Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 33. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثمَّ قَرَأَ علينا النَّبِي ﷺ مصداقه من كتاب الله {وَلَا يَحسبن الَّذين يَبْخلُونَ بِمَا آتَاهُم الله من فَضله} الْآيَة

Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulayıcısını bize okudu: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler...” ayeti.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن

Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn

مَسْعُود فِي قَوْله {سيطوّقون مَا بخلوا بِهِ يَوْم الْقِيَامَة} قَالَ: من كَانَ لَهُ مَال لم يؤد زَكَاته طوقه الله يَوْم الْقِيَامَة شجاعاً أَقرع بِفِيهِ زَبِيبَتَانِ ينقر رَأسه حَتَّى يخلص إِلَى دماغه

Mes'ûd'dan {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şeyler kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Kimin malı olur da zekâtını ödemezse, Allah kıyamet gününde ağzında iki siyah nokta bulunan, beynine ulaşıncaya kadar başını gagalayan zehirli bir erkek yılanı onun boynuna dolar.”

وَلَفظ الْحَاكِم ينهسه فِي قَبره فَيَقُول: مَا لي وَلَك فَيَقُول: أَنا مَالك الَّذِي بخلت بِي

Hâkim'in lafzında ise şöyledir: “Kabirde onu ısırır ve [adam]: ‘Benden ne istiyorsun?’ der. O da: ‘Ben, cimrilik edip [hakkını] vermediğin malınım’ der.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: يكون المَال على صَاحبه يَوْم الْقِيَامَة شجاعاً أَقرع إِذا لم يُعْط حق الله مِنْهُ فيتبعه وَهُوَ يلوذ مِنْهُ

Abd b. Humeyd, İkrime'den nakletti: “Mal, ondan Allah'ın hakkı verilmediğinde kıyamet gününde sahibinin aleyhine zehirli bir erkek yılana dönüşür; [adam] ondan kaçıp saklanırken o peşinden gider.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي مُسْنده وَابْن جرير عَن حجر بن بَيَان عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مَا من ذِي رحم يَأْتِي ذَا رَحمَه فيسأله من فضل مَا أعطَاهُ الله إِيَّاه فيبخل عَلَيْهِ إِلَّا خرج لَهُ يَوْم الْقِيَامَة من جَهَنَّم شُجَاع يتلمظ حَتَّى يطوقه

İbn Ebî Şeybe Müsned'inde ve İbn Cerîr, Hucr b. Beyân'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: “Hiçbir akraba sahibi yoktur ki akrabasına gelip Allah'ın ona verdiği fazla maldan istesin de o da ona cimrilik etsin; mutlaka kıyamet gününde onun için cehennemden boynuna dolanana kadar dilini çıkarıp yalayan zehirli bir erkek yılan çıkarılır.”

ثمَّ قَرَأَ {وَلَا يَحسبن الَّذين يَبْخلُونَ بِمَا آتَاهُم الله من فَضله} الْآيَة

Sonra şu ayeti okudu: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler...” ayeti.

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن مُعَاوِيَة بن حيدة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ لَا يَأْتِي الرجل مَوْلَاهُ فيسأله من فضل مَال عِنْده فيمنعه إِيَّاه إِلَّا دعى لَهُ يَوْم الْقِيَامَة شُجَاع يتلمظ فَضله الَّذِي منع

Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî, Muâviye b. Hayde'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti: “Bir kimse efendisine/akrabasına gelip yanındaki fazla maldan ister de o da bunu esirgerse, mutlaka kıyamet gününde vermediği fazlalığı için dilini çıkarıp yalayan zehirli bir erkek yılan çağrılır.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن جرير بن عبد الله البَجلِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من ذِي رحم يَأْتِي ذَا رَحمَه فيسأله فضلا أعطَاهُ الله إِيَّاه فيبخل عَلَيْهِ إِلَّا أخرج الله لَهُ حَيَّة من جَهَنَّم يُقَال لَهَا شُجَاع يتلمظ فيطوّق بِهِ

Taberânî, Cerîr b. Abdillâh el-Becelî'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Hiçbir akraba sahibi yoktur ki akrabasına gelip Allah'ın ona verdiği fazlalıktan istesin de o da ona cimrilik etsin; mutlaka Allah onun için cehennemden 'şucâ' denilen, dilini çıkarıp yalayan bir yılan çıkarır ve boynuna dolanır.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي الدَّرْدَاء سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: يُؤْتى بِصَاحِب المَال الَّذِي أطَاع الله فِيهِ وَمَاله بَين يَدَيْهِ كلما تكفأ بِهِ الصِّرَاط قَالَ لَهُ مَاله: أمض فقد أدّيت حق الله فيّ

Saîd b. Mansûr ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî, Ebü'd-Derdâ'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Malında Allah'a itaat eden mal sahibi, malı önünde olduğu halde getirilir. Sırat üzerinde her sendelediğinde malı ona: ‘Geç git! Zira sen bendeki Allah'ın hakkını ödedin’ der.

