وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {إِن الدّين عِنْد الله الإِسلام} قَالَ: لم أبْعث رَسُولا إِلَّا بالإِسلام
İbn Ebî Hâtim Dahhâk'tan {إِن الدّين عِنْد الله الإِسلام} “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “[Allah Teâlâ:] 'Ben hiçbir elçiyi İslâm'dan başkasıyla göndermedim' [buyurmuştur].”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَ حول الْبَيْت سِتُّونَ وثلاثمائة صنم لكل قَبيلَة من قبائل الْعَرَب صنم أَو صنمان
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Beytullah'ın etrafında üç yüz altmış put vardı. Arap kabilelerinden her bir kabilenin bir veya iki putu bulunuyordu.
فَأنْزل الله {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ} الْآيَة
Bunun üzerine Allah {شهد الله أَنه لَا إِلَه إِلَّا هُوَ} “Allah, kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti...” ayetini indirdi.
قَالَ: فَأَصْبَحت الْأَصْنَام كلهَا قد خرت سجدا للكعبة
[Saîd b. Cübeyr] dedi ki: “Bunun üzerine sabah olduğunda putların hepsi Kâbe'ye secde eder vaziyette yere kapanmıştı.”
قَوْله تَعَالَى: {وَمَا اخْتلف} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {وَمَا اخْتلف} “...ihtilafa düşmedi...” ayeti.
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَمَا اخْتلف الَّذين أُوتُوا الْكتاب} قَالَ: بَنو إِسْرَائِيل
İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den {وَمَا اخْتلف الَّذين أُوتُوا الْكتاب} “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmedi...” kavli hakkında rivayet etti; o: “İsrailoğullarıdır” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {إِلَّا من بعد مَا جَاءَهُم الْعلم بغياً بَينهم} وَيَقُول: بغيا على الدُّنْيَا وَطلب ملكهَا وسلطانها فَقتل بَعضهم بَعْضًا على الدُّنْيَا من بعد مَا كَانُوا عُلَمَاء النَّاس
İbn Cerîr Ebu'l-Âliye'den {إِلَّا من بعد مَا جَاءَهُم الْعلم بغياً بَينهم} “...ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras yüzünden [ayrılığa düştüler]” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle diyordu: “Dünyaya duydukları hırs, onun saltanatını ve mülkünü arzulama sebebiyle [ihtilaf ettiler]. İnsanların âlimleri olduktan sonra, dünya uğruna birbirlerini öldürdüler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع قَالَ: أَن مُوسَى ﵇ لما حَضَره الْمَوْت دَعَا سبعين حبرًا من أَحْبَار بني إِسْرَائِيل فاستودعهم التَّوْرَاة وجعلهم أُمَنَاء عَلَيْهِ
İbn Cerîr er-Rebî'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Musa aleyhisselâm'a ölüm yaklaştığında, İsrailoğullarının bilginlerinden yetmiş bilgini çağırdı, Tevrat'ı onlara emanet etti ve onları onun üzerine emin kıldı.
كل حبر جُزْء مِنْهُ واستخلف مُوسَى ﵇ يُوشَع بن نون فَلَمَّا مضى الْقرن الأول وَمضى الثَّانِي وَمضى الثَّالِث وَقعت الْفرْقَة بَينهم
Her bir bilgine ondan bir cüz [emanet etti]. Musa aleyhisselâm, Yûşa b. Nûn'u yerine halef bıraktı. Birinci nesil geçip ikinci ve üçüncü nesil de gelip geçince, aralarında ayrılık baş gösterdi.
وهم الَّذين أُوتُوا الْعلم من أَبنَاء أُولَئِكَ السّبْعين حَتَّى أهرقوا بَينهم الدِّمَاء وَوَقع الشَّرّ وَالِاخْتِلَاف
Kendilerine ilim verilenler o yetmiş kişinin çocuklarıydı. Nihayet aralarında kanlar döktüler; şer ve ihtilaf meydana geldi.
وَكَانَ ذَلِك كُله من قبل الَّذين أُوتُوا الْعلم بغيا بَينهم على الدُّنْيَا طلبا لسلطانها وملكها وخزائنها وزخرفها فَسلط الله عَلَيْهِم جبابرتهم
Bunların hepsi, kendilerine ilim verilenler tarafından, aralarındaki ihtiras yüzünden, dünyanın saltanatını, mülkünü, hazinelerini ve süsünü talep etmeleri sebebiyle oldu. Bunun üzerine Allah zorbalarını onların üzerine musallat etti.”
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن جَعْفَر بن الزبير {وَمَا اخْتلف الَّذين أُوتُوا الْكتاب} يَعْنِي النَّصَارَى {إِلَّا من بعد مَا جَاءَهُم الْعلم} الَّذِي جَاءَك أَي أَن الله الْوَاحِد الَّذِي لَيْسَ لَهُ شريك
İbn Cerîr Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: “{وَمَا اخْتلف الَّذين أُوتُوا الْكتاب} “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmedi” yani Hristiyanlar, {إِلَّا من بعد مَا جَاءَهُم الْعلم} “ancak kendilerine ilim geldikten sonra”, sana gelen ilim [yani] Allah'ın hiçbir ortağı olmayan tek ilah olduğu [ilmi geldikten sonra ihtilaf ettiler].”
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَإِن الله سريع الْحساب} قَالَ إحصاؤه عَلَيْهِم
İbn Cerîr Mücâhid'den {فَإِن الله سريع الْحساب} “Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir” kavli hakkında rivayet etti; o: “Onların [yaptıklarını] eksiksiz saymasıdır” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {فَإِن حَاجُّوك} قَالَ: إِن حاجَّكَ الْيَهُود وَالنَّصَارَى
İbn Ebî Hâtim el-Hasan'dan {فَإِن حَاجُّوك} “Eğer seninle tartışmaya girişirlerse...” kavli hakkında rivayet etti; o: “Yahudiler ve Hristiyanlar seninle tartışmaya girişirlerse” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {فَإِن حاجُّوك} قَالَ: الْيَهُود وَالنَّصَارَى فَقَالُوا: إِن الدّين الْيَهُودِيَّة والنصرانية فَقل يَا مُحَمَّد {أسلمت وَجْهي لله}
İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den rivayet etti: “{فَإِن حاجُّوك} “Eğer seninle tartışmaya girişirlerse”, [yani] Yahudiler ve Hristiyanlar: ‘Din ancak Yahudilik ve Hristiyanlıktır’ derlerse, ey Muhammed, de ki: {أسلمت وَجْهي لله} “Ben yüzümü/özümü Allah'a teslim ettim”.”
