Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 26. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع فِي الْآيَة قَالَ: ذَلِك يَوْم أحد حِين أَصَابَهُم مَا أَصَابَهُم من الْقَتْل والقرح وتداعوا نَبِي الله

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, er-Rebî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, Uhud günü öldürülme ve yaralanma konusunda başlarına gelenler geldiğinde ve Allah'ın Peygamberi'ni çağırdıklarında [olmuştur].

قَالُوا: قد قتل

‘[Peygamber] öldürüldü’ dediler.

وَقَالَ أنَاس مِنْهُم: لَو كَانَ نَبيا مَا قتل

Onlardan bazı insanlar ise: ‘Eğer peygamber olsaydı öldürülmezdi’ dediler.

وَقَالَ أنَاس من علية أَصْحَاب النَّبِي ﷺ: قَاتلُوا على مَا قتل عَلَيْهِ نَبِيكُم حَتَّى يفتح الله عَلَيْكُم أَو تلحقوا بِهِ وَذكر لنا أَن رجلا من الْمُهَاجِرين مر على رجل من الْأَنْصَار وَهُوَ يتخبَّط فِي دَمه فَقَالَ: يَا فلَان أشعرت أَن مُحَمَّدًا قد قتل فَقَالَ الْأنْصَارِيّ: إِن كَانَ مُحَمَّدًا قد قتل فقد بلغ فَقَاتلُوا عَن دينكُمْ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ileri gelen sahabelerinden bazı kimseler de şöyle dediler: ‘Peygamberinizin uğrunda öldürüldüğü şey uğruna, Allah size bir fetih verinceye yahut ona kavuşuncaya kadar savaşın!’ Bize anlatıldığına göre Muhacirlerden bir adam, kanlar içinde çırpınan Ensardan bir adamın yanından geçti ve: ‘Ey filan! Muhammed'in öldürüldüğünü duydun mu?’ dedi. Ensârî de: ‘Eğer Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz [tebliğ vazifesini] yerine getirmiştir; siz dininiz uğrunda savaşın!’ dedi.

فَأنْزل الله {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} يَقُول: ارتددتم كفَّارًا بعد أَيْمَانكُم

Bunun üzerine Allah: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} “Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür yahut öldürülürse ökçelerinizin üzerine geri mi döneceksiniz?” ayetini indirdi; yani [bu], ‘İmanınızdan sonra kâfirler olarak dinden mi döneceksiniz?’ demektir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة نَحوه

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bunun benzerini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك قَالَ: نَادَى مُنَاد يَوْم أحد حِين هزم أَصْحَاب مُحَمَّد: أَن مُحَمَّدًا قد قتل فَارْجِعُوا إِلَى دينكُمْ الأول فَأنْزل الله {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} الْآيَة

İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan rivayet etti; dedi ki: “Uhud günü Muhammed'in ashabı yenilgiye uğradığında bir münadi: ‘Muhammed öldürüldü, önceki dininize dönün!’ diye seslendi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} “Muhammed ancak bir peygamberdir...” ayetini indirdi.”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج قَالَ: قَالَ أهل الْمَرَض والإرتياب والنفاق حِين فر النَّاس عَن النَّبِي ﷺ: قد قتل مُحَمَّد فالحقوا بدينكم الأول

İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: “İnsanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kaçtığı zaman [kalplerinde] hastalık, şüphe ve nifak bulunan kimseler: ‘Muhammed öldürüldü, önceki dininize katılın!’ dediler.

فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} الْآيَة

Bunun üzerine {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} “Muhammed ancak bir peygamberdir...” ayeti indi.”

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: فَشَا فِي النَّاس يَوْم أحد أَن رَسُول الله ﷺ قد قتل فَقَالَ بعض أَصْحَاب الصَّخْرَة: لَيْت لنا رَسُولا إِلَى عبد الله بن أبيّ فَيَأْخُذ لنا أَمَانًا من أبي سُفْيَان

İbn Cerîr, es-Süddî'den rivayet etti; dedi ki: “Uhud günü insanlar arasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü [haberi] yayıldı. Kayalıkta bulunanlardan bazıları: ‘Keşke Abdullah b. Übeyy'e [gönderecek] bir elçimiz olsaydı da o, bizim için Ebû Süfyân'dan eman alsaydı!’ dediler.

يَا قوم إِن مُحَمَّدًا قد قتل فَارْجِعُوا إِلَى قومكم قبل أَن يأتوكم فيقتلونكم

[Ve şöyle dediler:] ‘Ey kavmimiz! Şüphesiz Muhammed öldürüldü. Onlar size gelip sizi öldürmeden önce kavminize dönün!’

قَالَ أنس بن النَّضر: يَا قوم إِن كَانَ مُحَمَّد قد قتل فَإِن رب مُحَمَّد لم يقتل فَقَاتلُوا على مَا قَاتل عَلَيْهِ مُحَمَّد ﷺ اللَّهُمَّ إِنِّي أعْتَذر إِلَيْك ممَّا يَقُول

Enes b. en-Nadr ise şöyle dedi: ‘Ey kavmim! Eğer Muhammed öldürüldüyse, muhakkak ki Muhammed'in Rabbi öldürülmemiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ne uğrunda savaştıysa siz de onun uğrunda savaşın! Allahım! Şunların söylediklerinden dolayı Senden özür dilerim...

هَؤُلَاءِ وَأَبْرَأ إِلَيْك مِمَّا جَاءَ بِهِ هَؤُلَاءِ

...ve şunların getirdiklerinden [dolayı] da Sana sığınırım!’

