Binûn

Nisâ Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْآيَة ٤٢

42. Ayet

أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لَو تسوّى بهم الأَرْض} يَعْنِي أَن تستوي الأَرْض الْجبَال عَلَيْهِم

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan {لَو تسوّى بهم الأَرْض} “yerle bir edilmelerini” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre [İbn Abbâs]: "Yani dağların [düzlenip] onların üzerini yerle bir etmesini [isterler]." demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة يَقُول: ودوا لَو انخرقت بهم الأَرْض فساخوا فِيهَا

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Yerin kendileriyle yarılıp içine batmayı temenni ederler."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {لَو تسوّى بهم الأَرْض} تَنْشَق لَهُم فَيدْخلُونَ فِيهَا فتسوي عَلَيْهِم

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den {لَو تسوّى بهم الأَرْض} “yerle bir edilmelerini” kavli hakkında rivayet ettiğine göre [o şöyle demiştir]: "[Yer] onlar için yarılır, içine girerler ve üzerleri dümdüz edilir."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى ابْن عَبَّاس فَقَالَ: أَرَأَيْت أَشْيَاء تخْتَلف على من فِي الْقُرْآن فَقَالَ ابْن عَبَّاس: مَا هُوَ أَشك فِي الْقُرْآن قَالَ: لَيْسَ شكّ وَلكنه

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, el-Hâkim (sahih olduğunu belirtmiştir), İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Bir adam İbn Abbâs'a gelip: "Kur'an'da yer alan ve bana çelişkili gelen bazı şeyler gördün mü?" dedi. İbn Abbâs: "Nedir o, Kur'an hakkında şüphe mi ediyorsun?" deyince, adam: "Şüphe değil, fakat..."

اخْتِلَاف

...bir ihtilaf [görüyorum]." dedi.

قَالَ: هَات مَا اخْتلف عَلَيْك من ذَلِك

[İbn Abbâs]: "Sana ihtilaflı gelen şeyleri getir [bakalım]." dedi.

قَالَ: اسْمَع الله يَقُول (ثمَّ لم تكن فتنتهم إِلَّا أَن قَالُوا وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (الْأَنْعَام الْآيَة ٢٣) وَقَالَ {وَلَا يكتمون الله حَدِيثا} فقد كتموا واسمعه يَقُول (فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون) (الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ١٠١) ثمَّ قَالَ (وَأَقْبل بَعضهم على بعض يتساءلون) (الصافات الْآيَة ٢٧) وَقَالَ (أئنكم لتكفرون بِالَّذِي خلق الأَرْض فِي يَوْمَيْنِ) (فصلت الْآيَة ٩) حَتَّى بلغ (طائعين) فَبَدَأَ بِخلق الأَرْض فِي هَذِه الْآيَة قبل خلق السَّمَاء ثمَّ قَالَ فِي الْآيَة الْأُخْرَى (أم السَّمَاء بناها) (النازعات الْآيَة ٢٧) ثمَّ قَالَ (وَالْأَرْض بعد ذَلِك دحاها) (النازعات الْآيَة ٣٠) فَبَدَأَ بِخلق السَّمَاء فِي هَذِه الْآيَة قبل خلق الأَرْض واسمعه يَقُول (وَكَانَ الله عَزِيزًا حكيماً) (وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما) (وَكَانَ الله سميعاً بَصيرًا) فَكَأَنَّهُ كَانَ ثمَّ مضى

[Adam] dedi ki: "Allah'ın (ثمَّ لم تكن فتنتهم إِلَّا أَن قَالُوا وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (el-En'âm 23. Ayet) buyurduğunu işitiyorum. [Bir başka yerde ise] {وَلَا يكتمون الله حَدِيثا} “Allah'tan hiçbir söz gizleyemezler” buyuruyor; hâlbuki [öbür ayette] gizlemişlerdir. Yine O'nun (فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون) (el-Mü'minûn 101. Ayet) buyurduğunu, sonra da (وَأَقْبل بَعضهم على بعض يتساءلون) (es-Sâffât 27. Ayet) buyurduğunu işitiyorum. Yine (طائعين) kavline kadar (أئنكم لتكفرون بِالَّذِي خلق الأَرْض فِي يَوْمَيْنِ) (Fussilet 9. Ayet) buyurarak bu ayette göğün yaratılmasından önce yerin yaratılışıyla başlamış; sonra diğer ayette (أم السَّمَاء بناها) (en-Nâziât 27. Ayet) deyip ardından (وَالْأَرْض بعد ذَلِك دحاها) (en-Nâziât 30. Ayet) buyurarak bu ayette de yerin yaratılmasından önce göğün yaratılışıyla başlamıştır. Bir de O'nun (وَكَانَ الله عَزِيزًا حكيماً), (وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما), (وَكَانَ الله سميعاً بَصيرًا) buyurduğunu işitiyorum; sanki öyleydi de sonra geçmişte kaldı."

وَفِي لفظ مَا شَأْنه يَقُول (وَكَانَ الله)

Bir lafızda ise: "O'nun (وَكَانَ الله) buyurmasının hikmeti nedir?" [dedi].

