Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 25. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن عطاف بن خَالِد قَالَ: بَلغنِي أَنه لما نزل قَوْله {وَمن يغْفر الذُّنُوب إِلَّا الله وَلم يصروا على مَا فعلوا} صَاح إِبْلِيس بجُنُوده وحثا على رَأسه التُّرَاب ودعا بِالْوَيْلِ وَالثُّبُور حَتَّى جَاءَتْهُ جُنُوده من كل بر وبحر

Hakîm et-Tirmizî, Attâf b. Hâlid'den rivayet etti; [Attâf] dedi ki: “Bana ulaştığına göre {وَمن يغْفر الذُّنُوب إِلَّا الله وَلم يصروا على مَا فعلوا} “Günahları Allah'tan başka kim bağışlar? Onlar yaptıklarında bile bile ısrar etmezler” buyruğu indiğinde İblis ordularına feryat etti, başına toprak saçtı, helak ve yıkım çığlıkları attı; nihayet orduları her karadan ve denizden ona geldi.

فَقَالُوا: مَا لَك يَا سيدنَا قَالَ: آيَة نزلت فِي كتاب الله لَا يضر بعْدهَا أحدا من بني آدم ذَنْب قَالُوا: وَمَا هِيَ فاخبرهم قَالُوا: نفتح لَهُم بَاب الْأَهْوَاء فَلَا يتوبون وَلَا يَسْتَغْفِرُونَ وَلَا يرَوْنَ إِلَّا أَنهم على الْحق فَرضِي مِنْهُم ذَلِك

[Orduları]: ‘Sana ne oldu ey efendimiz?’ dediler. [İblis]: ‘Allah'ın Kitabı'nda öyle bir ayet indi ki, bundan sonra Âdemoğullarından hiçbirine günah zarar vermez’ dedi. ‘O nedir?’ dediler, o da onlara haber verdi. Bunun üzerine: ‘Onlara heva ve heves kapısını açarız; böylece ne tövbe ederler ne bağışlanma dilerler ve kendilerini hak üzere görürler’ dediler. İblis de onlardan bu [tekliften] razı oldu.”

وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَأحمد وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن حبَان وَالدَّارقطني وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي بكر الصّديق: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: مَا من رجل يُذنب ذَنبا ثمَّ يقوم فيذكر ذَنبه فيتطهر ثمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثمَّ يسْتَغْفر الله من ذَنبه ذَلِك إِلَّا غفر الله لَهُ

Tayâlisî, Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Hibbân, Dârekutnî, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî, Ebû Bekir es-Sıddîk'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Bir günah işleyip de ardından kalkarak günahını hatırlayan, temizlenip iki rekât namaz kılan ve sonra o günahından dolayı Allah'tan bağışlanma dileyen hiçbir kimse yoktur ki Allah onu bağışlamış olmasın.”

ثمَّ قَرَأَ هَذِه الْآيَة {وَالَّذين إِذا فعلوا فَاحِشَة أَو ظلمُوا أنفسهم ذكرُوا الله} إِلَى آخر الْآيَة

Sonra şu ayeti ayetin sonuna kadar okudu: {وَالَّذين إِذا فعلوا فَاحِشَة أَو ظلمُوا أنفسهم ذكرُوا الله} “Ve onlar çirkin bir iş yaptıkları yahut nefislerine zulmettikleri zaman Allah'ı anarlar...”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن الْحسن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا أذْنب عبد ذَنبا ثمَّ تَوَضَّأ فَأحْسن الْوضُوء ثمَّ خرج إِلَى برَاز من الأَرْض فصلى فِيهِ رَكْعَتَيْنِ واستغفر الله من ذَلِك الذَّنب إِلَّا غفر الله لَهُ

Şuab'da Beyhakî, Hasan'dan rivayet etti; [Hasan] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bir kul bir günah işleyip de ardından güzelce abdest alır, sonra açık bir araziye çıkıp orada iki rekât namaz kılar ve o günahtan dolayı Allah'tan bağışlanma dilerse Allah onu mutlaka bağışlar.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كل شَيْء يتَكَلَّم بِهِ ابْن آدم فانه مَكْتُوب عَلَيْهِ فَإِذا أَخطَأ خَطِيئَة وَأحب أَن يَتُوب إِلَى الله فليأت بقْعَة رفيعة فليمدد يَدَيْهِ إِلَى الله ثمَّ ليقل: إِنِّي أَتُوب إِلَيْك فِيهَا لَا أرجع إِلَيْهَا أبدا فانه يغْفر لَهُ مَا لم يرجع فِي عمله ذَلِك

Beyhakî, Ebü'd-Derdâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “Âdemoğlunun konuştuğu her şey onun aleyhine yazılır. Bir günah işlediğinde ve Allah'a tövbe etmek istediğinde yüksek bir yere gelsin, ellerini Allah'a doğru uzatsın ve sonra şöyle desin: ‘O [günah] hususunda sana tövbe ediyorum, ona bir daha asla dönmeyeceğim.’ O ameline tekrar dönmediği müddetçe kendisi bağışlanır.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عَائِشَة قَالَت: كَانَ رَسُول الله ﷺ يَقُول: اللهمَّ اجْعَلنِي من الَّذين إِذا أَحْسنُوا اسْتَبْشَرُوا وَإِذا أساؤوا اسْتَغْفرُوا

Şuab'da Beyhakî, Âişe'den rivayet etti; [Âişe] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle derdi: “Allahım! Beni, iyilik yaptıklarında sevinen, kötülük yaptıklarında ise bağışlanma dileyen kimselerden eyle.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أَرْبَعَة فِي حديقة قدس فِي الْجنَّة: المعتصم بِلَا إِلَه إِلَّا اله لَا يشك فِيهَا وَمن إِذا عمل حَسَنَة سرته وَحمد الله عَلَيْهَا وَمن إِذا عمل سَيِّئَة ساءته واستغفر الله مِنْهَا وَمن إِذا أَصَابَته مُصِيبَة قَالَ: إِنَّا لله وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُون

Beyhakî, Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “Dört kişi cennette kudsiyet bahçesindedir: Onda hiçbir şüphe duymaksızın ‘Lâ ilâhe illallah’a sarılan, bir iyilik yaptığında buna sevinip bundan ötürü Allah'a hamdeden, bir kötülük yaptığında bundan üzüntü duyup bundan dolayı Allah'tan bağışlanma dileyen ve başına bir musibet geldiğinde ‘Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz’ diyen kimse.”

وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن رجلا أذْنب ذَنبا فَقَالَ: رب إِنِّي أذنبت ذَنبا فاغفره فَقَالَ الله: عَبدِي عمل ذَنبا فَعلم أَن لَهُ رَبًّا يغْفر الذَّنب وَيَأْخُذ بِهِ قد غفرت لعبدي ثمَّ عمل ذَنبا آخر فَقَالَ: رب إِنِّي عملت ذَنبا فاغفره فَقَالَ ﵎: علم عَبدِي أَن لَهُ رَبًّا يغْفر الذَّنب وَيَأْخُذ بِهِ قد غفرت لعبدي ثمَّ عمل ذَنبا آخر فَقَالَ: رب إِنِّي عملت ذَنبا فاغفره فَقَالَ الله: علم عَبدِي أَن لَهُ رَبًّا يغْفر الذَّنب وَيَأْخُذ بِهِ أشهدكم إِنِّي غفرت لعبدي فليعمل مَا شَاءَ

Abd b. Humeyd, Buhârî ve Müslim, Ebû Hureyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “Bir adam bir günah işledi ve: ‘Rabbim! Ben bir günah işledim, beni bağışla’ dedi. Allah da: ‘Kulum bir günah işledi ve günahı bağışlayan ve [ondan dolayı] hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi; kulumu bağışladım’ buyurdu. Sonra başka bir günah işledi ve: ‘Rabbim! Ben bir günah işledim, beni bağışla’ dedi. [Allah] Teâlâ: ‘Kulum, günahı bağışlayan ve [ondan dolayı] hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi; kulumu bağışladım’ buyurdu. Sonra başka bir günah işledi ve: ‘Rabbim! Ben bir günah işledim, beni bağışla’ dedi. Allah: ‘Kulum, günahı bağışlayan ve [ondan dolayı] hesaba çeken bir Rabbi olduğunu bildi; sizi şahit tutarım ki kulumu bağışladım, dilediğini yapsın’ buyurdu.”

وَأخرج أَحْمد وَمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَو لم تذنبوا لجاء الله بِقوم يذنبون كي يغْفر لَهُم

Ahmed ve Müslim, Ebû Hureyre'den rivayet etti; [Ebû Hureyre] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah onları bağışlasın diye günah işleyen bir topluluk getirirdi.”

وَأخرج أَحْمد عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: قَالَ إِبْلِيس: يَا رب - وَعزَّتك - لَا أَزَال أغوي بني آدم مَا كَانَت أَرْوَاحهم فِي أَجْسَادهم

Ahmed, Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “İblis: ‘Ey Rabbim! İzzetine yemin olsun ki, ruhları bedenlerinde olduğu müddetçe Âdemoğullarını saptırmaya devam edeceğim’ dedi.

فَقَالَ الله: وَعِزَّتِي لَا أَزَال أَغفر لَهُم مَا استغفروني

Allah da: ‘İzzetime yemin olsun ki, benden bağışlanma diledikleri müddetçe onları bağışlamaya devam edeceğim’ buyurdu.”

وَأخرج أَبُو يعلى عَن أبي بكر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: عَلَيْكُم بِلَا إِلَه إِلَّا الله وَالِاسْتِغْفَار فَأَكْثرُوا مِنْهُمَا فَإِن إِبْلِيس قَالَ: أهلكت النَّاس بِالذنُوبِ وأهلكوني بِلَا إِلَه إِلَّا الله وَالِاسْتِغْفَار فَلَمَّا رَأَيْت ذَلِك اهلكتهم بالأهواء وهم يحسبون أَنهم مهتدون

Ebû Ya'lâ, Ebû Bekir'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “Lâ ilâhe illallah demeye ve istiğfara sarılın, bu ikisini çokça yapın. Çünkü İblis: ‘Ben insanları günahlarla helak ettim, onlar ise beni Lâ ilâhe illallah ve istiğfar ile helak ettiler. Bunu görünce onları heva ve heveslerle helak ettim; onlar ise kendilerini doğru yolda sanıyorlar’ demiştir.”

وَأخرج الْبَزَّار وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أنس قَالَ: جَاءَ رجل فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنِّي أذنبت

Bezzâr ve Şuab'da Beyhakî, Enes'ten rivayet etti; [Enes] dedi ki: Bir adam gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben günah işledim” dedi.

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا أذنبت فَاسْتَغْفر رَبك قَالَ: فَإِنِّي اسْتغْفر ثمَّ أَعُود فأذنب

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Günah işlediğinde Rabbinden bağışlanma dile” buyurdu. [Adam]: “Ben bağışlanma diliyorum, sonra tekrar dönüp günah işliyorum” dedi.

فَقَالَ: إِذا أذنبت فَاسْتَغْفر رَبك ثمَّ عَاد فَقَالَ فِي الرَّابِعَة: اسْتغْفر رَبك حَتَّى يكون الشَّيْطَان هُوَ المحسور

[Allah Resûlü]: “Günah işlediğinde Rabbinden bağışlanma dile” buyurdu. Sonra [adam aynı şeyi] tekrarladı, [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de] dördüncüsünde şöyle buyurdu: “Şeytan tükenip kahroluncaya kadar Rabbinden bağışlanma dile.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عقبَة بن عَامر الْجُهَنِيّ أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله أَحَدنَا يُذنب قَالَ: يكْتب عَلَيْهِ قَالَ: ثمَّ يسْتَغْفر مِنْهُ وَيَتُوب قَالَ: يغْفر لَهُ ويتاب عَلَيْهِ قَالَ: فَيَعُود ويذنب قَالَ: يكْتب عَلَيْهِ قَالَ: ثمَّ يسْتَغْفر مِنْهُ وَيَتُوب قَالَ: يغْفر لَهُ ويتاب عَلَيْهِ قَالَ: فَيَعُود ويذنب قَالَ: يكْتب عَلَيْهِ قَالَ: ثمَّ يسْتَغْفر مِنْهُ وَيَتُوب قَالَ: يغْفر لَهُ ويتاب عَلَيْهِ وَلَا يمل الله حَتَّى تملوا