ثمَّ يُجاء بِصَاحِب المَال الَّذِي لم يطع الله فِيهِ وَمَاله بَين كَتفيهِ كلما تكفأ بِهِ الصِّرَاط قَالَ لَهُ مَاله: وَيلك أَلا أدّيت حق الله فيّ فَمَا يزَال كَذَلِك حَتَّى يَدْعُو بِالْوَيْلِ وَالثُّبُور

Sonra malında Allah'a itaat etmeyen mal sahibi, malı iki omzu arasında olduğu halde getirilir. Sırat üzerinde her sendelediğinde malı ona: ‘Yazıklar olsun sana! Bendeki Allah'ın hakkını ödeseydin ya!’ der. Helak ve yok oluş için feryat edinceye kadar bu durum böyle devam eder.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مَسْرُوق فِي الْآيَة قَالَ: هُوَ الرجل يرزقه الله المَال فَيمْنَع قرَابَته الْحق الَّذِي جعله الله لَهُم فِي مَاله فَيجْعَل حَيَّة فيطوقها فَيَقُول للحية: مَا لي وَلَك فَتَقول: أَنا مَالك

Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mesrûk'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, Allah'ın kendisine mal rızıklandırdığı, fakat Allah'ın malında akrabalarına tayin ettiği hakkı engelleyen adamdır. [O mal] bir yılana dönüştürülür ve boynuna dolanır. [Adam] yılana: ‘Benden ne istiyorsun?’ der. O da: ‘Ben senin malınım’ der.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ فِي قَوْله {سيطوّقون مَا بخلوا بِهِ يَوْم الْقِيَامَة} قَالَ: طوقاً من نَار

Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbrâhîm en-Nehaî'den {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Cimrilik ettikleri şeyler kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır” ayeti hakkında: “Ateşten bir gerdanlık [olarak]” dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {سيطوّقون مَا بخلوا بِهِ} قَالَ: سيكلفون أَن يَأْتُوا بِمثل مَا بخلوا بِهِ من أَمْوَالهم يَوْم الْقِيَامَة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ} “Cimrilik ettikleri şeyler boyunlarına dolanacaktır” ayeti hakkında: “Kıyamet gününde mallarından cimrilik ettikleri şeyin bir benzerini getirmekle mükellef tutulacaklar” dediğini nakletti.

الْآيَتَانِ ١٨١ - ١٨٢

181 - 182. Ayetler

أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: دخل أَبُو بكر بَيت الْمِدْرَاس فَوجدَ يهود قد اجْتَمعُوا إِلَى رجل مِنْهُم يُقَال لَهُ فنحَاص وَكَانَ من عُلَمَائهمْ وَأَحْبَارهمْ فَقَالَ أَبُو بكر: وَيلك يَا فنحَاص

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan nakletti: Ebû Bekir Beytü'l-Midrâs'a (Yahudilerin dershanesine) girdi ve Yahudilerin Finhâs denilen bir adamın etrafında toplandıklarını gördü. O, onların âlimlerinden ve hahamlarındandı. Ebû Bekir şöyle dedi: “Yazıklar olsun sana ey Finhâs!

اتَّقِ الله وَأسلم فوَاللَّه أَنَّك لتعلم أَن مُحَمَّدًا رَسُول الله تجدونه مَكْتُوبًا عنْدكُمْ فِي التَّوْرَاة فَقَالَ فنخاص: وَالله يَا أَبَا بكر مَا بِنَا إِلَى الله من فقر وَإنَّهُ إِلَيْنَا لفقير وَمَا نَتَضَرَّع إِلَيْهِ كَمَا يتَضَرَّع إِلَيْنَا وَإِنَّا عَنهُ لأغنياء وَلَو كَانَ غَنِيا عَنَّا مَا اسْتقْرض منا كَمَا يزْعم صَاحبكُم يَنْهَاكُم عَن الرِّبَا وَيُعْطِينَا وَلَو كَانَ غَنِيا عَنَّا مَا أَعْطَانَا الرِّبَا

Allah'tan sakın ve Müslüman ol! Vallahi sen muhakkak biliyorsun ki Muhammed Allah'ın elçisidir; onu yanınızdaki Tevrat'ta yazılı buluyorsunuz.” Finhâs ise şöyle dedi: “Vallahi ey Ebû Bekir, bizim Allah'a hiçbir ihtiyacımız yok; fakat O bize muhtaçtır. Biz, O'nun bize yalvardığı gibi O'na yalvarmıyoruz; biz O'ndan zenginiz. Eğer O bizden zengin olsaydı, arkadaşınızın iddia ettiği gibi bizden borç istemezdi. [O] sizi faizden menediyor ama [faizi] bize veriyor. Eğer O bizden zengin olsaydı bize faiz vermezdi.”

فَغَضب أَبُو بكر فَضرب وَجه فنحَاص ضَرْبَة شَدِيدَة وَقَالَ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَوْلَا الْعَهْد الَّذِي بَيْننَا وَبَيْنك لضَرَبْت عُنُقك يَا عدوّ الله

Bunun üzerine Ebû Bekir öfkelendi ve Finhâs'ın yüzüne şiddetli bir tokat indirdi ve: “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki aramızdaki ve senin arandaki antlaşma olmasaydı senin boynunu vururdum ey Allah'ın düşmanı!” dedi.

فَذهب فنحَاص إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّد انْظُر مَا صنع صَاحبك بِي فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لأبي بكر مَا حملك على مَا صنعت قَالَ: يَا رَسُول الله قَالَ قولا عَظِيما: يزْعم أَن الله فَقير وَأَنَّهُمْ عَنهُ أَغْنِيَاء

Finhâs Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: “Ey Muhammed! Arkadaşının bana ne yaptığına bir bak!” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'e: “Seni bu yaptığına sevk eden nedir?” diye sordu. [Ebû Bekir]: “Ey Allah'ın Resûlü! Çok büyük bir söz söyledi: Allah'ın fakir olduğunu, kendilerinin ise zengin olduğunu iddia etti.

