Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 34. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: قلت لِابْنِ عَبَّاس: أَن أَصْحَاب عبد الله يقرؤون وَإِذ أَخذ رَبك من الَّذين أُوتُوا الْكتاب ميثاقهم

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den naklettiler: İbn Abbâs'a: “Abdullah'ın arkadaşları [ayeti], 'Hani Rabbin kendilerine kitap verilenlerden kesin sözlerini almıştı' şeklinde okuyorlar” dedim.

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن أَنه كَانَ يُفَسر قَوْله {لتبيننه للنَّاس وَلَا تكتمونه} ليتكلمن بِالْحَقِّ وليصدقنه بِالْعَمَلِ

İbn Cerîr, Hasan[-ı Basrî]'nin O'nun {لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} “Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz” sözünü: “Hakkı mutlaka söylesinler ve onu amelle mutlaka tasdik etsinler” şeklinde tefsir ettiğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله {فنبذوه وَرَاء ظُهُورهمْ} قَالَ إِنَّهُم قد كَانُوا يقرؤونه وَلَكنهُمْ نبذوا الْعَمَل بِهِ

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Şa'bî'den O'nun {فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ} “Fakat onlar onu arkalarına attılar” sözü hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Onlar onu okuyorlardı, fakat onunla amel etmeyi arkalarına attılar.”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج {فنبذوه} قَالَ: نبذوا الْمِيثَاق

İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den {فَنَبَذُوهُ} “Fakat onlar onu arkalarına attılar” hakkında: “Kesin sözü (ahdi) arkalarına attılar” dediğini nakletti.

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ {واشتروا بِهِ ثمنا قَلِيلا} أخذُوا طعما وكتموا اسْم مُحَمَّد ﷺ قَالَ: كتموا وَبَاعُوا فَلم يبدوا شَيْئا إِلَّا بِثمن

İbn Cerîr, es-Süddî'den {وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “ve onu az bir fiyata sattılar” [hakkında] şöyle dediğini nakletti: “Bir menfaat (rüşvet) aldılar ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ismini gizlediler.” Dedi ki: “Gizlediler ve sattılar; karşılığında bir bedel olmaksızın hiçbir şeyi açıklamadılar.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فبئس مَا يشْتَرونَ} قَالَ: تَبْدِيل يهود التَّوْرَاة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” sözü hakkında: “Yahudilerin Tevrat'ı tahrif etmeleridir (değiştirmeleridir)” dediğini naklettiler.

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: لَوْلَا مَا أَخذ الله على أهل الْكتاب مَا حدثتكم

Abd b. Humeyd, Ebû Hureyre'den şöyle dediğini nakletti: “Eğer Allah'ın Ehl-i Kitap'tan aldığı söz olmasaydı, size [hiçbir şey] anlatmazdım.”

وتلا {وَإِذ أَخذ الله مِيثَاق الَّذين أُوتُوا الْكتاب لتبيننه للنَّاس وَلَا تكتمونه}

Sonra {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı” [ayetini] okudu.

وَأخرج ابْن سعد عَن الْحسن قَالَ لَوْلَا الْمِيثَاق الَّذِي أَخذه الله على أهل الْعلم مَا حدثتكم بِكَثِير مِمَّا تسْأَلُون عَنهُ

İbn Sa'd, Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediğini nakletti: “Eğer Allah'ın ilim ehlinden aldığı söz olmasaydı, bana sorduğunuz birçok şeyi size anlatmazdım.”

الْآيَتَانِ ١٨٨ - ١٨٩

188 - 189. Ayetler

أخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب من طَرِيق حميد بن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف أَن مَرْوَان قَالَ لبوّابه: اذْهَبْ يَا رَافع إِلَى ابْن عَبَّاس فَقل لَهُ: لَئِن كَانَ كل امرىء منا فَرح بِمَا أَتَى وَأحب أَن يحمد بِمَا لم يفعل معذباً لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعِينَ

Buhârî, Müslim, Ahmed, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim ve Şuab'da Beyhakî; Humeyd b. Abdirrahmân b. Avf yoluyla rivayet ettiler ki Mervân, kapıcısına şöyle dedi: “Ey Râfi'! İbn Abbâs'a git ve ona de ki: 'Eğer bizden her bir kişi yaptığı şeyle sevindiğinde ve yapmadığı şeyle övülmeyi sevdiğinde azap edilecekse, muhakkak hepimiz azap olunuruz.'”

فَقَالَ ابْن عَبَّاس مَا لكم ولهذه الْآيَة إِنَّمَا أنزلت هَذِه فِي أهل الْكتاب ثمَّ تَلا ابْن عَبَّاس {وَإِذ أَخذ الله مِيثَاق الَّذين أُوتُوا الْكتاب لتبيننه للنَّاس} آل عمرَان الْآيَة ١٨٧ الْآيَة وتلا {لَا تحسبن الَّذين يفرحون بِمَا أَتَوا} الْآيَة فَقَالَ ابْن عَبَّاس: سَأَلَهُمْ النَّبِي ﷺ عَن

Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: “Sizin bu ayetle ne alakanız var! Bu ayet ancak Ehl-i Kitap hakkında indi.” Sonra İbn Abbâs {وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: Onu insanlara mutlaka açıklayacaksınız diye söz almıştı” (Âl-i İmrân, 187. ayet) ayetini ve {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarıyla sevinenleri sanma...” ayetini okudu. Ardından İbn Abbâs şöyle dedi: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bir şey sordu;

شَيْء فَكَتَمُوهُ إِيَّاه وَأَخْبرُوهُ بِغَيْرِهِ فَخَرجُوا وَقد أروه أَن قد أَخْبرُوهُ بِمَا سَأَلَهُمْ عَنهُ وَاسْتحْمدُوا بذلك إِلَيْهِ وفرحوا بِمَا أَتَوا من كتمان مَا سَأَلَهُمْ عَنهُ

onlar ise bunu ondan gizlediler ve ona başka bir şey haber verdiler. Kendilerine sorduğu şeyi ona bildirmiş gibi göstererek çıktılar, bu sebeple onun nezdinde övülmek istediler ve kendilerine sorduğu şeyi gizleme fiillerinden dolayı sevindiler.”

وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ أَن رجَالًا من الْمُنَافِقين كَانُوا إِذا خرج رَسُول الله ﷺ إِلَى الْغَزْو تخلفوا عَنهُ وفرحوا بِمَقْعَدِهِمْ خلاف رَسُول الله ﷺ فَإِذا قدم رَسُول الله ﷺ من الْغَزْو اعتذروا إِلَيْهِ وحلفوا وأحبوا أَن يحْمَدُوا بِمَا لم يَفْعَلُوا

Buhârî, Müslim, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiler: Münafıklardan birtakım adamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem savaşa çıktığı zaman geride kalırlar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aksine oturup kalmalarına sevinirlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem savaştan döndüğünde ise ona mazeret beyan ederler, yemin ederler ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi arzu ederlerdi.

فَنزلت {لَا تحسبن الَّذين يفرحون بِمَا أَتَوا} الْآيَة

Bunun üzerine {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarıyla sevinenleri sanma...” ayeti indi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن زيد بن أسلم أَن رَافع بن خديج وَزيد بن ثَابت كَانَا عِنْد مَرْوَان وَهُوَ أَمِير بِالْمَدِينَةِ فَقَالَ مَرْوَان: يَا رَافع فِي أَي شَيْء نزلت هَذِه الْآيَة {لَا تحسبن الَّذين يفرحون بِمَا أَتَوا} قَالَ رَافع: أنزلت فِي نَاس من الْمُنَافِقين كَانُوا إِذا خرج النَّبِي ﷺ اعتذروا وَقَالُوا: مَا حبسنا عَنْكُم إِلَّا الشّغل فلوددنا أَنا كُنَّا مَعكُمْ فَأنْزل الله فيهم هَذِه الْآيَة فَكَأَن مَرْوَان أنكر ذَلِك فجزع رَافع من ذَلِك فَقَالَ لزيد ين ثَابت: أنْشدك بِاللَّه هَل تعلم مَا أَقُول قَالَ: نعم

Abd b. Humeyd, Zeyd b. Eslem'den nakletti: Râfi' b. Hadîc ile Zeyd b. Sâbit, Medine'de vali iken Mervân'ın yanındaydılar. Mervân: “Ey Râfi'! Bu {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} ‘Yaptıklarıyla sevinenleri sanma’ ayeti ne hakkında indi?” dedi. Râfi': “Münafıklardan birtakım kimseler hakkında indi; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktığında mazeret ileri sürer ve 'Bizi sizden alıkoyan meşguliyetten başka bir şey değildir, sizinle birlikte olmayı çok isterdik' derlerdi. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bu ayeti indirdi” dedi. Mervân bunu yadırgar gibi oldu. Râfi' bundan endişelendi ve Zeyd b. Sâbit'e: “Allah aşkına söyle, dediğimi biliyor musun?” dedi. Zeyd: “Evet” dedi.

فَلَمَّا خرجا من عِنْد مَرْوَان قَالَ لَهُ زيد: أَلا تحمدني شهِدت لَك قَالَ: أحمدك أَن تشهد بِالْحَقِّ قَالَ: نعم

Mervân'ın yanından çıktıklarında Zeyd ona: “Sana lehte şahitlik ettiğim için beni övmeyecek misin?” dedi. [Râfi']: “Hak ile şahitlik ettiğin için seni öveyim mi?” dedi. [Zeyd]: “Evet,

قد حمد الله على الْحق أَهله

Allah hak üzere olan ehlini övmüştür” dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: هَؤُلَاءِ المُنَافِقُونَ يَقُولُونَ للنَّبِي ﷺ لَو قد خرجت لخرجنا مَعَك فَإِذا خرج النَّبِي ﷺ تخلفوا وكذبوا ويفرحون بذلك ويرون أَنَّهَا حِيلَة احْتَالُوا بهَا

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bunlar münafıklardır; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Eğer sen sefere çıksaydın biz de seninle çıkardık' derlerdi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem çıktığında ise geride kalır ve yalan söylerlerdi. Bununla sevinir ve bunu kendilerinin başvurduğu bir hile olarak görürlerdi.”

وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: يَعْنِي فنحَاص وَأشيع وأشباههما من الْأَحْبَار الَّذين يفرحون بِمَا يصيبون من الدُّنْيَا على مَا زَينُوا للنَّاس من الضَّلَالَة {وَيُحِبُّونَ أَن يحْمَدُوا بِمَا لم يَفْعَلُوا} أَن يَقُول لَهُم النَّاس عُلَمَاء وَلَيْسوا بِأَهْل علم لم يحملوهم على هدى وَلَا خير وَيُحِبُّونَ أَن يَقُول لَهُم النَّاس قد فعلوا

İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini naklettiler: “İnsanlara süsledikleri sapıklık karşılığında dünyalıktan elde ettikleri şeylerle sevinen Finhâs, Eşya' ve benzeri hahamları kastetmektedir. {وَيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} ‘Ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi severler’ [ifadesi ise], insanları hidayete veya hayra yöneltmedikleri halde ve ilim ehli olmadıkları halde insanların kendilerine 'âlimler' demesini ve yapmadıkları halde insanların kendilerine 'yaptılar' demesini sevmeleridir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: هم أهل الْكتاب أنزل الله عَلَيْهِم الْكتاب فحكموا بِغَيْر الْحق وحرفوا الْكَلم عَن موَاضعه وفرحوا بذلك وأحبوا أَن يحْمَدُوا بِمَا لم يَفْعَلُوا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Onlar Ehl-i Kitap'tır; Allah onlara Kitab'ı indirdi, onlar ise hak ile hükmetmediler, kelimeleri yerlerinden tahrif ettiler, bununla sevindiler ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevdiler.

فرحوا أَنهم كفرُوا بِمُحَمد ﷺ وَمَا أنزل الله إِلَيْهِ وهم يَزْعمُونَ أَنهم يعْبدُونَ الله وَيَصُومُونَ وَيصلونَ

Allah'a ibadet ettiklerini, oruç tutup namaz kıldıklarını iddia ettikleri halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Allah'ın ona indirdiğini inkâr ettiklerine sevindiler

ويطيعون الله فَقَالَ الله لمُحَمد {لَا تحسبن الَّذين يفرحون بِمَا أَتَوا} كفرُوا بِمُحَمد ﷺ وَكَفرُوا بِاللَّه وَيُحِبُّونَ أَن يحْمَدُوا بِمَا لم يَفْعَلُوا من الصَّلَاة وَالصَّوْم

ve Allah'a itaat ettiklerini [iddia ettiler]. Bunun üzerine Allah, Muhammed'e şöyle buyurdu: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوا} ‘Yaptıklarıyla sevinenleri sanma...’ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettiler, Allah'ı inkâr ettiler ve namaz ile oruçtan [aslında] yapmadıkları şeylerle övülmeyi arzu ederler.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: إِن الْيَهُود كتب بَعضهم إِلَى بعض: أَن مُحَمَّدًا لَيْسَ بِنَبِي فَأَجْمعُوا كلمتكم وتمسكوا بدينكم وَكِتَابكُمْ الَّذِي مَعكُمْ فَفَعَلُوا فَفَرِحُوا بذلك وفرحوا باجتماعهم على الْكفْر بِمُحَمد ﷺ

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Dahhâk'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Yahudiler birbirlerine: 'Muhammed bir peygamber değildir, söz birliği edin, dininize ve yanınızdaki kitabınıza sımsıkı sarılın' diye yazdılar. Böyle de yaptılar, bununla sevindiler ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmek üzere birleşmelerine sevindiler.”

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: كتموا اسْم مُحَمَّد فَفَرِحُوا بذلك حِين اجْتَمعُوا عَلَيْهِ وَكَانُوا يزكون أنفسهم فَيَقُولُونَ: نَحن أهل الصّيام وَأهل الصَّلَاة وَأهل الزَّكَاة وَنحن على دين إِبْرَاهِيم

İbn Cerîr, es-Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: “Muhammed'in ismini gizlediler ve bu hususta birleştiklerinde bununla sevindiler. Kendilerini temize çıkararak: 'Biz oruç ehliyiz, namaz ehliyiz, zekât ehliyiz ve biz İbrâhim'in dini üzereyiz' diyorlardı.”

فَأنْزل الله فيهم {لَا تحسبن الَّذين يفرحون بِمَا أَتَوا} من كتمان مُحَمَّد {وَيُحِبُّونَ أَن يحْمَدُوا بِمَا لم يَفْعَلُوا} أَحبُّوا أَن تحمدهم الْعَرَب بِمَا يزكون بِهِ أنفسهم وَلَيْسوا كَذَلِك

Bunun üzerine Allah onlar hakkında: Muhammed'i gizlemelerinden ötürü {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوا} “Yaptıklarıyla sevinenleri sanma” ve {وَيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi severler” ayetini indirdi. [Kendileri] öyle olmadıkları halde kendilerini temize çıkardıkları şeylerle Arapların kendilerini övmesini arzu ettiler.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {لَا تحسبن الَّذين يفرحون بِمَا أَتَوا} قَالَ: بكتمانهم مُحَمَّدًا {وَيُحِبُّونَ أَن يحْمَدُوا بِمَا لم يَفْعَلُوا} قَالَ: هُوَ قَوْلهم نَحن على دين إِبْرَاهِيم

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den naklettiler: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarıyla sevinenleri sanma” hakkında: “Muhammed'i gizlemeleriyle [sevinenleri]” dedi. {وَيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} “ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi severler” hakkında ise: “Onların 'Biz İbrâhim'in dini üzereyiz' sözleridir” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: يهود فرحوا بإعجاب النَّاس بتبديلهم الْكتاب وحمدهم إيَّاهُم عَلَيْهِ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Yahudiler, insanların Kitab'ı tahrif etmelerini beğenmelerine ve bundan dolayı kendilerini övmelerine sevindiler.

وَلَا تملك يهود ذَلِك وَلنْ تَفْعَلهُ

Oysa Yahudiler buna malik değildir ve bunu asla yapamayacaklardır.”