Beyhakî, Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den rivayet etti ki: Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Birimiz günah işler” dedi. [Resûlullah]: “Aleyhine yazılır” buyurdu. [Adam]: “Sonra ondan bağışlanma diler ve tövbe eder” dedi. [Resûlullah]: “Bağışlanır ve tövbesi kabul edilir” buyurdu. [Adam]: “Sonra tekrar dönüp günah işler” dedi. [Resûlullah]: “Aleyhine yazılır” buyurdu. [Adam]: “Sonra ondan bağışlanma diler ve tövbe eder” dedi. [Resûlullah]: “Bağışlanır ve tövbesi kabul edilir” buyurdu. [Adam]: “Sonra tekrar dönüp günah işler” dedi. [Resûlullah]: “Aleyhine yazılır” buyurdu. [Adam]: “Sonra ondan bağışlanma diler ve tövbe eder” dedi. [Resûlullah]: “Bağışlanır ve tövbesi kabul edilir. Siz bıkmadıkça Allah [bağışlamaktan] bıkmaz” buyurdu.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلم يصروا على مَا فعلوا} قَالَ: لم يقيموا على ذَنْب وهم يعلمُونَ أَنه يغْفر لمن اسْتغْفر وَيَتُوب على من تَابَ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {وَلم يصروا على مَا فعلوا} “Ve onlar yaptıklarında bile bile ısrar etmezler” buyruğu hakkında Mücâhid'den rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “Onlar bağışlanma dileyeni [Allah'ın] bağışlayacağını ve tövbe edenin tövbesini kabul edeceğini bildikleri halde günah üzerinde ısrarla durup kalmazlar.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: إيَّاكُمْ والإصرار فَإِنَّمَا هلك المصرون الماضون قدماً لَا ينهاهم مَخَافَة الله عَن حرَام حرمه الله عَلَيْهِم وَلَا يتوبون من ذَنْب أَصَابُوهُ حَتَّى أَتَاهُم الْمَوْت وهم على ذَلِك

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Isrardan sakının! Çünkü helak olanlar, Allah korkusunun kendilerini Allah'ın haram kıldığı bir haramdan alıkoymadığı, işledikleri bir günahtan tövbe etmeyip bu hal üzereyken ölümün kendilerine geldiği ısrarcı ve körü körüne giden kimselerdir.”

وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن ابْن عَمْرو عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: ارحموا تُرحموا واغفروا يُغفر لكم ويل لأقماع القَوْل - يَعْنِي الآذان - ويل للمصِّرين الَّذين يصرون على مَا فعلوا وهم يعلمُونَ

Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Amr'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “Merhamet edin ki merhamet olunasınız, bağışlayın ki bağışlanasınız. Söz hunilerine -yani kulaklara- yazıklar olsun! Yaptıklarını bildikleri halde ısrar eden ısrarcılara yazıklar olsun!”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي التَّوْبَة وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كل ذَنْب أصر عَلَيْهِ العَبْد كبر وَلَيْسَ بكبير مَا تَابَ مِنْهُ العَبْد

et-Tevbe'de İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Kulun üzerinde ısrar ettiği her günah büyüktür; kulun tövbe ettiği hiçbir günah ise büyük değildir.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: إتْيَان الذَّنب عمدا إِصْرَار حَتَّى يَتُوب

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan rivayet etti; [Hasan] dedi ki: “Günahı bile bile işlemek, tövbe edinceye kadar bir ısrardır.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الْأَوْزَاعِيّ قَالَ: الْإِصْرَار أَن يعْمل الرجل الذَّنب فيحتقره

Beyhakî, Evzâî'den rivayet etti; [Evzâî] dedi ki: “Israr, kişinin günahı işleyip onu küçük/önemsiz görmesidir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وَلم يصروا على مَا فعلوا} فينكبوا وَلَا يَسْتَغْفِرُوا وهم يعلمُونَ أَنهم قد أذنبوا ثمَّ أَقَامُوا وَلم يَسْتَغْفِرُوا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {وَلم يصروا على مَا فعلوا} “Ve onlar yaptıklarında bile bile ısrar etmezler” buyruğu hakkında Süddî'den rivayet etti: “[Yani] günah işlediklerini bildikleri halde [ondan] yüz çevirip bağışlanma dilemezlik etmezler ve günah üzerinde ısrarla durup bağışlanma dilememezlik yapmazlar.”

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي بكر الصّديق قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا أصر من اسْتغْفر وَإِن عَاد فِي الْيَوْم سبعين مرّة

Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî, Ebû Bekir es-Sıddîk'tan rivayet etti; [Ebû Bekir] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Günde yetmiş defa tekrarlasa bile, bağışlanma dileyen kimse ısrar etmiş sayılmaz.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {وَنعم أجر العاملين} بِطَاعَة الله الْجنَّة

İbn Ebî Hâtim, {وَنعم أجر العاملين} “Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!” buyruğu hakkında Mukâtil'den rivayet etti: “Allah'a itaatle amel edenlerin mükâfatı cennettir.”

الْآيَة ١٣٧

137. Ayet

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {قد خلت} يَعْنِي مَضَت

İbn Ebî Hâtim, {قد خلت} “Gelip geçmiştir” buyruğu hakkında Ebû Mâlik'ten rivayet etti: “[Bu,] geçip gitmiştir demektir.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {قد خلت من قبلكُمْ سنَن} يَعْنِي تداول من الْكفَّار وَالْمُؤمنِينَ فِي الْخَيْر وَالشَّر

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {قد خلت من قبلكُمْ سنَن} “Sizden önce nice sünnetler (kanunlar) gelip geçmiştir” buyruğu hakkında Mücâhid'den rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “[Bu,] hayır ve şerde kâfirler ile müminler arasında [durumların] nöbetleşe değişmesidir.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فانظروا كَيفَ كَانَ عَاقِبَة المكذبين} قَالَ: عَاقِبَة الْأَوَّلين والأمم قبلكُمْ كَانَ سوء عاقبتهم متعهم الله قَلِيلا ثمَّ صَارُوا إِلَى النَّار

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {فانظروا كَيفَ كَانَ عَاقِبَة المكذبين} “Yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” buyruğu hakkında Katâde'den rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “[Bu,] öncekilerin ve sizden önceki ümmetlerin sonudur. Onların sonunun kötülüğü şöyleydi: Allah onları az bir süre faydalandırdı, sonra da ateşe vardılar.”