فَقَالَ ابْن عَبَّاس: أما قَوْله (ثمَّ لم تكن فتنتهم إِلَّا أَن قَالُوا وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (الْأَنْعَام الْآيَة ٢٣) فَإِنَّهُم لما رَأَوْا يَوْم الْقِيَامَة وَأَن الله يغْفر لأهل الْإِسْلَام وَيغْفر الذُّنُوب وَلَا يغْفر شركا وَلَا يتعاظمه ذَنْب أَن يغفره جَحده الْمُشْركُونَ رَجَاء أَن يغْفر لَهُم فَقَالُوا: وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين فختم الله على أَفْوَاههم وتكلمت أَيْديهم وأرجلهم بِمَا كَانُوا يعْملُونَ فَعِنْدَ ذَلِك يود الَّذين كفرُوا لَو تسوّى بهم الأَرْض وَلَا يكتمون الله حَدِيثا

Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: "O'nun (ثمَّ لم تكن فتنتهم إِلَّا أَن قَالُوا وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (el-En'âm 23. Ayet) kavline gelince; onlar kıyamet gününü, Allah'ın İslâm ehlini bağışladığını, günahları bağışlayıp şirki bağışlamadığını ve hiçbir günahı bağışlamanın O'na büyük gelmediğini gördüklerinde, müşrikler kendilerinin de bağışlanması ümidiyle [şirki] inkâr edip: 'Rabbimiz Allah'a yemin olsun ki biz müşrik değildik.' derler. Bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürler, elleri ve ayakları yaptıklarını konuşur. İşte o zaman inkâr edenler yerle bir edilmeyi isterler ve Allah'tan hiçbir söz gizleyemezler.

وَأما قَوْله (فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون) (الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ١٠١) فَهَذَا فِي النفخة الأولى (وَنفخ فِي الصُّور فَصعِقَ من فِي السَّمَوَات وَمن فِي الأَرْض إِلَّا من شَاءَ الله) (الزمر الْآيَة ٦٨) فَلَا أَنْسَاب بَينهم عِنْد ذَلِك وَلَا يتساءلون (ثمَّ نفخ فِيهِ أُخْرَى فَإِذا هم قيام ينظرُونَ) (الزمر الْآيَة ٦٨) (وَأَقْبل بَعضهم على بعض يتساءلون) (الصافات الْآيَة ٢٧)

O'nun (فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون) (el-Mü'minûn 101. Ayet) kavline gelince; bu birinci sur üflenişindedir: (وَنفخ فِي الصُّور فَصعِقَ من فِي السَّمَوَات وَمن فِي الأَرْض إِلَّا من شَاءَ الله) (ez-Zümer 68. Ayet). İşte o esnada aralarında ne soy bağı kalır ne de birbirlerine bir şey sorabilirler. (ثمَّ نفخ فِيهِ أُخْرَى فَإِذا هم قيام ينظرُونَ) (ez-Zümer 68. Ayet) [Sur'a ikinci defa üflendiğinde ise] (وَأَقْبل بَعضهم على بعض يتساءلون) (es-Sâffât 27. Ayet) [olur].

وَأما قَوْله (خلق الأَرْض فِي يَوْمَيْنِ) (فصلت الْآيَة ٩) فَإِن الأَرْض خلقت قبل

O'nun (خلق الأَرْض فِي يَوْمَيْنِ) (Fussilet 9. Ayet) kavline gelince; şüphesiz yer...

السَّمَاء وَكَانَت السَّمَاء دخاناً فسوّاهن سبع سموات فِي يَوْمَيْنِ بعد خلق الأَرْض

...gökten önce yaratılmıştır. Gök duman hâlindeydi; yerin yaratılışından sonra onu iki günde yedi gök olarak düzenledi.

وَأما قَوْله (وَالْأَرْض بعد ذَلِك دحاها) (النازعات الْآيَة ٦) يَقُول: جعل فِيهَا جبلا جعل فِيهَا نَهرا جعل فِيهَا شَجرا وَجعل فِيهَا بحوراً

O'nun (وَالْأَرْض بعد ذَلِك دحاها) (en-Nâziât 30. Ayet) kavline gelince; [bu], 'Orada dağlar kıldı, nehirler kıldı, ağaçlar kıldı ve denizler kıldı' demektir.

وَأما قَوْله (وَكَانَ الله) فَإِن الله كَانَ وَلم يزل كَذَلِك وَهُوَ كَذَلِك (عَزِيز حَكِيم) (عليم قدير) ثمَّ لم يزل كَذَلِك فَمَا اخْتلف عَلَيْك من الْقُرْآن فَهُوَ يشبه مَا ذكرت لَك وَأَن الله لم ينزل شَيْئا إِلَّا وَقد أصَاب بِهِ الَّذِي أَرَادَ وَلَكِن أَكثر النَّاس لَا يعلمُونَ

O'nun (وَكَانَ الله) kavline gelince; şüphesiz Allah öyleydi, daima da öyledir ve O böyledir: (عَزِيز حَكِيم) (Azîz'dir, Hakîm'dir), (عليم قدير) (Alîm'dir, Kadîr'dir). Sonra da daima böyle kalacaktır. Kur'an'dan sana ihtilaflı gelen şeyler işte sana anlattığım bu duruma benzer. Allah dilediği hedefe tam isabet ettirmedikçe hiçbir şey indirmemiştir; lâkin insanların çoğu bilmezler."

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك أَن نَافِع بن الْأَزْرَق أَتَى ابْن عَبَّاس فَقَالَ: يَا ابْن عَبَّاس قَول الله {يَوْمئِذٍ يود الَّذين كفرُوا وعصوا الرَّسُول لَو تسوّى بهم الأَرْض وَلَا يكتمون الله حَدِيثا} وَقَوله (وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (الْأَنْعَام الْآيَة ٢٣) فَقَالَ لَهُ ابْن عَبَّاس: إِنِّي أحسبك قُمْت من عِنْد أَصْحَابك فَقلت: ألقِي على ابْن عَبَّاس متشابه الْقُرْآن فَإِذا رجعت إِلَيْهِم فَأخْبرهُم أَن الله جَامع النَّاس يَوْم الْقِيَامَة فِي بَقِيع وَاحِد

İbn Cerîr'in Cüveybir yoluyla ed-Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a gelip: "Ey İbn Abbâs! Allah'ın {يَوْمئِذٍ يود الَّذين كفرُوا وعصوا الرَّسُول لَو تسوّى بهم الأَرْض وَلَا يكتمون الله حَدِيثا} “O gün, küfre sapıp Peygamber'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi temenni ederler ve Allah'tan hiçbir söz gizleyemezler” kavli ile (وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (el-En'âm 23. Ayet) kavli [arasındaki durum nedir]?" dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs ona şöyle dedi: "Sanırım sen arkadaşlarının yanından kalkarken: 'Gideyim de İbn Abbâs'a Kur'an'ın müteşabihlerini sorayım' dedin. Onların yanına döndüğün zaman haber ver ki: Şüphesiz Allah kıyamet günü insanları tek bir düzlükte toplayacaktır.