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة قَالَ: هم الْيَهُود يفرحون بِمَا آتى الله إِبْرَاهِيم

İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında: “Onlar, Allah'ın İbrâhim'e verdiği şeylerle sevinen Yahudilerdir” dediğini nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن يهود خَيْبَر أَتَوا النَّبِي ﷺ فزعموا أَنهم راضون بِالَّذِي جَاءَ بِهِ وَأَنَّهُمْ متابعوه وهم متمسكون بضلالتهم وَأَرَادُوا أَن يحمدهم النَّبِي ﷺ بِمَا لم يَفْعَلُوا

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini naklettiler: “Bize anlatıldığına göre Hayber Yahudileri Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onun getirdiğinden razı olduklarını ve ona tabi olacaklarını iddia ettiler; oysa onlar sapıklıklarına sımsıkı bağlıydılar. Ve yapmadıkları şeylerle Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini övmesini istediler.”

فَأنْزل الله {لَا تحسبن الَّذين يفرحون} الْآيَة

Bunun üzerine Allah {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ} “O sevinenleri sanma...” ayetini indirdi.

وَأخرج عبد الزراق وَابْن جرير من وَجه آخر عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: إِن أهل خَيْبَر أَتَوا النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه فَقَالُوا: إِنَّا على رَأْيكُمْ وَإِنَّا لكم ردء

Abdurrezzâk ve İbn Cerîr başka bir yoldan Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Hayber ehli, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına gelip: 'Biz sizin görüşünüz üzereyiz ve biz sizin için bir desteğiz' dediler.

فأكذبهم الله

Bunun üzerine Allah onları yalanladı.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: إِن الْيَهُود من أهل خَيْبَر قدمُوا

İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî]'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: “Hayber ehlinden olan Yahudiler,

على رَسُول الله ﷺ وَقَالُوا: قد قبلنَا الدّين ورضينا بِهِ فأحبوا أَن يحْمَدُوا بِمَا لم يَفْعَلُوا

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Dini kabul ettik ve ondan razı olduk' dediler ve böylece yapmadıkları şeylerle övülmeyi arzu ettiler.”

وَأخرج مَالك وَابْن سعد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن مُحَمَّد بن ثَابت أَن ثَابت بن قيس قَالَ: يَا رَسُول الله لقد خشيت أَن أكون قد هَلَكت قَالَ: لمَ

Mâlik, İbn Sa'd ve ed-Delâil'de Beyhakî, Muhammed b. Sâbit'ten rivayet ettiler ki Sâbit b. Kays şöyle dedi: “Ey Resûlullah! Helak olmuş olmaktan gerçekten korktum.” [Resûlullah]: “Niçin?” buyurdu.

قَالَ: نَهَانَا الله أَن نحب أَن نحمد بِمَا لم نَفْعل وأجدني أحب الْحَمد

Dedi ki: “Allah bizi yapmadığımız şeylerle övülmeyi sevmekten nehyetti; ben ise kendimi övülmeyi sever buluyorum.

ونهانا عَن الْخُيَلَاء وأجدني أحب الْجمال

Bizi kibirden nehyetti; ben ise kendimi güzelliği sever buluyorum.

ونهانا أَن نرفع صوتنا فَوق صَوْتك وَأَنا رجل جهير الصَّوْت

Sesimizi senin sesinin üstüne yükseltmekten bizi nehyetti; ben ise gür sesli bir adamım.”

فَقَالَ: يَا ثَابت أَلا ترْضى أَن تعيش حميدا وَتقتل شَهِيدا وَتدْخل الْجنَّة

Bunun üzerine [Resûlullah] şöyle buyurdu: “Ey Sâbit! Övülmüş olarak yaşamaya, şehit olarak öldürülmeye ve cennete girmeye razı olmaz mısın?”

فَعَاشَ حميدا وَقتل شَهِيدا يَوْم مسليمة الْكذَّاب

Bunun üzerine övülmüş olarak yaşadı ve Yalancı Müseylime gününde (Yemâme savaşında) şehit olarak öldürüldü.

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن مُحَمَّد بن ثَابت قَالَ: حَدثنِي ثَابت بن قيس بن شماس قَالَ قلت: يَا رَسُول الله لقد خشيت فَذكره

Taberânî, Muhammed b. Sâbit'ten nakletti: Sâbit b. Kays b. Şemmâs bana anlatıp dedi ki: “Ey Resûlullah! Gerçekten korktum...” diyerek [yukarıdaki rivayeti] zikretti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: كَانَ فِي بني إِسْرَائِيل رجال عباد فُقَهَاء فأدخلتهم الْمُلُوك فرخصوا لَهُم وأعطواهم فَخَرجُوا وهم فَرِحُونَ بِمَا أخذت الْمُلُوك من قَوْلهم وَمَا أعْطوا

İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den şöyle dediğini nakletti: “İsrailoğulları içinde abid, fakih kimseler vardı. Krallar onları huzurlarına aldılar; onlar da krallara ruhsat verdiler, krallar da onlara ihsanda bulundu. Kralların kendi sözlerini kabul etmesiyle ve kendilerine verilen şeylerle sevinerek çıktılar.”

