وَأخرج ابْن جُبَير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وَمن يفعل ذَلِك فَلَيْسَ من الله فِي شَيْء} فقد برىء الله مِنْهُ
İbn Cübeyr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {وَمن يفعل ذَلِك فَلَيْسَ من الله فِي شَيْء} “Kim bunu yaparsa, Allah ile ilişiğini kesmiş olur” [ayeti hakkında]: “Allah ondan berî olmuştur” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَلا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} فالتقية بِاللِّسَانِ من حمل على أَمر يتَكَلَّم بِهِ وَهُوَ مَعْصِيّة لله فيتكلم بِهِ مَخَافَة النَّاس وَقَلبه مطمئن بالإِيمان فَإِن ذَلِك لَا يضرّهُ إِنَّمَا التقية بِاللِّسَانِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Avfî kanalıyla İbn Abbâs'tan O'nun {أَلا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} “Ancak onlardan [gelebilecek bir tehlikeden] sakınmanız müstesnadır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: “Takiyye dille olur. Kim Allah'a isyan olan bir sözü söylemeye zorlanır da insanlardan korktuğu için kalbi imanla huzurlu olduğu halde onu söylerse, şüphesiz bu ona zarar vermez. Takiyye ancak dildedir.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عَطاء عَن ابْن عَبَّاس {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} قَالَ التقاة التَّكَلُّم بِاللِّسَانِ وَالْقلب مطمئن بالإِيمان وَلَا يبسط يَده فَيقْتل وَلَا إِلَى إِثْم فَإِنَّهُ لَا عذر لَهُ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Sünen'inde Beyhakî, Atâ kanalıyla İbn Abbâs'tan {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} “Ancak onlardan [gelebilecek bir tehlikeden] sakınmanız müstesnadır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet ettiler: “Takiyye, kalbi imanla mutmain olduğu halde dille konuşmaktır. [Fakat] elini uzatıp öldüremez ve günaha [fiilen] yönelemez; zira bunda onun için hiçbir mazeret yoktur.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} قَالَ: إِلَّا مصانعة فِي الدُّنْيَا ومخالقة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den O'nun {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} “Ancak onlardan [gelebilecek bir tehlikeden] sakınmanız müstesnadır” [ayeti hakkında]: “Ancak dünyada idare-i maslahat etmek ve [zahiren] iyi geçinmek müstesnadır” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي الْآيَة قَالَ التقية بِاللِّسَانِ وَلَيْسَ بِالْعَمَلِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Ebu'l-Âliye'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: “Takiyye dille olur, amelle değil.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} قَالَ: إِلَّا أَن يكون بَيْنك وَبَينه قرَابَة فتصله لذَلِك
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den O'nun {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} “Ancak onlardan [gelebilecek bir tehlikeden] sakınmanız müstesnadır” [ayeti hakkında]: “Ancak seninle onun arasında bir akrabalık bağı olup da bundan dolayı akrabalık bağını gözetmen müstesnadır” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ التقية جَائِزَة إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Abd b. Humeyd Hasen'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Takiyye kıyamet gününe kadar caizdir.”
وَأخرج عبد عَن أبي رَجَاء أَنه كَانَ يقْرَأ إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقية
Abd [b. Humeyd] Ebû Recâ'dan rivayet etti; o [ayeti] (إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقية) şeklinde okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة أَنه كَانَ يقْرؤهَا / إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُ تقية / بِالْيَاءِ
Abd b. Humeyd Katâde'den rivayet etti; o bunu yâ ile / (إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُ تقية) / şeklinde okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق أبي بكر بن عَيَّاش عَن عَاصِم {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} بِالْألف وَرفع التَّاء
Abd b. Humeyd Ebû Bekir b. Ayyâş kanalıyla Âsım'dan {إِلَّا أَن تتقوا مِنْهُم تقاة} [ayetini] elif ile ve tâ harfini merfû okuduğunu rivayet etti.
الْآيَتَانِ ٢٩ - ٣٠
29-30. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: أخْبرهُم أَنه يعلم مَا أَسرُّوا من ذَلِك وَمَا أعْلنُوا فَقَالَ {إِن تخفوا مَا فِي صدوركم أَو تبدوه يُعلمهُ الله}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “[Allah], bundan gizlediklerini ve açığa vurduklarını bildiğini onlara haber vererek şöyle buyurdu: {إِن تخفوا مَا فِي صدوركم أَو تبدوه يُعلمهُ الله} “Gönüllerinizdekini gizleseniz de açığa vursanız da Allah onu bilir.””
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {يَوْم تَجِد كل نفس مَا عملت من خير محضراً} يَقُول: موفراً
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den rivayet ettiler; O, {يَوْم تَجِد كل نفس مَا عملت من خير محضراً} “Her nefsin hayır olarak ne işlemişse onu karşısında hazır bulduğu o gün...” [ayetindeki 'hazır bulduğu' ifadesi hakkında]: “Eksiksiz verilmiş olarak” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَمَا عملت من سوء تودُّ لَو أَن بَينهَا وَبَينه أمداً بَعيدا} قَالَ: يسر أحدهم أَن لَا يلقى عمله ذَلِك أبدا يكون ذَلِك مَنَاة وَأما فِي الدُّنْيَا فقد كَانَت خَطِيئَة يستلذها
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Hasen'den O'nun {وَمَا عملت من سوء تودُّ لَو أَن بَينهَا وَبَينه أمداً بَعيدا} “...kötülükten ne yapmışsa onunla kendisi arasında uzak bir mesafe bulunmasını ister” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: “Onlardan biri, bu amelini asla görmemeyi arzular; onun arzusu bu olur. Dünyada iken ise o, lezzet aldığı bir günahtı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {أمداً بَعيدا} قَالَ: مَكَانا بَعيدا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den {أمداً بَعيدا} “...uzak bir mesafe...” [ifadesi hakkında]: “Uzak bir yer” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج {أمداً} قَالَ: أَََجَلًا
İbn Cerîr İbn Cüreyc'den {أمداً} “...mesafe/süre...” [kelimesi hakkında]: “Bir ecel” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {ويحذركم الله نَفسه وَالله رؤوف بالعباد} قَالَ: من رأفته بهم حذرهم نَفسه
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Hasen'den O'nun {ويحذركم الله نَفسه وَالله رؤوف بالعباد} “Allah sizi kendisinden sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir” kavli hakkında: “Kullarına olan şefkatindendir ki onları kendisinden sakındırmıştır” dediğini rivayet ettiler.