فَلَمَّا قَالَ ذَلِك غضِبت لله مِمَّا قَالَ فَضربت وَجهه

O bunu söyleyince söylediği sözden dolayı Allah için öfkelendim ve yüzüne vurdum” dedi.

فَجحد فنحَاص فَقَالَ: مَا قلت ذَلِك

Finhâs inkâr edip: “Ben böyle bir şey söylemedim” dedi.

فَأنْزل الله فِيمَا قَالَ فنحَاص تَصْدِيقًا لأبي بكر {لقد سمع الله قَول الَّذين قَالُوا إِن الله فَقير} الْآيَة

Bunun üzerine Allah, Finhâs'ın söylediği şey hususunda Ebû Bekir'i doğrulamak üzere: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ} “Allah: ‘Şüphesiz Allah fakirdir...’ diyenlerin sözünü elbette işitmiştir” ayetini indirdi.

وَنزل فِي أبي بكر وَمَا بلغه فِي ذَلِك من الْغَضَب (ولتسمعن من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ وَمن الَّذين أشركوا أَذَى كثيرا

Ebû Bekir hakkında ve bu hususta kendisine ulaşan öfkeye dair de: (وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا) “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan birçok eziyet verici söz işiteceksiniz”

) (آل عمرَان الْآيَة ١٨٦) الْآيَة

(Âl-i İmrân Ayet 186) ayeti indi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من وَجه آخر عَن عِكْرِمَة أَن النَّبِي ﷺ بعث أَبَا

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir başka bir yoldan İkrime'den nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, yardım istemek üzere Ebû

بكر إِلَى فنحَاص الْيَهُودِيّ يستمده وَكتب إِلَيْهِ وَقَالَ لأبي بكر: لَا تفتت عليّ بِشَيْء حَتَّى ترجع إليَّ

Bekir'i Yahudi Finhâs'a gönderdi ve ona bir mektup yazdı. Ebû Bekir'e de: “Bana dönünceye kadar benden izinsiz hiçbir karar verme/iş yapma” buyurdu.

فَلَمَّا قَرَأَ فنحَاص الْكتاب قَالَ: قد احْتَاجَ ربكُم

Finhâs mektubu okuyunca: “Rabbiniz muhtaç duruma düşmüş” dedi.

قَالَ أَبُو بكر فهممت أَن أمده بِالسَّيْفِ ثمَّ ذكرت قَول النَّبِي ﷺ لَا تفتت عليّ بِشَيْء

Ebû Bekir dedi ki: “Ona kılıçla saldırmaya yeltendim, sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ‘Benden izinsiz hiçbir karar verme/iş yapma’ sözünü hatırladım.”

فَنزلت {لقد سمع الله قَول الَّذين قَالُوا} الْآيَة

Bunun üzerine: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا} “Allah diyenlerin sözünü elbette işitmiştir...” ayeti indi.

وَقَوله (ولتسمعن من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ) (آل عمرَان الْآيَة ١٨٦) وَمَا بَين ذَلِك فِي يهود بني قينقاع

Ve O'nun: (وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ) “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden elbette işiteceksiniz” (Âl-i İmrân Ayet 186) sözü ve bu ikisi arasındaki [ayetler], Kaynukâoğulları Yahudileri hakkında [indi].

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {لقد سمع الله قَول الَّذين قَالُوا إِن الله فَقير} قَالَهَا فنحَاص الْيَهُودِيّ من بني مرْثَد لقِيه أَبُو بكر فَكَلمهُ فَقَالَ لَهُ: يَا فنحَاص اتَّقِ الله وآمن وَصدق وأقرض الله قرضا حسنا

İbn Cerîr, es-Süddî'den {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ} “Allah: ‘Şüphesiz Allah fakirdir...’ diyenlerin sözünü elbette işitmiştir” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bunu Mersedoğulları'ndan Finhâs el-Yehûdî söyledi. Ebû Bekir onunla karşılaşıp konuştu ve ona: ‘Ey Finhâs! Allah'tan sakın, iman et, tasdik et ve Allah'a güzel bir borç ver’ dedi.

فَقَالَ فنحَاص: يَا أَبَا بكر تزْعم أَن رَبنَا غَنِي وتستقرضنا لأموالنا وَمَا يستقرض إِلَّا الْفَقِير من الْغَنِيّ إِن كَانَ مَا تَقول حَقًا فَإِن الله إِذن لفقير

Finhâs şöyle dedi: ‘Ey Ebû Bekir! Rabbimizin zengin olduğunu iddia ediyorsun ama bizden mallarımız için borç istiyorsun. Zengin olandan borç isteyen ancak fakirdir. Eğer söylediğin doğruysa, o halde muhakkak ki Allah fakirdir.’

فَأنْزل الله هَذَا فَقَالَ أَبُو بكر: فلولا هدنة كَانَت بَين بني مرْثَد وَبَين النَّبِي ﷺ لقتلته

Bunun üzerine Allah bu [ayeti] indirdi. Ebû Bekir şöyle dedi: ‘Mersedoğulları ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki ateşkes olmasaydı onu öldürürdüm.’

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: صك أَبُو بكر رجلا مِنْهُم {الَّذين قَالُوا إِن الله فَقير وَنحن أَغْنِيَاء} لم يستقرضنا وَهُوَ غَنِي

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den nakletti: “Ebû Bekir, ‘O zengin olduğu halde bizden borç istemez’ diyerek {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} ‘Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz diyenler’ sözünü söyleyenlerden bir adama tokat attı.