فَشد بِسَيْفِهِ فقاتل حَتَّى قتل

Sonra kılıcını çekip hücum etti ve öldürülünceye kadar savaştı.

فَأنْزل الله {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} الْآيَة

Bunun üzerine Allah: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} “Muhammed ancak bir peygamberdir...” ayetini indirdi.”

وَأخرج ابْن جرير عَن الْقَاسِم بن عبد الرَّحْمَن بن رَافع أخي بني عدي بن النجار قَالَ: انْتهى أنس بن النَّضر عَم أنس بن مَالك إِلَى عمر وَطَلْحَة بن عبيد الله فِي رجال من الْمُهَاجِرين وَالْأَنْصَار وَقد ألقوا بِأَيْدِيهِم فَقَالَ: مَا يجلسكم قَالُوا: قتل مُحَمَّد رَسُول الله قَالَ: فَمَا تَصْنَعُونَ بِالْحَيَاةِ بعده قومُوا فموتوا على مَا مَاتَ عَلَيْهِ رَسُول الله

İbn Cerîr, Benî Adiy b. en-Neccâr'ın kardeşi el-Kâsım b. Abdirrahmân b. Râfi'den rivayet etti; dedi ki: “Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. en-Nadr, Muhacir ve Ensardan aralarında Ömer ve Talha b. Ubeydillâh'ın da bulunduğu ve ellerindeki silahları bırakmış olan bir grubun yanına vardı. ‘Sizi [böyle] oturtan nedir?’ diye sordu. ‘Allah'ın Resûlü Muhammed öldürüldü’ dediler. O da: ‘Ondan sonra hayatı ne yapacaksınız? Kalkın ve Resûlullah'ın öldüğü şey uğrunda siz de ölün!’ dedi...

واستقبل الْقَوْم فقاتل حَتَّى قتل

...ve düşman topluluğuna doğru yönelip öldürülünceye kadar savaştı.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عَطِيَّة الْعَوْفِيّ قَالَ: لما كَانَ يَوْم أحد وانهزموا قَالَ بعض النَّاس: إِن كَانَ مُحَمَّد قد أُصِيب فأعطوهم بِأَيْدِيكُمْ إِنَّمَا هم إخْوَانكُمْ

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Atiyye el-Avfî'den rivayet etti; dedi ki: “Uhud günü olup [Müslümanlar] hezimete uğradıklarında bazı insanlar: ‘Eğer Muhammed vurulduysa/öldürüldüyse [müşriklere] teslim olun; ne de olsa onlar sizin kardeşlerinizdir’ dediler.

وَقَالَ بَعضهم: إِن كَانَ مُحَمَّد قد أُصِيب أَلا تمضون على مَا مضى عَلَيْهِ نَبِيكُم حَتَّى تلحقوا بِهِ

Bazıları da: ‘Eğer Muhammed vurulduysa/öldürüldüyse, peygamberinizin gittiği yolda ona kavuşuncaya kadar yürümez misiniz?’ dediler.

فَأنْزل الله {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} إِلَى قَوْله {فآتاهم الله ثَوَاب الدُّنْيَا}

Bunun üzerine Allah: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} “Muhammed ancak bir peygamberdir...” kavlinden {فآتاهم الله ثَوَاب الدُّنْيَا} “Allah da onlara dünya mükâfatını verdi...” kavline kadar indirdi.

وَأخرج ابْن سعد فِي الطَّبَقَات عَن مُحَمَّد بن شُرَحْبِيل الْعَبدَرِي قَالَ: حمل مُصعب بن عُمَيْر اللِّوَاء يَوْم أحد فَقطعت يَده الْيُمْنَى فَأخذ اللِّوَاء بِيَدِهِ الْيُسْرَى وَهُوَ يَقُول {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} ثمَّ قطعت يَده الْيُسْرَى فَجَثَا على اللِّوَاء وضمه بعضديه إِلَى صَدره وَهُوَ يَقُول {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} الْآيَة

İbn Sa'd et-Tabakât'ta Muhammed b. Şurahbîl el-Abderî'den rivayet etti; dedi ki: “Uhud günü sancağı Mus'ab b. Umeyr taşıdı. Sağ eli kesilince sancağı sol eliyle aldı ve: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} ‘Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür yahut öldürülürse ökçelerinizin üzerine geri mi döneceksiniz?’ diyordu. Sonra sol eli de kesildi; sancağın üzerine diz çöküp onu pazularıyla göğsüne bastırdı ve: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} ‘Muhammed ancak bir peygamberdir...’ ayetini okuyordu.

وَمَا نزلت هَذِه الْآيَة {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} يَوْمئِذٍ حَتَّى نزلت بعد ذَلِك

{وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} ‘Muhammed ancak bir peygamberdir...’ ayeti o gün henüz inmemişti, bundan sonra indi.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَمن يَنْقَلِب على عَقِبَيْهِ} قَالَ: يرْتَد

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet etti: {وَمن يَنْقَلِب على عَقِبَيْهِ} “Kim ökçeleri üzerinde gerisin geriye dönerse” [ayetini]; ‘Dinden dönerse’ diye açıkladı.