الْآيَتَانِ ٣١ - ٣٢
31-32. Ayetler
أخرج ابْن جرير من طَرِيق بكر بن الأسوف عَن الْحسن قَالَ قَالَ قوم على عهد النَّبِي ﷺ: يَا مُحَمَّد إِنَّا نحب رَبنَا
İbn Cerîr Bekr b. el-Esved kanalıyla Hasen'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir topluluk: ‘Ey Muhammed! Şüphesiz biz Rabbimizi seviyoruz’ dediler.”
فَأنْزل الله {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله وَيغْفر لكم ذنوبكم}
Bunun üzerine Allah: {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله وَيغْفر لكم ذنوبكم} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın” [ayetini] indirdi.
فَجعل أَتبَاع نبيه مُحَمَّد ﷺ علما لحبه وَعَذَاب من خَالفه
Böylece Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymayı Kendi sevgisinin ve O'na muhalefet edenlerin azabının bir alameti kıldı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق أبي عُبَيْدَة النَّاجِي عَن الْحسن قَالَ قَالَ أَقوام على عهد رَسُول الله ﷺ: وَالله يَا مُحَمَّد إِنَّا لنحب رَبنَا فَأنْزل الله {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Ebû Ubeyde en-Nâcî kanalıyla Hasen'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir topluluk: ‘Vallahi ey Muhammed, biz Rabbimizi muhakkak seviyoruz’ dediler. Bunun üzerine Allah {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun...” ayetini indirdi.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن جرير من طَرِيق عباد بن مَنْصُور قَالَ إِن أَقْوَامًا كَانُوا على عهد رَسُول الله ﷺ يَزْعمُونَ أَنهم يحبونَ الله فَأَرَادَ الله أَن يَجْعَل لقَولهم تَصْدِيقًا من عمل فَقَالَ {إِن كُنْتُم تحبون الله} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr Abbâd b. Mansûr kanalıyla rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında birtakım kimseler Allah'ı sevdiklerini iddia ediyorlardı. Allah da onların bu sözlerini amelden bir tasdik ile doğrulatmak istedi ve: {إِن كُنْتُم تحبون الله} “...Eğer Allah'ı seviyorsanız...” ayetini buyurdu.”
فَكَانَ اتِّبَاع مُحَمَّد ﷺ تَصْدِيقًا لقَولهم
Böylece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymak, onların sözlerinin doğrulanması oldu.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن يحيى بن أبي كثير قَالَ: قَالُوا إِنَّا لنحب رَبنَا فامتحنوا
el-Hakîm et-Tirmizî Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Onlar: ‘Şüphesiz biz Rabbimizi seviyoruz’ dediler ve bunun üzerine imtihan edildiler.”
فَأنْزل الله {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله}
Bunun üzerine Allah: {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: كَانَ أَقوام يَزْعمُونَ أَنهم يحبونَ الله يَقُولُونَ: إِنَّا نحب رَبنَا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Bazı topluluklar Allah'ı sevdiklerini iddia edip: ‘Şüphesiz biz Rabbimizi seviyoruz’ diyorlardı.”
فَأَمرهمْ الله أَن يتبعوا مُحَمَّدًا وَجعل اتِّبَاع مُحَمَّد ﷺ علما لحبه
Allah da onlara Muhammed'e uymalarını emretti ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymayı Kendi sevgisinin bir alameti kıldı.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ: من رغب عَن سنتي فَلَيْسَ مني ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله} إِلَى آخر الْآيَة
Abd b. Humeyd Hasen'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir’ buyurdu, sonra ayetin sonuna kadar şu ayeti okudu: {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin...””
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن جَعْفَر بن الزبير {قل إِن كُنْتُم تحبون الله} أَي إِن كَانَ هَذَا من قَوْلكُم فِي عِيسَى حبا لله وتعظيماً لَهُ {فَاتبعُوني يحببكم الله وَيغْفر لكم ذنوبكم} أَي مَا مضى من كفركم {وَالله غَفُور رَحِيم}
İbn Cerîr Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: “{قل إِن كُنْتُم تحبون الله} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız...” yani Îsâ hakkındaki bu sözünüz Allah sevgisinden ve O'nu yüceltmekten kaynaklanıyorsa, {فَاتبعُوني يحببكم الله وَيغْفر لكم ذنوبكم} “...bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın” yani geçmiş küfrünüzü bağışlasın; {وَالله غَفُور رَحِيم} “...Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.””
أخرج الْأَصْبَهَانِيّ فِي التَّرْغِيب عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لن يستكمل مُؤمن إيمَانه حَتَّى يكون هَوَاهُ تبعا لما جِئتُكُمْ بِهِ
el-İsbehânî et-Terğîb'de İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: ‘Hiçbir mümin, heva ve hevesi benim size getirdiğime tabi olmadıkça imanını kemale erdiremez.’”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الدَّرْدَاء فِي قَوْله {إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني} قَالَ: على الْبر وَالتَّقوى والتواضع وذلة النَّفس
İbn Ebî Hâtim Ebû'd-Derdâ'dan O'nun {إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني} “...Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İyilik, takva, tevazu ve nefsin alçakgönüllülüğü üzere [bana uyun].”
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَأَبُو نعيم والديلمي وَابْن عَسَاكِر عَن أبي الدَّرْدَاء عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله} قَالَ: على الْبر وَالتَّقوى والتواضع وذلة النَّفس
el-Hakîm et-Tirmizî, Ebû Nuaym, Deylemî ve İbn Asâkir Ebû'd-Derdâ kanalıyla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den O'nun {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” kavli hakkında: “İyilik, takva, tevazu ve nefsin alçakgönüllülüğü üzere [bana uyun]” buyurduğunu rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عَائِشَة فِي هَذِه الْآيَة {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني} قَالَت: على التَّوَاضُع وَالتَّقوى وَالْبر وذلة النَّفس
İbn Asâkir Âişe'den bu ayet {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun...” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Tevazu, takva, iyilik ve nefsin alçakgönüllülüğü üzere [uyun].”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْحَاكِم عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الشّرك أخْفى من دَبِيب الذَّر على الصَّفَا فِي اللَّيْلَة الظلماء وَأَدْنَاهُ أَن يحب على شَيْء من الْجور وَيبغض على شَيْء من الْعدْل وَهل الدّين إِلَّا البغض وَالْحب فِي الله قَالَ الله تَعَالَى {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله}
İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve el-Hâkim Âişe'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: ‘Şirk, zifiri karanlık bir gecede düz kaya üzerindeki karıncanın kımıldanışından daha gizlidir. Onun en aşağı derecesi, zulümden bir şeye sevgi duymak ve adaletten bir şeye buğzetmektir. Zaten din, Allah için buğzetmek ve Allah için sevmekten başka bir şey midir?’ Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin.””