وهم يهود

Ve onlar Yahudilerdir.”

وَأخرج ابْن جرير عَن شبْل فِي الْآيَة قَالَ: بَلغنِي أَنه فنحَاص الْيَهُودِيّ وَهُوَ الَّذِي قَالَ (إِن الله ثَالِث ثَلَاثَة) (الْمَائِدَة الْآيَة ٧٣) و (يَد الله مغلولة) (الْمَائِدَة الْآيَة ٦٤)

İbn Cerîr, Şibl'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bana ulaştığına göre o, Yahudi Finhâs'tır; (إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ) ‘Allah üçün üçüncüsüdür’ (el-Mâide Ayet 73) ve (يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ) ‘Allah'ın eli bağlıdır’ (el-Mâide Ayet 64) diyen de odur.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَتَت الْيَهُود مُحَمَّدًا ﷺ حِين أنزل الله (من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٤٥) فَقَالُوا: يَا مُحَمَّد أفقير رَبنَا يسْأَل عباده الْقَرْض فَأنْزل الله {لقد سمع الله قَول الَّذين قَالُوا} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan nakletti: Allah: (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا) “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” (el-Bakara Ayet 245) ayetini indirdiğinde Yahudiler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Muhammed! Rabbimiz fakirleşti de kullarından borç mu istiyor?” dediler. Bunun üzerine Allah: {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا} “Allah diyenlerin sözünü elbette işitmiştir...” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لقد سمع الله} الْآيَة

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Katâde'den {لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ} “Allah elbette işitmiştir...” ayeti hakkında nakletti:

قَالَ: ذكر لنا أَنَّهَا نزلت فِي حييّ بن أَخطب لما نزلت (من ذَا الَّذِي يقْرض الله قرضا حسنا فيضاعفه لَهُ أضعافاً كَثِيرَة) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٤٥) قَالَ: يستقرضنا رَبنَا إِنَّمَا يستقرض الْفَقِير الْغَنِيّ

Dedi ki: “Bize anlatıldığına göre bu ayet, (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً) ‘Allah'a güzel bir borç verip de Allah'ın da bunu ona kat kat fazlasıyla ödeyeceği kimdir?’ (el-Bakara Ayet 245) ayeti indiğinde: ‘Rabbimiz bizden borç mu istiyor? Zengin olandan borç isteyen ancak fakirdir’ diyen Huyey b. Ahtab hakkında inmiştir.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْعَلَاء بن بدر أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {وقتلهم الْأَنْبِيَاء بِغَيْر حق} وهم لم يدركوا ذَلِك قَالَ: بِمُوَالَاتِهِمْ من قتل أَنْبيَاء الله

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Alâ b. Bedr'den nakletti: Kendisine, o döneme yetişmedikleri halde {وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Peygamberleri haksız yere öldürmelerini...” ayeti sorulduğunda: “Allah'ın peygamberlerini öldürenlere arka çıkmaları/onları dost edinmeleri sebebiyle [böyle denilmiştir]” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {ونقول ذوقوا عَذَاب الْحَرِيق} قَالَ: بَلغنِي أَنه يحرق أحدهم فِي الْيَوْم سبعين ألف مرّة

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Ve: ‘Tadın yakıcı azabı!’ deriz” ayeti hakkında: “Bana ulaştığına göre onlardan biri günde yetmiş bin defa yakılır” dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِن الله لَيْسَ بظلام للعبيد} قَالَ: مَا أَنا بمعذب من لم يجترم

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} “Ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” ayeti hakkında: “Ben suç işlemeyene azap edici değilim [demektir]” dediğini nakletti.

الْآيَات ١٨٣ - ١٨٥

183 - 185. Ayetler

أخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {حَتَّى يأتينا بقربان تَأْكُله النَّار} قَالَ: يتَصَدَّق الرجل منا فَإِذا تقبل مِنْهُ أنزلت عَلَيْهِ نَار من السَّمَاء فأكلته

İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan {حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ} “Ateşin yiyeceği bir kurban bize getirinceye kadar...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bizden biri sadaka verirdi; eğer kendisinden kabul edilirse üzerine gökten bir ateş indirilir ve onu yerdi.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: كَانَ من قبلنَا من الْأُمَم يقرب أحدهم القربان فَتخرج النَّاس فَيَنْظُرُونَ أيتقبل مِنْهُم أم لَا فَإِن تقبل مِنْهُم جَاءَت نَار بَيْضَاء من السَّمَاء فَأكلت مَا قرب وَإِن لم يتَقَبَّل لم تأت النَّار فَعرف النَّاس أَن لم يقبل مِنْهُم فَلَمَّا بعث الله مُحَمَّدًا سَأَلَهُ أهل الْكتاب أَن يَأْتِيهم بقربان {قل قد جَاءَكُم رسل من قبلي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ} القربان {فلمَ قَتَلْتُمُوهُمْ} يعيرهم بكفرهم قبل الْيَوْم

İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den nakletti: “Bizden önceki ümmetlerden biri kurban sunardı, insanlar da çıkıp onlardan kabul edilip edilmeyeceğine bakarlardı. Şayet onlardan kabul edilirse gökten beyaz bir ateş gelir ve sunulan kurbanı yerdi; şayet kabul edilmezse ateş gelmezdi, böylece insanlar kendilerinden kabul edilmediğini anlarlardı. Allah Muhammed'i gönderdiğinde Ehl-i Kitap ondan kendilerine bir kurban getirmesini istedi. {قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ} ‘De ki: Benden önce peygamberler size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle (kurbanla) gelmişti’, {فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ} ‘O halde onları niçin öldürdünüz?’ [ayetiyle] bugünden önceki inkârlarını başlarına kakmaktadır.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {الَّذين قَالُوا إِن الله عهد} الْآيَة