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن جَعْفَر بن الزبير {فَإِن حاجُّوك} أَي بِمَا يأْتونَ بِهِ من الْبَاطِل من قَوْلهم: خلقنَا وَفعلنَا وَجَعَلنَا وأمرنا فَإِنَّمَا هِيَ شُبْهَة بَاطِل قد عرفُوا مَا فِيهَا من الْحق {فَقل أسلمت وَجْهي لله}
İbn Cerîr Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: “{فَإِن حاجُّوك} “Eğer seninle tartışmaya girişirlerse”, yani: ‘Yarattık, yaptık, kıldık, emrettik’ şeklindeki sözlerinden ibaret bâtıl delillerle gelirlerse -ki bu bâtıl bir şüphedir, onlar onda neyin hak olduğunu pekâlâ bilmişlerdir- {فَقل أسلمت وَجْهي لله} “De ki: Ben yüzümü/özümü Allah'a teslim ettim”.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَمن اتبعن} قَالَ: ليقل من اتبعك مثل ذَلِك
İbn Ebî Hâtim el-Hasan'dan {وَمن اتبعن} “Bana uyanlar da [teslim etti]” kavli hakkında rivayet etti; o: “Sana uyan kimse de bunun aynısını söylesin” dedi.
وَأخرج الْحَاكِم وصَححهُ عَن بهز بن حَكِيم عَن أَبِيه عَن جده قَالَ أتيت النَّبِي ﷺ فَقلت: يَا نَبِي الله إِنِّي أَسأَلك بِوَجْه الله بِمَ بَعثك رَبنَا قَالَ: بِالْإِسْلَامِ
Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtti; Behz b. Hakîm babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etti: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: ‘Ey Allah'ın Nebisi! Allah'ın rızası hakkı için sana soruyorum: Rabbimiz seni ne ile gönderdi?’ dedim. ‘İslâm ile’ buyurdu.
قلت: وَمَا آيَته قَالَ: أَن تَقول {أسلمت وَجْهي لله} وتخليت وتقيم الصَّلَاة وتؤتي الزَّكَاة
Ben: ‘Onun alameti nedir?’ dedim. Şöyle buyurdu: ‘{أسلمت وَجْهي لله} “Ben yüzümü/özümü Allah'a teslim ettim” demen, [şirkten] arınman, namazı kılman ve zekâtı vermendir.
كل الْمُسلم على الْمُسلم محرم أَخَوان نصيران لَا يقبل الله من مُسلم أشرك بعد مَا أسلم عملا حَتَّى يُفَارق الْمُشْركين إِلَى الْمُسلمين مَا لي آخذ بِحُجزِكُمْ عَن النَّار أَلا إِن رَبِّي داعيّ أَلا وَأَنه سائلي هَل بلغت عبَادي وَإِنِّي قَائِل: رب قد أبلغتهم فليبلغ شاهدكم غائبكم ثمَّ أَنه تدعون مفدمة أَفْوَاهكُم بالفدام (الْفِدَام والفدام (يجب التشكيل) هُوَ مَا يوضع فِي فَم الإبريق ليعفى بَابه) ثمَّ أول مَا يبين عَن أحدكُم لفخذه وكَفه
Müslümanın her şeyi müslümana haramdır; onlar birbirine yardım eden iki kardeştir. Allah, İslâm'a girdikten sonra şirk koşan bir müslümandan, müşrikleri bırakıp müslümanlara katılmadıkça hiçbir amel kabul etmez. Ne oluyor bana ki ben sizi ateşten korumak için kuşaklarınızdan tutuyorum! Dikkat edin, şüphesiz Rabbim beni çağırmaktadır. Dikkat edin, O bana kullarıma tebliğ edip etmediğimi soracaktır; ben de: ‘Rabbim, onlara tebliğ ettim’ diyeceğim. Burada hazır bulunanlarınız bulunmayanlarınıza tebliğ etsin! Sonra sizler ağızlarınıza fidam vurulmuş (fıdâm [veya fidâm], ibriğin ağzına örtülen şeydir) olarak çağrılacaksınız. Sonra birinizin adına ilk konuşacak olan organı, uyluğu ve avucudur.’
قلت: يَا رَسُول الله هَذَا ديننَا قَالَ: هَذَا دينكُمْ وأَيْنَمَا تحسن يَكْفِكَ
‘Ey Allah'ın Resulü! Bizim dinimiz bu mudur?’ dedim. ‘Bu sizin dininizdir; nerede iyilik edersen o sana yeter’ buyurdu.”
وَأخرج ابْن جرير وابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَقل للَّذين أُوتُوا الْكتاب} قَالَ: الْيَهُود والنَّصَارَى {والأميين} قَالَ: هم الَّذين لَا يَكْتُبُونَ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet ettiler: “{وَقل للَّذين أُوتُوا الْكتاب} “Kendilerine kitap verilenlere de ki”, [yani] Yahudiler ve Hristiyanlar; {والأميين} “ve ümmîlere [de ki]”, [ümmîler] yazı yazmayan kimselerdir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع {فَإِن أَسْلمُوا فقد اهتدوا} قَالَ: من تكلم بِهَذَا صدقا من قلبه يَعْنِي الإِيمان فقد اهْتَدَى {وَإِن توَلّوا} يَعْنِي عَن الْإِيمَان
İbn Ebî Hâtim er-Rebî'den rivayet etti: “{فَإِن أَسْلمُوا فقد اهتدوا} “Eğer teslim olurlarsa (İslâm'a girerlerse), muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar”; yani kim bunu kalbinden samimiyetle söylerse -ki bu imandır- muhakkak hidayete ermiştir. {وَإِن توَلّوا} “Eğer yüz çevirirlerse”, yani imandan [yüz çevirirlerse].”
الْآيَتَانِ ٢١ - ٢٢
21-22. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي عُبَيْدَة بن الْجراح قَالَ قلت يَا رَسُول
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Dedim ki: ‘Ey Allah'ın Resulü!
الله أَي النَّاس أَشد عذَابا يَوْم الْقِيَامَة قَالَ: رجل قتل نَبيا أَو رجل أَمر بالمنكر ونهى عَن الْمَعْرُوف
Kıyamet günü insanların azapça en şiddetlisi kimdir?’ Şöyle buyurdu: ‘Bir peygamberi öldüren veya münkeri emredip mâruftan nehyeden kimsedir.’