فَأنْزل الله {لَا تحسبن الَّذين يفرحون بِمَا أَتَوا}

Bunun üzerine Allah {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarıyla sevinenleri sanma...” [ayetini] indirdi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم فِي قَوْله {لَا تحسبن الَّذين يفرحون بِمَا أَتَوا} قَالَ: نَاس من الْيَهُود جهزوا جَيْشًا لرَسُول الله ﷺ

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbrâhim'den O'nun {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا} “Yaptıklarıyla sevinenleri sanma” sözü hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Yahudilerden birtakım kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir ordu hazırladılar.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَحْنَف بن قيس أَن رجلا قَالَ لَهُ: أَلا تميل فنحملك على ظهر قَالَ: لَعَلَّك من العراضين قَالَ: وَمَا العراضون قَالَ: الَّذين {وَيُحِبُّونَ أَن يحْمَدُوا بِمَا لم يَفْعَلُوا} إِذا عرض لَك الْحق فاقصد لَهُ واله عَمَّا سواهُ

İbn Ebî Hâtim, Ahnef b. Kays'tan rivayet etti ki bir adam ona: “Meyletmez misin, seni bir bineğe bindirelim?” dedi. [Ahnef]: “Herhalde sen ırâdîlerdensin (gösterişçilerdensin)?” dedi. Adam: “Irâdîler kimdir?” diye sordu. Ahnef: “{وَيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا} ‘Yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenler’dir. Sana hak arz olunduğunda ona yönel ve onun dışındakileri bırak!” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يحيى بن يعمر فَلَا يحسبنهم يَعْنِي أنفسهم

İbn Ebî Hâtim, Yahyâ b. Ya'mer'den [ayeti], kendilerini kastederek 'fe lâ yahsibennehum' şeklinde [okuduğunu] nakletti.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد أَنه قَرَأَ فَلَا يحسبنهم على الْجِمَاع بِكَسْر السِّين وَرفع الْبَاء

Abd b. Humeyd, Mücâhid'in [bu kelimeyi] çoğul kipiyle, sin harfinin kesresi ve ba harfinin ref'i ile 'fe lâ yahsibûnnehum' şeklinde okuduğunu nakletti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {بمفازة} قَالَ بمنجاة وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد مثله

İbnu'l-Münzir, Dahhâk'tan O'nun {بِمَفَازَةٍ} “kurtuluşta” sözü hakkında: “Bir kurtuluş yerinde” dediğini nakletti. İbn Cerîr de İbn Zeyd'den aynısını nakletti.

الْآيَة ١٩٠

Ayet 190

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَتَت قُرَيْش الْيَهُود فَقَالُوا: مَا جَاءَكُم مُوسَى من الْآيَات قَالُوا: عَصَاهُ وَيَده بَيْضَاء للناظرين

İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini naklettiler: Kureyş Yahudilere gelip: “Mûsâ size hangi mucizelerle geldi?” dediler. Onlar: “Âsâsı ve bakanlara bembeyaz görünen eliyle” dediler.

وَأتوا النَّصَارَى فَقَالُوا: كَيفَ كَانَ عِيسَى فِيكُم قَالُوا: كَانَ يبرىء الأكمه والأبرص ويحيي الْمَوْتَى

Hristiyanlara gelip: “Îsâ aranızda nasıldı?” dediler. Onlar: “Doğuştan körü ve alacalıyı iyileştirir, ölüleri diriltirdi” dediler.

فَأتوا النَّبِي ﷺ فَقَالُوا: ادْع لنا رَبك يَجْعَل لنا الصَّفَا ذَهَبا

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Bizim için Rabbine dua et de Safâ tepesini bize altın yapsın” dediler.

فَدَعَا ربه فَنزلت {إِن فِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَاخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار لآيَات لأولي الْأَلْبَاب} فليتفكروا فِيهَا

O da Rabbine dua etti. Bunun üzerine {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler (deliller) vardır” [ayeti] indi; öyleyse onda tefekkür etsinler.

وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: بتّ عِنْد خَالَتِي مَيْمُونَة فَنَامَ رَسُول الله ﷺ حَتَّى انتصف اللَّيْل أَو قبله بِقَلِيل أَو بعده بِقَلِيل ثمَّ اسْتَيْقَظَ فَجعل يمسح النّوم عَن وَجهه بِيَدِهِ

Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini naklettiler: Teyzem Meymûne'nin yanında geceledim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gecenin yarısına kadar veya ondan biraz önce yahut biraz sonrasına kadar uyudu. Sonra uyandı ve eliyle yüzünden uykuyu silmeye başladı.

ثمَّ قَرَأَ الْعشْر آيَات الْأَوَاخِر من سُورَة آل عمرَان حَتَّى ختم

Sonra Âl-i İmrân suresinin son on ayetini hatmedinceye kadar okudu.

وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الْمسند وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم فِي الكنى وَالْبَغوِيّ فِي مُعْجم الصَّحَابَة عَن صَفْوَان بن الْمُعَطل السّلمِيّ قَالَ: كنت مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي سفر فرهقت صلَاته لَيْلَة فصلى الْعشَاء الْآخِرَة ثمَّ نَام فَلَمَّا كَانَ نصف اللَّيْل اسْتَيْقَظَ فَتلا الْآيَات الْعشْر

Abdullah b. Ahmed Zevâidü'l-Müsned'de, Taberânî, el-Künâ'da Hâkim ve Mu'cemü's-Sahâbe'de Begavî; Safvân b. el-Muattal es-Sülemî'den şöyle dediğini naklettiler: Bir yolculukta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile berabeydim. Bir gece namazını gözledim; yatsı namazını kıldı, sonra uyudu. Gece yarısı olunca uyandı ve on ayeti okudu;

آخر سُورَة آل عمرَان ثمَّ تسوّك ثمَّ تَوَضَّأ فصلى إِحْدَى عشرَة رَكْعَة

Âl-i İmrân suresinin sonunu. Sonra misvak kullandı, abdest aldı ve on bir rekat namaz kıldı.

