وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي هَذِه الْآيَة قَالَ قذف الله فِي قلب أبي سُفْيَان الرعب فَرجع إِلَى مَكَّة فَقَالَ النَّبِي ﷺ: إِن أَبَا سُفْيَان قد أصَاب مِنْكُم طرفا وَقد رَجَعَ وَقذف الله فِي قلبه الرعب
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet etti; dedi ki: “Allah, Ebû Süfyân'ın kalbine korku saldı da Mekke'ye geri döndü. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Ebû Süfyân sizden bir pay aldı [zarar verdi] ve geri döndü; Allah onun kalbine korku saldı’ buyurdu.”
وَأخرج مُسلم عَن أبي هُرَيْرَة: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: نصرت بِالرُّعْبِ على العدوّ
Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Düşmana karşı [kalplerine salınan] korku ile yardım olundum.”
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي أُمَامَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: فضلت على الْأَنْبِيَاء بِأَرْبَع: أرْسلت إِلَى النَّاس كَافَّة وَجعلت لي الأَرْض كلهَا ولأمتي مَسْجِدا وَطهُورًا فأينما رجل أدْركهُ من أمتِي الصَّلَاة فَعنده مَسْجده وَعِنْده طهوره ونُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مسيرَة شهر يقذفه فِي قُلُوب أعدائي وَأحل لنا الْغَنَائِم
Ahmed, [sahih olduğunu belirterek] et-Tirmizî, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Ebû Ümâme'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Peygamberlere dört şeyle üstün kılındım: Bütün insanlara gönderildim; bütün yeryüzü bana ve ümmetime mescit ve temizleyici kılındı, öyle ki ümmetimden kime namaz vakti erişirse mescidi de temizleyicisi de yanındadır; düşmanlarımın kalbine salınan bir aylık mesafeden korku ile yardım olundum ve ganimetler bize helal kılındı.”
الْآيَة ١٥٢
152. Ayet
أخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عُرْوَة قَالَ: كَانَ الله وعدهم على الصَّبْر وَالتَّقوى أَن يمدهُمْ بِخَمْسَة آلَاف من الْمَلَائِكَة مسوّمين وَكَانَ قد فعل فَلَمَّا عصوا أَمر الرَّسُول وَتركُوا مَصَافهمْ وَتركت الرُّمَاة عهد الرَّسُول إِلَيْهِم أَن لَا يبرحوا مَنَازِلهمْ وَأَرَادُوا الدُّنْيَا رفع عَنْهُم مدد الْمَلَائِكَة وَأنزل الله {وَلَقَد صدقكُم الله وعده إِذْ تحسونهم بِإِذْنِهِ} فَصدق الله وعده وأراهم الْفَتْح فَلَمَّا عصوا أعقبهم الْبلَاء
el-Beyhakî ed-Delâil'de Urve'den rivayet etti; dedi ki: Allah onlara sabır ve takvaları karşılığında nişanlı beş bin melekle yardım etmeyi vaat etmişti ve bunu yapmıştı da. Ancak onlar Resûl'ün emrine karşı gelip saflarını terk ettiklerinde, okçular da Resûl'ün yerlerinden ayrılmamaları yönündeki talimatını bırakıp dünyayı arzuladıklarında meleklerin yardımı onlardan kaldırıldı. Ve Allah: {وَلَقَد صدقكُم الله وعده إِذْ تحسونهم بِإِذْنِهِ} “Andolsun ki Allah, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada size olan vaadini yerine getirdi” ayetini indirdi. Allah vaadini yerine getirmiş ve onlara zaferi göstermişti; fakat isyan ettiklerinde bunun ardından bela geldi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَقَد صدقكُم الله وعده} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَلَقَد صدقكُم الله وعده} “Andolsun ki Allah size olan vaadini yerine getirdi...” ayeti hakkında rivayet etti;
قَالَ إِن أَبَا سُفْيَان أقبل فِي ثَلَاث لَيَال خلون من شَوَّال حَتَّى نزل أحدا وَخرج رَسُول الله ﷺ فَأذن فِي النَّاس فَاجْتمعُوا وَأمر على الْخَيل الزبير بن العوّام وَمَعَهُ يَوْمئِذٍ الْمِقْدَاد بن الْأسود الْكِنْدِيّ وَأعْطى رَسُول الله ﷺ اللِّوَاء رجلا من قُرَيْش يُقَال لَهُ مُصعب بن عُمَيْر وَخرج حَمْزَة بن عبد الْمطلب بالجيش وَبعث حَمْزَة بَين يَدَيْهِ وَأَقْبل خَالِد بن الْوَلِيد على خيل الْمُشْركين وَمَعَهُ عِكْرِمَة بن أبي جهل فَبعث رَسُول الله ﷺ الزبير وَقَالَ: اسْتقْبل خَالِد بن الْوَلِيد
Dedi ki: Ebû Süfyân, Şevvâl ayından üç gece geçtikten sonra gelip Uhud'a indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de çıkıp insanlara duyuru yaptı, onlar da toplandılar. Süvarilerin başına ez-Zübeyr b. el-Avvâm'ı komutan tayin etti; o gün onun yanında el-Mikdâd b. el-Esved el-Kindî vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sancağı Kureyş'ten Mus'ab b. Umeyr adında bir adama verdi. Hamza b. Abdilmuttalib orduyla birlikte çıktı ve [Resûlullah] Hamza'yı kendi öncü birliği olarak önden gönderdi. Hâlid b. el-Velîd, yanında İkrime b. Ebî Cehil ile birlikte müşriklerin süvarileriyle geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ez-Zübeyr'i gönderip: “Hâlid b. el-Velîd'i karşıla,
فَكُن بإزائه حَتَّى أوذنك وَأمر بخيل أُخْرَى فَكَانُوا من جَانب آخر فَقَالَ: لَا تَبْرَحُوا حَتَّى أوذنكم وَأَقْبل أَبُو سُفْيَان يحمل اللات والعزى فَأرْسل النَّبِي ﷺ إِلَى الزبير أَن يحمل فَحمل على خَالِد بن الْوَلِيد فَهَزَمَهُ وَمن مَعَه فَقَالَ {وَلَقَد صدقكُم الله وعده إِذْ تحسونهم بِإِذْنِهِ}
ben sana bildirene kadar onun karşısında dur” buyurdu. Başka bir süvari birliğine de emretti; onlar da diğer taraftaydılar. Şöyle buyurdu: “Ben size bildirene kadar yerinizden ayrılmayın.” Ebû Süfyân Lât ve Uzzâ'yı taşıyarak ilerledi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ez-Zübeyr'e hücum etmesi için haber gönderdi. O da Hâlid b. el-Velîd'e hücum etti ve onu yanındakilerle birlikte hezimete uğrattı. İşte [Allah Teâlâ]: {وَلَقَد صدقكُم الله وعده إِذْ تحسونهم بِإِذْنِهِ} “Andolsun ki Allah, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada size olan vaadini yerine getirdi” buyurdu.
