أَيّدهُم الله ونَصرهم على عدوهم وذَلِك يَوْم بدر كَانَ الْمُشْركُونَ تِسْعمائَة وخمسين رجلا وكَانَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ ثَلَاثمِائَة وثَلَاثَة عشر رجلا
Allah onları teyit edip düşmanlarına karşı yardım etti. Bu, Bedir günü idi; müşrikler dokuz yüz elli kişi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ise üç yüz on üç kişiydi.
وأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {قد كَانَ لكم آيَة فِي فئتين} الْآيَة
İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan {قد كَانَ لكم آيَة فِي فئتين} “Karşı karşıya gelen iki toplulukta sizin için şüphesiz bir ibret vardı” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: هَذَا يَوْم بدر فَنَظَرْنَا إِلَى الْمُشْركين فرأيناهم يضعفون علينا ثمَّ نَظرنَا إِلَيْهِم فَمَا رأيناهم يزِيدُونَ علينا رجلا وَاحِدًا
O şöyle dedi: Bu, Bedir günüdür. Müşriklere baktık ve onları bizim iki katımız olarak gördük. Sonra [tekrar] onlara baktık, bu defa bizim üzerimize tek bir kişi dahi fazla olmadıklarını gördük.
وذَلِك قَول الله (وَإِذ يريكموهم إِذْ التقيتم فِي أعينكُم قَلِيلا ويقللكم فِي أَعينهم) (الْأَنْفَال الْآيَة ٤٤)
Bu, Allah'ın şu kavlidir: (وَإِذ يريكموهم إِذْ التقيتم فِي أعينكُم قَلِيلا ويقللكم فِي أَعينهم) (el-Enfâl, 44. ayet) “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu.”
وأخرج ابْن جرير وابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قد كَانَ لكم آيَة فِي فئتين} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {قد كَانَ لكم آيَة فِي فئتين} “Karşı karşıya gelen iki toplulukta sizin için şüphesiz bir ibret vardı” ayeti hakkında rivayet ettiler:
قَالَ: أنزلت فِي التَّخْفِيف يَوْم يدر على الْمُؤمنِينَ كَانُوا يَوْمئِذٍ ثَلَاثمِائَة وثَلَاثَة عشر رجلا وكَانَ الْمُشْركُونَ مثليهم سِتَّة وعشْرين وسِتّمائَة فأيد الله الْمُؤمنِينَ فَكَانَ هَذَا فِي التَّخْفِيف على الْمُؤمنِينَ
O şöyle dedi: Bedir günü müminlere hafifletme [hükmü] olarak indirildi. O gün onlar üç yüz on üç kişiydiler, müşrikler ise onların iki misli, altı yüz yirmi altı kişiydiler. Allah müminleri teyit edip destekledi; işte bu, müminlere hafifletme hususunda [indirilen ayet] idi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس أَن أهل بدر كَانُوا ثَلَاثمِائَة وثَلَاثَة عشر الْمُهَاجِرُونَ مِنْهُم خَمْسَة وسَبْعُونَ وكَانَت هزيمَة بدر لسبع عشرَة من رَمَضَان لَيْلَة جُمُعَة
İbn Ebî Şeybe İbn Abbâs'tan rivayet etti: Bedir ehli üç yüz on üç kişiydi, Muhacirler onlardan yetmiş beş kişiydi ve Bedir hezimeti ramazanın on yedisinde, cuma gecesi gerçekleşmişti.
وأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {يُؤَيّد بنصره من يَشَاء} قَالَ: يُقَوي بنصره من يَشَاء قَالَ: وهَل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
et-Tastî, Mesâil'inde İbn Abbâs'tan rivayet etti: Nâfi' b. el-Ezrak ona {يُؤَيّد بنصره من يَشَاء} “Dilediğini yardımıyla destekler” kavlini sordu. O: “Dilediğini yardımıyla kuvvetlendirir demektir” dedi. [Nâfi'] “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. O: “Evet,” dedi,
أما سَمِعت قَول حسان بن ثَابت ﵁: بِرِجَال لستمو أمثالهم أيدوا جِبْرِيل نصرا فَنزل
“Hassân b. Sâbit'in radıyallâhu anh şu sözünü işitmedin mi: Sizin benzerleri olmadığınız adamlarla / Onlar Cibril'i bir yardım olarak teyit edip güçlendirdiler de o indi.”
الْآيَة - ١٤
14. Ayet
أخرج ابْن جرير وابْن أبي حَاتِم عَن أبي بكر بن حَفْص بن عمر بن سعد قَالَ: لما نزلت {زين للنَّاس حب الشَّهَوَات} إِلَى آخر الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekr b. Hafs b. Ömer b. Sa'd'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: {زين للنَّاس حب الشَّهَوَات} “Nefsani arzulara düşkünlük insanlara süslü gösterildi” [ayeti] ayetin sonuna kadar indiğinde...