وَأخرج البُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ من طَرِيق الزُّهْرِيّ عَن أبي سَلمَة عَن عَائِشَة أَن أَبَا بكر أقبل على فرس من مَسْكَنه بالسنح حَتَّى نزل فَدخل الْمَسْجِد فَلم يكلم النَّاس حَتَّى دخل على عَائِشَة فَتَيَمم رَسُول الله ﷺ وَهُوَ مغشى بِثَوْب حبرَة فكشف عَن وَجهه ثمَّ أكب عَلَيْهِ وَقَبله وَبكى ثمَّ قَالَ: بِأبي أَنْت وَأمي وَالله لَا يجمع الله عَلَيْك موتتين وَأما الموتة الَّتِي كتبت عَلَيْك فقد متها

Buhârî ve Nesâî, ez-Zührî yoluyla Ebû Seleme'den, o da Âişe'den rivayet etti ki: “Ebû Bekir, es-Sunh'taki evinden at sırtında çıkıp geldi; indi ve mescide girdi. İnsanlarla hiç konuşmadan Âişe'nin yanına girdi ve üzeri çizgili Yemen kumaşı bir örtüyle örtülmüş olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına yöneldi. Yüzünü açtı, sonra üzerine kapanıp onu öptü ve ağladı. Ardından şöyle dedi: ‘Anam babam sana feda olsun! Allah'a yemin ederim ki Allah sana iki ölümü bir arada yaşatmayacaktır. Sana takdir edilmiş olan ölüme gelince, muhakkak sen onu tattın.’

قَالَ الزُّهْرِيّ: وحَدثني أَبُو سَلمَة عَن ابْن عَبَّاس أَن أَبَا بكر خرج وَعمر يكلم النَّاس فَقَالَ: اجْلِسْ يَا عمر

ez-Zührî dedi ki: Ebû Seleme bana İbn Abbâs'tan rivayet etti: Ebû Bekir dışarı çıktı; Ömer ise insanlara konuşuyordu. Bunun üzerine: ‘Otur ey Ömer!’ dedi.

وَقَالَ أَبُو بكر: أما بعد من كَانَ يعبد مُحَمَّدًا فَإِن مُحَمَّدًا قد مَاتَ وَمن كَانَ يعبد الله فَإِن الله

Ve Ebû Bekir şöyle dedi: ‘Emmâ ba'd (bundan sonra); kim Muhammed'e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür! Kim de Allah'a kulluk ediyorsa bilsin ki Allah...

حَيّ لَا يَمُوت

...diridir, asla ölmez!’

قَالَ الله {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} إِلَى قَوْله {الشَّاكِرِينَ} فَقَالَ: فوَاللَّه لَكَانَ النَّاس لم يعلمُوا أَن الله أنزل هَذِه الْآيَة حَتَّى تَلَاهَا أَبُو بكر فَتَلَاهَا النَّاس مِنْهُ كلهم

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} “Muhammed ancak bir peygamberdir...” ayetinden {الشَّاكِرِينَ} “...şükredenleri” kavline kadar [okudu]. [İbn Abbâs] dedi ki: ‘Allah'a yemin ederim ki Ebû Bekir okuyuncaya kadar sanki insanlar Allah'ın bu ayeti indirdiğini bilmiyor gibiydiler. Nihayet insanların hepsi onu [Ebû Bekir'den duyup] okumaya başladılar.

فَمَا أسمع بشرا من النَّاس إِلَّا يتلوها

Artık insanlardan kime kulak verdiysem mutlaka onu okuyordu.’

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: لما توفّي رَسُول الله ﷺ قَامَ عمر بن الْخطاب فَقَالَ: إِن رجَالًا من الْمُنَافِقين يَزْعمُونَ أَن رَسُول اله ﷺ توفّي وَإِن رَسُول الله ﷺ وَالله - مَا مَاتَ وَلَكِن ذهب إِلَى ربه كَمَا ذهب مُوسَى بن عمرَان فقد غَابَ عَن قومه أَرْبَعِينَ لَيْلَة ثمَّ رَجَعَ إِلَيْهِم بعد أَن قيل قد مَاتَ

İbnü'l-Münzir, Ebû Hureyre'den rivayet etti; dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Ömer b. el-Hattâb ayağa kalkıp şöyle dedi: ‘Münafıklardan birtakım kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat ettiğini iddia ediyorlar. Allah'a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölmemiştir; fakat Mûsâ b. İmrân'ın gittiği gibi Rabbine gitmiştir. Nitekim o da kavminden kırk gece uzak kalmış, sonra ‘Öldü’ denildikten sonra onlara geri dönmüştü.

وَالله ليرجعن رَسُول الله ﷺ كَمَا رَجَعَ مُوسَى فليقطعن أَيدي رجال وأرجلهم زَعَمُوا أَن رَسُول الله ﷺ مَاتَ

Allah'a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mûsâ'nın döndüğü gibi mutlaka dönecek ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldüğünü iddia eden adamların ellerini ve ayaklarını kesecektir!’

فَخرج أَبُو بكر فَقَالَ: على رسلك يَا عمر انصت

Derken Ebû Bekir çıktı ve: ‘Yavaş ol ey Ömer, sus!’ dedi.

فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: أَيهَا النَّاس أَنه من كَانَ يعبد مُحَمَّدًا فَإِن مُحَمَّدًا قد مَاتَ وَمن كَانَ يعبد الله فَإِن الله حَيّ لَا يَمُوت

Sonra Allah'a hamd ve senâda bulunup şöyle dedi: ‘Ey insanlar! Kim Muhammed'e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür; kim de Allah'a kulluk ediyorsa bilsin ki Allah diridir, asla ölmez!’

ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} الْآيَة

Sonra şu ayeti okudu: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} “Muhammed ancak bir peygamberdir...”