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ} “Onlar: ‘Şüphesiz Allah ahdetti...’ diyenlerdir” ayeti hakkında nakletti:

قَالَ هم الْيَهُود قَالُوا لمُحَمد ﷺ: إِن أَتَيْتنَا بقربان تَأْكُله النَّار صدقناك وَإِلَّا فلست بِنَبِي

Dedi ki: “Onlar Yahudilerdir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: ‘Eğer bize ateşin yiyeceği bir kurban getirirsen seni tasdik ederiz; aksi halde sen peygamber değilsin.’”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ قَالَ: إِن الرجل يشْتَرك فِي

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, eş-Şa'bî'den nakletti: O şöyle dedi: “Kişi, bir adamın

دم الرجل وَقد قتل قبل أَن يُولد

daha kendisi doğmadan önce öldürülmüş olan kanına ortak olur.”

ثمَّ قَرَأَ الشّعبِيّ {قل قد جَاءَكُم رسل من قبلي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلم قَتَلْتُمُوهُمْ} فجعلهم هم الَّذين قتلوهم وَلَقَد قتلوا قبل أَن يولدوا بسبعمائة عَام

Sonra eş-Şa'bî: {قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ} “De ki: Benden önce peygamberler size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle gelmişti; öyleyse onları niçin öldürdünüz?” ayetini okudu ve [onlar] kendileri doğmadan yedi yüz yıl önce öldürülmüş oldukları halde [Allah'ın] onları öldürenlerin kendileri kıldığını belirtti.

وَلَكِن قَالُوا قتلوا بِحَق وَسنة

Fakat onlar: ‘Hak ve sünnet (yasa) gereğince öldürüldüler’ dediler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {الَّذين قَالُوا إِن الله عهد إِلَيْنَا} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا} “‘Doğrusu Allah bize ahdetti...’ diyenler...” ayeti hakkında nakletti:

قَالَ: كذبُوا على الله

Dedi ki: “Allah'a karşı yalan söylediler.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْعَلَاء بن بدر قَالَ: كَانَت رسل تَجِيء بِالْبَيِّنَاتِ ورسل عَلامَة نبوتهم أَن يضع أحدهم لحم الْبَقر على يَده فتجيء نَار من السَّمَاء فتأكله

İbn Ebî Hâtim, el-Alâ b. Bedr'den nakletti: “Peygamberler vardı apaçık delillerle gelirlerdi. Peygamberler de vardı ki onların peygamberlik alâmeti, birinin sığır etini eline koyması ve gökten bir ateşin gelip onu yemesiydi.

فَأنْزل الله {قد جَاءَكُم رسل من قبلي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ}

Bunun üzerine Allah {قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ} “Benden önce peygamberler size apaçık delillerle ve söylediğiniz şeyle gelmişti” [ayetini] indirdi.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَإِن كَذبُوك} قَالَ: الْيَهُود

İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {فَإِنْ كَذَّبُوكَ} “Eğer seni yalanlarlarsa...” ayeti hakkında: “Yahudilerdir” dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فقد كذبت رسل من قبلك} قَالَ: يعزي نبيه ﷺ

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ} “Senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı” ayeti hakkında: “Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektedir” dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ عَن أَصْحَابه فِي قَوْله {بِالْبَيِّنَاتِ} قَالَ: الْحَرَام والحلال {والزبر} قَالَ: كتب الْأَنْبِيَاء {وَالْكتاب الْمُنِير} قَالَ: هُوَ الْقُرْآن

İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den, o da arkadaşlarından nakletti: {بِالْبَيِّنَاتِ} “Apaçık delillerle...” hakkında: ‘Haram ve helaldir’ dedi. {وَالزُّبُرِ} “Ve sahifelerle...” hakkında: ‘Peygamberlerin kitaplarıdır’ dedi. {وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “Ve aydınlatıcı kitapla...” hakkında: ‘O Kur'an'dır’ dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {والزبر وَالْكتاب الْمُنِير} قَالَ: يُضَاعف الشَّيْء وَهُوَ وَاحِد

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “Ve sahifelerle ve aydınlatıcı kitapla...” ayeti hakkında: “[Burada] bir tek şey olduğu halde kelime pekiştirilerek tekrar edilmiştir” dediğini nakletti.

قَوْله تَعَالَى: {كل نفس ذائقة الْمَوْت} الْآيَة

Yüce Allah'ın: {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ} “Her nefis ölümü tadıcıdır...” ayeti.