قَالَ عمر: الْآن يَا رب حِين زينتها لنا فَنزلت (قل أؤنبئكم
Ömer: “Şimdi mi ya Rabbi, sen onu bizim için süslemişken?” dedi. Bunun üzerine (قل أؤنبئكم...
) (آل عمرَان الْآيَة ١٥) الْآيَة
...) (Âl-i İmrân, 15. ayet) “De ki: Size bundan daha hayırlısını haber vereyim mi?” ayeti...
كلهَا
tamamen indi.
وأخرجه ابْن الْمُنْذر بِلَفْظ حَتَّى انْتهى إِلَى قَوْله (قل أؤنبئكم بِخَير) (آل عمرَان الْآيَة ١٥) فَبكى وقَالَ: بعد مَاذَا
İbnü'l-Münzir bunu şu lafızla rivayet etti: Nihayet (قل أؤنبئكم بِخَير) (Âl-i İmrân, 15. ayet) “De ki: Size daha hayırlısını haber vereyim mi?” kavline gelince ağladı ve şöyle dedi: “Neden sonra?
بعد مَا زينتها
Onu süsledikten sonra mı?”
وأخرج ابْن أبي شيبَة وعبد بن حميد وابْن أبي حَاتِم عَن سيار بن الحكم أَن عمر بن الْخطاب قَرَأَ {زيِّن للنَّاس} الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Seyyâr b. el-Hakem'den rivayet ettiler: Ömer b. el-Hattâb {زيِّن للنَّاس} “İnsanlara süslü gösterildi” ayetini okudu.
ثمَّ قَالَ: الْآن يَا رب وقد زينتها فِي الْقُلُوب
Sonra şöyle dedi: “Şimdi mi ya Rabbi, sen onu kalplerde süslemişken?”
وأخرج ابْن أبي شيبَة وعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وابْن أبي حَاتِم عَن أسلم قَالَ: رَأَيْت عبد الله بن أَرقم جَاءَ إِلَى عمر بن الْخطاب بحلية آنِية وفضَّة فَقَالَ عمر: اللَّهُمَّ إِنَّك ذكرت هَذَا المَال
İbn Ebî Şeybe, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed ve İbn Ebî Hâtim Eslem'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Abdullah b. Erkam'ın, Ömer b. el-Hattâb'a kap ve gümüş ziyneti getirdiğini gördüm. Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: “Allah'ım! Şüphesiz sen bu malı zikrettin,
فَقلت {زين للنَّاس حب الشَّهَوَات} حَتَّى ختم الْآيَة وقلت {لَا تأسوا على مَا فاتكم وَلَا تفرحوا بِمَا آتَاكُم وَالله} ) (الْحَدِيد الْآيَة ٥٣) وإِنَّا لَا نستطيع إِلَّا أَن نفرح بِمَا زينت لنا اللَّهُمَّ فاجعلنا ننفقه فِي حق وأعوذ بك من شَره
ve ayetin sonuna kadar {زين للنَّاس حب الشَّهَوَات} “Nefsani arzulara düşkünlük insanlara süslü gösterildi” buyurdun; yine {لَا تأسوا على مَا فاتكم وَلَا تفرحوا بِمَا آتَاكُم وَالله} ) (el-Hadîd, 53. ayet [mevcut mushafta 23]) “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve O'nun size verdiğine sevinmeyesiniz diye...” buyurdun. Biz ise bizim için süslediğin şeyle sevinmekten kendimizi alamıyoruz. Allah'ım! Bizi onu hak yolunda harcayanlardan kıl; onun şerrinden sana sığınırım.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {زين للنَّاس} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan {زين للنَّاس} “İnsanlara süslü gösterildi” ayeti hakkında rivayet ettiler:
قَالَ من زينها مَا أحد أَشد لَهَا ذماً من خَالِقهَا
O şöyle dedi: “Onu kim süslemiştir? Onu yaratanından daha şiddetli bir şekilde yeren hiç kimse yoktur.”
وأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن رَضِي الله تَعَالَى عَنهُ فِي قَوْله {زين للنَّاس} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, Hasan radıyallâhu teâlâ anh'tan {زين للنَّاس} “İnsanlara süslü gösterildi” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: زين لَهُم الشَّيْطَان
O: “Onlara şeytan süsledi” dedi.
قَوْله تَعَالَى: {من النِّسَاء}
Yüce Allah'ın: {من النِّسَاء} “Kadınlardan” kavli.
أخرج النَّسَائِيّ وابْن أبي حَاتِم والْحَاكِم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: حبب إليَّ من دنياكم النِّسَاء والطّيب وجعلت قُرَّة عَيْني فِي الصَّلَاة
Nesâî, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Dünyanızdan bana kadınlar ve güzel koku sevdirildi; gözümün nuru ise namazda kılındı.”
قَوْله تَعَالَى: {والقناطير المقنطرة}
Yüce Allah'ın: {والقناطير المقنطرة} “Yığın yığın biriktirilmiş kantar kantar [mallar]” kavli.