الْآيَة ١٩١

Ayet 191

أخرج الْأَصْبَهَانِيّ فِي التَّرْغِيب عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يُنَادي مُنَاد يَوْم الْقِيَامَة أَيْن أولُوا الْأَلْبَاب قَالُوا: أَي أولُوا الْأَلْبَاب تُرِيدُ قَالَ {الَّذين يذكرُونَ الله قيَاما وقعوداً وعَلى جنُوبهم ويتفكرون فِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض رَبنَا مَا خلقت هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فقنا عَذَاب النَّار} عقد لَهُم لِوَاء فَاتبع الْقَوْم لواءهم وَقَالَ لَهُم: ادخلوها خَالِدين

Isbehânî et-Terğîb'de Ebû Hüreyre'den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kıyamet günü bir münâdî: ‘Akıl sahipleri nerede?’ diye seslenir. ‘Hangi akıl sahiplerini kastediyorsun?’ derler. O da: ‘{الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Onlar ki ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı hakkında derin derin düşünürler [ve derler ki:] Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın. Sen münezzehsin, bizi cehennem azabından koru!” [ayetindeki kimseleri]’ der. Onlara bir sancak açılır, o topluluk da sancaklarının peşine düşer ve onlara: ‘Orada ebedî kalıcılar olarak [cennete] girin’ denir.”

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك عَن

Feryâbî, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, Cüveybir yoluyla Dahhâk'tan, o da

ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {الَّذين يذكرُونَ الله قيَاما وقعوداً وعَلى جنُوبهم} قَالَ: إِنَّمَا هَذَا فِي الصَّلَاة إِذا لم يسْتَطع قَائِما فقاعدا وَإِن لم يسْتَطع قَاعِدا فعلى جنبه

İbn Mes'ûd'dan O'nun: {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} “Onlar ki ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bu ancak namaz hakkındadır; ayakta gücü yetmezse oturarak, oturarak gücü yetmezse yanı üzere [kılar].”

وَأخرج الْحَاكِم عَن عمرَان بن حُصَيْن

Hâkim, İmrân b. Husayn'dan nakletti:

أَنه كَانَ بِهِ البواسير فَأمره النَّبِي ﷺ أَن يُصَلِّي على جنب

Kendisinde basur vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona yanı üzere namaz kılmasını emretti.

وَأخرج البُخَارِيّ عَن عمرَان بن حُصَيْن قَالَ: كَانَت بِي بواسير فَسَأَلت النَّبِي ﷺ عَن الصَّلَاة فَقَالَ صل قَائِما فَإِن لم تستطع فقاعداً فَإِن لم تستطع فعلى جنب

Buhârî, İmrân b. Husayn'dan şöyle dediğini nakletti: Bende basur vardı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazı sordum. O da: “Ayakta kıl, güç yetiremezsen oturarak kıl, ona da güç yetiremezsen yanın üzere [kıl]” buyurdu.

وَأخرج البُخَارِيّ عَن عمرَان بن حُصَيْن قَالَ: سَأَلت رَسُول الله ﷺ عَن صَلَاة الرجل وَهُوَ قَاعد فَقَالَ من صلى قَائِما فَهُوَ أفضل وَمن صلى قَاعِدا فَلهُ نصف أجر الْقَائِم وَمن صلى نَائِما فَلهُ نصف أجر الْقَاعِد

Buhârî, İmrân b. Husayn'dan şöyle dediğini nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kişinin oturarak namaz kılmasını sordum; şöyle buyurdu: “Kim ayakta kılarsa bu daha faziletlidir. Kim oturarak kılarsa ona ayakta kılanın ecrinin yarısı vardır. Kim yatarak kılarsa ona da oturanın ecrinin yarısı vardır.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي الْآيَة قَالَ: هُوَ ذكر الله فِي الصَّلَاة وَفِي غير الصَّلَاة وَقِرَاءَة الْقُرْآن

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc'den ayet hakkında: “O; namazda ve namaz dışında Allah'ı zikretmek ve Kur'an okumaktır” dediğini naklettiler.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {الَّذين يذكرُونَ الله قيَاما وقعوداً وعَلى جنُوبهم} قَالَ: هَذِه حالاتك كلهَا يَا ابْن آدم

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin {الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ} “Onlar ki ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar” [ayeti] hakkında şöyle dediğini naklettiler: “Ey Âdemoğlu! Bunlar senin bütün hallerindir.

اذكر الله وَأَنت قَائِم فَإِن لم تستطع فاذكره جَالِسا فَإِن لم تستطع فاذكره وَأَنت على جَنْبك

Ayaktayken Allah'ı zikret; güç yetiremezsen oturarak O'nu zikret; güç yetiremezsen yanın üzereyken O'nu zikret.

يسر من الله وَتَخْفِيف

[Bu,] Allah'tan bir kolaylık ve bir hafifletmedir.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: لَا يكون عبد من الذَّاكِرِينَ الله كثيرا حَتَّى يذكر الله قَائِما وَقَاعِدا ومضطجعاً

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'in şöyle dediğini naklettiler: “Bir kul ayaktayken, otururken ve yatarken Allah'ı zikretmedikçe Allah'ı çok zikredenlerden olamaz.”