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق حَوْشَب عَن الْحسن فِي قَوْله {فَاتبعُوني يحببكم الله} قَالَ: فَكَانَ عَلامَة حبهم إِيَّاه اتِّبَاع سنة رَسُوله
İbn Ebî Hâtim Havşeb kanalıyla Hasen'den O'nun {فَاتبعُوني يحببكم الله} “...Bana uyun ki Allah da sizi sevsin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onların O'nu sevmelerinin alameti, Resûlünün sünnetine uymaları oldu.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة أَنه سُئِلَ عَن قَوْله الْمَرْء مَعَ من أحب فَقَالَ: ألم تسمع قَول الله {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله} يَقُول: يقربكم
İbn Ebî Hâtim Süfyân b. Uyeyne'den rivayet etti; ona: ‘Kişi sevdiğiyle beraberdir’ sözü sorulduğunda şöyle dedi: “Allah'ın: {قل إِن كُنْتُم تحبون الله فَاتبعُوني يحببكم الله} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” kavlini işitmedin mi? [Burada 'sizi sevsin' demek], ‘sizi [kendisine] yaklaştırsın’ demektir.”
وَالْحب هُوَ الْقرب وَالله لَا يحب الْكَافرين لَا يقرب الْكَافرين
“Sevgi yakınlıktır. Allah kâfirleri sevmez, yani kâfirleri [kendisine] yaklaştırmaz.”
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن جَعْفَر بن الزبير {قل أطِيعُوا الله وَالرَّسُول} فَإِنَّهُم يعرفونه
İbn Cerîr Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den rivayet etti: “{قل أطِيعُوا الله وَالرَّسُول} “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin...” [buyrulmuştur], çünkü onlar O'nu tanıyorlar;”
يَعْنِي الْوَفْد من نَصَارَى نَجْرَان ويجدونه فِي كِتَابهمْ {فَإِن توَلّوا} على كفرهم {فَإِن الله لَا يحب الْكَافرين}
“yani Necran Hristiyanları heyetini [kastetmektedir]. Onlar O'nu kendi kitaplarında bulmaktadırlar. {فَإِن توَلّوا} “Eğer yüz çevirirlerse...” küfürleri üzere [kalırlarsa], {فَإِن الله لَا يحب الْكَافرين} “...şüphesiz Allah kâfirleri sevmez.””
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن حبَان وَالْحَاكِم عَن أبي رَافع عَن النَّبِي ﷺ
Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Hibbân ve Hâkim Ebû Râfi'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiler;
قَالَ لَا أَلفَيْنِ أحدكُم مُتكئا على أريكته يَأْتِيهِ الْأَمر من أَمْرِي مِمَّا أمرت بِهِ أَو نهيت عَنهُ فَيَقُول: لَا نَدْرِي
[Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Sakın sizden birinizi, koltuğuna yaslanmış haldeyken emrettiğim veya nehyettiğim konulardan bir emir kendisine ulaştığında: ‘Biz bilmeyiz;
مَا وجدنَا فِي كتاب الله اتبعناه
Allah'ın kitabında ne bulduysak ona uyarız’ derken bulmayayım!”
الْآيَات ٣٤ - ٣٥ - ٣٦
34-36. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Ali kanalıyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiler;
قَوْله {وَآل إِبْرَاهِيم وَآل عمرَان} قَالَ: هم الْمُؤْمِنُونَ من آل إِبْرَاهِيم وَآل عمرَان وَآل ياسين وَآل مُحَمَّد ﷺ
O'nun {وَآل إِبْرَاهِيم وَآل عمرَان} “...İbrahim ailesini ve İmrân ailesini...” kavli hakkında şöyle dedi: “Onlar İbrâhim ailesinden, İmrân ailesinden, Yâsîn ailesinden ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ailesinden olan müminlerdir.”
وَأخرج عبد بن حميد وان جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: ذكر الله أهل بَيْتَيْنِ صالحين وَرجلَيْنِ صالحين ففضلهم على الْعَالمين فَكَانَ مُحَمَّد ﷺ من آل إِبْرَاهِيم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: “Allah iki salih ev halkını ve iki salih adamı zikredip onları âlemlere üstün kıldı. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de İbrâhim ailesindendi.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: فَضلهمْ الله على الْعَالمين بالنبوّة على النَّاس كلهم كَانُوا هم الْأَنْبِيَاء الأتقياء المطيعين لرَبهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Hasen'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: “Allah bütün insanlara karşı onları peygamberlikle âlemlere üstün kılmıştır. Onlar Rablerine itaat eden takva sahibi peygamberlerdi.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ذُرِّيَّة بَعْضهَا من بعض} قَالَ: فِي النِّيَّة وَالْعَمَل وَالْإِخْلَاص والتوحيد
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den O'nun {ذُرِّيَّة بَعْضهَا من بعض} “Birbirinden gelme bir zürriyet olarak...” kavli hakkında: “Niyette, amelde, ihlasta ve tevhidde [birbirindendirler]” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي حَاتِم عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد عَن أَبِيه عَن جده أَن عليا قَالَ لِلْحسنِ قُم فاخطب النَّاس قَالَ: إِنِّي أهابك أَن أَخطب وَأَنا أَرَاك
İbn Sa'd ve İbn Ebî Hâtim Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o da dedesinden rivayet ettiler ki: Ali, Hasan'a: “Kalk da insanlara hitap et!” dedi. [Hasan] ise: “Seni görürken hitap etmekten çekiniyorum” dedi.
فتغيب عَنهُ حَيْثُ يسمع كَلَامه وَلَا يرَاهُ فَقَامَ الْحسن فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ وَتكلم
[Ali], onun sözünü işitebileceği fakat [Hasan'ın] kendisini göremeyeceği bir yere çekilip gizlendi. Hasan kalkıp Allah'a hamdetti, O'na senada bulundu ve konuştu.
ثمَّ نزل فَقَالَ عَليّ ﵁ {ذُرِّيَّة بَعْضهَا من بعض وَالله سميع عليم}
Sonra [minberden] indi. Bunun üzerine Ali radıyallâhu anh: {ذُرِّيَّة بَعْضهَا من بعض وَالله سميع عليم} “Birbirinden gelme bir zürriyet olarak... Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” dedi.