فوَاللَّه لَكَانَ النَّاس لم يعلمُوا أَن هَذِه الْآيَة نزلت حَتَّى تَلَاهَا أَبُو بكر يَوْمئِذٍ وَأخذ النَّاس عَن أبي بكر فَإِنَّمَا هِيَ فِي أَفْوَاههم

Allah'a yemin olsun ki o gün Ebû Bekir okuyuncaya kadar sanki insanlar bu ayetin indiğini bilmiyor gibiydiler. İnsanlar [ayeti] Ebû Bekir'den aldılar ve artık o herkesin dilindeydi.

قَالَ عمر: فوَاللَّه مَا هُوَ إِلَّا أَن سَمِعت أَبَا بكر تَلَاهَا فعقرت حَتَّى وَقعت إِلَى الأَرْض مَا تحملنِي رجلاي وَعرفت أَن رَسُول الله ﷺ قد مَاتَ

Ömer dedi ki: ‘Allah'a yemin ederim ki Ebû Bekir'in o [ayeti] okuduğunu duyar duymaz dizlerimin bağı çözüldü, nihayet yere yığıldım; bacaklarım beni taşımaz oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat etmiş olduğunu anladım.’

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عُرْوَة قَالَ: لما توفّي النَّبِي ﷺ قَامَ عمر بن الْخطاب فتوعد من قَالَ قد مَاتَ بِالْقَتْلِ وَالْقطع فجَاء أَبُو بكر فَقَامَ إِلَى جَانب الْمِنْبَر وَقَالَ: إِن الله نعى نَبِيكُم إِلَى نَفسه وَهُوَ حَيّ بَين أظْهركُم ونعاكم إِلَى أَنفسكُم فَهُوَ الْمَوْت حَتَّى لَا يبْقى أحد إِلَّا الله

el-Beyhakî ed-Delâil'de Urve'den rivayet etti; dedi ki: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Ömer b. el-Hattâb ayağa kalkarak ‘Öldü’ diyen kimseleri öldürmek ve [uzuvlarını] kesmekle tehdit etti. Bunun üzerine Ebû Bekir gelip minberin yanına durdu ve şöyle dedi: ‘Allah, peygamberinizi henüz o aranızda hayatta iken kendi nefsiyle vefat edeceğini haber verdiği gibi, sizin de öleceğinizi bizzat kendinize bildirmiştir. Bu ölümdür; nitekim Allah'tan başka geriye hiç kimse kalmayacaktır.’

قَالَ الله {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} إِلَى قَوْله {الشَّاكِرِينَ} فَقَالَ عمر: هَذِه الْآيَة فِي الْقُرْآن وَالله مَا علمت أَن هَذِه الْآيَة أنزلت قبل الْيَوْم وَقَالَ: قَالَ الله لمُحَمد ﷺ (إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون) (الزمر الْآيَة ٣٠)

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول} “Muhammed ancak bir peygamberdir...” ayetinden {الشَّاكِرِينَ} “...şükredenleri” kavline kadar [okudu]. Bunun üzerine Ömer: ‘Bu ayet Kur'an'da var mı? Allah'a yemin olsun ki bu ayetin indiğini bugünden önce bilmiyordum’ dedi ve: ‘Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e (إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون) “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” (Zümer Suresi 30. ayet) buyurmuştur’ dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق ابْن عَبَّاس إِن عمر بن الْخطاب قَالَ: كنت أتأوّل هَذِه الْآيَة (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٤٣) فوَاللَّه إِن كنت لأَظُن أَنه سَيبقى فِي أمته حَتَّى يشْهد عَلَيْهَا بآخر أَعمالهَا وَأَنه هُوَ الَّذِي حَملَنِي على أَن قلت مَا قلت

İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî, İbn Abbâs yoluyla Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini rivayet etti: “Ben (وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أمة وسطا لِتَكُونُوا شُهَدَاء على النَّاس وَيكون الرَّسُول عَلَيْكُم شَهِيدا) “Böylece sizi vasat (seçkin ve adil) bir ümmet kıldık ki insanlara şahitler olasınız, Resûl de sizin üzerinize şahit olsun” (Bakara Suresi 143. ayet) ayetini yorumluyordum. Allah'a yemin olsun ki onun, ümmetinin son amellerine şahitlik edinceye kadar ümmeti içinde kalacağını zannediyordum; beni o söylediklerimi söylemeye sevk eden de işte bu idi.”

وأخرح ابْن جرير عَن عَليّ بن أبي طَالب فِي قَوْله {وسيجزي الله الشَّاكِرِينَ} قَالَ: الثابتين على دينهم

İbn Cerîr, Ali b. Ebî Tâlib'den {وسيجزي الله الشَّاكِرِينَ} “Ve Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır” kavli hakkında rivayet etti; [Ali]: “Dinleri üzere sebat edenleri...” dedi.

أَبَا بكر وَأَصْحَابه فَكَانَ عَليّ يَقُول: كَانَ أَبُو بكر أَمِين الشَّاكِرِينَ

“...[yani] Ebû Bekir ve arkadaşlarını.” Nitekim Ali: “Ebû Bekir şükredenlerin önderi idi” derdi.

وأخرح الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن الْحسن بن مُحَمَّد قَالَ: قَالَ عمر: دَعْنِي يَا رَسُول الله أنزع ثنيتي سُهَيْل بن عَمْرو فَلَا يقوم خَطِيبًا فِي قومه أبدا فَقَالَ: دعها فلعلها أَن تسرك يَوْمًا

el-Hâkim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, el-Hasan b. Muhammed'den rivayet etti; dedi ki: Ömer: “Ey Allah'ın Resûlü! Bırak beni Süheyl b. Amr'ın ön dişlerini sökeyim de kavmi arasında bir daha asla hatip olarak ayağa kalkamasın” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: “Onu bırak, belki bir gün seni sevindirecektir” buyurdu.