أخرج أَحْمد وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ
Ahmed ve İbn Mâce, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:
: القنطار اثْنَا عشر ألف أُوقِيَّة
“Kantar, on iki bin ukiyedir.”
وأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أنس قَالَ سُئِلَ رَسُول الله ﷺ
Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtti; Enes'ten naklettiğine göre o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soruldu:
عَن قَول الله {والقناطير المقنطرة} قَالَ: القنطار ألف أُوقِيَّة
Allah'ın {والقناطير المقنطرة} “Yığın yığın biriktirilmiş kantar kantar [mallar]” kavli hakkında. O da: “Kantar, bin ukiyedir” buyurdu.
وأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: القنطار ألف دِينَار
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Enes'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kantar, bin dinardır” buyurdu.
وأخرج ابْن جرير عَن أبي بن كَعْب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ
İbn Cerîr, Übey b. Ka'b'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:
: وَالْقِنْطَار ألف أُوقِيَّة ومِائَتَا أُوقِيَّة
“Kantar, bin iki yüz ukiyedir.”
وأخرج ابْن جرير عَن الْحسن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: القنطار ألف ومِائَتَا دِينَار
İbn Cerîr Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kantar, bin iki yüz dinardır” buyurdu.
وأخرج عبد بن حميد وابْن أبي حَاتِم وابْن مرْدَوَيْه عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من قَرَأَ فِي لَيْلَة مائَة آيَة لم يكْتب من الغافلين ومن قَرَأَ مِائَتي آيَة بعث من القانتين ومن قَرَأَ خَمْسمِائَة آيَة إِلَى ألف آيَة أصبح لَهُ قِنْطَار من الْأجر والقنطار مثل التل الْعَظِيم
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Kim bir gecede yüz ayet okursa gafillerden yazılmaz. Kim iki yüz ayet okursa itaatkâr kâimlerden olarak diriltilir. Kim beş yüz ayetten bin ayete kadar okursa, sabaha onun için bir kantar sevap verilmiş olarak çıkar; kantar ise büyük bir tepe gibidir.”
وَأخرج عبد بن حميد وابْن جرير وابْن أبي حَاتِم والْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن معَاذ بن جبل قَالَ: القنطار ألف ومِائَتَا أُوقِيَّة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî, Muâz b. Cebel'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Kantar, bin iki yüz ukiyedir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عمر قَالَ: القنطار ألف وَمِائَتَا أُوقِيَّة
İbn Cerîr İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Kantar, bin iki yüz ukiyedir.”
وَأخرج عبد بن حميد وابْن جرير والْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة مثله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Beyhakî, Ebû Hüreyre'den aynısını rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير والْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: القنطار اثْنَا عشر ألف دِرْهَم أَو ألف دِينَار
İbn Cerîr ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Kantar, on iki bin dirhem veya bin dinardır.”
وأخرج ابْن جرير والْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: القنطار ألف وَمِائَتَا دِينَار من الْفضة وألف ومِائَتَا مِثْقَال
İbn Cerîr ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Kantar, gümüşten bin iki yüz dinar ve bin iki yüz miskaldir.”
وأخرج عبد بن حميد وابْن أبي حَاتِم والْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: القنطار ملْء مسك الثور ذَهَبا
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Kantar, bir öküz derisi dolusu altındır.”
وأخرج ابْن جرير وابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر أَنه سُئِلَ مَا القنطار قَالَ: سَبْعُونَ ألفا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den rivayet ettiler: Kendisine kantarın ne olduğu sorulunca: “Yetmiş bindir” dedi.
وأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: القنطار سَبْعُونَ ألف دِينَار
Abd b. Humeyd Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Kantar, yetmiş bin dinardır.”
وأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: القنطار ثَمَانُون ألفا
Abd b. Humeyd, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Kantar, seksen bindir.”
وأخرج عبد بن حميد عَن أبي صَالح قَالَ: القنطار مائَة رَطْل
Abd b. Humeyd Ebû Sâlih'ten rivayet etti; o şöyle dedi: “Kantar, yüz rıtıldır.”
وأخرج عبد بن حميد وابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: كُنَّا نُحدث أَن القنطار مائَة رَطْل من الذَّهَب أَو ثَمَانُون ألفا من الْوَرق
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Bize kantarın yüz rıtıl altın veya seksen bin [dirhem] gümüş olduğu anlatılırdı.”
وأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {والقناطير} قَالَ: أما قَوْلنَا أهل الْبَيْت فانا نقُول: القنطار عشرَة آلَاف مِثْقَال وأما بَنو حسل فَإِنَّهُم يَقُولُونَ: ملْء مسك ثَوْر ذَهَبا أَو فضَّة
et-Tastî İbn Abbâs'tan rivayet etti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana Azze ve Celle'nin {والقناطير} “Ve kantar kantar [mallar]” kavlini haber ver” dedi. O: “Biz Ehl-i Beyt'in sözüne gelince, biz deriz ki: Kantar on bin miskaldir. Benû Hısl'e gelince onlar: [Kantar] bir öküz derisi dolusu altın yahut gümüştür, derler” dedi.