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الله اصْطفى} يَعْنِي اخْتَار من النَّاس لرسالته {آدم ونوحاً وَآل إِبْرَاهِيم} يَعْنِي إِبْرَاهِيم وإسمعيل وَإِسْحَق وَيَعْقُوب والأسباط {وَآل عمرَان على الْعَالمين} يَعْنِي اخْتَارَهُمْ للنبوّة والرسالة على عالمي ذَلِك الزَّمَان
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; O'nun {إِن الله اصْطفى} “Şüphesiz Allah seçti...” yani insanlar arasından elçiliği için seçti, {آدم ونوحاً وَآل إِبْرَاهِيم} “...Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini...” yani İbrâhim'i, İsmâil'i, İshak'ı, Ya'kûb'u ve Esbât'ı [seçti], {وَآل عمرَان على الْعَالمين} “...ve İmrân ailesini âlemlere...” yani onları peygamberlik ve elçilik için o dönemin âlemlerine [üstün kılıp seçti] kavli hakkında şöyle dedi:
فهم ذُرِّيَّة بَعْضهَا من بعض فَكل هَؤُلَاءِ من ذُرِّيَّة آدم ثمَّ ذُرِّيَّة نوح ثمَّ من ذُرِّيَّة إِبْرَاهِيم {إِذْ قَالَت امْرَأَة عمرَان} بن ماثان وَاسْمهَا حنة بنت فاقوذ وَهِي أم مَرْيَم {رب إِنِّي نذرت لَك مَا فِي بَطْني محرراً} وَذَلِكَ أَن أم مَرْيَم حنة كَانَت جَلَست عَن الْوَلَد والمحيض فَبَيْنَمَا هِيَ ذَات يَوْم فِي ظلّ شَجَرَة إِذْ نظرت إِلَى طير يزق فرخاً لَهُ فتحركت نَفسهَا للْوَلَد فدعَتْ الله أَن يهب لَهَا ولدا فَحَاضَت من ساعتها فَلَمَّا طهرت أَتَاهَا زَوجهَا فَلَمَّا أيقنت بالود قَالَت: لَئِن نجاني الله وَوضعت مَا فِي بَطْني لأجعلنه محرراً
“Onlar birbirinden gelme bir zürriyettir. Bütün bunlar Âdem'in zürriyetindendir, sonra Nûh'un zürriyetindendir, sonra İbrâhim'in zürriyetindendir. {إِذْ قَالَت امْرَأَة عمرَان} “Hani İmrân'ın karısı...” [İmrân] b. Mâsân idi; kadının adı Hanne binti Fâkûz olup Meryem'in annesidir. {رب إِنِّي نذرت لَك مَا فِي بَطْني محرراً} “...demişti: 'Rabbim! Karnımdakini hür kılınmış [yalnızca Sana adanmış] olarak Sana adadım...'” Şöyle ki: Meryem'in annesi Hanne çocuktan ve hayızdan kesilmişti. Bir gün bir ağacın gölgesindeyken yavrusunu besleyen bir kuşa baktı ve içinde çocuk sevgisi uyandı. Allah'a kendisine bir çocuk bağışlaması için dua etti. Hemen o anda hayız gördü. Temizlendiğinde kocası onunla birlikte oldu. Çocuğa hamile kaldığını kesin olarak anlayınca: ‘Eğer Allah beni kurtarır ve karnımdakini doğurursam, onu muhakkak [mabede] adanmış kılacağım’ dedi.”
وَبَنُو ماثان من مُلُوك بني إِسْرَائِيل من نسل دَاوُد
Mâsân oğulları İsrâiloğulları hükümdarlarındandı ve Dâvûd'un soyundandı.
وَالْمُحَرر لَا يعْمل للدنيا وَلَا يتزوّج ويتفرغ لعمل الْآخِرَة
Muharrer (mabede adanan kimse) dünya için çalışmaz, evlenmez ve sadece ahiret ameline adanır.
يعبد الله تَعَالَى وَيكون فِي خدمَة الْكَنِيسَة وَلم يكن محرراً فِي ذَلِك الزَّمَان إِلَّا الغلمان
Yüce Allah'a ibadet eder ve kilisenin (mabedin) hizmetinde bulunur. O dönemde erkek çocuklardan başkası muharrer kılınmazdı.
فَقَالَت لزَوجهَا: لَيْسَ جنس من جنس الْأَنْبِيَاء إِلَّا وَفِيهِمْ مُحَرر غَيرنَا وَإِنِّي جعلت مَا فِي بَطْني نذيرة تَقول: نذرت أَن أجعله لله فَهُوَ الْمُحَرر
[Hanne] kocasına şöyle dedi: “Peygamberler soyundan hiçbir soy yoktur ki içlerinde [mabede] adanmış biri bulunmasın, biz hariç! Ben de karnımdakini nezîre (adak) kıldım.” Yani: “Onu Allah'a adamayı nezrettim, o [mabede] adanmıştır” diyordu.
فَقَالَ زَوجهَا: أَرَأَيْت أَن كَانَ
Kocası: “Gördün mü ya, eğer...
الَّذِي فِي بَطْنك أُنْثَى - وَالْأُنْثَى عَورَة - فَكيف تصنعين فاغتمت لذَلِك فَقَالَت عِنْد ذَلِك {رب إِنِّي نذرت لَك مَا فِي بَطْني محررا فَتقبل مني إِنَّك أَنْت السَّمِيع الْعَلِيم} يَعْنِي تقبل مني مَا نذرت لَك
...karnındaki dişi olursa —ki dişi örtünmesi gerekendir— o zaman ne yapacaksın?” dedi. [Hanne] buna üzüldü ve o sırada: {رب إِنِّي نذرت لَك مَا فِي بَطْني محررا فَتقبل مني إِنَّك أَنْت السَّمِيع الْعَلِيم} “...Rabbim! Karnımdakini hür kılınmış [yalnızca Sana adanmış] olarak Sana adadım; benden kabul buyur. Şüphesiz hakkıyla işiten, hakkıyla bilen yalnız Sen'sin Sen!” dedi; yani “Sana adadığım adağımı benden kabul et” [demek istedi].