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: لما توفّي النَّبِي ﷺ وَجَاءَت التَّعْزِيَة

İbn Ebî Hâtim, Ali b. el-Hüseyn b. Ali b. Ebî Tâlib'den nakletti: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip taziye [zamanı] geldiğinde,

جَاءَهُم آتٍ يسمعُونَ حسه وَلَا يرَوْنَ شخصه فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم يَا أهل الْبَيْت وَرَحْمَة الله وَبَرَكَاته {كل نفس ذائقة الْمَوْت وَإِنَّمَا توفون أجوركم يَوْم الْقِيَامَة} إِن فِي الله عزاء من كل مُصِيبَة وخلفاً من كل هَالك ودركاً من كل مَا فَاتَ فبالله فثقوا وإياه فأرجوا فَإِن الْمُصَاب من حرم الثَّوَاب

Onlara sesini duydukları fakat şahsını görmedikleri bir gelen geldi ve şöyle dedi: ‘Esselâmu aleyküm ey Ehl-i Beyt ve rahmetullâhi ve berekâtüh! {كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Her nefis ölümü tadıcıdır ve ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam verilecektir.” Şüphesiz her musibete karşı Allah'ta bir teselli, helak olan her şeye karşı bir halef (yerine geçen) ve elden çıkan her şeye karşı bir telafi vardır. O halde sadece Allah'a güvenin ve yalnızca O'na umut bağlayın; zira asıl musibete uğrayan, sevaptan mahrum kalandır.’

فَقَالَ عَليّ: هَذَا الْخضر

Bunun üzerine Ali: ‘Bu Hızır'dır’ dedi.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وهناد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وصححاه وَابْن حبَان وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن مَوضِع سَوط فِي الْجنَّة خير من الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا واقرؤوا إِن شِئْتُم {فَمن زحزح عَن النَّار وَأدْخل الْجنَّة فقد فَازَ وَمَا الْحَيَاة الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاع الْغرُور}

İbn Ebî Şeybe, Hennâd, Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî ve Hâkim, İbn Hibbân, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den naklettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Cennetteki bir kamçılık yer, dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır. Dilerseniz {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} ‘Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir’ [ayetini] okuyun.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن سهل بن سعد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لموْضِع سَوط

İbn Merdûye, Sehl b. Sa'd'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sizden birinizin cennetteki bir kamçılık yeri,

أحدكُم فِي الْجنَّة خير من الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا

dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır.”

ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {فَمن زحزح عَن النَّار وَأدْخل الْجنَّة فقد فَازَ}

Sonra şu ayeti okudu: {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ} “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur.”

وَأخرج عبد بن حميد عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لغدوة أَو رَوْحَة فِي سَبِيل الله خير من الدُّنْيَا بِمَا عَلَيْهَا وَلَقَاب قَوس أحدهم فِي الْجنَّة خير من الدُّنْيَا بِمَا عَلَيْهَا

Abd b. Humeyd, Enes'ten nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah yolunda bir sabah veya bir akşam yürüyüşü, dünya ve üzerindekilerden daha hayırlıdır. Sizden birinin cennetteki yay kadar bir yeri de dünya ve üzerindekilerden daha hayırlıdır.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع قَالَ: إِن آخر من يدْخل الْجنَّة يعْطى من النُّور بِقدر مَا دَامَ يحبو فَهُوَ فِي النُّور حَتَّى تجَاوز الصِّرَاط

İbn Ebî Hâtim, er-Rebî'den nakletti: “Cennete en son girecek kişiye, emeklediği müddetçe yetecek miktarda nur verilir ve o, Sırat'ı geçene kadar nur içindedir.

فَذَلِك قَوْله {فَمن زحزح عَن النَّار وَأدْخل الْجنَّة فقد فَازَ}

İşte bu, [Allah'ın] {فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ} ‘Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur’ buyruğudur.”

وَأخرج أَحْمد عَن ابْن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من أحب أَن يزحزح عَن النَّار وَأَن يدْخل الْجنَّة فلتدركه منيته وَهُوَ يُؤمن بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر وليأت إِلَى النَّاس مَا يحب أَن يُؤْتى إِلَيْهِ

Ahmed, İbn Amr'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim ateşten uzaklaştırılmayı ve cennete sokulmayı isterse, eceli kendisine Allah'a ve ahiret gününe inanır halde iken gelsin ve insanlara, kendisine yapılmasını istediği şekilde davransın.”

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {فقد فَازَ} قَالَ سعد: وَنَجَا

et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan nakletti ki: Nâfi' b. el-Ezrak ona {فَقَدْ فَازَ} “Muhakkak o kurtulmuştur” buyruğunu sordu. [İbn Abbâs]: “Mutlu oldu ve kurtuldu [demektir]” dedi.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

[Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet,

أما سَمِعت قَول عبد الله بن رَوَاحَة: وَعَسَى أَن أفوز ثمت ألْقى حجَّة اتَّقى بهَا الفتانا وَأخرج ابْن جرير عَن عبد الرَّحْمَن بن سابط فِي قَوْله {وَمَا الْحَيَاة الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاع الْغرُور} قَالَ: كزاد الرَّاعِي يزوده الْكَفّ من التَّمْر أَو الشَّيْء من الدَّقِيق يشرب عَلَيْهِ اللَّبن

Abdullah b. Revâha'nın şu sözünü işitmedin mi: ‘Umulur ki zafere ererim (fevze ulaşırım), sonra da fitnecilerden korunacağım bir hüccetle karşılaşırım.’ İbn Cerîr, Abdurrahman b. Sâbıt'tan {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} ‘Dünya hayatı ise aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir’ ayeti hakkında: ‘Çobanın azığı gibidir; ona bir avuç hurma veya üzerine süt içeceği bir miktar un azık olarak verilir’ dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَمَا الْحَيَاة الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاع الْغرُور} قَالَ: هِيَ مَتَاع مَتْرُوك أوشكت وَالله أَن تضمحل عَن أَهلهَا فَخُذُوا من هَذَا الْمَتَاع طَاعَة الله إِن اسْتَطَعْتُم

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Dünya hayatı ise aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, terk edilen bir metadır; Allah'a yemin olsun ki ehlinden yok olup gitmesi yakındır. O halde gücünüz yetiyorsa bu metadan Allah'a itaati alın.