قَالَ: فَهَل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi'] “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. O: “Evet,” dedi,
أما سَمِعت عدي بن زيد وهُوَ يَقُول: وَكَانُوا مُلُوك الرّوم تجبى إِلَيْهِم قناطيرها من بَين قل وزَائِد وأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي جَعْفَر قَالَ القنطار خَمْسَة عشر ألف مِثْقَال والمثقال أَرْبَعَة وعشرُون قيراطا
“Sen Adiy b. Zeyd'in şöyle dediğini işitmedin mi: Onlar Rum hükümdarlarıydı; azı çoğu ayırt edilmeksizin / Kantarları kendilerine toplanıp getirilirdi.” İbn Ebî Hâtim Ebû Ca'fer'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Kantar, on beş bin miskaldir; miskal ise yirmi dört kıyattır.”
وأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {والقناطير المقنطرة} يَعْنِي المَال الْكثير من الذَّهَب والْفضة
İbn Cerîr ed-Dahhâk'tan {والقناطير المقنطرة} “yığılmış kantar kantar [mallar]” kavli hakkında rivayet etti: “Altın ve gümüşten çok mal demektir.”
وأخرج عَن الرّبيع {والقناطير المقنطرة} المَال الْكثير بعضه على بعض
[İbn Cerîr] er-Rebî'den rivayet etti: “{والقناطير المقنطرة} “Yığılmış kantar kantar [mallar]”, birbiri üstüne yığılmış çok maldır.”
وأخرج عَن السّديّ {المقنطرة} يَعْنِي المضروبة حَتَّى صَارَت دَنَانِير أَو دَرَاهِم
[İbn Cerîr] es-Süddî'den rivayet etti: “{المقنطرة} “Yığılmış”, yani dinar veya dirhem oluncaya kadar darbedilmiş [madenler] demektir.”
قَوْله تَعَالَى: {وَالْخَيْل المسوّمة}
Yüce Allah'ın şu kavli: {وَالْخَيْل المسوّمة} “Ve salma atlar”
أخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {وَالْخَيْل المسوّمة} قَالَ: الراعية
İbn Cerîr, Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan {وَالْخَيْل المسوّمة} “Ve salma atlar” kavli hakkında rivayet etti: “Otlayan [atlar]dır” dedi.
وأخرجه ابْن الْمُنْذر من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس
Bunu İbnü'l-Münzir de Mücâhid yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti.
وأخرج ابْن جرير من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {وَالْخَيْل المسومة} يَعْنِي معلمة
İbn Cerîr, Ali yoluyla İbn Abbâs'tan {وَالْخَيْل المسومة} “Ve salma atlar” kavli hakkında rivayet etti: “İşaretlenmiş demektir.”
وأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس {وَالْخَيْل المسوّمة} يَعْنِي معلمة
İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan {وَالْخَيْل المسوّمة} “Ve salma atlar” kavli hakkında rivayet etti: “İşaretlenmiş demektir.”
وأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ {وَالْخَيْل المسومة} الراعية والمطهمة الحسان
İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “{وَالْخَيْل المسومة} “Ve salma atlar”, otlayan ve kusursuz güzellikteki [atlar]dır.”
ثمَّ قَرَأَ (شجر فِيهِ تسيمون)
Sonra şu [ayeti] okudu: (شجر فِيهِ تسيمون)
وأخرج عبد بن حميد وابْن جرير عَن مُجَاهِد {وَالْخَيْل المسوّمة} قَالَ: المطهمة الحسان
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Mücâhid'den {وَالْخَيْل المسوّمة} “Ve salma atlar” kavli hakkında rivayet ettiler; o: “Kusursuz güzellikteki [atlar]dır” dedi.
وأخرج عبد بن حميد وابْن جرير عَن عِكْرِمَة قَالَ: تسويمها حسنها
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr İkrime'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Onların tesvîmi (işaretlenmesi), güzellikleridir.”
وأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَكْحُول {وَالْخَيْل المسومة} قَالَ: الْغرَّة والتحجيل
İbn Ebî Hâtim Mekhûl'den {وَالْخَيْل المسومة} “Ve salma atlar” kavli hakkında rivayet etti; o: “Alnındaki akıtma ve ayaklarındaki sekidir” dedi.
أما قَوْله تَعَالَى: {ذَلِك مَتَاع الْحَيَاة الدُّنْيَا}
Yüce Allah'ın şu kavline gelince: {ذَلِك مَتَاع الْحَيَاة الدُّنْيَا} “İşte bunlar dünya hayatının geçimliğidir”
أخرج مُسلم وابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَمْرو عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الدُّنْيَا مَتَاع وخير متاعها الْمَرْأَة الصَّالِحَة
Müslim ve İbn Ebî Hâtim, İbn Amr'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet ettiler: “Dünya bir geçimliktir; onun en hayırlı geçimliği ise sâliha kadındır.”
وأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {وَالله عِنْده حسن المآب} قَالَ: حسن المنقلب
İbn Cerîr es-Süddî'den {وَالله عِنْده حسن المآب} “Oysa varılacak güzel yer Allah katındadır” kavli hakkında rivayet etti; o: “Dönüş yerinin güzelidir” dedi.
وهِيَ الْجنَّة
Ve o, Cennet'tir.
الْآيَتَانِ ١٥ - ١٦
15 - 16. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وابْن الْمُنْذر وابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: ذكر لنا عمر بن الْخطاب كَانَ يَقُول: اللَّهُمَّ زينت لنا الدُّنْيَا وأنبأتنا أَن مَا بعْدهَا خير مِنْهَا فَاجْعَلْ حظنا فِي الَّذِي هُوَ خير وَأبقى
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: Bize Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediği zikredildi: “Allah'ım! Dünya hayatını bize süsledin ve ondan sonrasının ondan daha hayırlı olduğunu bize bildirdin; o hâlde bizim nasibimizi daha hayırlı ve daha kalıcı olanda kıl.”
الْآيَة ١٧
17. Ayet
أخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {الصابرين} الْآيَة
Abd b. Humeyd Katâde'den {الصابرين} “Sabredenler” ayeti hakkında rivayet etti.
قَالَ: (الصَّابِرُونَ) قوم صَبَرُوا على طَاعَة الله وصَبَرُوا عَن مَحَارمه (والصادقون) قوم صدقت نياتهم واستقامت قُلُوبهم وألسنتهم وصدقُوا فِي السِّرّ والْعَلَانِيَة (والقانتون) هم المطيعون (والمستغفرون بالأسحار) هم أهل الصَّلَاة
Dedi ki: “(Sabredenler), Allah'a itaat konusunda sabreden ve O'nun haramlarından sakınan bir topluluktur. (Doğru olanlar), niyetleri dürüst olan, kalpleri ve dilleri dosdoğru olan, gizlide ve açıkta sadakat gösteren bir topluluktur. (Gönülden boyun eğenler), itaatkâr olanlardır. (Seher vakitlerinde bağışlanma dileyenler) ise namaz ehlidir.”
وأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة قَالَ {الصابرين} على مَا أَمر الله {الصَّادِقين} فِي إِيمَانهم {القانتين} يَعْنِي المطيعين {والمنفقين} يَعْنِي من أَمْوَالهم فِي حق الله {والمستغفرين بالأسحار} يَعْنِي الْمُصَلِّين
İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “{الصابرين} “Sabredenler” Allah'ın emrettiklerine [sabredenler]; {الصَّادِقين} “Doğru olanlar” imanlarında [sadık olanlar]; {القانتين} “Gönülden boyun eğenler” yani itaatkâr olanlar; {والمنفقين} “İnfak edenler” yani mallarından Allah hakkı için [harcayanlar]; {والمستغفرين بالأسحار} “Seherlerde bağışlanma dileyenler” yani namaz kılanlardır.”
وأخرج ابْن أبي شيبَة وابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم {والمستغفرين بالأسحار} قَالَ: هم الَّذين يشْهدُونَ صَلَاة الصُّبْح
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim Zeyd b. Eslem'den {والمستغفرين بالأسحار} “Ve seherlerde bağışlanma dileyenler” kavli hakkında rivayet ettiler; o: “Onlar sabah namazına katılanlardır” dedi.
وأخرج ابْن جرير وابْن الْمُنْذر وابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر أَنه كَانَ يحيي اللَّيْل صَلَاة ثمَّ يَقُول: يَا نَافِع أسحرنا فَيَقُول: لَا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den rivayet ettiler: O, geceyi namazla ihya eder, sonra: “Ey Nâfi', seher vaktine girdik mi?” derdi; o da: “Hayır” derdi.
فيعاود الصَّلَاة فَإِذا قَالَ: نعم
Bunun üzerine namaza dönerdi. [Nâfi'] “Evet” deyince de,
قعد يسْتَغْفر الله ويَدْعُو حَتَّى يصبح
Sabah oluncaya kadar oturup Allah'tan bağışlanma diler ve dua ederdi.
وأخرج ابْن جرير وابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك قَالَ أمرنَا رَسُول الله ﷺ أَن نَسْتَغْفِر بالأسحار سبعين استغفارة
İbn Cerîr ve İbn Merdûye Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seher vakitlerinde yetmiş defa istiğfar etmemizi bize emretti.”
وأخرج ابْن جرير عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد قَالَ: من صلى من اللَّيْل ثمَّ اسْتغْفر فِي آخر اللَّيْل سبعين مرّة كتب من المستغفرين
İbn Cerîr Ca'fer b. Muhammed'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Kim geceleyin namaz kılar, sonra gecenin sonunda yetmiş defa istiğfar ederse, seherlerde bağışlanma dileyenlerden yazılır.”