فَيَقُول الْمُشْركُونَ: إِن الله لَا يقبل من أحد شَيْئا إِلَّا مِمَّن وَحَّدَهُ

Müşrikler: 'Şüphesiz Allah, kendisini birleyen kimseden başkasından hiçbir şey kabul etmez.' diyecekler.

فَيَقُولُونَ: تَعَالَوْا نقل

Ve 'Gelin biz de [öyle] diyelim' diyecekler.

فيسألهم فَيَقُولُونَ (وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (الْأَنْعَام الْآيَة ٢٣) فيختم على أَفْوَاههم وتستنطق بِهِ جوارحهم فَتشهد عَلَيْهِم أَنهم كَانُوا مُشْرِكين فَعِنْدَ ذَلِك تمنوا لَو أَن الأَرْض سوّيت بهم وَلَا يكتمون الله حدثياً

[Allah] onlara sorduğunda: (وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (el-En'âm 23. Ayet) 'Rabbimiz Allah'a yemin olsun ki biz müşrik değildik' diyecekler. Bunun üzerine ağızları mühürlenecek, organları konuşturulacak ve onların müşrik olduklarına dair aleyhlerine şahitlik edecek. İşte o zaman yerin kendileriyle bir edilmesini temenni edecekler ve Allah'tan hiçbir söz gizleyemeyecekler."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن حُذَيْفَة قَالَ: أُتِي بِعَبْد آتَاهُ الله مَالا فَقَالَ لَهُ: مَاذَا عملت فِي الدُّنْيَا - وَلَا يكتمون الله حَدِيثا - فَقَالَ: مَا عملت من شَيْء يَا رب إِلَّا أَنَّك آتيتني مَالا فَكنت أبايع النَّاس وَكَانَ من خلقي أَن أنظر الْمُعسر قَالَ الله: أَنا أَحَق بذلك مِنْك تجاوزوا عَن عَبدِي

İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim'in Huzeyfe'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Allah'ın kendisine mal verdiği bir kul [huzura] getirildi. -Allah'tan hiçbir söz gizleyemezler.- Allah ona: "Dünyada ne amel işledin?" buyurdu. O da: "Ey Rabbim, hiçbir şey yapmadım; ancak Sen bana mal vermiştin, ben de insanlarla alışveriş yapardım. Darda kalana mühlet tanımak benim ahlakımdandı." dedi. Allah Teâlâ: "Bunu yapmaya Ben senden daha layığım; kulumu bağışlayın." buyurdu.

فَقَالَ أَبُو مَسْعُود الْأنْصَارِيّ: هَكَذَا سَمِعت من فِي رَسُول الله ﷺ

Bunun üzerine Ebû Mes'ûd el-Ensârî: "Ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ağzından aynen böyle işittim." dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَلَا يكتمون الله حَدِيثا} قَالَ: بجوارحهم

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan {وَلَا يكتمون الله حَدِيثا} “ve Allah'tan hiçbir söz gizleyemezler” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Organlarıyla [gizleyemezler]." demiştir.

الْآيَة ٤٣

43. Ayet

أخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: صنع لنا عبد الرَّحْمَن بن عَوْف طَعَاما فَدَعَانَا وَسَقَانَا من الْخمر فَأخذت الْخمر منا وَحَضَرت الصَّلَاة فقدموني فَقَرَأت: قل يَا أَيهَا الْكَافِرُونَ لَا أعبد مَا تَعْبدُونَ وَنحن نعْبد مَا تَعْبدُونَ فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى حَتَّى تعلمُوا مَا تَقولُونَ}

Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî (hasen olduğunu belirtmiştir), Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nehhâs ve el-Hâkim'in (sahih olduğunu belirtmiştir) Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Abdurrahmân b. Avf bizim için bir yemek hazırladı, bizi davet etti ve bize içki içirdi. İçki bizi etkiledi ve namaz vakti geldi. Beni öne geçirdiler, ben de: 'De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam, biz sizin taptıklarınıza taparız.' şeklinde okudum. Bunun üzerine Allah: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى حَتَّى تعلمُوا مَا تَقولُونَ} “Ey iman edenler! Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عَليّ أَنه كَانَ هُوَ وَعبد الرَّحْمَن وَرجل آخر شربوا الْخمر فصلى بهم عبد الرَّحْمَن فَقَرَأَ (قل يَا أَيهَا الْكَافِرُونَ) (الْكَافِرُونَ الْآيَة ١) فخلط فِيهَا فَنزلت {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى}

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ali'den rivayet ettiklerine göre kendisi, Abdurrahman ve bir başka adam içki içmişlerdi. Abdurrahman onlara namaz kıldırdı ve (قل يَا أَيهَا الْكَافِرُونَ) (el-Kâfirûn 1. Ayet) suresini okurken karıştırdı. Bunun üzerine {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} “Sarhoş iken... namaza yaklaşmayın” ayeti indi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي أبي بكر وَعمر وَعلي وَعبد الرَّحْمَن بن عَوْف وَسعد صنع عَليّ لَهُم طَعَاما وَشَرَابًا فَأَكَلُوا وَشَرِبُوا ثمَّ صلى عَليّ بهم الْمغرب فَقَرَأَ (قل يَا أَيهَا الْكَافِرُونَ) (الْكَافِرُونَ الْآيَة ١) حَتَّى خاتمتها فَقَالَ: لَيْسَ لي دين وَلَيْسَ لكم دين

İbnü'l-Münzir'in İkrime'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bu ayet Ebû Bekir, Ömer, Ali, Abdurrahmân b. Avf ve Sa'd hakkında indi. Ali onlar için yiyecek ve içecek hazırladı; yediler, içtiler. Sonra Ali onlara akşam namazını kıldırdı ve (قل يَا أَيهَا الْكَافِرُونَ) (el-Kâfirûn 1. Ayet) suresini sonuna kadar okuyup: 'Benim bir dinim yoktur, sizin de bir dininiz yoktur' dedi.