ثمَّ قَرَأَ رَسُول الله ﷺ
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:
{وَيقْتلُونَ النَّبِيين بِغَيْر حق وَيقْتلُونَ الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس} إِلَى قَوْله {وَمَا لَهُم من ناصرين} ثمَّ قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَا أَبَا عُبَيْدَة قتلت بَنو إِسْرَائِيل ثَلَاثَة وَأَرْبَعين نَبيا أول النَّهَار فِي سَاعَة وَاحِدَة فَقَامَ مائَة وَسَبْعُونَ رجلا من عباد بني إِسْرَائِيل فَأمروا من قَتلهمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْهُمْ عَن الْمُنكر فَقتلُوا جَمِيعًا من آخر النَّهَار من ذَلِك الْيَوْم فهم الَّذين ذكر الله
{وَيقْتلُونَ النَّبِيين بِغَيْر حق وَيقْتلُونَ الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس} “...peygamberleri haksız yere öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri katledenler...” ayetinden {وَمَا لَهُم من ناصرين} “...onların hiçbir yardımcıları da yoktur” kavline kadar okudu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: ‘Ey Ebû Ubeyde! İsrailoğulları günün başlangıcında tek bir saat içinde kırk üç peygamberi öldürdüler. Bunun üzerine İsrailoğullarının âbidlerinden yüz yetmiş adam kalktı ve onları öldüren kimselere mârufu emredip münkerden nehyettiler. O günün sonunda onların hepsi de öldürüldü. İşte onlar Allah'ın zikrettiği kimselerdir.’
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِيمَن عَاشَ بعد الْمَوْت وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: بعث عِيسَى يحيى فِي اثْنَي عشر رجلا من الحواريين يعلمُونَ النَّاس فَكَانَ ينْهَى عَن نِكَاح بنت الْأَخ وكَانَ ملك لَهُ بنت أَخ لَهُ تعجبه فأرادها وجعل يقْضِي لَهَا كل يَوْم حَاجَة فَقَالَت لَهَا أمهَا: إِذا سَأَلَك عَن حَاجَتك فَقولِي: حَاجَتي أَن تقتل يحيى بن زَكَرِيَّا فَقَالَ الْملك: حَاجَتك
İbn Ebî’d-Dünyâ Fîmen Âşe Ba‘de’l-Mevt'te, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Îsâ, Yahyâ'yı havârilerden on iki kişiyle birlikte insanlara [dini] öğretmeleri için gönderdi. [Yahyâ] erkek kardeşin kızıyla (yeğenle) evlenmeyi yasaklıyordu. Bir hükümdarın hoşuna giden bir erkek kardeşinin kızı vardı ve onunla evlenmek istiyordu; bu yüzden her gün onun bir ihtiyacını gideriyordu. Annesi kıza: ‘Sana isteğini sorduğunda: İsteğim, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürmendir de’ dedi. Hükümdar: ‘İsteğin nedir?’ diye sordu.
قَالَت حَاجَتي أَن تقتل يحيى بن زَكَرِيَّا
Kız: ‘İsteğim, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürmendir’ dedi.
فَقَالَ سَلِي غير هَذَا
[Hükümdar]: ‘Bundan başka bir şey iste!’ dedi.
قَالَت: لَا أَسأَلك غير هَذَا
Kız: ‘Senden bundan başkasını istemem’ dedi.
فَلَمَّا أَبَت أَمر بِهِ فذبح فِي طست فبدرت قَطْرَة من دَمه فَلم تزل تغلي حَتَّى بعث الله بخْتنصر فدلت عَجُوز عَلَيْهِ فَألْقى فِي نَفسه أَن لَا يزَال يقتل حَتَّى يسكن هَذَا الدَّم فَقتل فِي يَوْم وَاحِد من ضرب وَاحِد وسنّ وَاحِد سبعين ألفا فسكن
[Kız diretip] reddedince, [hükümdar] onun hakkında emir verdi ve o bir leğen içinde boğazlandı. Kanından bir damla sıçradı ve Allah Buhtunnasır'ı gönderinceye kadar kaynamaya devam etti. İhtiyar bir kadın ona bu durumu gösterdi. [Buhtunnasır'ın] içine bu kan duruluncaya kadar durmadan öldürme hissi doğdu. Aynı gün içinde, aynı darbeden ve aynı yaştan yetmiş bin kişiyi öldürdü ve kan duruldu.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن معقل بن أبي مِسْكين فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ الْوَحْي يَأْتِي بني إِسْرَائِيل فَيذكرُونَ قَومهمْ ولم يكن يَأْتِيهم كتاب فيقتلون فَيقوم رجال مِمَّن اتبعهم وصدقهم فَيذكرُونَ قَومهمْ فيقتلون
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir bu ayet hakkında Ma‘kıl b. Ebî Miskîn'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “İsrailoğullarına vahiy gelir, onlar da kavimlerine öğüt verirlerdi; kendilerine kitap gelmezdi ve öldürülürlerdi. Bunun üzerine onlara uyan ve onları tasdik eden kimselerden bazı adamlar kalkar, kavimlerine öğüt verirler ve onlar da öldürülürlerdi.
فهم الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس
İşte onlar insanlardan adaleti emreden kimselerdir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَيقْتلُونَ الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس} قَالَ: هَؤُلَاءِ أهل الْكتاب
İbn Cerîr Katâde'den {وَيقْتلُونَ الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس} “...ve insanlardan adaleti emredenleri öldürürler” kavli hakkında rivayet etti; o: “Bunlar Ehl-i Kitap'tır.
كَانَ أَتبَاع الْأَنْبِيَاء ينهونهم ويذكرونهم بِاللَّه فيقتلونهم
Peygamberlerin tabileri onları sakındırır ve onlara Allah'ı hatırlatırlardı; onlar da onları öldürürlerdi” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: أقحط النَّاس فِي زمَان ملك من مُلُوك بني إِسْرَائِيل فَقَالَ الْملك: ليرسلن علينا السَّمَاء أَو لنؤذينه فَقَالَ لَهُ جُلَسَاؤُهُ: كَيفَ تقدر على أَن تؤذيه أَو تغيظه وَهُوَ فِي السَّمَاء قَالَ: اقْتُل أولياءه من أهل الأَرْض فَيكون ذَلِك أَذَى لَهُ
İbnü'l-Münzir Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: “İsrailoğulları hükümdarlarından bir hükümdarın zamanında insanlar kuraklığa maruz kaldı. Hükümdar: ‘Ya üzerimize gökten yağmur indirir ya da kesinlikle O'na eziyet ederiz!’ dedi. Meclisindekiler ona: ‘O gökte iken sen O'na nasıl eziyet edebilir veya O'nu nasıl öfkelendirebilirsin?’ dediler. O da: ‘Yeryüzü ahalisinden O'nun veli kullarını öldürürüm, böylece bu O'na eziyet olur’ dedi.
قَالَ: فَأرْسل الله عَلَيْهِم السَّمَاء
[Saîd b. Cübeyr] dedi ki: ‘Bunun üzerine Allah onların üzerine gökten bol yağmur indirdi.’”