{فَلَمَّا وَضَعتهَا قَالَت رب إِنِّي وَضَعتهَا أُنْثَى وَالله أعلم بِمَا وضعت وَلَيْسَ الذّكر كالأنثى} وَالْأُنْثَى عَورَة ثمَّ قَالَت {وَإِنِّي سميتها مَرْيَم} وَكَذَلِكَ كَانَ اسْمهَا عِنْد الله {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} يَعْنِي الملعون فَاسْتَجَاب الله لَهَا فَلم يقربهَا الشَّيْطَان وَلَا ذريتها عِيسَى
{فَلَمَّا وَضَعتهَا قَالَت رب إِنِّي وَضَعتهَا أُنْثَى وَالله أعلم بِمَا وضعت وَلَيْسَ الذّكر كالأنثى} “Onu doğurunca dedi ki: 'Rabbim! Ben onu kız doğurdum.' Oysa Allah ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir. 'Erkek, kız gibi değildir.'” —ki kız örtünmesi gerekendir—. Sonra: {وَإِنِّي سميتها مَرْيَم} “...'Ben ona Meryem adını verdim...'” —Allah katındaki adı da öyleydi— {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} “...'ve onu da zürriyetini de kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum.'” dedi; [racîm] lânetlenmiş demektir. Allah da onun duasını kabul etti; şeytan ne ona ne de zürriyeti olan İsa'ya yaklaşamadı.
قَالَ ابْن عَبَّاس قَالَ رَسُول الله ﷺ: كل ولد آدم ينَال مِنْهُ الشَّيْطَان يطعنه حِين يَقع بِالْأَرْضِ بِأُصْبُعِهِ لما يستهل لَا مَا كَانَ من مَرْيَم وَابْنهَا لم يصل إِبْلِيس إِلَيْهِمَا قَالَ ابْن عَبَّاس: لما وَضَعتهَا خشيت حنة أم مَرْيَم أَن لَا تقبل أُنْثَى محررة فلفتها فِي الْخِرْقَة ووضعتها فِي بَيت الْمُقَدّس عِنْد الْقُرَّاء فتساهم الْقُرَّاء عَلَيْهَا لِأَنَّهَا كَانَت بنت إمَامهمْ وَكَانَ إِمَام الْقُرَّاء من ولد هَارُون
İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Âdemoğlunun doğan her ferdine şeytan dokunur; yere düştüğü anda ağlayıp çığlık atması için parmağıyla onu dürter. Meryem ve oğlu hariç; İblis onlara ulaşamadı.” İbn Abbâs dedi ki: Meryem'in annesi Hanne onu doğurduğunda, bir kız çocuğunun muharrer (mabede adanmış) olarak kabul edilmeyeceğinden endişe etti. Onu bir beze sarıp Beytü'l-Makdis'e, kurrânın yanına koydu. Kurrâ onun bakımını üstlenmek için kur'a çektiler; zira o, imamlarının kızıydı. Kurrânın imamı da Hârûn'un soyundandı.
أَيهمْ يَأْخُذهَا فَقَالَ زَكَرِيَّا - وَهُوَ رَأس الْأَحْبَار - أَنا آخذها وَأَنا أحقهم بهَا لِأَن خَالَتهَا عِنْدِي - يَعْنِي أم يحيى - فَقَالَ الْقُرَّاء: وَإِن كَانَ فِي الْقَوْم من هُوَ أفقر إِلَيْهَا مِنْك وَلَو تركت لأحق النَّاس بهَا تركت لأَبِيهَا وَلكنهَا محررة غير أَن نتساهم عَلَيْهَا فَمن خرج سَهْمه فَهُوَ أَحَق بهَا فقرعوا ثَلَاث مَرَّات بأقلامهم الَّتِي كَانُوا يَكْتُبُونَ بهَا الْوَحْي {أَيهمْ يكفل مَرْيَم} يَعْنِي أَيهمْ يقبضهَا فقرعهم زَكَرِيَّا
Hangisinin onu alacağı konusunda [çekişiyorlardı]. Ahbârın (din bilginlerinin) reisi olan Zekeriyyâ: “Onu ben alırım, ona en layık olanları benim; zira teyzesi —yani Yahyâ'nın annesi— benim yanımdadır (nikâhımdadır)” dedi. Kurrâ ise şöyle dedi: “Kavmin içinde ona senden daha muhtaç olanlar olsa bile, eğer o insanlardan en layık olana bırakılacak olsaydı babasına bırakılırdı. Ancak o [mabede] adanmıştır. Şu halde aramızda kur'a çekelim; kimin oku çıkarsa o buna en layık olandır.” Vahiy yazdıkları kalemleriyle üç kez kur'a çektiler; {أَيهمْ يكفل مَرْيَم} “...Meryem'i hangisi himayesine alacak diye...” yani hangisi onu teslim alacak diye kur'a çektiler ve Zekeriyyâ kur'ayı kazandı.
وَكَانَت قرعَة أقلامهم أَنهم جمعوها فِي مَوضِع ثمَّ غطوها فَقَالُوا لبَعض خدم بَيت الْمُقَدّس من الغلمان الَّذين لم يبلغُوا الْحلم: أَدخل يدك فَأخْرج قَلما مِنْهَا فَأدْخل يَده فَأخْرج قلم زَكَرِيَّا فَقَالُوا: لَا نرضى وَلَكِن نلقي الأقلام فِي المَاء فَمن خرج قلمه فِي جرية المَاء ثمَّ ارْتَفع فَهُوَ يكفلها
Kalemleriyle kur'a çekmeleri şöyle olmuştu: Kalemleri bir yerde topladılar ve üstünü örttüler. Sonra Beytü'l-Makdis hizmetçilerinden henüz bülûğa ermemiş çocuklardan birine: “Elini sok ve içlerinden bir kalem çıkar!” dediler. Çocuk elini sokup Zekeriyyâ'nın kalemini çıkardı. Bunun üzerine: “Razı değiliz, bilakis kalemleri suya atalım; kimin kalemi suyun akıntısında kalır sonra suyun üstüne çıkarsa (akıntıya karşı durursa) ona o kefil olsun” dediler.
فَألْقوا أقلامهم فِي نهر الْأُرْدُن فارتفع قلم زَكَرِيَّا فِي جرية المَاء فَقَالُوا: نقترع الثَّالِثَة فَمن جرى قلمه مَعَ المَاء فَهُوَ يكفلها
Kalemlerini Ürdün Nehri'ne attılar. Zekeriyyâ'nın kalemi suyun akıntısında yukarıya doğru çıktı. Bunun üzerine: “Üçüncü kez kur'a çekelim; kimin kalemi suyla birlikte akıp giderse ona o kefil olsun” dediler.
فَألْقوا أقلامهم فَجرى قلم زَكَرِيَّا مَعَ المَاء وَارْتَفَعت أقلامهم فِي جرية المَاء وَقَبضهَا عِنْد ذَلِك زَكَرِيَّا
Kalemlerini attılar; Zekeriyyâ'nın kalemi suyla beraber aktı, onların kalemleri ise suyun akıntısında yukarıya çıktı. İşte o zaman Zekeriyyâ onu teslim aldı.