الْآيَة ١٣٨

138. Ayet

أخرج ابْن أبي شيبَة فِي كتاب الْمَصَاحِف عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: أول مَا نزل من آل عمرَان {هَذَا بَيَان للنَّاس وَهدى وموعظة لِلْمُتقين} ثمَّ أنزل بقيتها يَوْم أحد

Kitâbü'l-Mesâhif'te İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; [Saîd] dedi ki: “Âl-i İmrân'dan ilk inen ayet {هَذَا بَيَان للنَّاس وَهدى وموعظة لِلْمُتقين} “Bu, insanlar için bir açıklama, takva sahipleri için bir hidayet ve öğüttür” ayetidir; sonra geri kalanı Uhud günü indirilmiştir.”

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {هَذَا بَيَان للنَّاس} قَالَ: هَذَا الْقُرْآن

İbn Cerîr, {هَذَا بَيَان للنَّاس} “Bu, insanlar için bir açıklamadır” buyruğu hakkında Hasan'dan rivayet etti; [Hasan]: “Bu Kur'an'dır” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {هَذَا بَيَان} الْآيَة

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, {هَذَا بَيَان} “Bu, bir açıklamadır...” ayeti hakkında Katâde'den rivayet etti;

قَالَ: هُوَ هَذَا الْقُرْآن جعله الله بَيَانا للنَّاس عَامَّة {وَهدى وموعظة لِلْمُتقين} خُصُوصا

[Katâde] dedi ki: “O, bu Kur'an'dır; Allah onu genel olarak insanlar için bir açıklama, özel olarak da {وَهدى وموعظة لِلْمُتقين} “takva sahipleri için bir hidayet ve öğüt” kılmıştır.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ فِي الْآيَة قَالَ {بَيَان} من الْعَمى {وَهدى} من الضَّلَالَة {وموعظة} من الْجَهْل

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, ayet hakkında Şa'bî'den rivayet etti; [Şa'bî] dedi ki: “Körlükten {بَيَان} “bir açıklama”, sapıklıktan {وَهدى} “bir hidayet” ve cehaletten {وموعظة} “bir öğüttür”.”

الْآيَة ١٣٩

139. Ayet

أخرج ابْن جرير عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: كثر فِي أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ الْقَتْل والجراح حَتَّى خلص إِلَى كل امرىء مِنْهُم الْبَأْس

İbn Cerîr, Zührî'den rivayet etti; [Zührî] dedi ki: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabında öldürülme ve yaralanmalar çoğaldı; öyle ki her birine şiddetli sıkıntı ve elem ulaştı.

فَأنْزل الله الْقُرْآن فآسى فِيهِ بَين الْمُؤمنِينَ بِأَحْسَن مَا آسى بِهِ قوما كَانُوا قبلهم من الْأُمَم الْمَاضِيَة فَقَالَ {وَلَا تهنوا وَلَا تحزنوا} إِلَى قَوْله {لبرز الَّذين كتب عَلَيْهِم الْقَتْل إِلَى مضاجعهم}

Bunun üzerine Allah Kur'an'ı indirdi ve geçmiş ümmetlerden kendilerinden önceki bir topluluğu teselli ettiği en güzel şekilde müminleri teselli ederek şöyle buyurdu: {وَلَا تهنوا وَلَا تحزنوا} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin...” buyruğundan {لبرز الَّذين كتب عَلَيْهِم الْقَتْل إِلَى مضاجعهم} “...üzerlerine öldürülmeleri yazılmış olanlar mutlaka yatacakları yerlere çıkıp giderlerdi” sözüne kadar.”

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أقبل خَالِد بن الْوَلِيد يُرِيد أَن يَعْلُو عَلَيْهِم الْجَبَل

İbn Cerîr, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Hâlid b. Velîd, dağa onların üzerine çıkmak isteyerek yöneldi.

فَقَالَ النَّبِي ﷺ: اللهمَّ لَا يعلون علينا

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Allahım! Onlar bizim üzerimize çıkmasınlar’ buyurdu.

فَأنْزل الله {وَلَا تهنوا وَلَا تحزنوا وَأَنْتُم الأعلون إِن كُنْتُم مُؤمنين}

Bunun üzerine Allah: {وَلَا تهنوا وَلَا تحزنوا وَأَنْتُم الأعلون إِن كُنْتُم مُؤمنين} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin. Eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz” ayetini indirdi.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج قَالَ: انهزم أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فِي الشّعب يَوْم أحد فسألوا مَا فعل النَّبِي ﷺ وَمَا فعل فلَان فنعى بَعضهم لبَعض وتحدثوا أَن النَّبِي ﷺ قتل فَكَانُوا فِي هم وحزن

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den rivayet etti; [İbn Cüreyc] dedi ki: “Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı geçitte bozguna uğradı; ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptı? Filanca ne yaptı?’ diye sorup durdular. Birbirlerinin ölüm haberini verdiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğünü konuştular; bu yüzden büyük bir keder ve hüzün içinde kaldılar.

فَبَيْنَمَا هم كَذَلِك علا خَالِد بن الْوَلِيد بخيل الْمُشْركين فَوْقهم على الْجَبَل وَكَانَ على أحد مجنبتي الْمُشْركين وهم أَسْفَل من الشّعب فَلَمَّا رَأَوْا النَّبِي ﷺ فرحوا فَقَالَ النَّبِي ﷺ: اللَّهُمَّ لَا قوّة لنا إِلَّا بك وَلَيْسَ أحد يعبدك بِهَذَا الْبَلَد غير هَؤُلَاءِ النَّفر فَلَا تهلكهم

Onlar bu haldeyken Hâlid b. Velîd, müşriklerin atlılarıyla dağın üzerinden onların tepesine çıktı -kendisi müşriklerin iki kanadından birinin komutanıydı- onlar ise geçidin aşağısındaydılar. Ashap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görünce sevindiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Allahım! Bizim Sen'den başka hiçbir kuvvetimiz yoktur ve bu beldede şu topluluktan başka Sana ibadet eden kimse yoktur; onları helak etme!’ buyurdu.

