bir melekle dahi yardım edilmedi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {إِن تصبروا وتتقوا} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan {إِن تصبروا وتتقوا} “Eğer sabreder ve sakınırsanız...” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: كَانَ هَذَا موعداً من الله يَوْم أحد عرضه على نبيه ﷺ إِن الْمُؤمنِينَ إِن اتَّقوا وصبروا أَيّدهُم بِخَمْسَة آلَاف من الْمَلَائِكَة مسوّمين ففر الْمُسلمُونَ يَوْم أحد وولوا مُدبرين فَلم يمدهُمْ الله
[Dahhâk] dedi ki: “Bu, Uhud günü Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e sunduğu bir vaadiydi: Müminler sakınır ve sabrederlerse, onları nişanlı beş bin melekle destekleyecekti. Fakat Müslümanlar Uhud günü kaçtılar ve arkalarını dönüp gittiler; bu yüzden Allah onlara yardım göndermedi.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: قَالُوا لرَسُول الله ﷺ وهم ينتظرون الْمُشْركين: يَا رَسُول الله أَلَيْسَ يمدنا الله كَمَا أمدنا يَوْم بدر فَقَالَ رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etti; [İbn Zeyd] dedi ki: Müşrikleri beklerlerken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Bedir günü bize yardım ettiği gibi Allah bize yardım etmeyecek mi?” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de:
{ألن يكفيكم أَن يمدكم ربكُم بِثَلَاثَة آلَاف من الْمَلَائِكَة منزلين} فَإِنَّمَا أمدكم يَوْم بدر بِأَلف قَالَ: فَجَاءَت الزِّيَادَة من الله على أَن يصبروا ويتقوا
{ألن يكفيكم أَن يمدكم ربكُم بِثَلَاثَة آلَاف من الْمَلَائِكَة منزلين} “İndirilen üç bin melek ile Rabbinizin size yardım etmesi size yetmez mi?” buyurdu. Zira Bedir günü size sadece bin [melek] ile yardım etmişti. [İbn Zeyd] dedi ki: Allah katından bu artırma, sabretmeleri ve sakınmaları şartına bağlı olarak geldi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ويأتوكم من فورهم هَذَا} يَقُول: من سفرهم هَذَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {ويأتوكم من فورهم هَذَا} “ve onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] der ki: “Bu yolculuklarından [hemen geliverirlerse].”
وَأخرج عبد بن حميد وان جرير عَن عِكْرِمَة قَالَ {من فورهم} من وجههم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İkrime'den rivayet etti; [İkrime] {من فورهم} “hemen şu anda” [ifadesi hakkında]: “Tuttukları bu istikametten” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن وَالربيع وَقَتَادَة وَالسُّديّ
İbn Cerîr; Hasan, Rebî', Katâde ve es-Süddî'den rivayet etti:
مثله
Bunun benzerini [rivayet etti].
وَأخرج ابْن جرير من وَجه آخر عَن عِكْرِمَة {من فورهم} قَالَ: فورهم ذَلِك كَانَ يَوْم أحد غضبوا ليَوْم بدر مِمَّا لقوا
İbn Cerîr başka bir tarikten İkrime'den rivayet etti; {من فورهم} “hemen şu anda” [ifadesi hakkında] dedi ki: “Onların bu öfkesi/hareketi Uhud günüydü; Bedir günü başlarına gelenlerden dolayı öfkelenmişlerdi.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد {من فورهم} قَالَ: من غضبهم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {من فورهم} “hemen şu anda” [ifadesi hakkında] rivayet etti; [Mücâhid]: “Öfkelerinden dolayı” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي صَالح مولى أم هانىء
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'ten rivayet etti:
مثله
Bunun benzerini [rivayet etti].
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك {ويأتوكم من فورهم} يَقُول: من وجههم وغضبهم
İbn Cerîr, Dahhâk'tan {ويأتوكم من فورهم} “ve onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile” [kavli hakkında] rivayet etti; [Dahhâk] der ki: “Tuttukları bu yönden ve öfkelerinden dolayı.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {مسوّمين} قَالَ: معلمين وَكَانَت سِيمَا الْمَلَائِكَة يَوْم بدر عمائمَ سُودًا وَيَوْم أحد عمائمَ حمراً
Taberânî ve İbn Merdûye zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {مسوّمين} “nişanlı” kavli hakkında şöyle buyurdu: “İşaretli demektir. Meleklerin siması Bedir günü siyah sarıklar, Uhud günü ise kırmızı sarıklardı.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن الزبير أَن الزبير كَانَ عَلَيْهِ يَوْم بدر عِمَامَة صفراء مُعْتَمِرًا أَو مُعْتَماً بهَا فَنزلت الْمَلَائِكَة عَلَيْهِم عمائم صفر
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: Zübeyr'in üzerinde Bedir günü sarı bir sarık vardı, onu sarmış yahut başını onunla sarmalamıştı. Bunun üzerine melekler de üzerlerinde sarı sarıklarla indiler.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَت سِيمَا الْمَلَائِكَة يَوْم بدر عمائم بيضًا قد أرسلوها فِي ظُهُورهمْ
İbn İshâk ve Taberânî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Meleklerin alâmeti Bedir günü arkalarına sarkıttıkları beyaz sarıklardı,
وَيَوْم حنين عمائم حمراً وَلم تضرب الْمَلَائِكَة فِي يَوْم سوى يَوْم بدر وَكَانُوا يكونُونَ عددا ومدداً لَا يضْربُونَ
Huneyn günü ise kırmızı sarıklardı. Melekler Bedir gününden başka hiçbir günde [bizzat] kılıçla vurup savaşmadılar. [Diğer günlerde] ise sayı ve destek olarak bulunurlar, [bizzat] vurup savaşmazlardı.”