فَذَلِك قَوْله {وكفلها زَكَرِيَّا} يَعْنِي قبضهَا ثمَّ قَالَ {فتقبلها رَبهَا بِقبُول حسن وأنبتها نباتاً حسنا} يَعْنِي رباها تربية حَسَنَة فِي عبَادَة وَطَاعَة لِرَبِّهَا حَتَّى ترعرعت وَبنى لَهَا زَكَرِيَّا محراباً فِي بَيت الْمُقَدّس وَجعل بَابه فِي وسط الْحَائِط لَا يصعد إِلَيْهَا إِلَّا بسلم
İşte Allah Teâlâ'nın {وكفلها زَكَرِيَّا} “...ve Zekeriyyâ onu himayesine aldı.” yani onu teslim aldı buyruğu budur. Sonra şöyle buyurdu: {فتقبلها رَبهَا بِقبُول حسن وأنبتها نباتاً حسنا} “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi...” yani onu ibadet ve Rabbine itaat içinde serpilip büyüyünceye kadar güzel bir terbiyeyle terbiye etti. Zekeriyyâ onun için Beytü'l-Makdis'te bir mihrap yaptı ve kapısını duvarın ortasına koydu; yanına merdivenden başka bir şeyle çıkılamıyordu.
وكَانَ اسْتَأْجر لَهَا ظِئْراً فَلَمَّا تمّ لَهَا حولان فطمت وتحركت فَكَانَ يغلق عَلَيْهَا الْبَاب والمفتاح مَعَه لَا يَأْمَن عَلَيْهِ أحدا لَا يَأْتِيهَا بِمَا يصلحها أحد غَيره حَتَّى بلغت
Onun için bir sütanne kiralamıştı. İki yılı tamamlayınca sütten kesildi ve hareket etmeye başladı. Kapısını kilitler, anahtarı yanında tutar ve onu kimseye emanet etmezdi. Ergenliğe ulaşıncaya kadar onun ihtiyacını kendisinden başka kimse getirmezdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن عِكْرِمَة قَالَ: اسْم أم مَرْيَم حنة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir İkrime'den şöyle dediğini rivayet ettiler: “Meryem'in annesinin adı Hanne idi.”
وَأخرج الْحَاكِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: حنة ولدت مَرْيَم أم عِيسَى
Hâkim Ebû Hureyre'den şöyle dediğini rivayet etti: “Hanne, İsa'nın annesi Meryem'i doğurdu.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {نذرت لَك مَا فِي بَطْني محرراً} قَالَ: كَانَت نذرت أَن تَجْعَلهُ فِي الْكَنِيسَة يتعبد بهَا وَكَانَت ترجو أَن يكون ذكرا
İbn Abi Hâtim İbn Abbâs'tan O'nun {نذرت لَك مَا فِي بَطْني محرراً} “...Karnımdakini hür kılınmış [yalnızca Sana adanmış] olarak Sana adadım...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onu kilisede (mabette) ibadet etsin diye bırakmayı nezretmişti ve onun erkek olmasını umuyordu.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: نذرت أَن تَجْعَلهُ محرراً لِلْعِبَادَةِ
İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onu ibadet için muharrer (adanmış) kılmayı nezretti.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {محرراً} قَالَ: خَادِمًا لِلْبيعَةِ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den O'nun {محرراً} “...hür kılınmış [yalnızca Sana adanmış] olarak...” kavli hakkında: “Kiliseye (havraya/mabede) hizmetçi olarak” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من وَجه آخر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {محرراً} قَالَ: خَالِصا لَا يخالطه شَيْء من أَمر الدُّنْيَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim başka bir yolla Mücâhid'den O'nun {محرراً} “...hür kılınmış [yalnızca Sana adanmış] olarak...” kavli hakkında: “İçine dünya işinden hiçbir şey karışmayan, sırf [Allah'a adanmış] halis olarak” dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت امْرَأَة عمرَان حررت لله مَا فِي بَطنهَا وَكَانُوا إِنَّمَا يحررون الذُّكُور وَكَانَ الْمُحَرر إِذا حرر جعل فِي الْكَنِيسَة لَا يبرحها يقوم عَلَيْهَا ويكنسها وَكَانَت الْمَرْأَة لَا تَسْتَطِيع أَن تصنع بهَا ذَلِك لما يُصِيبهَا من الْأَذَى فَعِنْدَ ذَلِك قَالَت {وَلَيْسَ الذّكر كالأنثى}
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: “İmrân'ın karısı karnındakini Allah için muharrer kılmıştı. Onlar ise sadece erkekleri muharrer kılarlardı. Muharrer kılınan kimse, adandığı zaman kiliseye (mabede) yerleştirilir ve oradan ayrılmaz, bakımını üstlenir ve orayı süpürürdü. Kadın ise başına gelen ezâdan (hayız hallerinden) ötürü bunu yapamazdı. İşte o zaman [İmrân'ın karısı]: {وَلَيْسَ الذّكر كالأنثى} “...Erkek, kız gibi değildir...” dedi.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير {محرراً} قَالَ: جعلته لله والكنيسة فَلَا يُحَال بَينه وَبَين الْعِبَادَة
Abd b. Humeyd Saîd b. Cübeyr'den {محرراً} “...hür kılınmış [yalnızca Sana adanmış] olarak...” kavli hakkında: “Onu Allah'a ve kiliseye (mabede) adadım, artık onunla ibadet arasına hiçbir engel konulamaz” dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك قَالَ: كَانَت الْمَرْأَة فِي زمَان بني إِسْرَائِيل إِذا ولدت غُلَاما أَرْضَعَتْه حَتَّى إِذا أطَاق الْخدمَة دَفعته إِلَى الَّذين يدرسون الْكتب فَقَالَت: هَذَا مُحَرر لكم يخدمكم
İbnü'l-Münzir Dahhâk'tan şöyle dediğini rivayet etti: “İsrâiloğulları zamanında kadın bir erkek çocuk doğurduğunda onu emzirir, hizmete güç yetirecek yaşa geldiğinde de onu kitapları tedris eden kimselere teslim eder ve: ‘Bu size hizmet edecek muharrer bir çocuktur’ derdi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِن امْرَأَة عمرَان كَانَت عجوزاً عاقراً تسمى حنة وَكَانَت لَا تَلد فَجعلت تغبط النِّسَاء لأولادهن فَقَالَت: اللَّهُمَّ إِن عليَّ نذرا شكرا إِن رزقتني ولدا أَن أَتصدق بِهِ على بَيت الْمُقَدّس فَيكون من سدنته وخدامه {فَلَمَّا وَضَعتهَا قَالَت رب إِنِّي وَضَعتهَا أُنْثَى وَالله أعلم بِمَا وضعت وَلَيْسَ الذّكر كالأنثى} يَعْنِي فِي الْمَحِيض وَلَا يَنْبَغِي لامْرَأَة أَن تكون مَعَ الرِّجَال ثمَّ خرجت أم مَرْيَم تحملهَا فِي خرقتها إِلَى بني الكاهن ابْن هَارُون أخي مُوسَى قَالَ: وهم يَوْمئِذٍ يلون من بَيت