وثاب نفر من الْمُسلمين رُمَاة فَصَعِدُوا فرموا خيل الْمُشْركين حَتَّى هَزَمَهُمْ الله وَعلا الْمُسلمُونَ الْجَبَل

Müslümanlardan okçu bir grup toparlanıp [yukarı] tırmandılar ve Allah onları hezimete uğratıncaya kadar müşriklerin atlılarına ok attılar ve Müslümanlar dağın üstüne çıktılar.

فَذَلِك قَوْله {وَأَنْتُم الأعْلَوْنَ إِن كُنْتُم مُؤمنين}

İşte Allah'ın {وَأَنْتُم الأعْلَوْنَ إِن كُنْتُم مُؤمنين} “Eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz” buyruğu budur.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَلَا تهنوا} قَالَ: لَا تضعفوا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {وَلَا تهنوا} “Gevşemeyin” buyruğu hakkında Mücâhid'den rivayet etti; [Mücâhid]: “Zayıflık göstermeyin” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {وَأَنْتُم الأعلون} قَالَ: وَأَنْتُم الغالبون

İbn Ebî Hâtim, {وَأَنْتُم الأعلون} “Üstün olan sizlersiniz” buyruğu hakkında Dahhâk'tan rivayet etti; [Dahhâk]: “Galip gelecek olanlar sizsiniz” dedi.

الْآيَات ١٤٠ - ١٤٢

140-142. Ayetler

أخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {أَن يمسسكم} قَالَ: أَن يصبكم

İbn Cerîr, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] {أَن يمسسكم} “Size dokunursa” [ifadesi] hakkında: “Size isabet ederse” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {إِن يمسسكم قرح فقد مس الْقَوْم قرح مثله} بِرَفْع الْقَاف فيهمَا

Abd b. Humeyd, Âsım'dan rivayet etti ki kendisi her iki [kelimede de] kâf harfini ötre ile {إِن يمسسكم قرح فقد مس الْقَوْم قرح مثله} “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” şeklinde okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {إِن يمسسكم قرح} قَالَ: جراح وَقتل

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet etti; [Mücâhid] {إِن يمسسكم قرح} “Eğer size bir yara dokunduysa” [ifadesi] hakkında: “Yaralanma ve öldürülmedir” dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {إِن يمسسكم قرح فقد مس الْقَوْم قرح مثله} قَالَ: إِن يقتل مِنْكُم يَوْم أحد فقد قتلتم مِنْهُم يَوْم بدر

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan rivayet etti; [el-Hasan] {إِن يمسسكم قرح فقد مس الْقَوْم قرح مثله} “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” buyruğu hakkında: “Uhud günü sizden öldürülen olduysa, siz de Bedir günü onlardan öldürmüştünüz” dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نَام الْمُسلمُونَ وبهم الكلوم - يَعْنِي يَوْم أحد - قَالَ عِكْرِمَة: وَفِيهِمْ أنزلت {إِن يمسسكم قرح فقد مس الْقَوْم قرح مثله وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} وَفِيهِمْ أنزلت (إِن تَكُونُوا تألمون فَإِنَّهُم يألمون كَمَا تألمون) (النِّسَاء الْآيَة ١٠٤)

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “Müslümanlar üzerlerinde yaralar olduğu halde uyudular -yani Uhud gününde-.” İkrime dedi ki: “Onlar hakkında {إِن يمسسكم قرح فقد مس الْقَوْم قرح مثله وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. Biz o günleri insanlar arasında döndürüp dururuz” ayeti indirildi. Yine onlar hakkında (إِن تَكُونُوا تألمون فَإِنَّهُم يألمون كَمَا تألمون) “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar” (Nisâ Suresi, 104. ayet) ayeti indirildi.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} فانه كَانَ يَوْم أحد بِيَوْم بدر

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} “Biz o günleri insanlar arasında döndürüp dururuz” [buyruğu hakkında şöyle dedi]: “Çünkü Uhud günü, Bedir gününe karşılık oldu.

قتل الْمُؤْمِنُونَ يَوْم أحد اتخذ الله مِنْهُم شُهَدَاء وَغلب رَسُول الله ﷺ الْمُشْركين يَوْم بدر فَجعل لَهُ الدولة عَلَيْهِم

Uhud günü müminler öldürüldü, Allah onlardan şehitler edindi; Bedir günü ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklere galip geldi ve [Allah] onlara karşı zafer sırasını ona verdi.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} قَالَ: فانه أدال الْمُشْركين على النَّبِي ﷺ يَوْم أحد وَبَلغنِي أَن الْمُشْركين قتلوا من الْمُسلمين يَوْم أحد بضعَة وَسبعين رجلا عدد الْأُسَارَى الَّذين أَسرُّوا يَوْم بدر من الْمُشْركين وَكَانَ عدد الْأُسَارَى ثَلَاثَة وَسبعين رجلا

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} “Biz o günleri insanlar arasında döndürüp dururuz” [buyruğu hakkında] dedi ki: “Çünkü [Allah], Uhud günü müşriklere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı zafer sırası verdi. Bana ulaştığına göre müşrikler Uhud günü Müslümanlardan yetmiş küsur adam öldürdüler ki bu, Bedir günü müşriklerden esir alınan esirlerin sayısı kadardır. Esirlerin sayısı yetmiş üç adam idi.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} قَالَ: جعل الله الْأَيَّام دولاً

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan rivayet etti; [el-Hasan] {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} “Biz o günleri insanlar arasında döndürüp dururuz” buyruğu hakkında: “Allah günleri nöbetleşe kıldı;

مرّة لهَؤُلَاء وَمرَّة لهَؤُلَاء

Bir kere bunlara, bir kere de şunlara [üstünlük verir]” dedi.

أدال الْكفَّار يَوْم أحد من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ

Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına karşı kâfirlere zafer sırası verdi.