فَنزلت {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى}

Bunun üzerine {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} “Sarhoş iken... namaza yaklaşmayın” ayeti indi."

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ والنحاس وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} قَالَ: نسخهَا (إِنَّمَا الْخمر وَالْميسر

Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Nesâî, en-Nehhâs ve Sünen'inde el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} “Ey iman edenler! Sarhoş iken... namaza yaklaşmayın” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Bu ayeti (إِنَّمَا الْخمر وَالْميسر)...

) (المائده الْآيَة ٩٠) الْآيَة

...) (el-Mâide 90. Ayet) ayeti neshetti (hükmünü kaldırdı)." demiştir.

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ قبل أَن تُحَرَّمُ الْخمر

İbn Cerîr'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: "Bu, içki haram kılınmadan önceydi." demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: نهوا أَن يصلوا وهم سكارى ثمَّ نسخهَا تَحْرِيم الْخمر

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Sarhoş iken namaz kılmaktan nehyedildiler; daha sonra bunu içkinin haram kılınması neshetti (hükmünü kaldırdı)."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم والنحاس عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} قَالَ: نسختها (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا قُمْتُم إِلَى الصَّلَاة فَاغْسِلُوا وُجُوهكُم وَأَيْدِيكُمْ) (الْمِائَة الْآيَة ٦)

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve en-Nehhâs'ın İbn Abbâs'tan {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} “Sarhoş iken... namaza yaklaşmayın” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Bunu (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا قُمْتُم إِلَى الصَّلَاة فَاغْسِلُوا وُجُوهكُم وَأَيْدِيكُمْ) (el-Mâide 6. Ayet) ayeti neshetti." demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} قَالَ: نسخهَا (إِذا قُمْتُم إِلَى الصَّلَاة فَاغْسِلُوا وُجُوهكُم وَأَيْدِيكُمْ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٦)

İbnü'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} “Sarhoş iken... namaza yaklaşmayın” kavli hakkında: "Bunu (إِذا قُمْتُم إِلَى الصَّلَاة فَاغْسِلُوا وُجُوهكُم وَأَيْدِيكُمْ) (el-Mâide 6. Ayet) ayeti neshetti." demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} قَالَ: نشاوى من الشَّرَاب {حَتَّى تعلمُوا مَا تَقولُونَ} يَعْنِي مَا تقرؤون فِي صَلَاتكُمْ

İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, {لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى} “Sarhoş iken... namaza yaklaşmayın” kavli hakkında: "İçkiden sarhoş olmuş [hâldeyken]", {حَتَّى تعلمُوا مَا تَقولُونَ} “ne söylediğinizi bilinceye kadar” kavli hakkında ise: "Yani namazınızda ne okuduğunuzu [bilinceye kadar]." demiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: لم يعن بهَا الْخمر إِنَّمَا عَنى بهَا سكر النّوم

el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'tan bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Bununla içki kastedilmemiştir; bununla yalnızca uyku mahmurluğu/sarhoşluğu kastedilmiştir."

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَأَنْتُم سكارى} قَالَ: النعاس

Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs'tan {وَأَنْتُم سكارى} “sarhoş iken” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Uyuklama hâli." demiştir.

وَأخرج البُخَارِيّ عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا نعس أحدكُم وَهُوَ يُصَلِّي فلينصرف فلينم حَتَّى يعلم مَا يَقُول

Buhârî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Biriniz namaz kılarken uyuklarsa, [namazdan] ayrılsın ve ne dediğini bilinceye kadar uyusun."

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَليّ فِي قَوْله {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي الْمُسَافِر تصيبه الْجَنَابَة فيتيمم وَيُصلي

el-Firyâbî, el-Musannef'te İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde el-Beyhakî'nin Ali'den {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Bu ayet, cünüp olan, teyemmüm edip namaz kılan yolcu hakkında indi."

وَفِي لفظ قَالَ: لَا يقرب الصَّلَاة إِلَّا أَن يكون مُسَافِرًا تصيبه الْجَنَابَة فَلَا يجد المَاء فيتيمم وَيُصلي حَتَّى يجد المَاء

Bir lafızda ise şöyle demiştir: "Kişi, cünüp olan ve su bulamayan bir yolcu olması dışında namaza yaklaşmaz; böylesi ise su buluncaya kadar teyemmüm eder ve namaz kılar."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} يَقُول: لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم جنب إِذا وجدْتُم المَاء فَإِن لم تَجدوا المَاء فقد أحللت لكم أَن تَمسحُوا بِالْأَرْضِ

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre [İbn Abbâs] şöyle demektedir: "Suyu bulduğunuzda cünüp iken namaza yaklaşmayın. Şayet su bulamazsanız, toprağa mesh etmenizi size helal kıldım."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} قَالَ: هُوَ الْمُسَافِر الَّذِي لَا يجد مَاء فيتيمم وَيُصلي

Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve et-Taberânî'nin İbn Abbâs'tan {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Bu, su bulamayıp teyemmüm eden ve namaz kılan yolcudur." demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: لَا يمر الْجنب وَلَا الْحَائِض فِي الْمَسْجِد إِنَّمَا نزلت {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} للْمُسَافِر يتَيَمَّم ثمَّ يُصَلِّي

Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Cünüp ve hayızlı kimse mescitten geçemez. {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” ayeti ise yalnızca teyemmüm edip sonra namaz kılan yolcu hakkında inmiştir."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} قَالَ: مسافرين لَا تَجِدُونَ مَاء

Abdürrezzâk'ın Mücâhid'den {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "[Yani] su bulamayan yolcular [olarak]." demiştir.