وَأَن الله وعدالمؤمنين أَن ينصرهم وَأَنه مَعَهم وَأَن رَسُول الله ﷺ بعث بَعْضًا من النَّاس فَكَانُوا من ورائهم فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: كونُوا هَهُنَا فَردُّوا وَجه من نَدَّ مِنَّّا وَكُونُوا حرساً لنا من قبل ظُهُورنَا
Ve Allah müminlere yardım edeceğini, kendileriyle beraber olduğunu vadetmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlardan bir kısmını gönderdi, onlar arkalarında durdular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Burada durun, bizden kaçıp dağılan olursa yönünü geri çevirin ve arkamızdan bize muhafız olun.”
وَأَن رَسُول الله ﷺ لما هزم الْقَوْم هُوَ وَأَصْحَابه الَّذين كَانُوا جعلُوا من ورائهم فَقَالَ بَعضهم لبَعض لما رَأَوْا النِّسَاء مصعدات فِي الْجَبَل وَرَأَوا الْغَنَائِم: انْطَلقُوا إِلَى رَسُول الله ﷺ فأدركوا الْغَنِيمَة قبل أَن تستبقوا إِلَيْهَا وَقَالَت طَائِفَة أُخْرَى: بل نطيع رَسُول الله ﷺ فنثبت مَكَاننَا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o topluluğu hezimete uğratınca, arkada mevzilendirilen sahâbîlerinden bir kısmı kadınların dağa doğru kaçıştığını ve ganimetleri görünce birbirlerine: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gidin ve sizden önce kapışılmadan ganimete yetişin!” dediler. Diğer bir grup ise: “Hayır, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat eder ve yerimizde sebat ederiz” dedi.
فَذَلِك قَوْله {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا} للَّذين أَرَادوا الْغَنِيمَة {ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} للَّذين قَالُوا: نطيع رَسُول الله ﷺ وَنثْبت مَكَاننَا
İşte bu durum, {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا} “İçinizden kimi dünyayı istiyordu” ayeti ganimeti isteyenler hakkında, {ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} “kimi de ahireti istiyordu” ayeti ise: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat eder ve yerimizde sebat ederiz” diyenler hakkındadır.
فاتوا مُحَمَّدًا ﷺ فَكَانَ فشلاً حِين تنازعوا بَينهم يَقُول {وعصيتم من بعد مَا أَرَاكُم مَا تحبون} كَانُوا قد رَأَوْا الْفَتْح وَالْغنيمَة
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. Aralarında çekiştiklerinde bu bir zaafiyet oldu; [Allah Teâlâ]: {وعصيتم من بعد مَا أَرَاكُم مَا تحبون} “ve O, size sevdiğiniz şeyi (zaferi) gösterdikten sonra isyan ettiniz” buyurmaktadır. Zira zaferi ve ganimeti görmüşlerdi.
وَأخرج أَحْمد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَالَ مَا نصر الله نبيه فِي موطن كَمَا نصر يَوْم أحد فانكروا
Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, [sahih olduğunu belirterek] el-Hâkim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah, Uhud günü yardım ettiği gibi hiçbir yerde peygamberine yardım etmemiştir.” Bunun üzerine [dinleyenler] bunu yadırgadılar.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس: بيني وَبَين من أنكر ذَلِك كتاب الله إِن الله يَقُول فِي يَوْم أحد {وَلَقَد صدقكُم الله وعده إِذْ تحسونهم بِإِذْنِهِ} يَقُول ابْن عَبَّاس: والْحس: الْقَتْل
Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: “Bunu yadırgayan kimse ile benim aramda Allah'ın Kitabı vardır. Allah Uhud günü hakkında şöyle buyurur: {وَلَقَد صدقكُم الله وعده إِذْ تحسونهم بِإِذْنِهِ} ‘Andolsun ki Allah, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada size olan vaadini yerine getirdi’.” İbn Abbâs der ki: el-Hass (الْحس), öldürmek demektir.
{حَتَّى إِذا فشلتم} إِلَى قَوْله {وَلَقَد عَفا عَنْكُم وَالله ذُو فضل على الْمُؤمنِينَ} وَإِنَّمَا عَنى هَذَا الرُّمَاة وَذَلِكَ أَن النَّبِي ﷺ أقامهم فِي مَوضِع ثمَّ قَالَ: احموا ظُهُورنَا فَإِن رَأَيْتُمُونَا نقْتل فَلَا تنصرونا وَإِن رَأَيْتُمُونَا قد غنمنا فَلَا تشركونا
{حَتَّى إِذا فشلتم} “Nihayet zaaf gösterdiğiniz...” kısmından {وَلَقَد عَفا عَنْكُم وَالله ذُو فضل على الْمُؤمنِينَ} “Andolsun ki O sizi bağışladı. Allah müminlere karşı lütuf sahibidir” sözüne kadar [olan kısmı okudu]. Bununla kastedilen ancak okçulardır. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları bir yere yerleştirip ardından: “Arkamızı koruyun; bizim öldürüldüğümüzü görseniz bile bize yardıma gelmeyin, ganimet elde ettiğimizi görseniz bile bize ortak olmaya kalkmayın” buyurmuştu.
فَلَمَّا غنم النَّبِي ﷺ وأباحوا عَسْكَر الْمُشْركين انكفأت الرُّمَاة جَمِيعًا فَدَخَلُوا فِي الْعَسْكَر ينتهبون والتفت صُفُوف الْمُسلمين فهم هَكَذَا - وَشَبك بَين يَدَيْهِ - والتبسوا فَلَمَّا أخل الرُّمَاة تِلْكَ الْخلَّة الَّتِي كَانُوا فِيهَا دخل الْخَيل من ذَلِك الْموضع على الصَّحَابَة فَضرب بَعضهم بَعْضًا والتبسوا وَقتل من الْمُسلمين نَاس كثير وَقد كَانَ لرَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه أول النَّهَار حَتَّى قتل من أَصْحَاب لِوَاء الْمُشْركين سَبْعَة أَو تِسْعَة وجال
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ganimet elde edip müşriklerin ordugâhını ele geçirdiklerinde, okçuların hepsi yön değiştirip yağmalamak üzere ordugâha girdi. Müslümanların safları birbirine karıştı -[râvi] parmaklarını birbirine kenetledi- ve birbirlerine girdiler. Okçular bulundukları o gediği boşaltınca süvariler o noktadan sahâbîlerin üzerine daldı; birbirlerine vurdular, ortalık karıştı ve Müslümanlardan pek çok insan öldürüldü. Oysa günün ilk saatlerinde [üstünlük] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbındaydı, hatta müşriklerin sancaktarlarından yedi veya dokuz kişi öldürülmüştü. Ve dağıldı...
الْمُسلمُونَ جَوْلَة نَحْو الْجَبَل وَلم يبلغُوا حَيْثُ يَقُول النَّاس: الغاب
...Müslümanlar dağa doğru bir dağılışla dağıldılar; fakat insanların dediği gibi Gâbe'ye kadar varmadılar.
إِنَّمَا كَانُوا تَحت المهراس وَصَاح الشَّيْطَان قتل مُحَمَّد فَلم يشك فِيهِ أَنه حق
Onlar sadece Mihrâs'ın altındaydılar. Şeytan: “Muhammed öldürüldü!” diye bağırdı, bunun gerçek olduğundan hiç kimse şüphe etmedi.