فَلَمَّا مَاتَ النَّبِي ﷺ نفر أهل مَكَّة فَقَامَ سُهَيْل عِنْد الْكَعْبَة فَقَالَ: من كَانَ يعبد مُحَمَّدًا فَإِن مُحَمَّدًا قد مَاتَ وَالله حَيّ لَا يَمُوت

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince Mekke halkı [dinden dönmeye] yeltendi. Bunun üzerine Süheyl Kâbe'nin yanında ayağa kalktı ve: “Kim Muhammed'e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür; Allah ise diridir, asla ölmez!” dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس أَن عليا كَانَ يَقُول فِي حَيَاة رَسُول الله ﷺ: أَن الله يَقُول {أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} وَالله لَا ننقلب على أعقابنا بعد إِذْ هدَانَا الله وَالله لَئِن مَاتَ أَو قتل لأقاتلن على مَا قَاتل عَلَيْهِ حَتَّى أَمُوت

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve el-Hâkim, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Ali, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağlığında şöyle derdi: “Şüphesiz Allah Teâlâ: {أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} ‘Şimdi o ölür yahut öldürülürse ökçelerinizin üzerine geri mi döneceksiniz?’ buyuruyor. Allah'a yemin olsun ki Allah bizi hidayete erdirdikten sonra ökçelerimizin üzerine geri dönmeyiz. Allah'a yemin olsun ki eğer o ölür veya öldürülürse, ben ölünceye kadar onun savaştığı [dava] uğrunda mutlaka savaşırım!”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة (ليزدادوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانهم) (الْفَتْح الْآيَة ٤) قَالُوا: يَا رَسُول الله قد علمنَا أَن الْإِيمَان يزْدَاد فَهَل ينقص قَالَ: أَي وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ إِنَّه لينقص قَالُوا: يَا رَسُول الله فَهَل لذَلِك دلَالَة فِي كتاب الله قَالَ: نعم

İbnü'l-Münzir, ez-Zührî'den rivayet etti; dedi ki: “(ليزدادوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانهم) ‘İmanlarına iman katsınlar diye...’ (Fetih Suresi 4. ayet) ayeti indiğinde: ‘Ey Allah'ın Resûlü! İmanın arttığını öğrendik; peki azalır mı?’ dediler. O da: ‘Evet, beni hak ile gönderene yemin olsun ki o muhakkak azalır’ buyurdu. Onlar: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Bunun Allah'ın Kitabı'nda bir delili var mıdır?’ diye sordular. [Resûlullah]: ‘Evet’ buyurdu.

ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَة {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} فالإنقلاب نُقْصَان وَلَا كفر

Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} ‘Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür yahut öldürülürse ökçelerinizin üzerine geri mi döneceksiniz?’ [Buna göre] gerisin geriye dönmek küfür değil noksanlıktır.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن إِسْحَق {وَمَا كَانَ لنَفس} الْآيَة أَي لمُحَمد ﷺ أجل هُوَ بالغه فَإِذا أذن الله فِي ذَلِك كَانَ {وَمن يرد ثَوَاب الدُّنْيَا نؤته مِنْهَا} أَي من كَانَ مِنْكُم يُرِيد الدُّنْيَا لَيست لَهُ رَغْبَة فِي الْآخِرَة نؤته مَا قسم لَهُ فِيهَا من رزق وَلَا حَظّ لَهُ فِي الْآخِرَة {وَمن يرد ثَوَاب الْآخِرَة} مِنْكُم {نؤته مِنْهَا} مَا وعده مَعَ مَا يجْرِي عَلَيْهِ من رزقه فِي دُنْيَاهُ وَذَلِكَ جَزَاء الشَّاكِرِينَ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn İshâk'tan rivayet etti: {وَمَا كَانَ لنَفس} “Hiçbir kimse [Allah'ın izni olmadan] ölmez...” ayeti hakkında; ‘Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için ulaşacağı bir ecel vardır; Allah buna izin verdiğinde gerçekleşir. {وَمن يرد ثَوَاب الدُّنْيَا نؤته مِنْهَا} “Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz” yani sizden kim ahirette hiçbir arzusu olmaksızın dünyayı isterse, dünyada kendisi için takdir edilen rızıktan ona veririz; fakat ahirette onun hiçbir payı yoktur. Sizden {وَمن يرد ثَوَاب الْآخِرَة} “Kim ahiret mükâfatını isterse” {نؤته مِنْهَا} “ona da ondan veririz” yani dünyasında kendisine takdir edilen rızkın akıp gitmesiyle birlikte ona vadettiği mükâfatı veririz; işte bu, şükredenlerin mükâfatıdır’ dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عمر بن عبد الْعَزِيز فِي الْآيَة قَالَ: لَا تَمُوت نفس وَلها فِي الدُّنْيَا عمر سَاعَة إِلَّا بلغته

İbn Ebî Hâtim, Ömer b. Abdilazîz'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Hiçbir can, dünyada bir saatlik ömrü dahi olsa ona ulaşmadan ölmez.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وسنجزي الشَّاكِرِينَ} قَالَ: يُعْطي الله العَبْد بنيته الدُّنْيَا وَالْآخِرَة

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {وسنجزي الشَّاكِرِينَ} “Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız” kavli hakkında; “Allah kuluna niyetine göre dünyayı da ahireti de verir” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: قَالَ أَبُو بكر: لومنعوني وَلَو عقَالًا أعْطوا رَسُول الله ﷺ لجاهدتهم

İbn Ebî Şeybe, İbrâhîm'den rivayet etti; dedi ki: Ebû Bekir şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e verdikleri bir deve bukağısını [dahi] bana vermekten kaçınsalar, [bunu almak için] onlarla mutlaka savaşırım!”