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İkrime'den şöyle dediğini rivayet ettiler: “İmrân'ın karısı, Hanne adında yaşlı ve kısır bir kadındı; çocuğu olmuyordu. Kadınların çocuklarına gıpta etmeye başladı ve: ‘Allah'ım! Eğer bana bir çocuk rızıklandırırsan şükür olarak onu Beytü'l-Makdis'e tasadduk etmek, onun bekçilerinden ve hizmetçilerinden biri kılmak boynuma borç bir adak olsun!’ dedi. {فَلَمَّا وَضَعتهَا قَالَت رب إِنِّي وَضَعتهَا أُنْثَى وَالله أعلم بِمَا وضعت وَلَيْسَ الذّكر كالأنثى} “Onu doğurunca dedi ki: 'Rabbim! Ben onu kız doğurdum.' Oysa Allah ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir. 'Erkek, kız gibi değildir.'” Yani hayız konusunda [kız erkek gibi değildir] ve bir kadının erkeklerin arasında bulunması uygun olmaz. Sonra Meryem'in annesi onu bezine sarılmış halde kucağında taşıyarak Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un oğlu Kâhin'in oğullarına götürdü. Dedi ki: Onlar o gün Beytü'l-
الْمُقَدّس مَا يَلِي الحجبة من الْكَعْبَة فَقَالَت لَهُم: دونكم هَذِه النذيرة فَإِنِّي حررتها وَهِي ابْنَتي وَلَا يدْخل الْكَنِيسَة حَائِض وَأَنا لَا أردهَا إِلَى بَيْتِي فَقَالُوا: هَذِه ابْنة إمامنا - وَكَانَ عمرَان يؤمهم فِي الصَّلَاة - فَقَالَ زَكَرِيَّا: ادفعوها إليَّ فَإِن خَالَتهَا تحتي فَقَالُوا: لَا تطيب أَنْفُسنَا بذلك
Makdis'te, Kâbe'deki perdedarların (haciblerin) konumunda olan kimselerdi. [Hanne] onlara: ‘İşte bu adağı alın! Zira ben onu [mabede] adadım, o benim kızımdır. Kiliseye (mabede) hayızlı kadın giremez ve ben de onu evime geri götüremem’ dedi. Onlar: ‘Bu, imamımızın kızıdır’ dediler —İmrân namazda onlara imamlık yapıyordu—. Zekeriyyâ: ‘Onu bana teslim edin; zira teyzesi benim nikâhımdadır’ dedi. Onlar ise: ‘Gönlümüz buna razı olmaz’ dediler.
فَذَلِك حِين اقترعوا عَلَيْهَا بالأقلام الَّتِي يَكْتُبُونَ بهَا التَّوْرَاة فقرعهم زَكَرِيَّا فكفلها
İşte o zaman onun için Tevrat'ı yazdıkları kalemlerle kur'a çektiler; Zekeriyyâ kur'ayı kazandı ve onu himayesine aldı.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ {وَالله أعلم بِمَا وضعت}
Saîd b. Mansûr İbn Abbâs'tan rivayet etti ki kendisi: {وَالله أعلم بِمَا وضعت} “...Oysa Allah ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir...” [ayetini bu şekilde] okurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك أَنه قَرَأَ {بِمَا وضعت} بِرَفْع التَّاء
İbn Ebî Hâtim Dahhâk'tan rivayet etti ki kendisi {بِمَا وضعت} [ifadesini] te harfini ötre ile [vada'tu şeklinde] okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم بن أبي النجُود أَنه كَانَ يقْرؤهَا بِرَفْع التَّاء
Abd b. Humeyd Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan rivayet etti ki kendisi bu [ifadeyi] te harfini ötre ile okurdu.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن سُفْيَان بن حُسَيْن {وَالله أعلم بِمَا وضعت} قَالَ: على وَجه الشكاية إِلَى الرب ﵎
Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de Süfyân b. Hüseyin'den {وَالله أعلم بِمَا وضعت} “...Oysa Allah ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir...” kavli hakkında: “Rab celle ve alâ'ya şikâyet yollu söylenmiştir” dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْأسود أَنه كَانَ يقْرؤهَا {وَالله أعلم بِمَا وضعت} بِنصب الْعين
Abd b. Humeyd Esved'den rivayet etti ki kendisi {وَالله أعلم بِمَا وضعت} [ifadesini] ayn harfini üstün ile [a'leme şeklinde] okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن إِبْرَاهِيم أَنه كَانَ يقْرؤهَا {وَالله أعلم بِمَا وضعت} بِنصب الْعين
Abd b. Humeyd İbrâhim'den rivayet etti ki kendisi {وَالله أعلم بِمَا وضعت} [ifadesini] ayn harfini üstün ile okurdu.
أما قَوْله تَعَالَى {وَإِنِّي أُعِيذهَا} الْآيَة
Yüce Allah'ın {وَإِنِّي أُعِيذهَا} “...ve ben onu [Sana] sığındırıyorum...” ayetine gelince;
أخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من مَوْلُود يُولد إِلَّا والشيطان يمسهُ حِين يُولد فَيَسْتَهِل صَارِخًا من مس الشَّيْطَان إِيَّاه إِلَّا مَرْيَم وَابْنهَا ثمَّ قَالَ أَبُو هُرَيْرَة: واقرأوا إِن شِئْتُم {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم}
Abdürrezzâk, Ahmed, Buhârî, Müslim, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Ebû Hureyre'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Doğan hiçbir çocuk yoktur ki doğduğu anda şeytan ona dokunmasın ve şeytanın ona dokunmasından ötürü feryat ederek ağlamasın; Meryem ve oğlu müstesna.” Sonra Ebû Hureyre: “Dilerseniz: {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} ‘...ve onu da zürriyetini de kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum’ ayetini okuyun” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: كل مَوْلُود من ولد آدم لَهُ طعنة من الشَّيْطَان وَبهَا يستهل الصَّبِي إِلَّا مَا كَانَ من مَرْيَم بنت عمرَان وَوَلدهَا فَإِن أمهَا قَالَت حِين وَضَعتهَا {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} فَضرب بَينهمَا حجاب فطعن فِي الْحجاب
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Hâkim Ebû Hureyre'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Âdemoğlundan doğan her çocuğa şeytandan bir dürtme vardır ve çocuk bunun sebebiyle ağlayıp ses çıkarır; İmrân'ın kızı Meryem ve çocuğu hariç. Çünkü annesi onu doğurduğu zaman: {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} ‘...ve onu da zürriyetini de kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum’ demişti. Böylece aralarına bir perde çekildi ve [şeytan] perdeyi dürttü.”