فَمَا زلنا كَذَلِك مَا نشك أَنه قتل حَتَّى طلع بَين السعدين نعرفه بتكفؤه إِذا مَشى ففرحنا حَتَّى كَأَنَّهُ لم يصبنا مَا أَصَابَنَا فَرَقِيَ نحونا وَهُوَ يَقُول: اشْتَدَّ غضب الله على قوم دموا وَجه نَبِيّهم وَيَقُول مرّة أُخْرَى: اللَّهُمَّ إِنَّه لَيْسَ لَهُم أَن يعلونا حَتَّى انْتهى إِلَيْنَا فَمَكثَ سَاعَة فَإِذا أَبُو سُفْيَان يَصِيح فِي أَسْفَل الْجَبَل: أعل هُبل أعل هُبل
Biz öldürüldüğünden şüphe etmeksizin bu halde kalmıştık ki, nihayet iki Sa'd'ın arasında çıkageldi; yürüdüğü zamanki öne eğilerek yürüyüşünden onu tanıdık. Başımıza gelenler sanki hiç gelmemiş gibi sevindik. Bize doğru tırmandı; bir yandan: “Peygamberlerinin yüzünü kanatan bir kavme Allah'ın gazabı şiddetli oldu!” diyor, bir yandan da: “Allahım! Bize üstün gelmek onlara yakışmaz/onların hakkı değildir!” diyordu. Nihayet yanımıza ulaştı ve bir müddet durdu. Birden Ebû Süfyân dağın eteğinde: “Yücel Hubel! Yücel Hubel!” diye bağırmaya başladı.
أَيْن ابْن أبي كَبْشَة أَيْن ابْن أبي قُحَافَة أَيْن ابْن الْخطاب فَقَالَ عمر: أَلا أجيبة يَا رَسُول الله قل: بلَى
[Ebû Süfyân]: “İbn Ebî Kebşe nerede? İbn Ebî Kuhâfe nerede? İbnü'l-Hattâb nerede?” [dedi]. Ömer: “Ona cevap vereyim mi ey Allah'ın Resûlü?” dedi. [Resûlullah]: “Evet” buyurdu.
فَلَمَّا قَالَ: أعل هُبل
O: “Yücel Hubel!” deyince,
قَالَ عمر: الله أَعلَى وَأجل
Ömer: “Allah en yücedir ve en uludur!” dedi.
فَعَاد فَقَالَ: أَيْن ابْن أبي كَبْشَة أَيْن ابْن أبي قُحَافَة فَقَالَ عمر: هَذَا رَسُول الله وَهَذَا أَبُو بكر وَهَا أَنا عمر
Tekrar edip: “İbn Ebî Kebşe nerede? İbn Ebî Kuhâfe nerede?” dedi. Ömer: “İşte bu Resûlullah, işte bu Ebû Bekir ve işte ben Ömer!” dedi.
فَقَالَ: يَوْم بِيَوْم بدر الْأَيَّام دوَل وَالْحَرب سِجَال فَقَالَ عمر: لَا سَوَاء
[Ebû Süfyân]: “Bedir gününe karşılık bir gündür; günler elden ele dolaşır ve savaş nöbetleşedir” dedi. Ömer: “Eşit değiliz!” dedi;
قَتْلَانَا فِي الْجنَّة وَقَتلَاكُمْ فِي النَّار قَالَ: إِنَّكُم لَتَزْعُمُونَ ذَلِك لقد خبْنا إِذن وَخَسِرْنَا
“Bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz cehennemdedir.” [Ebû Süfyân]: “Siz öyle iddia ediyorsunuz; o halde biz gerçekten hüsrana uğrayıp kaybetmişiz!” dedi.
ثمَّ أَدْرَكته حمية الْجَاهِلِيَّة فَقَالَ: أما انه كَانَ ذَلِك وَلم نكرهه
Sonra Câhiliye taassubu depreşti de şöyle dedi: “Gerçi bu oldu [ölülere müsle yapıldı], fakat bundan hoşnutsuz da olmadık.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود قَالَ إِن النِّسَاء كن يَوْم أحد خلف الْمُسلمين يجهزن على جرحى الْمُشْركين فَلَو حَلَفت يَوْمئِذٍ رَجَوْت أَن أبرَّ أَنه لَيْسَ أحد منا يُرِيد الدُّنْيَا حَتَّى أنزل الله {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} فَلَمَّا خَالف أَصْحَاب النَّبِي ﷺ وعصوا مَا أمروا بِهِ أفرد رَسُول الله ﷺ فِي تِسْعَة
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; dedi ki: Uhud günü kadınlar Müslümanların arkasındaydı, müşriklerin yaralılarını öldürüyorlardı. O gün yemin etseydim, yeminimde sâdık kalacağımı umardım ki hiçbirimiz dünyayı istemiyordu; ta ki Allah: {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} “İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu” ayetini indirene kadar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı muhalefet edip emrolundukları şeye isyan edince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dokuz kişinin içinde yalnız kaldı:
سَبْعَة من الْأَنْصَار وَرجلَيْنِ من قُرَيْش
Ensârdan yedi ve Kureyş'ten iki kişi.
وَهُوَ عَاشر فَلَمَّا رهقوه قَالَ: رحم الله رجلا ردهم عَنَّا فَقَامَ رجل من الْأَنْصَار فقاتل سَاعَة حَتَّى قتل فَلَمَّا رهقوه أَيْضا قَالَ: رحم الله رجلا ردهم عَنَّا فَلم يزل يَقُول ذَا حَتَّى قتل السَّبْعَة فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لصاحبيه: مَا أنصفنا أَصْحَابنَا
Kendisi onuncularıydı. [Müşrikler] onu sıkıştırınca: “Onları bizden püskürten kişiye Allah rahmet etsin” buyurdu. Ensârdan bir adam kalktı ve öldürülünceye kadar bir müddet savaştı. Onu tekrar sıkıştırdıklarında yine: “Onları bizden püskürten kişiye Allah rahmet etsin” buyurdu. O yedi kişi öldürülünceye kadar bunu söylemeye devam etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki arkadaşına: “Ashâbımız bize insaflı davranmadı” buyurdu.
فجَاء أبوسفيان فَقَالَ: أعل هُبل فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: قُولُوا الله أَعلَى وَأجل
Ebû Süfyân geldi ve: “Yücel Hubel!” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah en yücedir ve en uludur, deyin” buyurdu.
فَقَالُوا: الله أَعلَى وَأجل
Onlar da: “Allah en yücedir ve en uludur!” dediler.
فَقَالَ أَبُو سُفْيَان: لنا الْعُزَّى وَلَا عُزّى لكم
Ebû Süfyân: “Bizim Uzzâmız var, sizin ise Uzzânız yok!” dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: قُولُوا اللَّهُمَّ مَوْلَانَا والكافرون لَا مولى لَهُم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah bizim mevlâmızdır (koruyucumuzdur), kâfirlerin ise mevlâsı yoktur, deyin” buyurdu.