وَلَا قوّة إِلَّا بِاللَّه

Güç ve kuvvet ancak Allah iledir.”

الْآيَة ١٨٦

186. Ayet

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله {لتبلون} الْآيَة قَالَ: أعلم الله الْمُؤمنِينَ أَنه سيبتليهم فَينْظر كَيفَ صبرهم على دينهم

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den {لَتُبْلَوُنَّ} “Andolsun ki imtihan olunacaksınız...” ayeti hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Allah müminlere, dinleri hususundaki sabırlarının nasıl olacağını görmek için kendilerini imtihan edeceğini bildirdi.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الزُّهْرِيّ فِي قَوْله {ولتسمعن من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ} قَالَ: هُوَ كَعْب بن الْأَشْرَف وَكَانَ يحرض الْمُشْركين على النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه فِي شعره ويهجو النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, ez-Zührî'den {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden elbette işiteceksiniz...” ayeti hakkında şöyle dediğini naklettiler: “O, Kâ'b b. el-Eşref'tir. Şiirlerinde müşrikleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı kışkırtır, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını hicvederdi.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق الزُّهْرِيّ عَن عبد الرَّحْمَن بن كَعْب بن مَالك

İbnu'l-Münzir, ez-Zührî yoluyla Abdurrahman b. Kâ'b b. Mâlik'ten

مثله

bunun bir benzerini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج {ولتسمعن من الَّذين أُوتُوا الْكتاب} يَعْنِي الْيَهُود وَالنَّصَارَى فَكَانَ الْمُسلمُونَ يسمعُونَ من الْيَهُود قَوْلهم: عُزَيْر ابْن الله

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den naklettiler: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Ve kendilerine kitap verilenlerden elbette işiteceksiniz...” yani Yahudiler ve Hristiyanlardan. Müslümanlar Yahudilerden: ‘Üzeyr Allah'ın oğludur’ sözlerini,

وَمن النَّصَارَى قَوْلهم: الْمَسِيح ابْن الله

Hristiyanlardan da: ‘Mesih Allah'ın oğludur’ sözlerini işitiyorlardı.

وَكَانَ الْمُسلمُونَ ينصبون لَهُم الْحَرْب ويسمعون إشراكهم بِاللَّه {وَإِن تصبروا وتتقوا فَإِن ذَلِك من عزم الْأُمُور} قَالَ: من القوّة مِمَّا عزم الله عَلَيْهِ وأمركم بِهِ

Müslümanlar onlara karşı savaş açıyor ve onların Allah'a ortak koştuklarını işitiyorlardı. {وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” ayeti hakkında dedi ki: “Allah'ın kesin olarak emrettiği ve size buyurduğu şeylerdeki güçtendir.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَإِن تصبروا وتتقوا} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan {وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا} “Eğer sabreder ve sakınırsanız...” ayeti hakkında nakletti:

قَالَ: أَمر الله الْمُؤمنِينَ أَن يصبروا على من آذاهم رغم أَنهم كَانُوا يَقُولُونَ: يَا أَصْحَاب مُحَمَّد لَسْتُم على شَيْء نَحن أولى مِنْكُم أَنْتُم ضلال

Dedi ki: “Onlar: ‘Ey Muhammed'in ashabı! Siz hiçbir şey üzerinde değilsiniz, biz sizden daha evlâyız, siz sapıklarsınız’ demelerine rağmen Allah müminlere kendilerine eziyet eden kimselere karşı sabretmelerini emretti.

فَأمروا أَن يمضوا ويصبروا

Böylece [yollarına] devam etmekle ve sabretmekle emrolundular.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {إِن ذَلِك من عزم الْأُمُور} يَعْنِي هَذَا الصَّبْر على الْأَذَى فِي الْأَمر بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْي عَن الْمُنكر {من عزم الْأُمُور} يَعْنِي من حق الْأُمُور الَّتِي أَمر الله تَعَالَى

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” ayeti hakkında: “Yani iyiliği emredip kötülükten sakındırma hususunda eziyete karşı bu sabır {مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} ‘azmedilmeye değer işlerdendir’, yani Yüce Allah'ın emrettiği hak olan işlerdendir” dediğini nakletti.

الْآيَة ١٨٧

187. Ayet

أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس {وَإِذ أَخذ الله مِيثَاق الَّذين أُوتُوا الْكتاب لتبيننه للنَّاس} إِلَى قَوْله {عَذَاب أَلِيم} يَعْنِي فنحَاص وَأشيع وإشباههما من الْأَحْبَار

İbn İshâk ve İbn Cerîr, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiler: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: ‘Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız...’ diye söz almıştı” [ayetinden] {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “elem verici bir azap” kavline kadar [olan kısım], yani Finhâs, Eşya' ve benzeri Yahudi bilginleridir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذ أَخذ الله مِيثَاق الَّذين أُوتُوا الْكتاب لتبيننه للنَّاس} قَالَ: كَانَ أَمرهم أَن يتبعوا النَّبِي الْأُمِّي الَّذِي يُؤمن بِاللَّه وكلماته وَقَالَ: واتبعوه لَعَلَّكُمْ تهتدون

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: ‘Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız...’ diye söz almıştı” ayeti hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Onlara Allah'a ve kelimelerine inanan ümmî Peygamber'e uymaları emredilmiş ve: ‘Doğru yolu bulasınız diye ona uyun’ denilmişti.