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق زيد بن أسلم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَول الله {إِن الَّذين يكفرون بآيَات الله وَيقْتلُونَ النَّبِيين بِغَيْر حق وَيقْتلُونَ الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس فبشرهم بِعَذَاب أَلِيم}
İbn Asâkir, Zeyd b. Eslem yoluyla İbn Abbâs'tan Allah'ın: {إِن الَّذين يكفرون بآيَات الله وَيقْتلُونَ النَّبِيين بِغَيْر حق وَيقْتلُونَ الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس فبشرهم بِعَذَاب أَلِيم} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenleri, peygamberleri haksız yere öldürenleri ve insanlardan adaleti emredenleri katledenleri elem verici bir azapla müjdele” kavli hakkında rivayet etti;
قَالَ: الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس وُلَاة الْعدْل عُثْمَان وَأَضْرَابه
O: “İnsanlardan adaleti emredenler, adalet ehli yöneticiler olan Osman ve benzerleridir” dedi.
وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن الْأَعْمَش قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله ((إِن الَّذين يكفرون بآيَات الله وَيقْتلُونَ النَّبِيين بِغَيْر حق وقاتلو الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس))
İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te A'meş'ten rivayet etti; o şöyle dedi: “Abdullah'ın kıraatinde: ((إِن الَّذين يكفرون بآيَات الله وَيقْتلُونَ النَّبِيين بِغَيْر حق وقاتلو الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ من النَّاس)) [şeklindedir].”
الْآيَات ٢٣ - ٢٤ - ٢٥
23, 24 ve 25. Ayetler
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ دخل رَسُول الله ﷺ بَيت الْمِدْرَاس على جمَاعَة من يهود فَدَعَاهُمْ إِلَى الله فَقَالَ لَهُ النُّعْمَان بن عَمْرو والحرث بن زيد: على أَي دين أَنْت يَا مُحَمَّد قَالَ: على مِلَّة إِبْرَاهِيم وَدينه قَالَا: فَإِن إِبْرَاهِيم كَانَ يَهُودِيّا فَقَالَ لَهما رَسُول الله ﷺ: فهلُّما إِلَى التَّوْرَاة فَهِيَ بَيْننَا وَبَيْنكُم فأبيا عَلَيْهِ فَأنْزل الله {ألم ترَ إِلَى الَّذين أُوتُوا نَصِيبا من الْكتاب يدعونَ إِلَى كتاب الله ليحكم بَينهم} إِلَى قَوْله {وغرهم فِي دينهم مَا كَانُوا يفترون}
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beytü'l-Midrâs'a Yahudilerden bir grubun yanına girdi ve onları Allah'a davet etti. Nu'mân b. Amr ve el-Hâris b. Zeyd ona: ‘Ey Muhammed, sen hangi din üzeresin?’ dediler. ‘İbrâhim'in milleti ve dini üzereyim’ buyurdu. Onlar: ‘Fakat İbrâhim Yahudi idi’ dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: ‘Haydi Tevrat'a gelin; o bizimle sizin aranızdadır’ buyurdu. Ancak onlar buna yanaşmadılar. Bunun üzerine Allah {ألم ترَ إِلَى الَّذين أُوتُوا نَصِيبا من الْكتاب يدعونَ إِلَى كتاب الله ليحكم بَينهم} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar...” ayetinden {وغرهم فِي دينهم مَا كَانُوا يفترون} “...uydurageldikleri şeyler dinlerinde kendilerini aldattı” kavline kadar indirdi.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين أُوتُوا} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den {ألم تَرَ إِلَى الَّذين أُوتُوا} “Kendilerine [Kitap'tan bir pay] verilenleri görmedin mi?...” ayeti hakkında rivayet ettiler;
قَالَ: هم الْيَهُود دعوا إِلَى كتاب الله ليحكم بَينهم وَإِلَى نبيه وهم يجدونه مَكْتُوبًا عِنْدهم فِي التَّوْرَاة ثمَّ توَلّوا عَنهُ وهم معرضون
O şöyle dedi: “Onlar Yahudilerdir; aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitabı'na ve Peygamberi'ne çağrıldılar; oysa onlar onu yanlarındaki Tevrat'ta yazılı buluyorlardı. Sonra da onlar yüz çevirerek dönüp gittiler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ أهل الْكتاب يدعونَ إِلَى كتاب الله ليحكم بَينهم بِالْحَقِّ وَفِي الْحُدُود وَكَانَ النَّبِي ﷺ يَدعُوهُم إِلَى الإِسلام فيتولون عَن ذَلِك
İbn Cerîr İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Ehl-i Kitap, hak ile ve had cezalarında aralarında hükmetsin diye Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlardı; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de onları İslâm'a davet ediyordu, fakat onlar bundan yüz çeviriyorlardı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {نَصِيبا} قَالَ: حظاً {من الْكتاب} قَالَ: التَّوْرَاة
İbn Ebî Hâtim Ebû Mâlik'ten {نَصِيبا} “Bir pay” kavli hakkında: “Bir pay”; {من الْكتاب} “Kitap'tan” kavli hakkında ise: “Tevrat'tır” dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {قَالُوا لن تمسنا النَّار إِلَّا أَيَّامًا معدودات} قَالَ: يعنون الْأَيَّام الَّتِي خلق الله فِيهَا آدم ﵇
Abd b. Humeyd Mücâhid'den {قَالُوا لن تمسنا النَّار إِلَّا أَيَّامًا معدودات} “Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır dediler” kavli hakkında rivayet etti; o: “Allah'ın Âdem aleyhisselâm'ı yarattığı günleri kastediyorlar” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وغرهم فِي دينهم مَا كَانُوا يفترون} حِين قَالُوا: نَحن أَبنَاء الله واحباؤه
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir Katâde'den {وغرهم فِي دينهم مَا كَانُوا يفترون} “Uydurageldikleri şeyler dinlerinde kendilerini aldattı” kavli hakkında rivayet ettiler: “[Bu,] ‘Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz’ dedikleri zamandır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد {وغرهم فِي دينهم مَا كَانُوا يفترون} قَالَ: غرهم قَوْلهم {لن تمسنا النَّار إِلَّا أَيَّامًا معدودات}
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Mücâhid'den {وغرهم فِي دينهم مَا كَانُوا يفترون} “Uydurageldikleri şeyler dinlerinde kendilerini aldattı” ayeti hakkında rivayet ettiler; o: “Onları {لن تمسنا النَّار إِلَّا أَيَّامًا معدودات} ‘Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır’ sözleri aldattı” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَوُفِّيَتْ} يَعْنِي تُوَفَّى كلُّ نفس برٍ وفاجرٍ {مَا كسبت} مَا عملت من خير أَو شَرّ {وهم لَا يظْلمُونَ} يَعْنِي من أَعْمَالهم
İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o, {وَوُفِّيَتْ} “Ve eksiksiz verilir” kavli hakkında: “İyi ve kötü her nefse tastamam verilir”; {مَا كسبت} “Kazandığı şeyler” hakkında: “İyilik veya kötülükten yaptığı şeyler”; {وهم لَا يظْلمُونَ} “Ve onlara haksızlık edilmez” hakkında ise: “Yani amellerinden [dolayı haksızlığa uğramazlar]” dedi.