ثمَّ قَالَ أَبُو سُفْيَان: يَوْم بِيَوْم بدر يَوْم لنا وَيَوْم علينا وَيَوْم نسَاء وَيَوْم نسر حَنْظَلَة بحنظلة وَفُلَان بفلان
Sonra Ebû Süfyân: “Bedir gününe karşılık bir gün; bir gün lehimize, bir gün aleyhimize; bir gün üzüntü, bir gün sevinç! Hanzala'ya karşılık Hanzala, falana karşılık falan!” dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا سَوَاء
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Eşit değiliz!” buyurdu;
أما قَتْلَانَا فأحياء يرْزقُونَ وَقَتلَاكُمْ فِي النَّار يُعَذبُونَ
“Bizim ölülerimiz diridirler, rızıklandırılırlar; sizin ölüleriniz ise ateşte azap görürler.”
قَالَ أَبُو سُفْيَان: قد كَانَ فِي الْقَوْم مثلَة وَإِن كَانَت على غير تَوْجِيه منا مَا
Ebû Süfyân: “[Ölülerinizin] arasında müsle (organ kesme) yapılmıştır; her ne kadar bizim talimatımızla olmasa da ne...” dedi;
أمرت وَلَا نهيت وَلَا أَحْبَبْت وَلَا كرهت وَلَا سَاءَنِي وَلَا سرني
“...emrettim ne yasakladım; ne sevdim ne kerih gördüm; ne beni üzdü ne de sevindirdi.”
قَالَ: فنظروا فَإِذا حَمْزَة قد بقر بَطْنه وَأخذت هِنْد كبده فلاكتها فَلم تستطع أَن تأكلها
[İbn Mes'ûd] dedi ki: Baktılar, bir de gördüler ki Hamza'nın karnı yarılmış, Hind onun ciğerini alıp çiğnemiş, fakat onu yutmaya güç yetirememiş.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أكلت شَيْئا قَالُوا: لَا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ondan bir şey yedi mi?” diye sordu. “Hayır” dediler.
قَالَ: مَا كَانَ الله ليدْخل شَيْئا من حَمْزَة النَّار
[Resûlullah] şöyle buyurdu: “Allah, Hamza'dan hiçbir parçayı ateşe sokacak değildir.”
فَوضع رَسُول الله ﷺ حَمْزَة فصلى عَلَيْهِ وَجِيء بِرَجُل من الْأَنْصَار فَوضع إِلَى جنبه فصلى عَلَيْهِ فَرفع الْأنْصَارِيّ وَترك حَمْزَة ثمَّ جِيءَ بآخر فَوَضعه إِلَى جنب حَمْزَة فصلى عَلَيْهِ ثمَّ رفع وَترك حَمْزَة حَتَّى صلى عَلَيْهِ يَوْمئِذٍ سَبْعُونَ صَلَاة
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hamza'yı [önüne] koydu ve onun cenaze namazını kıldırdı. Ensârdan bir adam getirildi, onun yanına kondu; onun da namazını kıldırdı. Sonra Ensârî kaldırıldı, Hamza bırakıldı. Sonra bir başkası getirildi, Hamza'nın yanına kondu; onun da namazını kıldırdı. Sonra o kaldırıldı, Hamza bırakıldı. Nihayet o gün Hamza'nın üzerine yetmiş defa namaz kılmış oldu.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن الْبَراء بن عَازِب قَالَ جعل رَسُول الله ﷺ على الرُّمَاة يَوْم أحد - وَكَانُوا خمسين رجلا - عبد الله بن جُبَير ووضعهم موضعا وَقَالَ: ان رَأَيْتُمُونَا تخطفنا الطير فَلَا تَبْرَحُوا حَتَّى أرسل إِلَيْكُم فهزموهم قَالَ: فَأَنا - وَالله - رَأَيْت النِّسَاء يشتددن على الْجَبَل وَقد بَدَت أسوقهن وخلاخلهن رافعات ثيابهن
Ahmed, el-Buhârî, Müslim, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, el-Berâ b. Âzib'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü -elli kişi olan- okçuların başına Abdullah b. Cübeyr'i komutan tayin etti ve onları bir yere yerleştirip şöyle buyurdu: “Kuşların bizi kaptığını görseniz bile, ben size haber gönderinceye kadar yerinizden ayrılmayın.” [Müslümanlar] onları hezimete uğrattılar. [Berâ] dedi ki: Vallahi ben, kadınların elbiselerini toplamış bir halde bacakları ve halhalları görünerek dağa doğru koştuklarını gördüm.
فَقَالَ أَصْحَاب عبد الله: الْغَنِيمَة أَي قوم الْغَنِيمَة
Bunun üzerine Abdullah'ın arkadaşları: “Ganimet! Ey kavmimiz ganimet!” dediler;
ظهر أصحابكم فَمَا تنتظرون قَالَ عبد الله بن جُبَير: أفنسيتم مَا قَالَ لكم رَسُول الله ﷺ فَقَالُوا: إِنَّا وَالله لَنَاْتِيَنَّ النَّاس فَلْنصِيبَنَّ من الْغَنِيمَة
“Arkadaşlarınız galip geldi, daha ne bekliyorsunuz?” Abdullah b. Cübeyr: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in size söylediğini unuttunuz mu?” dedi. Onlar ise: “Vallahi insanların yanına gidip ganimetten biz de payımızı alacağız!” dediler.
فَلَمَّا أتوهم صرفت وُجُوههم فاقبلوا منهزمين فَذَلِك الَّذِي يَدعُوهُم الرَّسُول فِي أخراهم فَلم يبْق مَعَ رَسُول الله ﷺ غير اثْنَي عشر رجلا
Onların yanına vardıklarında yüzleri geri çevrildi ve hezimete uğramış halde geri döndüler. İşte bu, Resûl'ün arkalarından onları çağırdığı durumdur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında on iki kişiden başkası kalmadı.
فَأَصَابُوا منا سبعين وَكَانَ رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه أصَاب من الْمُشْركين يَوْم بدر أَرْبَعِينَ وَمِائَة
Bizden yetmiş kişiyi [şehit ederek] vurdular. Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı Bedir günü müşriklerden yüz kırk kişiyi vurmuştu:
سبعين أَسِيرًا وَسبعين قَتِيلا
Yetmiş esir ve yetmiş ölü.
قَالَ أَبُو سُفْيَان: أَفِي الْقَوْم مُحَمَّد ثَلَاثًا فنهاهم رَسُول الله ﷺ أَن يُجِيبُوهُ ثمَّ قَالَ: أَفِي الْقَوْم ابْن أبي قُحَافَة مرَّتَيْنِ أَفِي الْقَوْم ابْن الْخطاب مرَّتَيْنِ ثمَّ أقبل على أَصْحَابه فَقَالَ: أما هَؤُلَاءِ فقد قتلوا وَقد كفيتموهم
Ebû Süfyân üç kez: “Topluluğun içinde Muhammed var mı?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona cevap vermelerini yasakladı. Sonra iki kez: “Topluluğun içinde İbn Ebî Kuhâfe var mı?”, iki kez: “Topluluğun içinde İbnü'l-Hattâb var mı?” dedi. Sonra arkadaşlarına dönüp: “Bunlara gelince, hepsi öldürülmüştür, onların derdinden kurtuldunuz” dedi.