وَأخرج الْحسن بن سُفْيَان فِي مُسْنده وَالْقَاضِي إِسْمَاعِيل فِي الْأَحْكَام والطَّحَاوِي فِي مُشكل الْآثَار والباوردي فِي الصَّحَابَة وَالدَّارَقُطْنِيّ وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه والضياء الْمَقْدِسِي فِي المختارة عَن الأسلع بن شريك قَالَ: كنت أرحل نَاقَة النَّبِي ﷺ فأصابتني جَنَابَة فِي لَيْلَة بَارِدَة وَأَرَادَ رَسُول الله ﷺ الرحلة فَكرِهت أَن أرحل نَاقَته وَأَنا جنب وخشيت أَن أَغْتَسِل بِالْمَاءِ الْبَارِد فأموت أَو أمرض فَأمرت رجلا من الْأَنْصَار فرحلها ثمَّ رضفت أحجاراً فأسخنت بهَا مَاء فاغتسلت بِهِ

el-Hasen b. Süfyân kendi Müsned'inde, el-Kâdî İsmâîl el-Ahkâm'da, et-Tahâvî Müşkilü'l-Âsâr'da, el-Bâverdî es-Sahâbe'de, ed-Dârekutnî, et-Taberânî, Ebû Nuaym el-Ma'rife'de, İbn Merdûye, Sünen'inde el-Beyhakî ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ el-Makdisî'nin el-Esla' b. Şerîk'ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in devesini yolculuğa hazırlıyordum. Soğuk bir gecede cünüp oldum; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de yola çıkmak istiyordu. Cünüp hâldeyken devesini hazırlamaktan çekindim, soğuk suyla gusledersem ölürüm veya hastalanırım diye de korktum. Bunun üzerine Ensâr'dan bir adama söyledim, o da deveyi hazırladı. Sonra taşları ateşte kızdırıp onlarla su ısıttım ve onunla guslettim.

فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى حَتَّى تعلمُوا مَا تَقولُونَ وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} إِلَى {إِن الله كَانَ عفوا غَفُورًا}

Bunun üzerine Allah: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تقربُوا الصَّلَاة وَأَنْتُم سكارى حَتَّى تعلمُوا مَا تَقولُونَ وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, yolcu olanlar müstesna cünüp iken de... namaza yaklaşmayın” ayetinden {إِن الله كَانَ عفوا غَفُورًا} “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” kavline kadar indirdi."

وَأخرج ابْن سعد وَعبد بن جُبَير وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ فِي سنَنه من وَجه آخر عَن الأسلع قَالَ: كنت أخدم النَّبِي ﷺ وأرحل لَهُ فَقَالَ لي ذَات لَيْلَة: يَا أسلع قُم فارحل لي

İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Sünen'inde et-Taberânî'nin başka bir yoldan el-Esla'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hizmet eder ve devesini hazırlardım. Bir gece bana: 'Ey Esla'! Kalk ve bana [devemi] hazırla.' buyurdu.

قلت: يَا رَسُول الله أصابتني جَنَابَة

'Ey Allah'ın Resûlü, ben cünüp oldum.' dedim.

فَسكت عني سَاعَة حَتَّى جَاءَ جِبْرِيل بِآيَة الصَّعِيد فَقَالَ: قُم يَا أسلع فَتَيَمم ثمَّ أَرَانِي الأسلع كَيفَ علمه رَسُول الله ﷺ التَّيَمُّم قَالَ: ضرب رَسُول الله ﷺ بكفيه الأَرْض فَمسح وَجهه ثمَّ ثمَّ ضرب فدلك إِحْدَاهمَا بِالْأُخْرَى ثمَّ نفضهما ثمَّ مسح بهما ذِرَاعَيْهِ ظاهرهما وباطنهما

Cebrail teyemmüm ayetini getirinceye kadar bir süre benden sustu. Sonra: 'Kalk ey Esla', teyemmüm et.' buyurdu. Sonra el-Esla', Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine teyemmümü nasıl öğrettiğini bize gösterip şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem avuçlarını yere vurdu, yüzünü meshetti; sonra tekrar vurdu ve ellerini birbirine sürdü, ardından ikisini silkeleyip iki kolunun dışını ve içini meshetti.'"

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَطاء الْخُرَاسَانِي عَن ابْن عَبَّاس {لَا تقربُوا الصَّلَاة} قَالَ: الْمَسَاجِد

İbn Ebî Hâtim'in Atâ el-Horasânî yoluyla İbn Abbâs'tan {لَا تقربُوا الصَّلَاة} “namaza yaklaşmayın” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "[Yani] mescitlere [yaklaşmayın]." demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عَطاء بن يسَار عَن ابْن عَبَّاس {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} قَالَ: لَا تدْخلُوا الْمَسْجِد وَأَنْتُم جنب إِلَّا عابري سَبِيل

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde el-Beyhakî'nin Atâ b. Yesâr yoluyla İbn Abbâs'tan {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Yolcu olmanız müstesna, cünüp hâldeyken mescide girmeyin." demiştir.

قَالَ: تمر بِهِ مرا وَلَا تجْلِس

Şöyle dedi: "Oradan sadece geçersin, [içinde] oturmazsın."