قَوْله تَعَالَى {ويتفكرون} الْآيَة

Yüce Allah'ın {وَيَتَفَكَّرُونَ} “Ve tefekkür ederler” ayeti.

أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة والأصبهاني فِي التَّرْغِيب عَن عبد الله ابْن سَلام قَالَ خرج رَسُول الله ﷺ عَليّ أَصْحَابه وهم يتفكرون فَقَالَ: لَا تَفَكَّرُوا فِي الله وَلَكِن تَفَكَّرُوا فِيمَا خلق

İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve et-Terğîb'de Isbehânî, Abdullah b. Selâm'dan naklettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabı tefekkür ederlerken yanlarına çıktı ve şöyle buyurdu: “Allah hakkında tefekkür etmeyin; fakat O'nun yarattıkları hakkında tefekkür edin.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب التفكر والأصبهاني فِي التَّرْغِيب عَن عَمْرو بن مرّة قَالَ مر النَّبِي ﷺ على قوم يتفكرون فَقَالَ: تَفَكَّرُوا فِي الْخلق وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الْخَالِق

İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbu't-Tefekkür'de ve Isbehânî et-Terğîb'de Amr b. Mürre'den nakletti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tefekkür eden bir topluluğun yanından geçti ve: “Yaratılanlar hakkında tefekkür edin, Yaratıcı hakkında tefekkür etmeyin” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن عُثْمَان بن أبي دهرين قَالَ بَلغنِي أَن رَسُول الله ﷺ انْتهى إِلَى أَصْحَابه وهم سكُوت لَا يَتَكَلَّمُونَ فَقَالَ: مَا لكم لَا تتكلمون قَالُوا: نتفكر فِي خلق الله قَالَ: كَذَلِك فافعلوا تَفَكَّرُوا فِي خلقه وَلَا تَفَكَّرُوا فِيهِ

İbn Ebî'd-Dünyâ, Osmân b. Ebî Dehreyn'den nakletti: Bana ulaştı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının yanına vardı; onlar susmuş, konuşmuyorlardı. “Size ne oluyor da konuşmuyorsunuz?” buyurdu. “Allah'ın yarattıkları hakkında tefekkür ediyoruz” dediler. Şöyle buyurdu: “İşte böyle yapın; O'nun yarattıkları hakkında tefekkür edin, O'nun zatı hakkında tefekkür etmeyin.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه والأصبهاني فِي التَّرْغِيب عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تَفَكَّرُوا فِي آلَاء الله وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الله

İbn Ebî'd-Dünyâ, Taberânî, İbn Merdeveyh ve et-Terğîb'de Isbehânî, İbn Ömer'den naklettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah'ın nimetleri hakkında tefekkür edin, Allah hakkında tefekkür etmeyin.”

وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تَفَكَّرُوا فِي خلق الله وَلَا تَفَكَّرُوا فِي الله

Ebû Nuaym el-Hilye'de İbn Abbâs'tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah'ın yarattıkları hakkında tefekkür edin, Allah hakkında tefekkür etmeyin.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: تَفَكَّرُوا فِي كل شَيْء وَلَا تَفَكَّرُوا فِي ذَات الله

İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] naklettiler: “Her şey hakkında tefekkür edin, Allah'ın zatı hakkında tefekkür etmeyin.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي التفكر وَابْن الْمُنْذر وَابْن حبَان فِي صَحِيحه وَابْن مرْدَوَيْه والأصبهاني فِي التَّرْغِيب وَابْن عَسَاكِر عَن عَطاء قَالَ قلت لعَائِشَة أَخْبِرِينِي بِأَعْجَب مَا رَأَيْت من رَسُول الله ﷺ قَالَت: وَأي شَأْنه لم يكن عجبا إِنَّه أَتَانِي لَيْلَة فَدخل معي فِي لِحَافِي ثمَّ قَالَ: ذَرِينِي أَتَعبد لرَبي

Abd b. Humeyd, et-Tefekkür'de İbn Ebî'd-Dünyâ, İbnu'l-Münzir, Sahîh'inde İbn Hibbân, İbn Merdeveyh, et-Terğîb'de Isbehânî ve İbn Asâkir; Atâ'dan naklettiler: Âişe'ye: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gördüğün en şaşırtıcı şeyi bana haber ver” dedim. Şöyle dedi: “O'nun hangi işi şaşırtıcı değildi ki! Bir gece bana geldi, benimle yorganımın altına girdi. Sonra: ‘Beni bırak, Rabbime ibadet edeyim’ dedi.

فَقَامَ فَتَوَضَّأ ثمَّ قَامَ يُصَلِّي فَبكى حَتَّى سَالَتْ دُمُوعه على صَدره ثمَّ ركع فَبكى ثمَّ سجد فَبكى ثمَّ رفع رَأسه فَبكى

Kalktı, abdest aldı, sonra namaz kılmaya durdu ve gözyaşları göğsüne akıncaya kadar ağladı. Sonra rükûa vardı, ağladı; sonra secdeye vardı, ağladı; sonra başını kaldırdı, ağladı.