فَمَا ملك عمر نَفسه أَن قَالَ: كذبت - وَالله - يَا عَدو الله إِن الَّذين عددت أَحيَاء كلهم وَقد بَقِي لَك مَا يسوءك
Bunun üzerine Ömer kendine hâkim olamayarak şöyle dedi: “Vallahi yalan söyledin ey Allah'ın düşmanı! Saydığın kimselerin hepsi hayattadır ve seni üzecek şeyler henüz durmaktadır!”
قَالَ: يَوْم بِيَوْم بدر وَالْحَرب سِجَال إِنَّكُم سَتَجِدُونَ فِي الْقَوْم مثلَة لم آمُر بهَا وَلم تسؤني
[Ebû Süfyân] dedi ki: “Bedir gününe karşılık bir gün! Savaş nöbetleşedir. Topluluk içinde müsle (uzuvları kesilmiş ölüler) göreceksiniz; ben bunu ne emrettim ne de bu beni üzdü.”
ثمَّ أَخذ يرتجز: أعل هُبل فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَلا تجيبونه قَالُوا: يَا رَسُول الله مَا نقُول قَالَ قُولُوا: الله أَعلَى وَأجل
Sonra recez tarzında şiir okumaya başladı: “Yücel Hubel!” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ona cevap vermeyecek misiniz?” buyurdu. “Ey Allah'ın Resûlü, ne diyelim?” dediler. “Şöyle deyin: ‘Allah en yücedir ve en uludur!’” buyurdu.
قَالَ: إِن لنا الْعُزَّى وَلَا عزى لكم
[Ebû Süfyân]: “Bizim Uzzâ'mız var, sizin ise Uzzâ'nız yok!” dedi.
قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَلا تجيبونه قَالُوا: يَا رَسُول الله وَمَا نقُول قَالَ: قُولُوا: الله مَوْلَانَا وَلَا مولى لكم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ona cevap vermeyecek misiniz?” buyurdu. “Ey Allah'ın Resûlü, ne diyelim?” dediler. Buyurdu ki: “Şöyle deyin: ‘Allah bizim mevlamızdır, sizin ise mevlanız yoktur!’”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن جَابر قَالَ انهزم النَّاس عَن رَسُول الله ﷺ يَوْم أحد وَبَقِي مَعَه أحد عشر رجلا من الْأَنْصَار وَطَلْحَة بن عبيد الله وَهُوَ يصعد فِي الْجَبَل فلحقهم الْمُشْركُونَ فَقَالَ: الا أحد لهَؤُلَاء فَقَالَ طَلْحَة: أَنا يَا رَسُول الله فَقَالَ: كَمَا أَنْت يَا طَلْحَة فَقَالَ رجل من الْأَنْصَار: فَأَنا يَا رَسُول الله فقاتل عَنهُ وَصعد رَسُول الله ﷺ وَمن بَقِي مَعَه ثمَّ قتل الْأنْصَارِيّ فلحقوه فَقَالَ: أَلا رجل لهَؤُلَاء فَقَالَ طَلْحَة مثل قَوْله فَقَالَ رَسُول الله ﷺ مثل قَوْله فَقَالَ رجل من الْأَنْصَار: فَأَنا يَا رَسُول الله وَأَصْحَابه يصعدون ثمَّ قتل
el-Beyhakî ed-Delâil'de Câbir'den rivayet etti; dedi ki: Uhud günü insanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından bozguna uğrayıp dağıldılar; yanında Ensâr'dan on bir kişi ile Talha b. Ubeydullah kaldı. Kendisi dağa tırmanıyordu. Müşrikler onlara yetiştiler. Resûlullah: “Şunlara karşı koyacak kimse yok mu?” buyurdu. Talha: “Ben, ey Allah'ın Resûlü!” dedi. “Olduğun yerde dur ey Talha!” buyurdu. Ensâr'dan bir adam: “Ben [varım], ey Allah'ın Resûlü!” dedi ve onun uğruna savaştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberinde kalanlar tırmanmaya devam ettiler. Sonra o Ensârî şehit edildi. Müşrikler yine yetiştiler. “Şunlara karşı koyacak bir adam yok mu?” buyurdu. Talha yine önceki sözü gibi söyledi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de önceki sözü gibi buyurdu. Ensâr'dan bir adam: “Ben [varım], ey Allah'ın Resûlü!” dedi. Ashâbı tırmanmaya devam ederken o da şehit edildi.
فلحقوه فَلم يزل يَقُول مثل قَوْله الأول وَيَقُول طَلْحَة أَنا يَا رَسُول الله فيحبسه فيستأذنه رجل من الْأَنْصَار لِلْقِتَالِ فَيَأْذَن لَهُ فَيُقَاتل مثل من كَانَ قبله حَتَّى لم يبْق مَعَه إِلَّا طَلْحَة فغشوهما فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: من لهَؤُلَاء فَقَالَ طَلْحَة: أَنا
Müşrikler yine yetiştiler. Resûlullah ilk sözünü söylemeye, Talha da “Ben [varım], ey Allah'ın Resûlü!” demeye devam etti, o ise Talha'yı tutuyordu. Ensâr'dan bir adam savaşmak için izin istiyor, o da izin veriyor, o da kendisinden öncekiler gibi savaşıyordu; nihayet yanında Talha'dan başkası kalmadı. Müşrikler ikisinin etrafını sardılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şunlara karşı koyacak kim var?” buyurdu. Talha: “Ben!” dedi.
فقاتل مثل قتال جَمِيع من كَانَ قبله وَأُصِيبَتْ أنامله فَقَالَ: حس
Bunun üzerine kendisinden öncekilerin hepsinin savaştığı gibi savaştı ve parmak uçları yaralandı da: “Hıss (ah)!” dedi.
فَقَالَ: لَو قلت بِسم الله أَو ذكرت اسْم الله لَرَفَعَتْك الْمَلَائِكَة وَالنَّاس ينظرُونَ إِلَيْك فِي جوّ السَّمَاء ثمَّ صعد رَسُول الله ﷺ إِلَى أَصْحَابه وهم مجتمعون
[Resûlullah] buyurdu ki: “Eğer bismillâh deseydin yahut Allah'ın adını ansaydın, insanlar gökyüzü boşluğunda sana bakıp dururken melekler seni yukarı kaldırırdı.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bir arada toplanmış olan ashâbının yanına tırmandı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف فِي قَوْله {إِذْ تحسُّونهم بِإِذْنِهِ} قَالَ: الْحس الْقَتْل
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, {إِذْ تحسُّونهم بِإِذْنِهِ} “Onları O'nun izniyle öldürüyordunuz” ayeti hakkında Abdurrahman b. Avf'tan nakletti; o şöyle dedi: Hass (حس), öldürmek demektir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس
Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan nakletti;
مثله
aynısını [rivayet etti].