الْآيَتَانِ ٢٦ - ٢٧
26-27. Ayetler
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ سَأَلَ ربه أَن يَجْعَل لَهُ ملك فَارس وَالروم فِي أمته فَأنْزل الله {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem, Rabbinden Fars ve Rum mülkünü kendi ümmetine vermesini diledi. Bunun üzerine Allah {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin...” ayetini indirdi.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الْحسن قَالَ جَاءَ جِبْرِيل إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّد سل رَبك {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء} إِلَى قَوْله {وترزق من تشَاء بِغَيْر حِسَاب} ثمَّ جَاءَهُ جِبْرِيل فَقَالَ: يَا مُحَمَّد فسل رَبك (قل رب أدخلني مدْخل صدق
İbnü'l-Münzir Hasan'dan rivayet etti; o şöyle dedi: “Cibrîl, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: ‘Ey Muhammed! Rabbinden {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin...” kavlinden {وترزق من تشَاء بِغَيْر حِسَاب} “...ve dilediğine hesapsız rızık verirsin” kavline kadar [olan ayetle] iste’ dedi. Sonra Cibrîl ona gelip: ‘Ey Muhammed! Rabbinden (De ki: Rabbim, beni doğru bir girişle girdir...
) (الْإِسْرَاء الْآيَة ٨) الْآيَة
) (İsrâ Suresi, 80. ayet) ayetiyle iste’ dedi.
فَسَأَلَ ربه بقول الله تَعَالَى فَأعْطَاهُ ذَلِك
Bunun üzerine [Nebi] Allah Teâlâ'nın sözüyle Rabbinden istedi, O da ona bunu verdi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ
Taberânî İbn Abbâs'tan, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti:
قَالَ: اسْم الله الْأَعْظَم الَّذِي إِذا دعِي بِهِ أجَاب فِي هَذِه الْآيَة من آل عمرَان {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء} إِلَى آخر الْآيَة
O şöyle buyurdu: “Allah'ın, kendisiyle dua edildiğinde icabet ettiği İsm-i Âzam'ı (en yüce ismi), Âl-i İmrân'daki şu ayettedir: {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin...” ayetin sonuna kadar.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: اسْم الله الْأَعْظَم {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك} إِلَى قَوْله {بِغَيْر حِسَاب}
İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “İsm-i Âzam, {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!” ayetinden {بِغَيْر حِسَاب} “...hesapsız olarak” kavline kadar olan kısımdır.”
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي الدُّعَاء عَن معَاذ بن جبل قَالَ شَكَوْت إِلَى النَّبِي ﷺ دينا كَانَ عليَّ فَقَالَ: يَا معَاذ أَتُحِبُّ أَن يقْضى دينك قلت: نعم
İbn Ebî'd-Dünyâ ed-Duâ'da Muâz b. Cebel'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e üzerimdeki bir borçtan şikâyet ettim. Bunun üzerine: ‘Ey Muâz! Borcunun ödenmesini ister misin?’ buyurdu. Ben de: ‘Evet’ dedim.”
قَالَ {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء وتنزع الْملك مِمَّن تشَاء وتعز من تشَاء وتذل من تشَاء بِيَدِك الْخَيْر إِنَّك على كل شَيْء قدير} رَحْمَن الدُّنْيَا وَالْآخِرَة ورحيمهما تُعْطِي مِنْهُمَا مَا تشَاء وتمنع مِنْهُمَا مَا تشَاء اقْضِ عني ديني فَلَو كَانَ عَلَيْك ملْء الأَرْض ذَهَبا أُدي عَنْك
[Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “{قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء وتنزع الْملك مِمَّن تشَاء وتعز من تشَاء وتذل من تشَاء بِيَدِك الْخَيْر إِنَّك على كل شَيْء قدير} ‘De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini de zelil edersin. Hayır senin elindedir. Şüphesiz sen her şeye hakkıyla güç yetirensin’ [ve ardından:] ‘Dünyanın da ahiretin de Rahmân'ı ve Rahîm'i! Onlardan dilediğine verir, dilediğine vermezsin. Benim borcumu öde!’ [de]. Eğer üzerinde yeryüzü dolusu altın [borç] olsa dahi senin adına ödenir.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن معَاذ بن جبل أَن رَسُول الله ﷺ افتقده يَوْم الْجُمُعَة فَلَمَّا صلى رَسُول الله ﷺ أَتَى معَاذًا فَقَالَ: يَا معَاذ مَا لي لم أرك فَقَالَ: ليهودي عليَّ وقية من تبر فَخرجت إِلَيْك فحبسني عَنْك فَقَالَ: أَلا أعلمك دُعَاء تَدْعُو بِهِ فَلَو كَانَ عَلَيْك من الدّين مثل صبير أَدَّاهُ الله عَنْك فَادع الله يَا معَاذ {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء وتنزع الْملك مِمَّن تشَاء وتعز من تشَاء وتذل من تشَاء بِيَدِك الْخَيْر إِنَّك على كل شَيْء قدير تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ وترزق من تشَاء بِغَيْر حِسَاب} رَحْمَن الدُّنْيَا والْآخِرَة ورحيمهما تُعْطِي من تشَاء مِنْهُمَا وتمنع من تشَاء مِنْهُمَا ارْحَمْنِي رَحْمَة تغنني بهَا عَن رَحْمَة من سواك اللَّهُمَّ أغنني من الْفقر واقض عني الدّين وتوفني فِي عبادتك وَجِهَاد فِي سَبِيلك
Taberânî Muâz b. Cebel'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü onu göremedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı kılınca Muâz'ın yanına gelip: ‘Ey Muâz! Seni neden göremedim?’ diye sordu. [Muâz]: ‘Bir Yahudiye bir ukıyye altın borcum vardı; sana gelmek üzere çıktım fakat o beni alıkoydu’ dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: ‘Sana, kendisiyle dua edeceğin ve üzerinde Sabîr Dağı kadar borç olsa bile Allah'ın onu senin adına ödeyeceği bir dua öğreteyim mi? Ey Muâz, Allah'a şöyle dua et: {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء وتنزع الْملك مِمَّن تشَاء وتعز من تشَاء وتذل من تشَاء بِيَدِك الْخَيْر إِنَّك على كل شَيْء قدير تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ وترزق من تشَاء بِغَيْر حِسَاب} “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini de zelil edersin. Hayır senin elindedir. Şüphesiz sen her şeye hakkıyla güç yetirensin. Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın. Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin.” Dünyanın da ahiretin de Rahmân'ı ve Rahîm'i! Onlardan dilediğine verir, dilediğine vermezsin. Bana öyle bir merhametle merhamet et ki, Senden başkasının merhametine beni muhtaç etmesin. Allah'ım! Beni fakirlikten kurtarıp zengin kıl, borcumu öde ve canımı Sana ibadet halinde ve Senin yolunda cihat ederken al!’”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الصَّغِير بِسَنَد جيد عَن أنس بن مَالك قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ لِمعَاذ: أَلا أعلمك دُعَاء تَدْعُو بِهِ لَو كَانَ عَلَيْك مثل جبل أحد دينا لأداه الله عَنْك قل يَا معَاذ {اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء وتنزع الْملك مِمَّن تشَاء وتعز من تشَاء وتذل من تشَاء بِيَدِك الْخَيْر إِنَّك على كل شَيْء قدير} رَحْمَن الدُّنْيَا والْآخِرَة ورحيمهما تعطيهما من تشَاء وتمنع مِنْهُمَا من تشَاء ارْحَمْنِي رَحْمَة تغنيني بهَا عَن رَحْمَة من سواك