فَلم يزل كَذَلِك حَتَّى جَاءَ بِلَال فآذنه بِالصَّلَاةِ فَقلت: يَا رَسُول الله مَا يبكيك وَقد غفر الله لَك مَا تقدم من ذَنْبك وَمَا تَأَخّر قَالَ: أَفلا أكون عبدا شكُورًا وَلم لَا أفعل وَقد أنزل عَليّ هَذِه اللَّيْلَة {إِن فِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض وَاخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار لآيَات لأولي الْأَلْبَاب} إِلَى قَوْله {سُبْحَانَكَ فقنا عَذَاب النَّار} ثمَّ قَالَ: ويل لمن قَرَأَهَا وَلم يتفكر فِيهَا

Bilâl gelip namaz vaktini bildirinceye kadar bu şekilde devam etti. Dedim ki: ‘Ey Resûlullah! Allah geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamışken seni ne ağlatıyor?’ Şöyle buyurdu: ‘Ben şükreden bir kul olmayayım mı? Bunu nasıl yapmam ki bu gece bana {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} [ayetinden] {سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Sen münezzehsin, bizi cehennem azabından koru!” sözüne kadar indirildi.’ Sonra da: ‘Onu okuyup da onda tefekkür etmeyen kimseye yazıklar olsun!’ buyurdu.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي التفكر عَن سُفْيَان رفْعَة قَالَ من قَرَأَ سُورَة آل عمرَان فَلم يتفكر فِيهَا ويله

İbn Ebî'd-Dünyâ et-Tefekkür'de Süfyân'dan merfû olarak nakletti: “Kim Âl-i İmrân suresini okur da onda tefekkür etmezse ona yazıklar olsun!” dedi

فعد بأصابعه عشرا

ve parmaklarıyla on defa saydı.

قيل للأوزاعي: مَا غَايَة التفكر فِيهِنَّ قَالَ: يقرؤهن وَهُوَ يعقلهن

Evzâî'ye: “Onlarda tefekkür etmenin nihai gayesi nedir?” diye soruldu. O da: “Onları idrak ederek (anlayarak) okumasıdır” dedi.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن عَامر بن عبد قيس قَالَ: سَمِعت غير وَاحِد وَلَا اثْنَيْنِ وَلَا ثَلَاثَة من أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ يَقُولُونَ: إِن ضِيَاء الْإِيمَان أَو نور الْإِيمَان التفكر

İbn Ebî'd-Dünyâ, Âmir b. Abdikays'tan şöyle dediğini nakletti: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir, iki, üç değil pek çok kimseden işittim, şöyle diyorlardı: “İmanın aydınlığı veya imanın nuru tefekkürdür.”

وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عون قَالَ: سَأَلت أم الدَّرْدَاء مَا كَانَ أفضل عبَادَة أبي الدَّرْدَاء قَالَت: التفكر والإعتبار

İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed ve İbnu'l-Münzir, İbn Avn'dan naklettiler: Ümmü'd-Derdâ'ya: “Ebû'd-Derdâ'nın en faziletli ibadeti neydi?” diye sordum. “Tefekkür ve ibret almaktı” dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: تفكر سَاعَة خير من قيام لَيْلَة

Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de İbn Abbâs'tan nakletti: “Bir anlık tefekkür, bir gece ibadetle ayakta kalmaktan daha hayırlıdır.”

وَأخرج ابْن سعد عَن أبي الدَّرْدَاء

İbn Sa'd, Ebû'd-Derdâ'dan

مثله

bunun benzerini nakletti.

وَأخرج الديلمي عَن أنس مَرْفُوعا

Deylemî, Enes'ten merfû olarak

مثله

bunun benzerini nakletti.

وَأخرج الديلمي من وَجه آخر مَرْفُوعا عَن أنس تفكر سَاعَة فِي اخْتِلَاف اللَّيْل وَالنَّهَار خير من عبَادَة ثَمَانِينَ سنة

Deylemî başka bir yoldan merfû olarak Enes'ten nakletti: “Gece ile gündüzün değişimi hakkında bir anlık tefekkür, seksen sene ibadetten daha hayırlıdır.”

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: فكرة سَاعَة خير من عبَادَة سِتِّينَ

Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Ebû Hüreyre'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bir anlık düşünce, altmış sene ibadetten daha hayırlıdır.”

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ والديلمي عَن أبي هُرَيْرَة مَرْفُوعا بَيْنَمَا رجل مستلق ينظر إِلَى السَّمَاء وَإِلَى النُّجُوم فَقَالَ: وَالله إِنِّي لأعْلم أَن لَك خَالِقًا وَربا

Ebû'ş-Şeyh ve Deylemî, Ebû Hüreyre'den merfû olarak naklettiler: “Bir adam sırtüstü yatmış göğe ve yıldızlara bakarken: ‘Vallahi kesinlikle biliyorum ki senin bir yaratıcın ve Rabbin vardır.

اللَّهُمَّ اغْفِر لي

Allahım, beni bağışla!’ dedi.

فَنظر الله إِلَيْهِ فغفر لَهُ

Bunun üzerine Allah ona [rahmetle] baktı ve onu bağışladı.”

الْآيَات ١٩٢ - ١٩٤

Ayetler 192 - 194

أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الدَّرْدَاء وَابْن عَبَّاس أَنَّهُمَا كَانَا يَقُولَانِ: اسْم الله الْأَكْبَر رب رب

İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, Ebû'd-Derdâ ve İbn Abbâs'tan naklettiler ki ikisi şöyle derlerdi: “Allah'ın en büyük ismi ‘Rab, Rab’ [sözü]dür.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أنس فِي قَوْله {من تدخل النَّار فقد أخزيته} قَالَ: من تخلد

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Enes'ten O'nun {مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} “Kimi ateşe sokarsan, onu muhakkak rezil etmişsindir” sözü hakkında: “Kimi [orada] ebedî kılarsan” dediğini naklettiler.