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: وَالله لَوْلَا الدول مَا أودى الْمُؤْمِنُونَ وَلَكِن قد يدال للْكَافِرِ من الْمُؤمن ويُبْتَلى الْمُؤمن بالكافر ليعلم الله من يطيعه مِمَّن يعصيه وَيعلم الصَّادِق من الْكَاذِب

İbn Cerîr, Katâde'den bu ayet hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Allah'a yemin olsun ki, eğer nöbetleşe galibiyetler olmasaydı müminler helak olmazdı. Fakat bazen kâfire mümine karşı zafer sırası verilir ve Allah kendisine itaat edeni isyan edenden, doğru sözlüyü yalancıdan ayırt edip bilsin diye mümin kâfir ile imtihan edilir.”

وَأخرج عَن السّديّ {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} يَوْمًا لكم وَيَوْما عَلَيْكُم

es-Süddî'den {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} “Biz o günleri insanlar arasında döndürüp dururuz” [buyruğu hakkında rivayet edildi]: “Bir gün lehinize, bir gün aleyhinizedir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي حَاتِم عَن ابْن سِيرِين {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} يَعْنِي الْأُمَرَاء

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Hâtim yoluyla İbn Sîrîn'den {وَتلك الْأَيَّام نداولها بَين النَّاس} “Biz o günleri insanlar arasında döndürüp dururuz” [buyruğu hakkında rivayet etti]: “Yani emirleri/yöneticileri [kastediyor]” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي جَعْفَر قَالَ: إِن للحق دولة وَإِن للباطل دولة من دولة الْحق

İbnü'l-Münzir, Ebû Ca‘fer'den rivayet etti; [Ebû Ca‘fer] dedi ki: “Şüphesiz hakkın bir devleti/üstünlüğü, bâtılın da hakkın devletinden [sonra] bir devleti/üstünlüğü vardır.

إِن إِبْلِيس أَمر بِالسُّجُود لأدم فأديل آدم على إِبْلِيس وابتلي ادم بِالشَّجَرَةِ فَأكل مِنْهَا فأديل إِبْلِيس على آدم

İblis'e Âdem'e secde etmesi emredildi ve Âdem İblis'e üstün kılındı. Sonra Âdem ağaç ile imtihan edildi ve ondan yedi; böylece İblis Âdem'e üstün kılındı.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس {وليعلم الله الَّذين آمنُوا ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء} قَالَ: إِن الْمُسلمين كَانُوا يسْأَلُون رَبهم: اللَّهُمَّ رَبنَا أرنا يَوْمًا كَيَوْم بدر نُقَاتِل فِيهِ الْمُشْركين ونبليك فِيهِ خيرا ونلتمس فِيهِ الشَّهَادَة

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] {وليعلم الله الَّذين آمنُوا ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء} “Ve Allah iman edenleri bilsin ve sizden şehitler edinsin diye” [buyruğu hakkında] dedi ki: “Müslümanlar Rablerine şöyle yalvarıyorlardı: ‘Allahım! Rabbimiz! Bize Bedir günü gibi bir gün göster ki onda müşriklerle savaşalım, Sen'in yolunda güzel bir imtihan verelim ve şehitlik arzulayalım.’

فَلَقوا الْمُشْركين يَوْم أحد فَاتخذ مِنْهُم شُهَدَاء

Uhud günü müşriklerle karşılaştılar; böylece [Allah] onlardan şehitler edindi.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ الْمُسلمُونَ يسْأَلُون رَبهم أَن يُرِيهم يَوْمًا كَيَوْم بدر يبلون فِيهِ خيرا وَيُرْزَقُونَ فِيهِ الشَّهَادَة وَيُرْزَقُونَ الْجنَّة والحياة والرزق

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan bu ayet hakkında rivayet etti; [Dahhâk] dedi ki: “Müslümanlar Rablerinden kendilerine Bedir günü gibi bir gün göstermesini istiyorlardı; [o günde] güzel bir imtihan versinler, şehitlikle rızıklansınlar, cennetle, [ebedî] hayatla ve rızıkla nasiplensinler.

فَلَقوا يَوْم أحد فَاتخذ الله مِنْهُم شُهَدَاء وهم الَّذين ذكرهم الله تَعَالَى فَقَالَ (وَلَا تَقولُوا لمن يقتل فِي سَبِيل الله أَمْوَاتًا) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٥٤) الْآيَة

Uhud günü [düşmanla] karşılaştılar; Allah da onlardan şehitler edindi. Onlar, Allah Teâlâ'nın haklarında: (وَلَا تَقولُوا لمن يقتل فِي سَبِيل الله أَمْوَاتًا) “Allah yolunda öldürülenlere 'ölüler' demeyin” (Bakara Suresi, 154. ayet) buyurduğu kimselerdir.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وليعلم الله الَّذين آمنُوا ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء} قَالَ: يكرم الله أولياءه بِالشَّهَادَةِ بأيدي عدوهم ثمَّ تصير حواصل الْأُمُور وعواقبها لأهل طَاعَة الله

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وليعلم الله الَّذين آمنُوا ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء} “Ve Allah iman edenleri bilsin ve sizden şehitler edinsin diye” buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Allah dostlarını, düşmanlarının eliyle şehitlik vererek onurlandırır; sonra işlerin neticesi ve akıbeti Allah'a itaat edenlerin olur.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عُبَيْدَة {وليعلم الله الَّذين آمنُوا ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء} يَقُول: أَن لَا تقتلُوا لَا تَكُونُوا شُهَدَاء

İbn Ebî Hâtim, Ubeyde'den rivayet etti; [Ubeyde] {وليعلم الله الَّذين آمنُوا ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء} “Ve Allah iman edenleri bilsin ve sizden şehitler edinsin diye” buyruğu hakkında şöyle der: “Öldürülmezseniz şehit olamazsınız.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الضُّحَى قَالَ: نزلت {ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء}

İbn Ebî Hâtim, Ebü'd-Duhâ'dan rivayet etti; [Ebü'd-Duhâ] dedi ki: {ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء} “Ve sizden şehitler edinsin diye” [ayeti] indi.