ثمَّ تَلا {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم}

Sonra {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} “Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür yahut öldürülürse ökçelerinizin üzerine geri mi döneceksiniz?” [ayetini] okudu.

وَأخرج الْبَغَوِيّ فِي مُعْجَمه عَن إِبْرَاهِيم بن حَنْظَلَة عَن أَبِيه أَن سالما مولى أبي حُذَيْفَة كَانَ مَعَه اللِّوَاء يَوْم الْيَمَامَة فَقطعت يَمِينه فَأخذ اللِّوَاء بيساره فَقطعت يسَاره فاعتنق اللِّوَاء وَهُوَ يَقُول {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} الْآيَتَيْنِ

el-Begavî Mu‘cem’inde, İbrâhîm b. Hanzale’den, o da babasından rivayet etti ki: Yemâme Günü Ebû Huzeyfe’nin azatlısı Sâlim sancağı taşıyordu. Sağ eli kesilince sancağı sol eliyle aldı; sol eli de kesilince şu iki ayeti okuyarak sancağa sarıldı: {وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم} “Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür yahut öldürülürse ökçelerinizin üzerine geri mi döneceksiniz?...”

الْآيَات ١٤٦ - ١٤٨

146 - 148. Ayetler

أخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد من طَرِيق أبي عُبَيْدَة عَن ابْن مَسْعُود أَنه قَرَأَ {وكأين من نَبِي قَاتل مَعَه ربيون} وَيَقُول أَلا ترى أَنه يَقُول {فَمَا وهنوا لما أَصَابَهُم فِي سَبِيل الله}

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, Ebû Ubeyde tarikiyle İbn Mes‘ûd’dan rivayet etti ki o, ayeti: {وكأين من نَبِي قَاتل مَعَه ربيون} “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî savaştı” şeklinde okur ve: “Görmüyor musun ki O [devamında] {فَمَا وهنوا لما أَصَابَهُم فِي سَبِيل الله} ‘Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler’ buyuruyor” derdi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير أَنه كَانَ يَقُول: مَا سمعنَا قطّ أَن نَبيا قتل فِي الْقِتَال

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini rivayet etti: “Bir peygamberin savaşta öldürüldüğünü hiç işitmedik.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن الْحسن وَإِبْرَاهِيم أَنَّهُمَا كَانَا يقرآن {قَاتل مَعَه}

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, el-Hasan ve İbrâhîm'in {قَاتل مَعَه} “beraberinde savaştı” şeklinde okuduklarını rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك أَنه قَرَأَ {وكأين من نَبِي قَاتل مَعَه ربيون} بِغَيْر ألف

Abd b. Humeyd, ed-Dahhâk'tan rivayet etti ki o, {وكأين من نَبِي قَاتل مَعَه ربيون} “Nice peygamber vardı ki onunla beraber savaştı...” ayetini elifsiz [olarak] okumuştur.

وَأخرج عَن عَطِيَّة

[Abd b. Humeyd] Atiyye'den de rivayet etti:

مثله

Aynısını.

وَأخرج من طَرِيق زر عَن ابْن مَسْعُود مثله

Zir tarikiyle İbn Mes‘ûd’dan da aynısını rivayet etti:

أَنه كَانَ يَقْرَأها بِغَيْر ألف

O bunu elifsiz okurdu.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطِيَّة أَنه قَرَأَ وكأيِّن من نَبِي قتل مَعَه ربيون بِغَيْر ألف

Abd b. Humeyd, Atiyye'den rivayet etti ki o, elifsiz olarak: “وكأيِّن من نَبِي قتل مَعَه ربيون” [şeklinde] okumuştur.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {ربيون} قَالَ: أُلُوف

el-Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî; İbn Mes‘ûd'dan {ربيون} kavli hakkında; “Binlercedir” dediğini rivayet etti.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {ربيون} قَالَ: الربة الْوَاحِدَة ألف

Saîd b. Mansûr, ed-Dahhâk'tan {ربيون} kavli hakkında; “Bir ribbe, bin kişidir” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {ربيون} يَقُول: جموع

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, Alî tarikiyle İbn Abbâs'tan {ربيون} kavli hakkında; “[Büyük] topluluklar” dediğini rivayet etti.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن الْحسن فِي قَوْله {ربيون} قَالَ: فُقَهَاء عُلَمَاء قَالَ: وَقَالَ ابْن عَبَّاس: هِيَ الجموع الْكَثِيرَة

Saîd b. Mansûr, el-Hasan'dan {ربيون} kavli hakkında; “Fakihler, âlimlerdir” dediğini rivayet etti. Dedi ki: İbn Abbâs da: “Onlar kalabalık topluluklardır” demiştir.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف والابتداء والطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {ربيون} قَالَ: جموع قَالَ: وَهل يعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

İbnü'l-Enbârî el-Vakf ve'l-İbtidâ'da ve et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: Nâfi‘ b. el-Ezrak ona {ربيون} kavlini sordu; o da: “Topluluklar” dedi. [Nâfi‘]: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. O: “Evet” dedi,

أما سَمِعت قَول حسان: وَإِذا معشر تجافوا الْقَصْد أملنا عَلَيْهِم ريبا وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ربيون كثير} قَالَ: عُلَمَاء كثير

“Hassân'ın şu sözünü işitmedin mi: ‘Bir topluluk doğru yoldan saparsa, onların üzerine bir topluluk (ribbe) sevk ederiz.’” İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs'tan {ربيون كثير} kavli hakkında; “Pek çok âlim” dediğini rivayet etti.