وَأخرج ابْن جرير عَن يزِيد بن أبي حبيب فِي قَوْله {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} قَالَ: إِن رجَالًا من الْأَنْصَار كَانَت أَبْوَابهم فِي الْمَسْجِد فَكَانَت تصيبهم جَنَابَة وَلَا مَاء عِنْدهم فيريدون المَاء وَلَا يَجدونَ ممراً إِلَّا فِي الْمَسْجِد فَأنْزل الله هَذِه الْآيَة

İbn Cerîr'in Yezîd b. Ebî Habîb'den {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “Yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza/mescide yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ensâr'dan birtakım kimselerin [evlerinin] kapıları mescide açılıyordu. Cünüp oluyorlardı ve yanlarında da su yoktu. Suya ulaşmak istiyorlardı ve mescitten başka da geçecek bir yol bulamıyorlardı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} قَالَ: هُوَ الْمَمَر فِي الْمَسْجِد

İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “Yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza/mescide yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Bu, mescitteki geçiştir." demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لَا بَأْس للحائض وَالْجنب أَن يمرا فِي الْمَسْجِد مَا لم يجلسا فِيهِ

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Âdetli kadının ve cünüp kimsenin, içinde oturmadıkları sürece mescitten geçip gitmelerinde bir sakınca yoktur."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي عُبَيْدَة قَالَ: الْجنب يمر فِي الْمَسْجِد وَلَا يجلس فِيهِ ثمَّ قَرَأَ {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل}

İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Ubeyde'den rivayet ettiğine göre o: "Cünüp kimse mescitten geçer, fakat orada oturmaz." demiş, sonra da {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “Yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza/mescide yaklaşmayın]” ayetini okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَطاء فِي قَوْله {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} قَالَ: الْجنب يمر فِي الْمَسْجِد

İbn Ebî Şeybe'nin Atâ'dan {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “Yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza/mescide yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Cünüp kimse mescitten geçer." demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن مَسْعُود أَنه كَانَ يرخص للْجنب أَن يمر فِي الْمَسْجِد مجتازاً وَقَالَ {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل}

Abdurrezzâk ve Sünen'inde el-Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre o, cünüp kimsenin mescitten sadece geçip gitmesine ruhsat verir ve {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “Yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza/mescide yaklaşmayın]” derdi.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أنس فِي قَوْله {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} قَالَ: يجتاز وَلَا يجلس

el-Beyhakî'nin Enes'ten {وَلَا جنبا إِلَّا عابري سَبِيل} “Yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza/mescide yaklaşmayın]” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Geçip gider, [fakat] oturmaz." demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ عَن جَابر قَالَ: كَانَ أَحَدنَا يمر فِي الْمَسْجِد وَهُوَ جنب مجتازاً

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve el-Beyhakî'nin Câbir'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Bizden biri cünüp olduğu hâlde mescitten yalnızca geçip giderdi."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِن كُنْتُم مرضى} قَالَ: نزلت فِي رجل من الْأَنْصَار كَانَ مَرِيضا فَلم يسْتَطع أَن يقوم فيتوضأ وَلم يكن لَهُ خَادِم فِينَا فَأتى رَسُول الله ﷺ فَذكر ذَلِك لَهُ فَأنْزل الله هَذِه الْآيَة

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {وَإِن كُنْتُم مرضى} “Eğer hasta iseniz...” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Bu, Ensâr'dan hasta olan bir adam hakkında indi. Kalkıp abdest almaya güç yetiremiyordu, aramızda ona hizmet edecek kimse de yoktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı, bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِن كُنْتُم مرضى} قَالَ: هُوَ الرجل المجدور أَو بِهِ الْجراح أَو الْقرح يجنب فيخاف إِن اغْتسل أَن يَمُوت فيتيمم

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan {وَإِن كُنْتُم مرضى} “Eğer hasta iseniz...” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "O; cünüp olup da yıkandığı takdirde ölmekten korkan, çiçek hastalığına yakalanmış ya da üzerinde yara yahut çıban bulunan adamdır; teyemmüm eder."

وَأخرج الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْمعرفَة عَن ابْن عَبَّاس رَفعه فِي قَوْله {وَإِن كُنْتُم مرضى} قَالَ: إِذا كَانَت بِالرجلِ الْجراحَة فِي سَبِيل الله أَو القروح أوالجدري فيجنب فيخاف إِن اغْتسل أَن يَمُوت فليتيمم

el-Hâkim ve el-Ma'rife'de el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan merfû olarak {وَإِن كُنْتُم مرضى} “Eğer hasta iseniz...” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Kişide Allah yolunda [alınmış] bir yara yahut çıbanlar ya da çiçek hastalığı bulunur da cünüp olur ve yıkandığı takdirde ölmekten korkarsa, teyemmüm etsin."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِن كُنْتُم مرضى} قَالَ: هِيَ للْمَرِيض تصيبه الْجَنَابَة إِذا خَافَ على نَفسه الرُّخْصَة فِي التَّيَمُّم مثل الْمُسَافِر إِذا لم يجد المَاء

Abdurrezzâk'ın Mücâhid'den {وَإِن كُنْتُم مرضى} “Eğer hasta iseniz...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bu, cünüp olan ve canından endişe eden hastanın teyemmüm ruhsatı hakkındadır; tıpkı su bulamayan yolcu gibi."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن مُجَاهِد أَنه قَالَ: للْمَرِيض المجدور وَشبهه رخصَة فِي أَن لَا يتَوَضَّأ وتلا {وَإِن كُنْتُم مرضى أَو على سفر} ثمَّ يَقُول: هِيَ مِمَّا خَفِي من تَأْوِيل الْقُرْآن

Abdurrezzâk'ın Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: "Çiçek hastalığına yakalanmış ve benzeri hastalar için abdest almamalarına ruhsat vardır." demiş ve {وَإِن كُنْتُم مرضى أَو على سفر} “Eğer hasta yahut yolculukta iseniz...” ayetini okumuş, ardından da: "Bu, Kur'an'ın tevilinden gizli kalan kısımlardandır." demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ قَالَ: نَالَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ جِرَاحَة ففشت فيهم ثمَّ ابتلوا بالجنابة فشكوا ذَلِك إِلَى النَّبِي ﷺ فَنزلت {وَإِن كُنْتُم مرضى} الْآيَة كلهَا