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من مَوْلُود يُولد إِلَّا وَقد عصره الشَّيْطَان عصرة أَو عصرتين إِلَّا عِيسَى بن مَرْيَم وَمَرْيَم ثمَّ قَرَأَ رَسُول الله ﷺ {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم}
İbn Cerîr Ebû Hureyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Doğan hiçbir çocuk yoktur ki şeytan onu bir ya da iki kez sıkıştırmış olmasın; Meryem oğlu İsa ve Meryem hariç.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} “...ve onu da zürriyetini de kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum.” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا ولد مَوْلُود إِلَّا قد اسْتهلّ غير الْمَسِيح ابْن مَرْيَم لم يُسَلط عَلَيْهِ الشَّيْطَان وَلم ينهزه
İbn Cerîr İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: “Meryem oğlu Mesih hariç doğan her çocuk [doğar doğmaz çığlıkla] ağlamıştır. [İsa'ya gelince] şeytan ona musallat kılınmamış ve onu dürtememiştir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: لما ولد عِيسَى ﵇ أَتَت الشَّيَاطِين إِبْلِيس فَقَالُوا: أَصبَحت الْأَصْنَام قد نكست رؤوسها فَقَالَ: هَذَا حدث مَكَانكُمْ فطار حَتَّى جاب خافقي الأَرْض فَلم يجد شَيْئا ثمَّ جَاءَ الْبحار فَلم يقدر على شَيْء ثمَّ طَار أَيْضا فَوجدَ عِيسَى ﵇ قد ولد عِنْد مدود حمَار وَإِذا الْمَلَائِكَة قد حفَّت حوله فَرجع إِلَيْهِم فَقَالَ: إِن نَبيا قد ولد البارحة مَا حملت أُنْثَى قطّ وَلَا وضعت إِلَّا وَأَنا بحضرتها إِلَّا هَذَا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir Vehb b. Münebbih'ten şöyle dediğini rivayet ettiler: “İsa aleyhisselâm doğduğu zaman şeytanlar İblis'e gelip: ‘Putlar sabahleyin baş aşağı çevrilmiş duruma geldiler’ dediler. İblis: ‘Bu yeni bir olaydır, yerinizde durun!’ dedi ve uçup yeryüzünün doğusunu ve batısını dolaştı ancak hiçbir şey bulamadı. Sonra denizlere geldi, hiçbir şeye güç yetiremedi. Sonra tekrar uçtu ve İsa aleyhisselâm'ı bir eşek yemliğinin yanında doğmuş halde buldu; bir de baktı ki melekler onun etrafını kuşatmış! Onların yanına dönüp şöyle dedi: ‘Dün gece bir peygamber doğdu. Hiçbir dişi hamile kalıp da doğurmamıştır ki ben onun yanında bulunmuş olmayayım, bu hariç!
فأيسوا أَن تعبد الْأَصْنَام بعد هَذِه اللَّيْلَة وَلَكِن ائْتُوا بني آدم من قبل الخفة والعجلة
Bu geceden sonra putlara tapılacağından artık ümidinizi kesin! Fakat Âdemoğullarına hafifmeşreplik ve acelecilik cihetinden yanaşın!’”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} قَالَ: ذكر لنا أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كل بني آدم طعن الشَّيْطَان فِي جنبه إِلَّا عِيسَى بن مَرْيَم وَأمه جعل بَينهمَا وَبَينه حجاب فأصابت الطعنة الْحجاب وَلم ينفذ إِلَيْهِمَا شَيْء
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Katâde'den O'nun {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} “...ve onu da zürriyetini de kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum.” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Bize anlatıldığına göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Meryem oğlu İsa ve annesi hariç her Âdemoğlunun böğrüne şeytan dürtmüştür. Onlarla şeytan arasına bir perde konuldu da dürtme perdeye isabet etti ve onlara hiçbir şey ulaşmadı.”
وَذكر لنا أَنَّهُمَا كَانَا لَا يصيبان الذُّنُوب كَمَا يُصِيبهُ سَائِر بني آدم
Bize anlatıldığına göre o ikisi, diğer Âdemoğullarının işlediği gibi günah işlemezlerdi.
وَذكر لنا إِن عِيسَى ﵇ كَانَ يمشي على الْبَحْر كَمَا يمشي على الْبر مِمَّا أعطَاهُ الله من الْيَقِين والإِخلاص
Bize anlatıldığına göre İsa aleyhisselâm, Allah'ın kendisine verdiği yakîn ve ihlastan ötürü karada yürüdüğü gibi denizin üzerinde de yürürdü.
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} قَالَ: أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كل آدَمِيّ طعن الشَّيْطَان فِي جنبه غير عِيسَى وَأمه كَانَا لَا يصيبان الذُّنُوب كَمَا يُصِيبهَا بَنو آدم
İbn Cerîr Rebî'den {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} “...ve onu da zürriyetini de kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum.” kavli hakkında rivayet etti; o dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İsa ve annesi hariç her Âdemoğlunun böğrüne şeytan dürtmüştür. Onlar, Âdemoğullarının işlediği gibi günah işlemezlerdi.”
قَالَ: وَقَالَ عِيسَى ﷺ فِيمَا يثني على ربه: وأعاذني وَأمي من الشَّيْطَان الرَّجِيم فَلم يكن لَهُ علينا سَبِيل
[Rebî'] dedi ki: İsa aleyhisselâm Rabbine senada bulunurken şöyle demiştir: “Beni ve annemi kovulmuş şeytandan korudu; artık onun bizim üzerimize bir yolu yoktur.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبن عَبَّاس قَالَ: لَوْلَا أَنَّهَا قَالَت {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} إِذن لم تكن لَهَا ذُرِّيَّة
Abd b. Humeyd İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: “Eğer o: {وَإِنِّي أُعِيذهَا بك وذريتها من الشَّيْطَان الرَّجِيم} ‘...ve onu da zürriyetini de kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum’ demeseydi, o zaman onun zürriyeti olmazdı.”
الْآيَة ٣٧
37. Ayet