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله تَعَالَى {مسوّمين} قَالَ: الْمَلَائِكَة عَلَيْهِم عمائم بيض مسوّمة فَتلك سِيمَا الْمَلَائِكَة قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
et-Tastî, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana Allah Teâlâ'nın {مسوّمين} 'nişanlı' kavmini haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “Meleklerin üzerinde nişanlı beyaz sarıklar vardı; işte meleklerin alâmeti buydu” dedi. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. [İbn Abbâs]: “Evet,
أما سَمِعت الشَّاعِر يَقُول: وَلَقَد حميت الْخَيل تحمل شكة جرداء صَافِيَة الْأَدِيم مسوّمة
Şairin şöyle dediğini işitmedin mi? 'Andolsun ki zırhlı süvariyi korudum; tüysüz, pürüzsüz derili ve alâmetli (müsevvim) [bir at üzerinde]” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي أسيد وَكَانَ بَدْرِيًّا أَنه كَانَ يَقُول: لَو أَن بَصرِي معي ثمَّ ذهبتم معي إِلَى أحد لأخبرتكم بِالشعبِ الَّذِي خرجت مِنْهُ الْمَلَائِكَة فِي عمائم صفر قد طرحوها بَين أكتافهم
İbn Cerîr, Bedirli olan Ebû Useyd'den rivayet etti; o şöyle derdi: “Gözlerim görüyor olsaydı da benimle Uhud'a gitseydiniz, meleklerin omuzları arasına saldıkları sarı sarıklarla çıktıkları vadi yolunu size mutlaka gösterirdim.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن عُرْوَة قَالَ: نزلت الْمَلَائِكَة يَوْم بدر على خيل بلق وَكَانَ على الزبير يَوْمئِذٍ عِمَامَة صفراء
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Urve'den rivayet etti; [Urve] dedi ki: “Melekler Bedir günü alaca atlar üzerinde indiler. Zübeyr'in üzerinde de o gün sarı bir sarık vardı.”
وَأخرج أَبُو نعيم فِي فَضَائِل الصَّحَابَة عَن عُرْوَة قَالَ: نزل جِبْرِيل يَوْم بدر على سِيمَا الزبير وَهُوَ معتم بعمامة صفراء
Ebû Nuaym, Fedâilü's-Sahâbe'de Urve'den rivayet etti; [Urve] dedi ki: “Cibrîl, Bedir günü sarı bir sarıkla başını sarmış halde Zübeyr'in simasında indi.”
وَأخرج أَبُو نعيم وَابْن عَسَاكِر عَن عباد بن عبد الله بن الزبير أَنه بلغه أَن الْمَلَائِكَة نزلت يَوْم بدر وهم طير بيض عَلَيْهِم عمائم صفر وَكَانَ على رَأس الزبير يَوْمئِذٍ عِمَامَة صفراء من بَين النَّاس فَقَالَ النَّبِي ﷺ: نزلت الْمَلَائِكَة على سِيمَا أبي عبد الله
Ebû Nuaym ve İbn Asâkir, Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: Ona ulaştığına göre melekler Bedir günü üzerlerinde sarı sarıklar olan beyaz kuşlar şeklinde indiler. O gün insanlar arasında Zübeyr'in başında da sarı bir sarık vardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Melekler Ebû Abdillâh'ın simasında indi” buyurdu.
وَجَاء النَّبِي ﷺ وَعَلِيهِ عِمَامَة صفراء
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de üzerinde sarı bir sarık olduğu halde geldi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن عُمَيْر بن إِسْحَق قَالَ: إِن أول مَا كَانَ الصُّوف ليَوْم بدر
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Umeyr b. İshâk'tan rivayet etti; [Umeyr] dedi ki: “Yünün [alâmet olarak] ilk kullanılışı Bedir günündeydi.
قَالَ رَسُول الله ﷺ: تسوّموا فَإِن الْمَلَائِكَة قد تسوّمت
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Alâmet takınınız; zira melekler de alâmet takındılar' buyurdu.
فَهُوَ أول يَوْم وضع الصُّوف
İşte yünün [alâmet olarak] takındığı ilk gün oydu.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: كَانَ سِيمَا الْمَلَائِكَة يَوْم بدر الصُّوف الْأَبْيَض فِي نواصي الْخَيل وأذنابها
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etti; [Ali] dedi ki: “Meleklerin Bedir günündeki alâmeti, atların alınlarında ve kuyruklarında bulunan beyaz yündü.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة فِي قَوْله {مسوّمين} قَالَ: بالعهن الْأَحْمَر
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den {مسوّمين} “nişanlı” kavli hakkında rivayet etti; [Ebû Hureyre]: “Kırmızı yün ile [işaretlenmişlerdi]” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مسوّمين} قَالَ: أَتَوا مسومين بالصوف فسوم النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه أنفسهم وخيلهم على سِيمَاهُمْ بالصوف
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {مسوّمين} “nişanlı” kavli hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Yünle alâmet takınmış olarak geldiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı da onların simasında kendilerine ve atlarına yünden alâmet taktılar.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {مسوّمين} قَالَ: معلمين مجزوزة أَذْنَاب خيولهم ونواصيها فِيهَا الصُّوف والعهن
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {مسوّمين} “nişanlı” kavli hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “İşaretlenmişlerdi; atlarının kuyrukları ve alınları kırkılmıştı, oralarda beyaz ve kırmızı yün vardı.”