İbn Cerîr'in İbrâhîm en-Nehaî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı yaralanmış ve bu durum aralarında yayılmıştı; sonra bir de cünüplükle imtihan edildiler ve bu durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler. Bunun üzerine ayetin tamamı olan {وَإِن كُنْتُم مرضى} “Eğer hasta iseniz...” indi."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {وَإِن كُنْتُم مرضى} قَالَ: الْمَرِيض الَّذِي قد أرخص لَهُ فِي التَّيَمُّم هُوَ الكسير والجريح فَإِذا أَصَابَت الْجَنَابَة لَا يحل جراحته إِلَّا جِرَاحَة لَا يخْشَى عَلَيْهَا

İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan {وَإِن كُنْتُم مرضى} “Eğer hasta iseniz...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kendisine teyemmüm konusunda ruhsat verilen hasta; kırığı olan ve yaralı kimsedir. Cünüp olduğu zaman, kendisinden endişe edilmeyen bir yara müstesna yarasını açmaz."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير وَمُجاهد قَالَا فِي الْمَرِيض تصيبه الْجَنَابَة فيخاف على نَفسه: هُوَ بِمَنْزِلَة الْمُسَافِر الَّذِي لَا يجد المَاء يتَيَمَّم

İbn Ebî Şeybe'nin Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'den rivayet ettiğine göre onlar, cünüp olup da canından endişe eden hasta hakkında: "O, su bulamayan yolcu konumundadır; teyemmüm eder." demişlerdir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: الْمَرِيض الَّذِي لَا يجد أحدا يَأْتِيهِ بِالْمَاءِ وَلَا يقدر عَلَيْهِ وَلَيْسَ لَهُ خَادِم وَلَا عون يتَيَمَّم وَيُصلي

İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kendisine su getirecek kimse bulamayan, suya güç yetiremeyen, hizmetçisi ve yardımcısı da olmayan hasta teyemmüm eder ve namaz kılar."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أَو جَاءَ أحد مِنْكُم من الْغَائِط} قَالَ: الْغَائِط الْوَادي

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {أَو جَاءَ أحد مِنْكُم من الْغَائِط} “yahut biriniz tuvaletten gelmişse” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Gâit (الْغَائِط), vadidir." demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور ومسدد وَابْن أبي شيبَة فِي مُسْنده وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ من طرق عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {أَو لامستم النِّسَاء} قَالَ: اللَّمْس

Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Müsedded, Müsned'inde İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, el-Hâkim ve el-Beyhakî'nin çeşitli yollarla İbn Mes'ûd'dan {أَو لامستم النِّسَاء} “yahut kadınlara dokunmuşsanız” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Lems (dokunma);

مَا دون الْجِمَاع والقبلة مِنْهُ وفيهَا الْوضُوء

cinsî münasebetten aşağı olan şeylerdir; öpme de ondandır ve onda abdest gerekir."

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود

et-Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre

أَنه كَانَ يَقُول فِي هَذِه الْآيَة {أَو لامستم النِّسَاء} هُوَ الغمز

o, bu {أَو لامستم النِّسَاء} “yahut kadınlara dokunmuşsanız” ayeti hakkında: "O, el ile dokunup sıkmaktır." derdi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن ابْن عمر أَنه كَانَ يتَوَضَّأ من قبْلَة الْمَرْأَة وَيَقُول: هِيَ اللماس

İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in rivayet ettiklerine göre İbn Ömer, kadını öpmekten dolayı abdest alır ve: "O, dokunmadır." derdi.

وَأخرج الشَّافِعِي فِي الْأُم وَعبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: قبْلَة

eş-Şâfiî el-Ümm'de, Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Erkeğin

الرجل امْرَأَته وجسها بِيَدِهِ من الْمُلَامسَة فَمن قبل امْرَأَته أَو جسها بِيَدِهِ فَعَلَيهِ الْوضُوء

karısını öpmesi ve ona eliyle dokunması mülâmese (dokunma) türündendir. Kim karısını öper yahut ona eliyle dokunursa, ona abdest gerekir."

وَأخرج الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن عمر قَالَ: إِن الْقبْلَة من اللَّمْس فَتَوَضَّأ مِنْهَا

el-Hâkim ve el-Beyhakî'nin Ömer'den rivayet ettiklerine göre o: "Öpmek dokunmadandır, ondan dolayı abdest alınız." demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: اللَّمْس هُوَ الْجِمَاع وَلَكِن الله كنى عَنهُ

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiklerine göre o: "Lems (dokunma), cinsî münasebettir; fakat Allah onu kinaye yoluyla ifade etmiştir." demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَو لامستم النِّسَاء} قَالَ: هُوَ الْجِمَاع

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan {أَو لامستم النِّسَاء} “yahut kadınlara dokunmuşsanız” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "O, cinsî münasebettir." demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كُنَّا فِي حجرَة ابْن عَبَّاس ومعنا عَطاء بن أبي رَبَاح وَنَفر من الموَالِي وَعبيد بن عُمَيْر وَنَفر من الْعَرَب فتذاكرنا اللماس فَقلت أَنا وَعَطَاء والموالي: اللَّمْس بِالْيَدِ

Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "İbn Abbâs'ın odasındaydık; yanımızda Atâ b. Ebî Rabâh ve mevâlîden bir grup ile Ubeyd b. Umeyr ve Araplardan bir grup vardı. Dokunma (limâs) konusunu tartıştık. Ben, Atâ ve mevâlî: 'Elle dokunmaktır.' dedik.