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {إِذْ تحسونهم} قَالَ: تقتلونهم
İbn Cerîr, Ali tarikiyle İbn Abbâs'tan {إِذْ تحسونهم} “Onları öldürüyordunuz” ayeti hakkında: “Onları katlediyordunuz” dediğini nakletti.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {إِذْ تحسُّونهم} قَالَ: تقتلونهم قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan rivayet etti: Nâfi b. el-Ezrak ona {إِذْ تحسُّونهم} “Onları öldürüyordunuz” ayetini sordu; o da: “Onları katlediyordunuz demektir” dedi. [Nâfi]: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. “Evet” dedi,
أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: وَمنا الَّذِي لَاقَى بِسيف مُحَمَّد فحس بِهِ الْأَعْدَاء عرض العساكر وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَول الله {إِذْ تحسونهم بِإِذْنِهِ} قَالَ: تقتلونهم قَالَ: وَهل كَانَت الْعَرَب تعرف ذَلِك قبل أَن ينزل الْكتاب على مُحَمَّد ﷺ قَالَ: نعم
“Şairin şu sözünü duymadın mı: ‘Bizdendir Muhammed'in kılıcıyla karşılaşan ve onunla orduların ortasında düşmanları kılıçtan geçiren (öldüren)!’” et-Taberânî İbn Abbâs'tan rivayet etti: Nâfi b. el-Ezrak ona şöyle dedi: “Bana Allah'ın {إِذْ تحسونهم بِإِذْنِهِ} “Onları O'nun izniyle öldürüyordunuz” buyruğunu haber ver.” [İbn Abbâs]: “Onları katlediyordunuz demektir” dedi. [Nâfi]: “Kitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inmeden önce Araplar bunu bilir miydi?” dedi. “Evet” dedi,
أما سَمِعت قَول عتبَة اللَّيْثِيّ: نحسهم بالبيض حَتَّى كأننا نفلق مِنْهُم بالجماجم حنظلا وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {حَتَّى إِذا فشلتم} قَالَ: الفشل الْجُبْن
“Utbe el-Leysî'nin şu sözünü duymadın mı: ‘Kılıçlarla onları kırıp geçiririz (öldürürüz), sanki biz onların kafataslarıyla ebucehil karpuzunu yarıp parçalıyoruz!’” İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {حَتَّى إِذا فشلتم} “Nihayet korkaklık gösterdiğiniz zaman” ayeti hakkında: “Feleş (فشل), korkaklık (جبن) demektir” dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع {حَتَّى إِذا فشلتم} يَقُول: جبنتم عَن عَدوكُمْ {وتنازعتم فِي الْأَمر} يَقُول: اختلفتم وعصيتم {من بعد مَا أَرَاكُم مَا تحبون} وَذَلِكَ يَوْم أُحُد قَالَ لَهُم: إِنَّكُم ستظهرون فَلَا أعرِفَنَّ مَا أصبْتُم من غنائمهم شَيْئا حَتَّى تفرغوا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, er-Rabî'den nakletti: {حَتَّى إِذا فشلتم} “Nihayet korkaklık gösterdiğiniz”; yani düşmanınıza karşı korkaklık gösterdiğiniz, {وتنازعتم فِي الْأَمر} “ve o hususta çekiștiğiniz”; yani ihtilaf edip isyan ettiğiniz, {من بعد مَا أَرَاكُم مَا تحبون} “sevdiğiniz şeyi [zaferi] size gösterdikten sonra” buyurmaktadır. Bu, Uhud günü idi. Onlara şöyle buyurmuştu: “Siz üstün geleceksiniz; [fakat] işiniz bitinceye kadar onların ganimetlerinden herhangi bir şey aldığınızı asla görmeyeyim!”
فتركوا أَمر النَّبِي ﷺ وعصوا ووقعوا فِي الْغَنَائِم ونسوا عَهده الَّذِي عَهده إِلَيْهِم وخالفوا إِلَى غير مَا أَمرهم بِهِ فنصر عَلَيْهِم عدوّهم من بعد مَا أَرَاهُم فيهم مَا يحبونَ
Fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini terk ettiler, isyan ettiler, ganimetlerin üzerine üşüştüler, kendilerine verdiği ahdi unuttular ve emrettiği şeyin aksine hareket ettiler. Bunun üzerine, onlara düşmanları hakkında sevdikleri şeyi gösterdikten sonra, düşmanlarını onlara karşı galip kıldı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن عبد الرَّحْمَن بن ابزى فِي قَوْله {حَتَّى إِذا فشلتم} قَالَ: كَانَ وضع خمسين رجلا من أَصْحَابه عَلَيْهِم عبيد الله بن خَوات فجعلهم بِإِزَاءِ خَالِد بن الْوَلِيد على خيل الْمُشْركين فَلَمَّا هزم رَسُول الله ﷺ النَّاس قَالَ نصف أُولَئِكَ: نَذْهَب حَتَّى نلحق بِالنَّاسِ وَلَا تفوتنا الْغَنَائِم وَقَالَ بَعضهم: قد عهد إِلَيْنَا رَسُول الله ﷺ أَن لَا نريم حَتَّى يحدث إِلَيْنَا
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Abdirrahmân b. Ebzâ'dan {حَتَّى إِذا فشلتم} “Nihayet korkaklık gösterdiğiniz zaman” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Ashâbından elli kişiyi başlarında Ubeydullah b. Havvât olduğu halde yerleştirmiş ve onları müşriklerin süvarilerinin başındaki Hâlid b. el-Velîd'in karşısına koymuştu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları [müşrikleri] hezimete uğratınca, o [okçuların] yarısı: “Gidelim de insanlara yetişelim, ganimetleri kaçırmayalım” dedi. Bazıları ise: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize yeni bir emir verinceye kadar yerimizden ayrılmamamızı tembihledi” dedi.
فَلَمَّا رأى خَالِد بن الْوَلِيد رقتهم حمل عَلَيْهِم فَقَاتلُوا خَالِدا حَتَّى مَاتُوا ربضة فَأنْزل الله فيهم {وَلَقَد صدقكُم الله وعده} إِلَى قَوْله {وعصيتم} فَجعل أُولَئِكَ الَّذين انصرفوا عصاة
Hâlid b. el-Velîd onların azaldığını görünce üzerlerine saldırdı. Onlar da Hâlid ile savaştılar ve nihayet bir arada yığılarak can verdiler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında {وَلَقَد صدقكُم الله وعده} “Andolsun, Allah size olan vaadini yerine getirdi” ayetinden {وعصيتم} “ve isyan ettiniz” buyruğuna kadar indirdi ve o ayrılıp gidenleri âsiler kıldı.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الْبَراء بن عَازِب {من بعد مَا أَرَاكُم مَا تحبون} الْغَنَائِم وهزيمة الْقَوْم
İbnü'l-Münzir, el-Berâ b. Âzib'den rivayet etti: {من بعد مَا أَرَاكُم مَا تحبون} “Sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra”; ganimetler ve o topluluğun hezimeti demektir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {من بعد مَا أَرَاكُم مَا تحبون} قَالَ: نصر الله الْمُؤمنِينَ على الْمُشْركين حَتَّى ركب نسَاء الْمُشْركين على كل صَعب وَذَلُول ثمَّ أديل عَلَيْهِم الْمُشْركُونَ بعصيتهم للنَّبِي ﷺ
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {من بعد مَا أَرَاكُم مَا تحبون} “Sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah müşrik kadınları dağ bayır (her türlü zorlu ve kolay bineğe) kaçıp bininceye kadar müminlere müşriklere karşı zafer verdi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e isyan etmeleri sebebiyle müşrikler onlara karşı galip kılındı.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك قَالَ: إِن نَبِي الله ﷺ أَمر يَوْم أحد طَائِفَة من الْمُسلمين فَقَالَ: كونُوا مسلحة للنَّاس بِمَنْزِلَة أَمرهم أَن يثبتوا بهَا وَأمرهمْ أَن لَا يبرحوا مكانهم حَتَّى يَأْذَن لَهُم
İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan nakletti; dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü Müslümanlardan bir gruba emredip: “İnsanların silahlı koruma birliği olun” buyurarak bir yerde sabit durmalarını emretti ve kendilerine izin verinceye kadar yerlerinden ayrılmamalarını buyurdu.