وَأخرج من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ربيون كثير} قَالَ الربيون هم الجموع الْكَثِيرَة

[İbn Cerîr] el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan {ربيون كثير} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ribbiyyûn, kalabalık topluluklardır.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {ربيون} قَالَ: عُلَمَاء كثير

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {ربيون} kavli hakkında; “Pek çok âlim” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ الربيون الأتباع والربانيون الْوُلَاة

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etti; dedi ki: “Ribbiyyûn tâbilerdir, Rabbâniyyûn ise idarecilerdir.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وكأين من نَبِي قَاتل} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وكأين من نَبِي قَاتل} “Nice peygamber vardı ki savaştı...” ayeti hakkında rivayet etti;

قَالَ: هم قوم قتل نَبِيّهم فَلم يضعفوا وَلم يستكينوا لقتل نَبِيّهم

dedi ki: “Onlar, peygamberleri öldürüldüğü halde peygamberlerinin öldürülmesinden ötürü gevşemeyen ve boyun eğmeyen bir kavimdir.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {فَمَا وهنوا لما أَصَابَهُم فِي سَبِيل الله} لقتل أَنْبِيَائهمْ

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {فَمَا وهنوا لما أَصَابَهُم فِي سَبِيل الله} “Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler” kavli hakkında; “[Yani] peygamberlerinin öldürülmesinden ötürü [gevşemediler]” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك {فَمَا وهنوا لما أَصَابَهُم فِي سَبِيل الله} يَعْنِي فَمَا عجزوا عَن عدوهم

İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten {فَمَا وهنوا لما أَصَابَهُم فِي سَبِيل الله} “Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler” kavli hakkında; “Yani düşmanlarına karşı acziyete düşmediler” dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَمَا وهنوا} الْآيَة

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {فَمَا وهنوا} “Gevşemediler...” ayeti hakkında rivayet etti;

يَقُول: فَمَا عجزوا وَمَا تضعضعوا لقتل نَبِيّهم {وَمَا اسْتَكَانُوا} يَقُول: مَا ارْتَدُّوا عَن بصيرتهم وَلَا عَن دينهم إِن قَاتلُوا على مَا قَاتل عَلَيْهِ نَبِي الله حَتَّى لَحِقُوا بِاللَّه

Şöyle demektedir: “Peygamberlerinin öldürülmesinden ötürü ne acze düştüler ne de sarsıldılar. {وَمَا اسْتَكَانُوا} ‘ve boyun eğmediler’ kavli; Allah’ın peygamberinin savaştığı dava uğrunda Allah’a kavuşuncaya kadar savaşıp basiretlerinden ve dinlerinden dönmediler, demektir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا اسْتَكَانُوا} قَالَ {وَمَا اسْتَكَانُوا} قَالَ: تخشعوا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَمَا اسْتَكَانُوا} kavli hakkında; “[İbn Abbâs] {وَمَا اسْتَكَانُوا} hakkında: ‘Boyun eğip zillet göstermediler’ dedi” şeklinde rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ {وَمَا اسْتَكَانُوا} يَقُول: مَا ذلوا

İbn Cerîr, es-Süddî'den {وَمَا اسْتَكَانُوا} kavli hakkında; “Zillete düşmediler” dediğini rivayet etti.

وَأخرج عَن ابْن زيد {وَمَا اسْتَكَانُوا} قَالَ: مَا اسْتَكَانُوا لعدوهم

[İbn Cerîr] İbn Zeyd'den {وَمَا اسْتَكَانُوا} kavli hakkında; “Düşmanlarına boyun eğmediler” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وإسرافنا فِي أمرنَا} قَالَ: خطايانا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bir tarik ile İbn Abbâs'tan {وإسرافنا فِي أمرنَا} “ve işimizdeki taşkınlığımızı” kavli hakkında; “Hatalarımızı” dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وإسرافنا فِي أمرنَا} قَالَ: خطايانا وظلمنا أَنْفُسنَا

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وإسرافنا فِي أمرنَا} “ve işimizdeki taşkınlığımızı” kavli hakkında; “Hatalarımızı ve kendimize zulmetmemizi” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وإسرافنا فِي أمرنَا} يَعْنِي الْخَطَايَا الْكِبَار

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk'tan {وإسرافنا فِي أمرنَا} “ve işimizdeki taşkınlığımızı” kavli hakkında; “Büyük günahları kastetmektedir” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {فآتاهم الله ثَوَاب الدُّنْيَا} قَالَ: النَّصْر وَالْغنيمَة {وَحسن ثَوَاب الْآخِرَة} قَالَ: رضوَان الله وَرَحمته

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {فآتاهم الله ثَوَاب الدُّنْيَا} “Allah da onlara dünya mükâfatını... verdi” kavli hakkında; “Zafer ve ganimettir”; {وَحسن ثَوَاب الْآخِرَة} “ve ahiret mükâfatının güzelliğini [verdi]” kavli hakkında da; “Allah'ın rızası ve rahmetidir” dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {فآتاهم الله ثَوَاب الدُّنْيَا} الْفَلاح والظهور والتمكن والنصر على عدوهم فِي الدُّنْيَا {وَحسن ثَوَاب الأخرة} هِيَ الْجنَّة

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {فآتاهم الله ثَوَاب الدُّنْيَا} “Allah da onlara dünya mükâfatını... verdi” kavli hakkında; “[Yani] dünyada kurtuluş, üstünlük, hâkimiyet ve düşmanlarına karşı zafer; {وَحسن ثَوَاب الأخرة} ‘ve ahiret mükâfatının güzelliğini [verdi]’ [kavli hakkında da]: O cennettir” dediğini rivayet etti.