وأخرج ابْن أبي شيبَة وأَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: بلغنَا أَن دَاوُد ﵇ سَأَلَ جِبْرِيل ﵇ فَقَالَ: يَا جِبْرِيل أَي اللَّيْل أفضل قَالَ: يَا دَاوُد مَا أَدْرِي إِلَّا أَن الْعَرْش يَهْتَز فِي السحر
İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Bize ulaştığına göre Dâvûd aleyhisselâm Cibrîl aleyhisselâm'a sorup: ‘Ey Cibrîl, gecenin hangisi daha faziletlidir?’ dedi. O da: ‘Ey Dâvûd, seher vaktinde Arş'ın titrediğinden başka bir şey bilmiyorum’ dedi.”
الْآيَات ١٨ - ١٩ - ٢٠
18 - 19 - 20. Ayetler
أخرج ابْن السّني فِي عمل يَوْم ولَيْلَة وأَبُو مَنْصُور الشجامي فِي الْأَرْبَعين عَن عَليّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن فَاتِحَة الْكتاب وَآيَة الْكُرْسِيّ والآيتين من آل عمرَان {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَة وأولو الْعلم قَائِما بِالْقِسْطِ لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الْعَزِيز الْحَكِيم إِن الدّين عِنْد الله الْإِسْلَام}
İbnü's-Sünnî Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de ve Ebû Mansûr eş-Şeccâmî el-Erbaîn'de Ali'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Fâtihatü'l-Kitâb, Âyetü'l-Kürsî ve Âl-i İmrân'dan şu iki ayet: {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَة وأولو الْعلم قَائِما بِالْقِسْطِ لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الْعَزِيز الْحَكِيم إِن الدّين عِنْد الله الْإِسْلَام} “Allah, melekler ve adaleti ayakta tutan ilim sahipleri şahitlik etti ki, O'ndan başka ilah yoktur. O'ndan başka ilah yoktur; O Azîz'dir, Hakîm'dir. Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır”
و (قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء وتنْزع الْملك مِمَّن تشَاء وتعز من تشَاء وتذل من تشَاء) (آل عمرَان الْآيَة ٢٦) إِلَى قَوْله (بِغَيْر حِسَاب) هن معلقات بالعرش مَا بَينهُنَّ وبَين الله حجاب يقلن: يَا رب تهبطنا إِلَى أَرْضك وَإِلَى من يعصيك
Ve (قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء وتنْزع الْملك مِمَّن تشَاء وتعز من تشَاء وتذل من تشَاء) (Âl-i İmrân 26. Ayet) kavlinden (بِغَيْر حِسَاب) kavline kadar olan [ayet], Arş'a asılıdırlar; onlarla Allah arasında hiçbir perde yoktur. Onlar derler ki: ‘Ey Rabbimiz! Bizi yeryüzüne ve Sana isyan edenlerin yanına mı indiriyorsun?’
قَالَ الله: إِنِّي حَلَفت لَا يقرأكن أحد من عبَادي دبر كل صَلَاة - يَعْنِي الْمَكْتُوبَة - إِلَّا جعلت الْجنَّة مَأْوَاه على مَا كَانَ فِيهِ وَإِلَّا أسكنته حَظِيرَة الفردوس وَإِلَّا نظرت إِلَيْهِ كل يَوْم سبعين نظرة وَإِلَّا قضيت لَهُ كل يَوْم سبعين حَاجَة أدناها الْمَغْفِرَة وَإِلَّا أعذته من كل عدوّ ونصرته مِنْهُ
Allah [şöyle] buyurdu: ‘Yemin ettim ki, kullarımdan biri her namazın -yani farz namazın- ardından sizi okursa, içinde bulunduğu hâl ne olursa olsun onun barınağını mutlaka Cennet kılarım; onu mutlaka Firdevs bahçesine yerleştiririm; ona her gün mutlaka yetmiş defa nazar ederim; onun her gün en düşüğü mağfiret olmak üzere mutlaka yetmiş ihtiyacını gideririm; onu her düşmandan mutlaka korur ve ona karşı kendisine yardım ederim.’”