Taberânî es-Sağîr'de ceyyid bir senetle Enes b. Mâlik'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muâz'a şöyle buyurdu: “Sana, kendisiyle dua edeceğin ve üzerinde Uhud Dağı kadar borç olsa dahi Allah'ın onu senin adına ödeyeceği bir dua öğreteyim mi? De ki ey Muâz: {اللَّهُمَّ مَالك الْملك تؤتي الْملك من تشَاء وتنزع الْملك مِمَّن تشَاء وتعز من تشَاء وتذل من تشَاء بِيَدِك الْخَيْر إِنَّك على كل شَيْء قدير} ‘Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini aziz kılarsın, dilediğini de zelil edersin. Hayır senin elindedir. Şüphesiz sen her şeye hakkıyla güç yetirensin.’ Dünyanın da ahiretin de Rahmân'ı ve Rahîm'i! Onları dilediğine verir, onlardan dilediğine vermezsin. Bana öyle bir merhametle merhamet et ki, Senden başkasının merhametine beni muhtaç etmesin.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {تؤتي الْملك من تشَاء} قَالَ: النُّبُوَّة
İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {تؤتي الْملك من تشَاء} “Sen mülkü dilediğine verirsin” kavli hakkında rivayet etti; o: “Peygamberliktir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن جَعْفَر بن الزبير {قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك} أَي
İbn Cerîr Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: “{قل اللَّهُمَّ مَالك الْملك} ‘De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım!’ yani”
رب الْعباد الْملك لَا يقْضِي فيهم غَيْركُمْ {تؤتي الْملك من تشَاء} أَي أَن ذَلِك بِيَدِك لَا إِلَى غَيْرك {إِنَّك على كل شَيْء قدير} أَي لَا يقدر على هَذَا غَيْرك بسلطانك وقدرتك
kulların Rabbi olan Melik, onlar hakkında Sizden başkası hüküm veremez. {تؤتي الْملك من تشَاء} ‘Sen mülkü dilediğine verirsin’ yani bu başkasının değil Senin elindedir. {إِنَّك على كل شَيْء قدير} ‘Şüphesiz sen her şeye hakkıyla güç yetirensin’ yani Senin saltanatın ve kudretinle buna Senden başkası güç yetiremez.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} قَالَ: يَأْخُذ الصَّيف من الشتَاء وَيَأْخُذ الشتَاء من الصَّيف {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} يخرج الرجل الْحَيّ من النُّطْفَة الْميتَة {وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} يخرج النُّطْفَة الْميتَة من الرجل الْحَيّ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh İbn Mes'ûd'dan {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} “Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın” kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Yaz kıştan alır, kış da yazdan alır. {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} ‘Ölüden diriyi çıkarırsın’ [kavli]: Diri insanı ölü meniden çıkarır. {وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} ‘Diriden de ölüyü çıkarırsın’ [kavli ise]: Ölü meniyi diri insandan çıkarır.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} قَالَ: قصر أَيَّام الشتَاء فِي طول ليله وَقصر ليل الصَّيف فِي طول نَهَاره
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir İbn Mes'ûd'dan {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} “Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın” kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Kış günlerinin kısalması gecesinin uzamasında, yaz gecesinin kısalması ise gündüzünün uzamasındadır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} قَالَ: مَا نقص من اللَّيْل يَجعله فِي النَّهَار وَمَا نقص من النَّهَار يَجعله فِي اللَّيْل
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} “Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın” ayeti hakkında rivayet ettiler; o: “Geceden eksileni gündüze katar, gündüzden eksileni de geceye katar” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار} حَتَّى يكون اللَّيْل خمس عشرَة سَاعَة وَالنَّهَار تسع سَاعَات {وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} حَتَّى يكون النَّهَار خمس عشرَة سَاعَة وَاللَّيْل تسع سَاعَات
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Süddî'den rivayet ettiler: “{تولج اللَّيْل فِي النَّهَار} ‘Geceyi gündüze sokarsın’ [kavli]; öyle ki gece on beş saat, gündüz dokuz saat olur. {وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} ‘Gündüzü de geceye sokarsın’ [kavli ise]; öyle ki gündüz on beş saat, gece dokuz saat olur.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} قَالَ: أَخذ أَحدهمَا من صَاحبه
Abd b. Humeyd Mücâhid'den {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} “Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın” kavli hakkında rivayet etti; o: “Birinin diğerinden almasıdır” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} قَالَ: يَأْخُذ النَّهَار من اللَّيْل حَتَّى يكون أطول مِنْهُ وَيَأْخُذ اللَّيْل من النَّهَار حَتَّى يكون أطول مِنْهُ
Abd b. Humeyd Dahhâk'tan {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل} “Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Gündüz geceden alır, ta ki ondan daha uzun olur; gece de gündüzden alır, ta ki ondan daha uzun olur.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} قَالَ: يخرج النُّطْفَة الْميتَة من الْحَيّ ثمَّ يخرج من النُّطْفَة بشرا حَيا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} “Ölüden diriyi çıkarırsın” kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Diriden ölü meniyi çıkarır, sonra da meniden diri bir insan çıkarır.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} قَالَ: النَّاس الْأَحْيَاء من النطف والنطف ميتَة تخرج من النَّاس الْأَحْيَاء وَمن الْأَنْعَام والنبات كَذَلِك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} “Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın” kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Diri insanlar nutfelerden çıkar, nutfeler ise ölüdür ve diri insanlardan çıkar; hayvanlar ve bitkiler de böyledir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} قَالَ: هِيَ الْبَيْضَة تخرج من الْحَيّ وَهِي ميتَة ثمَّ يخرج مِنْهَا الْحَيّ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh İkrime'den {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} “Ölüden diriyi çıkarırsın” kavli hakkında rivayet ettiler; o: “Bu yumurtadır; diriden çıkar ve kendisi ölüdür, sonra da ondan diri çıkar” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} قَالَ: النَّخْلَة من النواة والنواة من النَّخْلَة والحبة من السنبلة والسنبلة من الْحبَّة
İbn Cerîr İkrime'den {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} “Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın” kavli hakkında rivayet etti; o: “Hurma ağacının çekirdekten, çekirdeğin hurma ağacından, tanenin başaktan, başağın da taneden [çıkmasıdır]” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي مَالك
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh Ebû Mâlik'ten
مثله
bunun benzerini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} يَعْنِي الْمُؤمن من الْكَافِر وَالْكَافِر من الْمُؤمن وَالْمُؤمن عبد حَيّ الْفُؤَاد وَالْكَافِر عبد ميت الْفُؤَاد
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh Hasan'dan {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} “Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın” kavli hakkında rivayet ettiler; [Hasan]: “Müminin kâfirden, kâfirin de müminden [çıkmasını kasteder]. Mümin, kalbi diri bir kuldur; kâfir ise kalbi ölü bir kuldur” dedi.