فَلَمَّا لَقِي نَبِي الله ﷺ يَوْم أحد أَبَا سُفْيَان وَمن مَعَه من الْمُشْركين هَزَمَهُمْ نَبِي الله ﷺ فَلَمَّا رأى المسلحة أَن الله هزم الْمُشْركين انْطلق بَعضهم يتنادون الْغَنِيمَة الْغَنِيمَة
Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü Ebû Süfyân ve beraberindeki müşriklerle karşılaştığında Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onları hezimete uğrattı. Koruma birliği Allah'ın müşrikleri hezimete uğrattığını görünce, bir kısmı “Ganimet! Ganimet!” diye seslenerek hareket etti,
لَا تفتكم وَثَبت بَعضهم مكانهم وَقَالُوا لَا نريم موضعنا حَتَّى يَأْذَن لنا نَبِي الله ﷺ
“Kaçırmayın!” [dediler]. Bir kısmı ise yerlerinde sabit kalıp: “Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bize izin verinceye kadar yerimizden ayrılmayız” dediler.
فَفِي ذَلِك نزل {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} فَكَانَ ابْن مَسْعُود يَقُول: مَا شَعرت أَن أحدا من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ كَانَ يُرِيد الدُّنْيَا وعرضها حَتَّى كَانَ يَوْم أحد
İşte bunun hakkında {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} “İçinizden dünyayı isteyen de vardı, içinizden ahireti isteyen de vardı” ayeti indi. İbn Mes'ûd şöyle derdi: “Uhud günü oluncaya kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından herhangi birinin dünyayı ve onun geçici metaını istediğini aklımdan bile geçirmemiştim.”
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما هزم الله الْمُشْركين يَوْم أحد قَالَ الرُّمَاة: أدركوا النَّاس وَنَبِي الله ﷺ لَا يسبقونا إِلَى الْغَنَائِم فَتكون لَهُم دونكم
İbn Cerîr, İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Uhud günü Allah müşrikleri hezimete uğratınca okçular: “İnsanlara ve Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişin ki ganimetlere sizden önce ulaşıp onlar size kalmadan kendilerinin olmasın!” dediler.
وَقَالَ بَعضهم: لَا نريم حَتَّى يَأْذَن لنا النَّبِي ﷺ فَنزلت {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} قَالَ ابْن جريج: قَالَ ابْن مَسْعُود: مَا علمنَا أَن أحدا من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ كَانَ يُرِيد الدُّنْيَا وعرضها حَتَّى كَانَ يَوْمئِذٍ
Bazıları ise: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize izin verinceye kadar yerimizden ayrılmayız” dedi. Bunun üzerine {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} “İçinizden dünyayı isteyen de vardı, içinizden ahireti isteyen de vardı” ayeti indi. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Mes'ûd şöyle dedi: “O gün oluncaya kadar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından herhangi birinin dünyayı ve onun geçici metaını istediğini bilmiyorduk.”
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْبَيْهَقِيّ بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: مَا كنت أرى أَن أحدا من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ يُرِيد الدُّنْيَا حَتَّى نزلت فِينَا يَوْم أحد {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة}
Ahmed, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta et-Taberânî ve sahih bir senetle el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan nakletti; dedi ki: Uhud günü hakkımızda {مِنْكُم من يُرِيد الدُّنْيَا ومنكم من يُرِيد الْآخِرَة} “İçinizden dünyayı isteyen de vardı, içinizden ahireti isteyen de vardı” ayeti inene kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından bir kimsenin dünyayı isteyeceğini sanmazdım.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {ثمَّ صرفكم عَنْهُم} قَالَ: صرف الْقَوْم عَنْهُم فَقتل من الْمُسلمين بعدة من أَسرُّوا يَوْم بدر وَقتل عَم رَسُول الله ﷺ وَكسرت رباعيته وشج فِي وَجهه فَقَالُوا: أَلَيْسَ كَانَ رَسُول الله ﷺ وعدنا النَّصْر فَأنْزل الله {وَلَقَد صدقكُم الله وعده} إِلَى قَوْله {وَلَقَد عَفا عَنْكُم}
İbn Cerîr, {ثمَّ صرفكم عَنْهُم} “Sonra sizi onlardan geri çevirdi” ayeti hakkında el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: O kavmi onlardan geri çevirdi; Müslümanlardan Bedir günü esir aldıkları kişi sayısı kadar adam öldürüldü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası öldürüldü, ön dişi kırıldı ve yüzü yaralandı. Bunun üzerine: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize zafer vaat etmemiş miydi?” dediler. Allah da {وَلَقَد صدقكُم الله وعده} “Andolsun, Allah size olan vaadini yerine getirdi” ayetinden {وَلَقَد عَفا عَنْكُم} “Ve andolsun, sizi affetti” sözüne kadar indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {وَلَقَد عَفا عَنْكُم} قَالَ: يَقُول الله: قد عَفَوْت عَنْكُم إِذْ عصيتموني أَن لَا أكون استأصلتكم ثمَّ يَقُول الْحسن: هَؤُلَاءِ مَعَ رَسُول الله ﷺ وَفِي سَبِيل الله غضاب لله يُقَاتلُون أَعدَاء الله نهوا عَن شَيْء فضيعوه فوَاللَّه مَا تركُوا حَتَّى غموا بِهَذَا الْغم قتل مِنْهُم سَبْعُونَ وَقتل عَم رَسُول الله ﷺ وَكسرت رباعيته وشج فِي وَجهه فأفسق الْفَاسِقين الْيَوْم يتجرأ على كل كَبِيرَة ويركب كل داهية ويسحب عَلَيْهَا ثِيَابه وَيَزْعُم أَن لَا بَأْس عَلَيْهِ فَسَوف يعلم
İbn Cerîr, {وَلَقَد عَفا عَنْكُم} “Ve andolsun, sizi affetti” ayeti hakkında el-Hasan'dan nakletti; dedi ki: Allah şöyle buyurur: “Bana isyan ettiğinizde kökünüzü kazımamakla sizi affetmiştim.” Sonra el-Hasan şöyle der: Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber, Allah yolunda, Allah için öfkelenmiş bir halde Allah'ın düşmanlarıyla savaşıyorlardı; bir şeyden nehyedildiler de onu zayi ettiler. Vallahi bu kederle kederlendirilinceye kadar bırakılmadılar; içlerinden yetmiş kişi öldürüldü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası öldürüldü, ön dişi kırıldı ve yüzü yaralandı. Oysa bugünün fâsıklarının en fâsığı her büyük günaha cüret ediyor, her felakete dalıyor, eteğini sürüyerek geziyor ve kendisine bir zarar gelmeyeceğini sanıyor; yakında bilecektir!