الْآيَتَانِ ١٤٩ - ١٥٠

149 - 150. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا الَّذين كفرُوا}

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا الَّذين كفرُوا} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız...”

الْآيَة

ayeti hakkında;

لَا تنتصحوا الْيَهُود وَالنَّصَارَى عَن دينكُمْ وَلَا تُصَدِّقُوهُمْ بِشَيْء فِي دينكُمْ

“Dininiz hususunda Yahudilerden ve Hristiyanlardan nasihat istemeyin ve dininiz konusunda hiçbir hususta onları doğrulamayın” dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا الَّذين كفرُوا} الْآيَة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا الَّذين كفرُوا} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız...” ayeti hakkında rivayet etti;

يَقُول: إِن تطيعوا أَبَا سُفْيَان بن حَرْب يردوكم كفَّارًا

Şöyle demektedir: “Ebû Süfyân b. Harb'e uyarsanız sizi kâfirler olarak [geriye] çevirirler.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا الَّذين كفرُوا يردوكم على أعقابكم} التَّعَرُّب فَقَالَ عَليّ: بل هُوَ الزَّرْع

İbn Ebî Hâtim, Alî b. Ebî Tâlib'den rivayet etti ki: Kendisine {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِن تطيعوا الَّذين كفرُوا يردوكم على أعقابكم} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız sizi ökçelerinizin üzerinde gerisin geriye döndürürler” ayeti [hakkında]: “[Bu geriye dönüş] bedevileşmek midir?” diye soruldu. Alî: “Bilakis o, ziraatle meşgul olmaktır” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَمْرو قَالَ: أَلا أخْبركُم بالمرتد على عَقِبَيْهِ الَّذِي يَأْخُذ الْعَطاء ويغزو فِي سَبِيل الله ثمَّ يدع ذَلِك وَيَأْخُذ الأَرْض بالجزية والرزق فَذَلِك الَّذِي يرْتَد على عَقِبَيْهِ

İbn Ebî Hâtim, İbn Amr'dan rivayet etti; dedi ki: “Ökçeleri üzerine geri döneni size haber vereyim mi? [O], tahsisatı alıp Allah yolunda gazaya çıkan, sonra bunu bırakıp cizye ve rızık karşılığında toprak işleyen kimsedir. İşte ökçeleri üzerine geri dönen odur.”

الْآيَة ١٥١

151. Ayet

أخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: لما ارتحل أَبُو سُفْيَان وَالْمُشْرِكُونَ يَوْم أحد متوجهين نَحْو مَكَّة انْطلق أَبُو سُفْيَان حَتَّى بلغ بعض الطَّرِيق

İbn Cerîr es-Süddî'den rivayet etti; dedi ki: Uhud günü Ebû Süfyân ve müşrikler Mekke'ye doğru yola çıktıklarında, Ebû Süfyân yolun bir kısmına kadar gitti.

ثمَّ إِنَّهُم ندموا فَقَالُوا: بئْسَمَا صَنَعْتُم إِنَّكُم قَتَلْتُمُوهُمْ حَتَّى لم يبْق إِلَّا الشريد تركتموهم

Sonra pişman olup: “Ne kötü yaptınız! Onları öldürdünüz de geriye sadece kaçanlar kalınca onları bıraktınız mı?” dediler.

إرجعوا فاستأصلوا

“Geri dönün ve köklerini kazıyın!” [dediler].

فقذف الله فِي قُلُوبهم الرعب فَانْهَزَمُوا فَلَقوا أَعْرَابِيًا فَجعلُوا لَهُ عجلا فَقَالُوا لَهُ: إِن لقِيت مُحَمَّدًا فَأخْبرهُم بِمَا قد جَمعنَا لَهُم

Bunun üzerine Allah kalplerine korku saldı da hezimete uğradılar. Bir bedeviyle karşılaştılar ve ona bir ücret belirleyip: “Muhammed ile karşılaşırsan, onlara karşı topladığımız [güçleri] kendilerine haber ver” dediler.

فاخبر الله رَسُوله ﷺ فطلبهم حَتَّى بلغ حَمْرَاء الْأسد

Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e [durumu] bildirdi; o da Hamrâülesed'e varıncaya kadar onların peşine düştü.

فَأنْزل الله فِي ذَلِك فَذكر أَبَا سُفْيَان حِين أَرَادَ أَن يرجع إِلَى النَّبِي ﷺ وَمَا قذف فِي قلبه من الرعب فَقَالَ {سنلقي فِي قُلُوب الَّذين كفرُوا الرعب} الْآيَة

Allah bu hususta [ayet] indirdi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geri dönmek istediği sırada Ebû Süfyân'ı ve onun kalbine saldığı korkuyu anarak: {سنلقي فِي قُلُوب الَّذين كفرُوا الرعب} “İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağız...” ayetini buyurdu.