وَأخرج سعد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن سلمَان قَالَ: خمر الله طِينَة آدم أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثمَّ وضع يَده فِيهِ فارتفع على هَذِه كل طيب وعَلى هَذِه كل خَبِيث ثمَّ خلط بعضه بِبَعْض ثمَّ خلق مِنْهَا آدم
Sa'd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh Selmân'dan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Allah Âdem'in balçığını kırk gün mayaladı, sonra elini içine koydu; bunun üzerine şunun üzerine her temiz olan şey, şunun üzerine de her pis olan şey yükseldi. Sonra bir kısmını diğerine karıştırdı ve ardından ondan Âdem'i yarattı.”
فَمن ثمَّ {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} يخرج الْمُؤمن من الْكَافِر وَيخرج الْكَافِر من الْمُؤمن
İşte bundan dolayıdır ki {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} “Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın” [kavli gereğince]; mümin kâfirden çıkar, kâfir de müminden çıkar.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق أبي عُثْمَان النَّهْدِيّ عَن سلمَان الْفَارِسِي قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: لما خلق الله آدم ﵇ أخرج ذُريَّته فَقبض قَبْضَة بِيَمِينِهِ فَقَالَ: هَؤُلَاءِ أهل الْجنَّة وَلَا أُبَالِي وَقبض بِالْأُخْرَى قَبْضَة فجَاء فِيهَا كل رَدِيء فَقَالَ: هَؤُلَاءِ أهل النَّار وَلَا أُبَالِي فخلط بَعضهم بِبَعْض فَيخرج الْكَافِر من الْمُؤمن وَيخرج الْمُؤمن من الْكَافِر
İbn Merdûye Ebû Osmân en-Nehdî kanalıyla Selmân-ı Fârisî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah Âdem aleyhisselâm'ı yarattığında onun zürriyetini çıkardı ve sağ eliyle bir avuç alıp: ‘Bunlar cennet ehlidir, aldırmam’ dedi. Diğeriyle de bir avuç aldı ki onun içinde her kötü şey geldi ve: ‘Bunlar da cehennem ehlidir, aldırmam’ dedi. Sonra onları birbirine karıştırdı. Böylece kâfir müminden çıkar, mümin de kâfirden çıkar.”
فَذَلِك قَوْله {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ}
İşte O'nun {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} “Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın” kavli budur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق أبي عُثْمَان النَّهْدِيّ عَن ابْن مَسْعُود أَو عَن سلمَان عَن النَّبِي ﷺ {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} قَالَ: الْمُؤمن من الْكَافِر وَالْكَافِر من الْمُؤمن
İbn Merdûye Ebû Osmân en-Nehdî kanalıyla İbn Mes'ûd'dan veya Selmân'dan, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} “Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın” kavli hakkında rivayet etti; [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Müminin kâfirden, kâfirin de müminden [çıkmasıdır]” buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن سعد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الزُّهْرِيّ فِي قَوْله {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} عَن عبد الله بن عبد الله أَن خالدة ابْنة الْأسود بن عبد يَغُوث دخلت على رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: من هَذِه قيل: خالدة بنت الْأسود قَالَ: سُبْحَانَ الله الَّذِي يخرج الْحَيّ من الْمَيِّت
Abdurrezzâk, İbn Sa'd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Zührî kanalıyla {وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} “Ölüden diriyi çıkarırsın” kavli hakkında Abdullah b. Abdullah'tan rivayet ettiler ki: Esved b. Abdiyeğûs'un kızı Hâlide, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi. [Resûlullah]: ‘Bu kimdir?’ diye sordu. ‘Esved'in kızı Hâlide'dir’ denildi. Bunun üzerine: ‘Ölüden diriyi çıkaran Allah'ı tenzih ederim!’ buyurdu.
وَكَانَت امْرَأَة صَالِحَة وَكَانَ أَبوهَا كَافِرًا
O saliha bir kadındı, babası ise kâfirdi.
وَأخرج ابْن مَسْعُود من طَرِيق أبي سَلمَة بن عبد الرَّحْمَن عَن عَائِشَة عَن النَّبِي ﷺ مثله
İbn Mes'ûd, Ebû Seleme b. Abdirrahmân kanalıyla Âişe'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ يخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَيخرج الْمَيِّت من الْحَيّ خَفِيفَة
İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan rivayet etti ki o, {يخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَيخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} kısmını şeddesiz (hafif) olarak okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن يحيى بن وثاب أَنه قَرَأَ يخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَيخرج الْمَيِّت من الْحَيّ وَقَرَأَ (إِلَى بلد ميت) (فاطر الْآيَة ٩) مثقلات كُلهنَّ
Abd b. Humeyd Yahyâ b. Vessâb'dan rivayet etti ki o, {يخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَيخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} ve (إِلَى بلد ميت) (Fâtır Suresi, 9. ayet) [ifadelerinin] hepsini şeddeli (ağır) olarak okudu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع فِي قَوْله {وترزق من تشَاء بِغَيْر حِسَاب} قَالَ: لَا يُخرجهُ بِحِسَاب يخَاف أَن ينقص مَا عِنْده
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Rebî'den {وترزق من تشَاء بِغَيْر حِسَاب} “Dilediğine hesapsız rızık verirsin” kavli hakkında rivayet ettiler; o şöyle dedi: “[Allah rızkı,] katındakinin eksileceğinden korkulan bir hesapla çıkarıp vermez.”