فَقتل مِنْهُم يَوْمئِذٍ سَبْعُونَ مِنْهُم أَرْبَعَة من الْمُهَاجِرين: مِنْهُم حَمْزَة بن عبد الْمطلب وَمصْعَب بن عُمَيْر أَخُو بني عبد الدَّار والشماس بن عُثْمَان المَخْزُومِي وَعبد الله بن جحش الْأَسدي وسائرهم من الْأَنْصَار

O gün onlardan yetmiş kişi öldürüldü; dördü Muhacirlerdendi: Hamza b. Abdilmuttalib, Benî Abdiddâr'ın kardeşi Mus‘ab b. Umeyr, eş-Şemmâs b. Osmân el-Mahzûmî ve Abdullah b. Cahş el-Esedî. Geri kalanları ise Ensar'dandı.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما أَبْطَأَ على النِّسَاء الْخَبَر خرجن يستخبرن فَإِذا رجلَانِ مقتولان على دَابَّة أوعلى بعير فَقَالَت امْرَأَة من الْأَنْصَار: من هَذَانِ قَالُوا: فلَان وَفُلَان

İbn Ebî Hâtim, İkrime'den rivayet etti; [İkrime] dedi ki: Kadınlara haber gecikince haber almak için çıktılar. Bir binek veya deve üzerinde öldürülmüş iki adam gördüler. Ensar'dan bir kadın: ‘Bu ikisi kim?’ dedi. ‘Filanca ve filanca’ dediler.

أَخُوهَا وَزوجهَا

Kardeşi ve kocasıydı.

أَو زَوجهَا وَابْنهَا فَقَالَت: مَا فعل رَسُول الله ﷺ قَالُوا: حَيّ

Veya kocası ve oğluydu. [Kadın]: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptı?’ dedi. ‘O hayattadır’ dediler.

قَالَت: فَلَا أُبَالِي يتَّخذ الله من عباده الشُّهَدَاء

Bunun üzerine kadın: ‘O halde [başkasına] aldırmam; Allah kullarından şehitler edinir’ dedi.

وَنزل الْقُرْآن على مَا قَالَت {ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء}

Kur'an da kadının söylediği gibi indi: {ويتخذ مِنْكُم شُهَدَاء} “Ve sizden şehitler edinsin diye”.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس {وليمحص الله الَّذين آمنُوا} قَالَ: يبتليهم {ويمحق الْكَافرين} قَالَ: ينقصهم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] {وليمحص الله الَّذين آمنُوا} “Ve Allah iman edenleri arındırsın diye” [buyruğu hakkında]: “Onları imtihan eder”, {ويمحق الْكَافرين} “Ve kâfirleri mahvetsin diye” [buyruğu hakkında]: “Onları eksiltir/tüketir” dedi.

وَأخرج ابْن سعد عَن مُحَمَّد بن سِيرِين

İbn Sa‘d, Muhammed b. Sîrîn'den rivayet etti;

أَنه كَانَ إِذا تَلا هَذِه الْآيَة قَالَ: اللهمَّ مُحصنا وَلَا تجعلنا كَافِرين

O, bu ayeti okuduğu zaman şöyle derdi: ‘Allahım! Bizi [günahlardan] arındır ve bizi kâfirlerden kılma!’

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن إِسْحَق {أم حسبتم أَن تدْخلُوا الْجنَّة} وتصيبوا من ثوابي الْكَرَامَة {ولمَّا يعلم الله الَّذين جاهدوا مِنْكُم} يَقُول: ولمَ اختبركم بالشدة وأبتليكم بالمكاره حَتَّى أعلم صدق ذَلِك مِنْكُم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn İshâk'tan {أم حسبتم أَن تدْخلُوا الْجنَّة} “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” -ve sevabımdan ikrama nail olacağınızı?- {ولمَّا يعلم الله الَّذين جاهدوا مِنْكُم} “Allah içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan” [buyruğu hakkında rivayet etti; İbn İshâk]: ‘[Allah] şöyle buyuruyor: Ben sizi zorluklarla sınamadan ve hoşlanmadığınız şeylerle imtihan etmeden sizdeki bu doğruluğu ortaya çıkarıp bilmeksizin

الْإِيمَان بِي وَالصَّبْر على مَا أَصَابَكُم فِي

-Bana olan imanı ve [Benim yolumda] başınıza gelenlere sabrı [ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?]’ [demektir]” dedi.

الْآيَة ١٤٣

143. Ayet

أخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَن رجَالًا من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ كَانُوا يَقُولُونَ: ليتنا نقْتل كَمَا قتل أَصْحَاب بدر ونستشهد

İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı adamlar şöyle diyorlardı: ‘Keşke Bedir ehlinin öldürüldüğü gibi biz de öldürülseydik ve şehit olsaydık;

أَو لَيْت لنا يَوْمًا كَيَوْم بدر نُقَاتِل فِيهِ الْمُشْركين ونبلى فِيهِ خيرا ونلتمس الشَّهَادَة وَالْجنَّة والحياة والرزق

ya da keşke bize Bedir günü gibi bir gün verilseydi de onda müşriklerle savaşsaydık, onda güzel bir imtihan verseydik, şehitlik, cennet, [ebedî] hayat ve rızık arasaydık.’

فأشهدهم الله أحدا فَلم يَلْبَثُوا إِلَّا من شَاءَ الله مِنْهُم فَقَالَ الله {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت من قبل أَن تلقوهُ فقد رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُم تنْظرُون}

Allah onları Uhud'a şahit kıldı. Allah'ın diledikleri dışında [savaş alanında] sebat gösteremediler. Bunun üzerine Allah: {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت من قبل أَن تلقوهُ فقد رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُم تنْظرُون} “Andolsun ki siz, ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz” buyurdu.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: غَابَ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: “Bazı adamlar

رجال عَن بدر فَكَانُوا يتمنون مثل بدر أَن يلقوه فيصيبوا من الْأجر وَالْخَيْر مَا أصَاب أهل بدر فَلَمَّا كَانَ يَوْم أحدٍ ولَّى من وَلَّى فعاتبهم الله على ذَلِك