وأخرج الديلمي فِي مُسْند الفردوس عَن أبي أَيُّوب الْأنْصَارِيّ مَرْفُوعا لما نزلت (الْحَمد لله رب الْعَالمين) (الْفَاتِحَة الْآيَة ١) وَآيَة الْكُرْسِيّ و {شهد الله} و (قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك) (آل عمرَان الْآيَة ٢٦) إِلَى (بِغَيْر حِسَاب) تعلقن بالعرش وقُلْنَ: أنزلتنا على قوم يعْملُونَ بمعاصيك فَقَالَ: وَعِزَّتِي وَجَلَالِي وارتفاع مَكَاني لَا يتلوكن عبد عِنْد دبر كل صَلَاة مَكْتُوبَة إِلَّا غفرت لَهُ مَا كَانَ فِيهِ وأسكنته جنَّة الفردوس ونظرت لَهُ كل يَوْم سبعين مرّة وقضيت لَهُ سبعين حَاجَة أدناها الْمَغْفِرَة
Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te Ebû Eyyûb el-Ensârî'den merfû olarak rivayet etti: “(الْحَمد لله رب الْعَالمين) (Fâtiha 1. Ayet), Âyetü'l-Kürsî, {شهد الله} ve (قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك) (Âl-i İmrân 26. Ayet) kavlinden (بِغَيْر حِسَاب) kavline kadar olan [ayetler] indiğinde Arş'a tutunup: ‘Bizi Sana isyan eden ameller işleyen bir topluluğa mı indirdin?’ dediler. Bunun üzerine [Allah]: ‘İzzetime, celâlime ve makamımın yüceliğine andolsun ki, bir kul her farz namazın peşinden sizi okursa, içinde bulunduğu hâl ne olursa olsun onu mutlaka bağışlarım, onu Firdevs cennetine yerleştiririm, ona her gün yetmiş defa nazar ederim ve en düşüğü mağfiret olmak üzere onun yetmiş ihtiyacını gideririm’ buyurdu.”
وأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ وابْن السّني فِي عمل يَوْم ولَيْلَة وابْن أبي حَاتِم عَن الزبير ابْن العوّام قَالَ سَمِعت رَسُول الله ﷺ وهُوَ بِعَرَفَة يقْرَأ هَذِه الْآيَة {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ} إِلَى قَوْله {الْعَزِيز الْحَكِيم} فَقَالَ: وَأَنا على ذَلِك من الشَّاهِدين يَا رب
Ahmed, Taberânî, İbnü's-Sünnî Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de ve İbn Ebî Hâtim, Zübeyr b. el-Avvâm'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Arafat'ta iken şu ayeti okurken işittim: {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ} kavlinden {الْعَزِيز الْحَكِيم} kavline kadar. Bunun üzerine: ‘Ey Rabbim! Ben de buna şahitlik edenlerdenim’ dedi.
ولفظ الطَّبَرَانِيّ فَقَالَ: وَأَنا أشهد أَنَّك لَا إِلَه إِلَّا أَنْت الْعَزِيز الْحَكِيم
Taberânî'nin lafzında ise şöyle dedi: “Ben de şahitlik ederim ki Sen, kendisinden başka ilah olmayan Azîz'sin, Hakîm'sin.”
وَأخرج ابْن عدي وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان وَضَعفه والخطيب فِي تَارِيخه وَابْن النجار عَن غَالب الْقطَّان قَالَ: أتيت الْكُوفَة فِي تِجَارَة فَنزلت قَرِيبا من الْأَعْمَش فَلَمَّا كَانَ لَيْلَة أردْت أَن أنحدر قَامَ فتهجد من اللَّيْل فَمر بِهَذِهِ الْآيَة {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ} إِلَى قَوْله {إِن الدّين عِنْد الله الْإِسْلَام} فَقَالَ: وأَنا أشهد بِمَا شهد الله بِهِ وأستودع الله هَذِه الشَّهَادَة وهِيَ لي وَدِيعَة عِنْد الله
İbn Adiy, el-Evsat'ta Taberânî, Şuabü'l-Îmân'da zayıf bularak Beyhakî, Târîh'inde Hatîb ve İbnü'n-Neccâr, Gâlib el-Kattân'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: Ticaret için Kûfe'ye gelip A'meş'in yakınına indim. [Şehirden] aşağı inmek istediğim gece olunca, kalkıp geceden teheccüde durdu ve şu ayete uğradı: {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ} kavlinden {إِن الدّين عِنْد الله الْإِسْلَام} kavline kadar. Sonra şöyle dedi: ‘Allah'ın şahitlik ettiğine ben de şahitlik ederim ve bu şahitliği Allah'a emanet ederim; o benim için Allah katında bir emanettir.’
قَالَهَا مرَارًا فَقلت: لقد سمع فِيهَا شَيْئا فَسَأَلته فَقَالَ: حَدثنِي أَبُو وَائِل عَن عبد الله قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: يُجاءُ بصاحبها يَوْم الْقِيَامَة فَيَقُول الله: عَبدِي عهد إِلَيّ وَأَنا أَحَق من وفى بالعهد أدخلُوا عَبدِي الْجنَّة
Bunu defalarca söyledi. Ben de: ‘Bu hususta mutlaka bir şey işitmiştir’ dedim ve ona sordum. O da şöyle dedi: Bana Ebû Vâil, Abdullah'tan nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu: ‘Kıyamet günü bunun sahibi getirilir; bunun üzerine Allah şöyle buyurur: Kulum bana ahdetti; ahdi yerine getirmeye en layık olan ise Benim. Kulumu Cennet'e koyun.’
أخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن حَمْزَة الزيات قَالَ: خرجت ذَات لَيْلَة أُرِيد الْكُوفَة فآواني اللَّيْل إِلَى خربة فدخلتها فَبينا أَنا فِيهَا دخل عَليّ عفريتان من الْجِنّ فَقَالَ أَحدهمَا لصَاحبه: هَذَا حَمْزَة بن حبيب الزيات الَّذِي يقرىء النَّاس بِالْكُوفَةِ قَالَ: نعم والله لأقتلنَّه قَالَ: دَعه الْمِسْكِين يعِيش قَالَ: لأقتلنه
Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Hamza ez-Zeyyât'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Bir gece Kûfe'ye gitmek üzere çıktım, gece beni bir harabeye sığındırdı, ben de oraya girdim. Ben oradayken cinlerden iki ifrit yanıma girdi. Onlardan biri arkadaşına: ‘Bu, Kûfe'de insanlara Kur'an okutan Hamza b. Habîb ez-Zeyyât'tır’ dedi. O: ‘Evet, vallahi onu mutlaka öldüreceğim’ dedi. Diğeri: ‘Bırak zavallı yaşasın’ dedi. O: ‘Onu mutlaka öldüreceğim’ dedi.
فَلَمَّا أزمع على قَتْلِي قلت: بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَة وأولو الْعلم قَائِما بِالْقِسْطِ لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الْعَزِيز الْحَكِيم} وَأَنا على ذَلِك من الشَّاهِدين فَقَالَ لَهُ صَاحبه: دُونك الْآن فاحفظه راغماً إِلَى الصَّباح
Beni öldürmeye kesin karar verince: ‘Bismillâhirrahmânirrahîm {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَة وأولو الْعلم قَائِما بِالْقِسْطِ لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الْعَزِيز الْحَكِيم} “Allah, melekler ve adaleti ayakta tutan ilim sahipleri şahitlik etti ki, O'ndan başka ilah yoktur. O'ndan başka ilah yoktur; O Azîz'dir, Hakîm'dir”, ben de buna şahitlik edenlerdenim’ dedim. Bunun üzerine arkadaşı ona: ‘Haydi şimdi sabaha kadar istemeye istemeye onu koru!’ dedi.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن الْأَعْمَش قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله شهد الله أَن لَا إِلَه إِلَّا هُوَ وفِي قِرَاءَته {إِن الدّين عِنْد الله الإِسلام}
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te A'meş'ten rivayet etti; o şöyle dedi: “Abdullah'ın kıraatinde {شهد الله أَن لَا إِلَه إِلَّا هُوَ} şeklindedir; onun kıraatinde {إِن الدّين عِنْد الله الإِسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” [şeklinde geçer].”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {قَائِما بِالْقِسْطِ} قَالَ: رَبنَا قَائِما بِالْعَدْلِ
İbn Ebî Hâtim el-Hasan'dan {قَائِما بِالْقِسْطِ} “Adaleti ayakta tutarak” kavli hakkında rivayet etti; o: “Rabbimiz adaleti ayakta tutandır” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس {بِالْقِسْطِ} قَالَ: بِالْعَدْلِ
İbn Ebî Hâtim, Dahhâk yoluyla İbn Abbâs'tan {بِالْقِسْطِ} “Adaletle” kavli hakkında rivayet etti; o: “Adaletle” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: فَإِن الله شهد هُوَ وَالْمَلَائِكَة والْعلمَاء من النَّاس {إِن الدّين عِنْد الله الإِسلام}
İbn Cerîr es-Süddî'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah, melekler ve insanlardan ilim sahipleri şahitlik etti ki: {إِن الدّين عِنْد الله الإِسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır”.”
وَأخرج عَن مُحَمَّد بن جَعْفَر بن الزبير {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَة وأولو الْعلم} بِخِلَاف مَا قَالَ نَصَارَى نَجْرَان
[İbn Cerîr] Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: “{شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَة وأولو الْعلم} “Allah, melekler ve ilim sahipleri şahitlik etti ki, O'ndan başka ilah yoktur”, Necran Hristiyanlarının söylediklerinin aksinedir.”
وَأخرج عبد بن حميد وابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِن الدّين عِنْد الله الإِسلام} قَالَ: الإِسلام شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَالْإِقْرَار بِمَا جَاءَ بِهِ من عِنْد
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den {إِن الدّين عِنْد الله الإِسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “İslâm, Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmek ve katından getirdiği şeyleri ikrar etmektir.
الله
[Yani] Allah'ın [katından getirdiği şeyleri ikrar etmektir].
وَهُوَ دين الله الَّذِي شرع لنَفسِهِ وَبعث بِهِ رسله وَدلّ عَلَيْهِ أولياءه
O, Allah'ın kendisi için teşri kıldığı, elçilerini kendisiyle gönderdiği ve veli kullarını kendisine ilettiği dinidir.
لَا يقبل غَيره وَلَا يَجْزِي إِلَّا بِهِ
Ondan başkası kabul edilmez ve ancak onunla mükâfat verilir.”