إِن الله لَا ينقص مَا عِنْده
Şüphesiz Allah'ın katındaki eksilmez.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون بن مهْرَان {بِغَيْر حِسَاب} قَالَ: غدقاً
İbn Ebî Hâtim Meymûn b. Mihrân'dan {بِغَيْر حِسَاب} “Hesapsız” kavli hakkında rivayet etti; o: “Bol bol” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن جَعْفَر بن الزبير {تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} أَي بِتِلْكَ الْقُدْرَة الَّتِي تؤتي الْملك بهَا من تشَاء وتنزعها مِمَّن تشَاء {وترزق من تشَاء بِغَيْر حِسَاب} لَا يقدر على ذَلِك غَيْرك وَلَا يصنعه إِلَّا أَنْت
İbn Cerîr Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: “{تولج اللَّيْل فِي النَّهَار وتولج النَّهَار فِي اللَّيْل وَتخرج الْحَيّ من الْمَيِّت وَتخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} ‘Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü de geceye sokarsın. Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın’ yani mülkü dilediğine verdiğin ve dilediğinden de çekip aldığın o kudretle [yaparsın]. {وترزق من تشَاء بِغَيْر حِسَاب} ‘Dilediğine de hesapsız rızık verirsin’ [kavli ise]; buna Senden başkası güç yetiremez ve bunu Senden başkası yapamaz [demektir].”
أَي وَإِن كنت سلطت عِيسَى ﵇ على الْأَشْيَاء الَّتِي يَزْعمُونَ إِنَّه إِلَه من إحْيَاء الْمَوْتَى وإبراء الأسقام وَخلق الطير من الطين وَالْخَبَر عَن الغيوب لأجعله بِهِ آيَة للنَّاس وَتَصْدِيقًا لَهُ فِي نبوته الَّتِي بعثته بهَا إِلَى قومه فَإِن من سلطاني وقدرتي مَا لم أعْطه تمْلِيك الْمُلُوك بِأَمْر النبوّة ووضعها حَيْثُ شِئْت وإِيلاج اللَّيْل فِي النَّهَار وإيلاج النَّهَار فِي اللَّيْل وَإِخْرَاج الْحَيّ من الْمَيِّت وإخرج الْمَيِّت من الْحَيّ ورزق من شِئْت من بر وَفَاجِر بِغَيْر حِسَاب وكل ذَلِك لم أسلط عِيسَى عَلَيْهِ وَلم أملكهُ إِيَّاه أفلم يكن لَهُم فِي ذَلِك عِبْرَة وَبَيِّنَة أَن لَو كَانَ إِلَهًا كَانَ ذَلِك كُله إِلَيْهِ وَهُوَ فِي علمهمْ يهرب من الْمُلُوك وينتقل مِنْهُم فِي الْبِلَاد من بلد إِلَى بلد
Yani: ‘Ölüleri diriltme, hastaları iyileştirme, çamurdan kuş yaratma ve gayblardan haber verme gibi, onun ilah olduğunu iddia ettikleri şeylere, insanlara bir mucize ve kavmine gönderdiğim peygamberliğinde kendisini doğrulayıcı olsun diye Îsâ aleyhisselâm'a güç ve yetki vermiş olsam bile; peygamberlik emriyle hükümdarlara mülk vermek ve onu dilediğim yere koymak, geceyi gündüze sokup gündüzü geceye sokmak, ölüden diriyi çıkarıp diriden ölüyü çıkarmak, iyi ve kötüden dilediğime hesapsız rızık vermek gibi ona vermediğim saltanatım ve kudretim vardır. Bütün bunlara Îsâ'ya güç ve yetki vermedim, bunları ona mülk kılmadım. Eğer o bir ilah olsaydı bütün bunların ona ait olması gerekirdi; oysa onların da bildiği gibi o krallardan kaçıyor ve onlardan dolayı memleket memleket dolaşıyordu; bunda onlar için bir ibret ve apaçık bir delil yok mudur?’
الْآيَة ٢٨
28. Ayet
أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ الْحجَّاج بن عَمْرو حَلِيف كَعْب بن الْأَشْرَف وَابْن أبي الْحقيق وَقيس بن زيد قد بطنوا بِنَفر من الْأَنْصَار ليفتنوهم عَن دينهم فَقَالَ رِفَاعَة بن الْمُنْذر وَعبد الله بن جُبَير وَسعد بن خَيْثَمَة لأولئك النَّفر: اجتنبوا هَؤُلَاءِ النَّفر من يهود واحذروا مباطنتهم لَا يفتنوكم عَن دينكُمْ
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Ka'b b. el-Eşref'in müttefiki olan Haccâc b. Amr, İbn Ebî'l-Hukayk ve Kays b. Zeyd, dinlerinden saptırmak için Ensâr'dan bir grupla içli dışlı olmuşlardı. Bunun üzerine Rifâa b. el-Münzir, Abdullah b. Cübeyr ve Sa'd b. Hayseme o gruba: ‘Yahudilerden olan bu kimselerden uzak durun ve dininizden sizi saptırmasınlar diye onlarla içli dışlı olmaktan sakının!’ dediler.”
فَأبى أُولَئِكَ النَّفر فَأنْزل الله فيهم {لَا يتَّخذ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافرين} إِلَى قَوْله {وَالله على كل شَيْء قدير}
Fakat o grup [buna uymayıp] direndi. Bunun üzerine Allah onlar hakkında {لَا يتَّخذ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافرين} “Müminler kâfirleri [dost edinmesin]...” ayetinden {وَالله على كل شَيْء قدير} “...Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” kavline kadar indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نهى الله الْمُؤمنِينَ أَن يلاطفوا الْكفَّار ويتخذوهم وليجة من دون الْمُؤمنِينَ إِلَّا أَن يكون الْكفَّار عَلَيْهِم ظَاهِرين أَوْلِيَاء فيظهرون لَهُم اللطف ويخالفونهم فِي الدّين
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Ali kanalıyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Allah, kâfirler onlara üstün gelip hâkim olmadıkça, müminlerin kâfirlere yaranmalarını ve müminleri bırakıp onları sırdaş/dost edinmelerini yasakladı. Ancak kâfirler onlara galip gelirlerse, onlara karşı dıştan nezaket gösterirler fakat dinde onlara muhalefet ederler.”
وَذَلِكَ قَوْله {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة}
İşte bu, O'nun {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} “Ancak onlardan [gelebilecek bir tehlikeden] korunmanız müstesnadır” kavlidir.