وَقَالَ عبيد بن عُمَيْر وَالْعرب: هُوَ الْجِمَاع

Ubeyd b. Umeyr ve Araplar ise: 'O, cinsî münasebettir.' dediler.

فَدخلت على ابْن عَبَّاس فَأَخْبَرته فَقَالَ: غُلِبَتْ الموَالِي وأصابت الْعَرَب

Bunun üzerine İbn Abbâs'ın yanına girip durumu ona haber verdim. Şöyle dedi: 'Mevâlî yenildi, Araplar ise isabet etti.'

ثمَّ قَالَ: إِن اللَّمْس والمس والمباشرة إِلَى الْجِمَاع مَا هُوَ وَلَكِن الله يكني بِمَا شَاءَ

Sonra şöyle dedi: 'Lems (dokunma), mess (dokunma) ve mübâşeret (temas); hepsi cinsî münasebettir; fakat Allah dilediği şekilde kinaye yapar.'"

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله تَعَالَى {أَو لامستم النِّسَاء} قَالَ: أَو جامعتم النِّسَاء وهذيل تَقول: اللَّمْس بِالْيَدِ

et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Yüce Allah'ın {أَو لامستم النِّسَاء} “yahut kadınlara dokunmuşsanız” kavlini bana haber ver." dedi. İbn Abbâs: "[Yani] kadınlarla cinsî münasebette bulunmuşsanız; Hüzeyl kabilesi ise [buna] elle dokunma der." dedi.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet." dedi.

قَالَ أما سَمِعت لبيد بن ربيعَة حَيْثُ يَقُول: يلمس الاحلاس فِي منزله بيدَيْهِ كاليهودي المصل

Şöyle devam etti: "Lebîd b. Rebîa'nın şöyle dediğini işitmedin mi: 'Evindeki çulları iki eliyle yoklar, namaz kılan yahudi gibi.'"

وَقَالَ الْأَعْشَى: ورادعة صفراء بالطيب عندنَا للمس الندامى من يَد الدرْع مفتق

el-A'şâ da şöyle demiştir: 'Bizde güzel kokuyla sararmış bir kadın vardır; meclis arkadaşlarının dokunması için zırhın/elbisenin yeninden yırtılmıştır.'

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ أَنه كَانَ يقْرَأ ((أَو لمستم النِّسَاء)) قَالَ: يَعْنِي مَا دون الْجِمَاع

Saîd b. Mansûr'un rivayet ettiğine göre İbrâhîm en-Nehaî ((أَو لمستم النِّسَاء)) şeklinde okur ve: "Yani cinsî münasebetten aşağı olan şeyler." derdi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن مُحَمَّد بن سِيرِين قَالَ: سَأَلت عُبَيْدَة عَن قَوْله {أَو لامستم النِّسَاء} فَأَشَارَ بِيَدِهِ وَضم أَصَابِعه كَأَنَّهُ يتَنَاوَل شَيْئا يقبض عَلَيْهِ

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Ubeyde'ye {أَو لامستم النِّسَاء} “yahut kadınlara dokunmuşsanız” kavlini sordum; eliyle işaret edip sanki bir şeyi tutup kavrıyormuş gibi parmaklarını yumdu."

قَالَ مُحَمَّد: ونبئت عَن ابْن عمر أَنه كَانَ إِذا مس مخرجه تَوَضَّأ فَظَنَنْت أَن قَول ابْن عمر وَعبيدَة شَيْئا وَاحِدًا

Muhammed dedi ki: "İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre o, avret yerine dokunduğunda abdest alırdı. İbn Ömer ile Ubeyde'nin sözünün aynı şey olduğunu düşündüm."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي عُثْمَان قَالَ: اللَّمْس بِالْيَدِ

İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Osmân'dan rivayet ettiğine göre o: "Lems, elle dokunmaktır." demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي عُبَيْدَة قَالَ: مَا دون الْجِمَاع

İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Ubeyde'den rivayet ettiğine göre o: "[O,] cinsî münasebetten aşağı olan şeylerdir." demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الشّعبِيّ قَالَ: الْمُلَامسَة دون الْجِمَاع

İbn Ebî Şeybe'nin eş-Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o: "Mülâmese, cinsî münasebetin dışındaki [temaslar]dır." demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن قَالَ: الْمُلَامسَة الْجِمَاع

İbn Ebî Şeybe'nin el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: "Mülâmese, cinsî münasebettir." demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله {فَتَيَمَّمُوا صَعِيدا طيبا} قَالَ: تحروا تعمدوا صَعِيدا طيبا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan {فَتَيَمَّمُوا صَعِيدا طيبا} “temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin)” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Temiz bir toprağı arayıp ona yönelin." demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة {صَعِيدا طيبا} قَالَ: الَّتِي لَيْسَ فِيهَا شجر وَلَا نَبَات

İbn Cerîr'in Katâde'den {صَعِيدا طيبا} “temiz bir toprağa...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "İçinde ağaç ve bitki bulunmayan [yerdir]." demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن عَمْرو بن قيس الْملَائي قَالَ: الصَّعِيد التُّرَاب

İbn Cerîr'in Amr b. Kays el-Melâî'den rivayet ettiğine göre o: "Saîd (صَعِيد), topraktır." demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن بشير فِي الْآيَة قَالَ: الطّيب: مَا أَتَت عَلَيْهِ الأمطار وطهرته

İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Beşîr'den ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Tayyib (طَيِّب); üzerine yağmur yağan ve kendisini temizleyen [topraktır]."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله {صَعِيدا طيبا} قَالَ: حَلَالا لكم

İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan {صَعِيدا طيبا} “temiz bir toprağa...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Size helal olan [topraktır]." demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن أطيب الصَّعِيد أَرض الْحَرْث

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o: "Toprağın en temizi, ekim arazisidir." demiştir.