فَلَمَّا بعث الله مُحَمَّدًا قَالَ (وأوفوا بعهدي أوف بعهدكم) (الْبَقَرَة الْآيَة ٤٠) عاهدهم على ذَلِك فَقَالَ حِين بعث مُحَمَّدًا: صدقوه وتلقون عِنْدِي الَّذِي أَحْبَبْتُم

Allah Muhammed'i gönderdiğinde: (وأوفوا بعهدي أوف بعهدكم) (el-Bakara 40. Ayet) “Bana verdiğiniz sözü tutun ki Ben de size verdiğim sözü tutayım” buyurdu. Bu hususta onlardan söz almıştı; nitekim Muhammed'i gönderdiği vakit: ‘Onu tasdik edin, katımda sevdiğiniz şeylere kavuşursunuz’ buyurdu.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَلْقَمَة بن وَقاص عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: فِي التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل أَن الإِسلام دين الله الَّذِي افترضه على عباده وَأَن مُحَمَّدًا رَسُول الله يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم فِي التَّوْرَاة والإِنجيل فينبذونه

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Alkame b. Vakkâs yoluyla İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Tevrat'ta ve İncil'de, İslâm'ın Allah'ın kullarına farz kıldığı dini olduğu ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğu yazılıdır; onu yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulurlar, fakat onu arkalarına atarlar.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة {وَإِذ أَخذ الله مِيثَاق الَّذين أُوتُوا الْكتاب} قَالَ: الْيَهُود {لتبيننه للنَّاس} قَالَ: مُحَمَّدًا ﷺ

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında naklettiler: {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden söz almıştı...” hakkında: ‘Yahudilerdir’ dedi. {لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} “Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız...” hakkında: ‘[O] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir’ dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: إِن الله أَخذ مِيثَاق الْيَهُود لتبينن للنَّاس مُحَمَّدًا

İbn Cerîr, es-Süddî'den bu ayet hakkında: “Şüphesiz Allah, insanlara Muhammed'i mutlaka açıklayacaklarına dair Yahudilerden söz almıştır” dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: هَذَا مِيثَاق أَخذه الله على أهل الْعلم فَمن علم علما فليعلمه للنَّاس وَإِيَّاكُم وكتمان الْعلم فَإِن كتمان الْعلم هلكة وَلَا يتكلفن رجل مَا لَا علم لَهُ بِهِ فَيخرج من دين الله فَيكون من المتكلفين

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Bu, Allah'ın ilim ehlinden aldığı bir sözdür; bu sebeple kim bir ilim bilirse onu insanlara öğretsin. İlmi gizlemekten sakının, zira ilmi gizlemek helaktir. Hiç kimse hakkında bilgisi olmadığı bir şeyi yapmaya kalkışmasın (tekellüfe girmesin), aksi halde Allah'ın dininden çıkar ve tekellüf edenlerden (külfet altına girip haddini aşanlardan) olur.

كَانَ يَقُول مثل علم لَا يُقَال بِهِ كَمثل كنز لَا ينْتَفع بِهِ وَمثل حِكْمَة لَا تخرج كَمثل صنم قَائِم لَا يَأْكُل وَلَا يشرب

[Katâde] şöyle derdi: Söylenmeyen (anlatılmayan) ilmin misali, kendisinden faydalanılmayan bir hazinenin misali gibidir. Ortaya konmayan hikmetin misali de yemeyen ve içmeyen dikili bir putun misali gibidir.

وَكَانَ يُقَال فِي الْحِكْمَة: طُوبَى لعالم نَاطِق وطوبى لمستمع واع

Hikmette şöyle denilirdi: Konuşan (öğreten) âlime ne mutlu, can kulağıyla dinleyen işiticiye de ne mutlu!

هَذَا رجل عَلِمَ عِلماً فَعَلَّمَه وبذله ودعا إِلَيْهِ وَرجل سمع خيرا فحفظه ووعاه وانتفع بِهِ

Bu [birincisi], bir ilim bilip onu öğreten, yayan ve ona davet eden adamdır; [diğeri de] bir hayır işitip onu ezberleyen, kavrayan ve ondan faydalanan adamdır.”

وَأخرج ابْن جرير عَن أبي عُبَيْدَة قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى قوم فِي الْمَسْجِد وَفِيه عبد الله بن مَسْعُود فَقَالَ: إِن أَخَاكُم كَعْبًا يقرؤكم السَّلَام ويبشركم أَن هَذِه الْآيَة لَيست فِيكُم {وَإِذ أَخذ الله مِيثَاق الَّذين أُوتُوا الْكتاب لتبيننه للنَّاس وَلَا تكتمونه} فَقَالَ لَهُ عبد الله: وَأَنت فاقرئه السَّلَام أَنَّهَا نزلت وَهُوَ يَهُودِيّ

İbn Cerîr, Ebû Ubeyde'den nakletti: Mescitte aralarında Abdullah b. Mes'ûd'un da bulunduğu bir topluluğa bir adam gelip: “Kardeşiniz Kâ'b size selam söylüyor ve bu {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} ‘Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz diye söz almıştı’ ayetinin sizin hakkınızda olmadığını müjdeliyor” dedi. Bunun üzerine Abdullah ona: “Sen de ona selam söyle; o ayet indiğinde o [Kâ'b] bir Yahudi idi” dedi.