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَلَقَد عَفا عَنْكُم} قَالَ: إِذْ لم يستأصلكم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, {وَلَقَد عَفا عَنْكُم} “Ve andolsun, sizi affetti” ayeti hakkında İbn Cüreyc'in şöyle dediğini nakletti: “Kökünüzü kazımamakla [affetti].”
وَأخرج البُخَارِيّ عَن عُثْمَان بن موهب قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى ابْن عمر فَقَالَ: إِنِّي سَائِلك عَن شَيْء فَحَدثني أنْشدك بِحرْمَة هَذَا الْبَيْت
el-Buhârî, Osmân b. Mevheb'den nakletti; dedi ki: Bir adam İbn Ömer'e gelip şöyle dedi: “Sana bir şey soracağım, bana anlat; şu Beyt'in hürmetine senden bunu istiyorum:
أتعلم أَن عُثْمَان بن عَفَّان فر يَوْم أحد قَالَ: نعم
Osman b. Affân'ın Uhud günü kaçtığını biliyor musun?” [İbn Ömer]: “Evet” dedi.
قَالَ: فتعلمه تغيب عَن بدر فَلم يشهدها قَالَ: نعم
[Adam]: “Onun Bedir'de bulunmayıp oraya katılmadığını biliyor musun?” dedi. [İbn Ömer]: “Evet” dedi.
قَالَ: فتعلم أَنه تخلف عَن بيعَة الرضْوَان فَلم يشهدها قَالَ: نعم
[Adam]: “Onun Rıdvân Biatı'na katılmayıp orada bulunmadığını biliyor musun?” dedi. [İbn Ömer]: “Evet” dedi.
فَكبر فَقَالَ ابْن عمر:
Bunun üzerine adam tekbir getirdi. İbn Ömer şöyle dedi:
تعال لأخبرك ولأبين لَك عَمَّا سَأَلتنِي عَنهُ
“Gel, bana sorduğun şeyleri sana haber vereyim ve açıklayayım:
أما فراره يَوْم أحد فاشهد أَن الله عَفا عَنهُ
Uhud günü kaçmasına gelince, şahitlik ederim ki Allah onu affetmiştir.
وَأما تغيبه عَن بدر فَإِنَّهُ كَانَ تَحْتَهُ بنت النَّبِي ﷺ وَكَانَت مَرِيضَة فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ إِن لَك أجر رجل وسهمه
Bedir'de bulunmayışına gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı onun nikâhı altındaydı ve hastaydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: ‘[Savaşa katılan] bir adamın ecri ve ganimet hissesi senin içindir’ buyurdu.
وَأما تغيبه عَن بيعَة الرضْوَان فَلَو كَانَ أحد أعز بِبَطن مَكَّة من عُثْمَان لبعثه مَكَانَهُ فَبعث عُثْمَان فَكَانَت بيعَة الرضْوَان بَعْدَمَا ذهب عُثْمَان إِلَى مَكَّة فَقَالَ النَّبِي ﷺ بِيَدِهِ الْيُمْنَى فَضرب بهَا على يَده فَقَالَ هَذِه يَد عُثْمَان اذْهَبْ بهَا الْآن مَعَك
Rıdvân Biatı'nda bulunmayışına gelince; Mekke vadisinde Osman'dan daha hatırı sayılır biri olsaydı, onun yerine onu gönderirdi; fakat Osman'ı gönderdi. Rıdvân Biatı da Osman Mekke'ye gittikten sonra gerçekleşti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sağ eliyle [işaret edip] onu diğer eline vurdu ve: ‘Bu Osman'ın elidir’ buyurdu. Şimdi bunları al da git!”
الْآيَة ١٥٣
Ayet 153
أخرج ابْن جرير عَن الْحسن الْبَصْرِيّ أَنه قَرَأَ {تصعدون} بِفَتْح التَّاء وَالْعين
İbn Cerîr, el-Hasan el-Basrî'den onun {تصعدون} kelimesini te ve ayın harflerini fethalı olarak okuduğunu nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {تصعدون} بِرَفْع التَّاء وَكسر الْعين
Abd b. Humeyd, Âsım'dan onun {تصعدون} kelimesini te harfini dammeli ve ayın harfini kesreli olarak okuduğunu nakletti.
وَأخرج ابْن جرير عَن هرون قَالَ: فِي قِرَاءَة أبي كَعْب إِذْ تصعدون فِي الْوَادي
İbn Cerîr, Hârûn'dan nakletti; dedi ki: Übeyy Ka'b'ın kıraatinde {إِذْ تصعدون فِي الْوَادي} şeklindedir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس {إِذْ تصعدون} قَالَ: صعدوا فِي أحد فِرَارًا يَدعُوهُم فِي اخراهم: إِلَيّ عباد الله ارْجعُوا إليّ عباد الله ارْجعُوا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs'tan {إِذْ تصعدون} “O vakit siz kaçarak uzaklaşıyordunuz” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Kaçarak Uhud'a tırmanıyorlardı; arkalarından [Resûlullah] onlara: “Bana doğru [gelin] ey Allah'ın kulları! Bana geri dönün ey Allah'ın kulları, geri dönün!” diye çağırıyordu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَطِيَّة الْعَوْفِيّ قَالَ: لما كَانَ يَوْم أحد وَانْهَزَمَ النَّاس صعدوا الْجَبَل وَالرَّسُول يَدعُوهُم فِي أخراهم فَقَالَ الله {إِذْ تصعدون وَلَا تلوون على أحد وَالرَّسُول يدعوكم فِي أخراكم}
İbnü'l-Münzir, Atiyye el-Avfî'den nakletti; dedi ki: Uhud günü olup da insanlar hezimete uğrayınca dağa tırmandılar; Resûl de arkalarından onları çağırıyordu. Bunun üzerine Allah {إِذْ تصعدون وَلَا تلوون على أحد وَالرَّسُول يدعوكم فِي أخراكم} “Hani siz hiç kimseye dönüp bakmadan kaçarak uzaklaşıyordunuz; Resûl de arkalarınızdan sizi çağırıyordu” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {إِذْ تصعدون} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan nakletti: Ona {إِذْ تصعدون} “Hani siz kaçarak uzaklaşıyordunuz” ayeti soruldu.
قَالَ: فروا منهزمين فِي شعب شَدِيد لَا يلوون على أحد وَالرَّسُول يَدعُوهُم فِي أخراهم: إليّ عباد الله إليّ عباد الله
Dedi ki: Sarp bir dağ yolunda kimseye dönüp bakmaksızın hezimet halinde kaçtılar; Resûl de arkalarından onlara: “Bana doğru [gelin] ey Allah'ın kulları! Bana doğru [gelin] ey Allah'ın kulları!” diye sesleniyordu.
وَلَا يلوي عَلَيْهِ أحد
Hiç kimse de ona dönüp bakmıyordu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِذْ تصعدون} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {إِذْ تصعدون} “Hani siz kaçarak uzaklaşıyordunuz” ayeti hakkında rivayet etti.