Bedir'de bulunamamıştı. Onlar Bedir gibi bir günle karşılaşmayı, böylece Bedir ehlinin elde ettiği ecir ve hayra nail olmayı arzuluyorlardı. Uhud günü olunca, dönüp kaçanlar kaçtı; bunun üzerine Allah onları bu konuda kınadı.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الرّبيع وَقَتَادَة قَالَا: أَن أُنَاسًا من الْمُؤمنِينَ لم يشْهدُوا يَوْم بدر وَالَّذِي أَعْطَاهُم الله من الْفضل فَكَانُوا يتمنون أَن يرَوا قتالاً فيقاتلوا فسيق إِلَيْهِم الْقِتَال حَتَّى إِذا كَانَ بِنَاحِيَة الْمَدِينَة يَوْم أحد فَأنْزل الله {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت} الْآيَة

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, er-Rebî‘ ve Katâde'den rivayet etti; dediler ki: “Müminlerden birtakım kimseler Bedir gününe ve Allah'ın [Bedir ehline] verdiği lütfa şahit olmamışlardı. Bu yüzden bir savaş görmeyi ve savaşmayı arzuluyorlardı. Nihayet Uhud günü savaş Medine civarına kadar onlara doğru sürüklendiğinde Allah: {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت} “Andolsun ki siz ölümü arzuluyordunuz...” ayetini indirdi.”

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن قَالَ: بَلغنِي أَن رجَالًا من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ كَانُوا يَقُولُونَ: لَئِن لَقينَا مَعَ النَّبِي ﷺ لنفعلن ولنفعلن

İbn Cerîr, el-Hasan'dan rivayet etti; [el-Hasan] dedi ki: “Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı adamlar şöyle diyorlardı: ‘Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [düşmanla] karşılaşırsak kesinlikle şöyle şöyle yaparız!’

فابتلوا بذلك فَلَا وَالله مَا كلهم صدق الله

Bununla imtihan edildiler; fakat Allah'a yemin olsun ki hepsi Allah'a [verdikleri sözde] sadık kalmadı.

فَأنْزل الله {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت} الْآيَة

Bunun üzerine Allah: {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت} “Andolsun ki siz ölümü arzuluyordunuz...” ayetini indirdi.”

وَأخرج عَن السّديّ قَالَ: كَانَ نَاس من الصَّحَابَة لم يشْهدُوا بَدْرًا فَلَمَّا رَأَوْا فَضِيلَة أهل بدر قَالُوا: اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلك أَن ترينا يَوْمًا كَيَوْم بدر نبليك فِيهِ خيرا

es-Süddî'den rivayet edildi; dedi ki: “Sahabeden birtakım kimseler Bedir'de bulunmamışlardı. Bedir ehlinin faziletini gördüklerinde: ‘Allahım! Senden bize Bedir günü gibi bir gün göstermeni istiyoruz ki Sen'in yolunda güzel bir imtihan verelim’ dediler.

فَرَأَوْا أُحُداً فَقَالَ لَهُم {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت} الْآيَة

Uhud'u gördüler. Bunun üzerine [Allah] onlara: {وَلَقَد كُنْتُم تمنون الْمَوْت} “Andolsun ki siz ölümü arzuluyordunuz...” ayetini indirdi.”

وَالله أعلم

Doğrusunu Allah bilir.

الْآيَتَانِ ١٤٤ - ١٤٥

144-145. Ayetler

أخرح ابْن الْمُنْذر عَن كُلَيْب قَالَ: خَطَبنَا عمر فَكَانَ يقْرَأ على الْمِنْبَر آل عمرَان وَيَقُول: إِنَّهَا أُحُدِيَّة ثمَّ قَالَ: تفرقنا عَن رَسُول الله ﷺ يَوْم أحد فَصَعدت الْجَبَل فَسمِعت يَهُودِيّا يَقُول: قتل مُحَمَّد فَقلت لَا أسمع أحدا يَقُول: قتل مُحَمَّد إِلَّا ضربت عُنُقه فَنَظَرت فَإِذا رَسُول الله ﷺ وَالنَّاس يتراجعون إِلَيْهِ فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل}

İbnü'l-Münzir, Küleyb'den rivayet etti; [Küleyb] dedi ki: “Ömer bize hutbe verdi; minberde Âl-i İmrân'ı okuyor ve: ‘Bu [sure] Uhud hakkındadır’ diyordu. Sonra şöyle dedi: ‘Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından dağıldık. Ben dağa çıktım ve bir Yahudinin ‘Muhammed öldürüldü!’ dediğini işittim. Bunun üzerine: ‘Kimsenin ‘Muhammed öldürüldü’ dediğini duymayayım, yoksa boynunu vururum!’ dedim. Sonra baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [oradadır] ve insanlar ona doğru geri dönüyorlar. Bunun üzerine {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل} “Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” ayeti indi.”

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَن رَسُول الله ﷺ اعتزل هُوَ وعصابة مَعَه يَوْمئِذٍ على أكمة وَالنَّاس يفرون وَرجل قَائِم على الطَّرِيق يسألهم: مَا فعل رَسُول الله ﷺ وَجعل كلما مروا عَلَيْهِ يسألهم فَيَقُولُونَ: وَالله مَا نَدْرِي مَا فعل فَقَالَ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَئِن كَانَ قتل النَّبِي ﷺ لنعطينهم بِأَيْدِينَا أَنهم لعشائرنا وإخواننا وَقَالُوا: لَو أَن مُحَمَّدًا كَانَ حَيا لم يهْزم وَلكنه قد قتل فترخصوا فِي الْفِرَار حِينَئِذٍ

İbn Cerîr, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün yanındaki bir grupla bir tepeye çekilmişti; insanlar ise kaçışıyordu. Bir adam yolda durmuş, onlara: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptı?’ diye soruyordu. Yanından geçen herkese sormaya devam etti; onlar da: ‘Allah'a yemin olsun ki ne yaptığını bilmiyoruz’ dediler. Bunun üzerine [o adam]: ‘Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öldürüldüyse, kesinlikle [müşriklere] teslim olacağız; çünkü onlar bizim akrabalarımız ve kardeşlerimizdir’ dedi. [Bazıları da]: ‘Eğer Muhammed hayatta olsaydı yenilgiye uğramazdı; fakat o öldürüldü’ dediler ve o esnada kaçmayı kendilerine mubah saydılar.

فَأنْزل الله {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} الْآيَة كلهَا

Bunun üzerine Allah bütün olarak {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} “Muhammed ancak bir peygamberdir...” ayetini indirdi.