وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن حَمَّاد قَالَ: كل شَيْء وضعت يدك عَلَيْهِ فَهُوَ صَعِيد حَتَّى غُبَار لبدك فَتَيَمم بِهِ
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hammâd'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Elini üzerine koyduğun her şey saîddir; hatta eyer keçenin tozu bile olsa onunla teyemmüm et."
وَأخرج الشِّيرَازِيّ فِي الألقاب عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ سُئِلَ أَي الصَّعِيد أطيب قَالَ: أَرض الْحَرْث
eş-Şîrâzî'nin el-Elkâb'da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e toprağın en temizinin hangisi olduğu soruldu; o da: "Ekim arazisidir." buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: لما نزلت آيَة التَّيَمُّم لم أدر كَيفَ أصنع فَأتيت النَّبِي ﷺ فَلم أَجِدهُ فَانْطَلَقت أطلبه فاستقبلته فَلَمَّا رَآنِي عرف الَّذِي جِئْت لَهُ فَبَال ثمَّ ضرب بيدَيْهِ الأَرْض فَمسح بهما وَجهه وكفيه
İbn Ebî Şeybe'nin el-Musannef'te Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Teyemmüm ayeti indiğinde ne yapacağımı bilemedim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim, fakat onu bulamadım. Onu aramak üzere gittim ve kendisiyle karşılaştım. Beni görünce ne için geldiğimi anladı; küçük abdestini bozdu, sonra ellerini yere vurdu ve onlarla yüzünü ve avuçlarını meshetti."
وَأخرج ابْن عدي عَن عَائِشَة قَالَت: لما نزلت آيَة التَّيَمُّم ضرب رَسُول الله ﷺ بِيَدِهِ على الأَرْض فَمسح بهما وَجهه وَضرب بِيَدِهِ الْأُخْرَى ضَرْبَة فَمسح بهما كفيه
İbn Adî'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Teyemmüm ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle yere vurdu ve [elleriyle] yüzünü meshetti; diğer vuruşla da ellerini bir kere daha [yere] vurup onlarla avuçlarını meshetti."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن عمار بن يَاسر قَالَ: كنت فِي سفر فاجنبت فتمعكت فَصليت ثمَّ ذكرت ذَلِك للنَّبِي ﷺ فَقَالَ: إِنَّمَا كَانَ يَكْفِيك أَن تَقول هَكَذَا ثمَّ ضرب بيدَيْهِ الأَرْض فَمسح بهَا وَجهه وكفيه
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Ammâr b. Yâsir'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Bir yolculukta idim ve cünüp oldum. Toprakta yuvarlandım ve namaz kıldım. Sonra bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım. Bunun üzerine o: 'Sana şöyle yapman yeterliydi.' buyurdu; sonra ellerini yere vurdu ve onlarla yüzünü ve avuçlarını meshetti."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: التَّيَمُّم ضربتان: ضَرْبَة للْوَجْه وضربة لِلْيَدَيْنِ إِلَى الْمرْفقين
Taberânî ve el-Hâkim'in İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Teyemmüm iki vuruştur: Bir vuruş yüz için, bir vuruş da dirseklere kadar eller [ve kollar] içindir."
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن عمر قَالَ: تيممنا مَعَ رَسُول الله ﷺ فضربنا بِأَيْدِينَا على الصَّعِيد الطّيب ثمَّ نفضنا أَيْدِينَا فمحسنا بهَا وُجُوهنَا ثمَّ ضربنا ضَرْبَة أُخْرَى ثمَّ نفضنا أَيْدِينَا فمحسنا بِأَيْدِينَا من الْمرَافِق إِلَى الأكف على منابت الشّعْر من ظَاهر وباطن
el-Hâkim'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte teyemmüm ettik. Ellerimizi temiz toprağa vurduk, sonra ellerimizi silkeledik ve onlarla yüzlerimizi meshettik. Sonra bir vuruş daha vurduk, ardından ellerimizi silkeledik ve dirseklerden avuçlara kadar kılların bittiği yerlerin dışını ve içini ellerimizle meshettik."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي مَالك قَالَ: تيَمّم عمار فَمسح وَجهه وَيَديه وَلم يمسح الذِّرَاع
İbn Cerîr'in Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ammâr teyemmüm etti; yüzünü ve ellerini meshetti, kolunu meshetmedi."
وَأخرج عَن مَكْحُول قَالَ: التَّيَمُّم ضَرْبَة للْوَجْه وَالْكَفَّيْنِ إِلَى الْكُوع فَإِن الله قَالَ فِي الْوضُوء (وَأَيْدِيكُمْ إِلَى الْمرَافِق) (الْمَائِدَة الْآيَة ٦) وَقَالَ فِي التَّيَمُّم {وَأَيْدِيكُمْ} وَلم يسْتَثْن فِيهِ كَمَا اسْتثْنى فِي الْوضُوء إِلَى الْمرَافِق وَقَالَ الله (وَالسَّارِق والسارقة فَاقْطَعُوا أَيْدِيهِمَا) (الْمَائِدَة الْآيَة ٣٨) فَإِنَّمَا تقطع يَد السَّارِق من مفصل الْكُوع
Mekhûl'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Teyemmüm, yüz ve bileğe kadar iki el için bir vuruştur. Zira Allah abdest hakkında (وَأَيْدِيكُمْ إِلَى الْمرَافِق) (el-Mâide 6. ayet) buyurmuş, teyemmüm hakkında ise {وَأَيْدِيكُمْ} “ve ellerinizi...” buyurmuş ve abdestte dirseklere kadar sınır koyduğu gibi bunda bir sınır koymamıştır. Allah (وَالسَّارِق والسارقة فَاقْطَعُوا أَيْدِيهِمَا) (el-Mâide 38. ayet) buyurmuştur; nitekim hırsızın eli ancak bilek mafsalından kesilir."
وَأخرج ابْن جرير عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: التَّيَمُّم إِلَى الآباط
İbn Cerîr'in ez-Zührî'den rivayet ettiğine göre o: "Teyemmüm koltuk altlarına kadardır." demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عمار بن يَاسر قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُول الله ﷺ فَهَلَك عقد لعَائِشَة فَأَقَامَ رَسُول الله ﷺ حَتَّى أَضَاء الصُّبْح فتغيظ أَبُو بكر على عَائِشَة فَنزلت عَلَيْهِ رخصَة الْمسْح بالصعيد فَدخل أَبُو بكر فَقَالَ لَهَا: إِنَّك لمباركة نزل فِيك رخصَة
İbn Cerîr ve Sünen'inde el-Beyhakî'nin Ammâr b. Yâsir'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Âişe'nin bir gerdanlığı kayboldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah aydınlanıncaya kadar konakladı. Ebû Bekir Âişe'ye kızıp öfkelendi. Derken ona toprakla meshetme (teyemmüm) ruhsatı indi. Bunun üzerine Ebû Bekir onun yanına girdi ve ona: 'Şüphesiz sen çok bereketlisin; senin vesilenle bir ruhsat indi.' dedi.
فضربنا بِأَيْدِينَا ضَرْبَة لوجهنا وضربة بِأَيْدِينَا إِلَى المناكب والآباط
Biz de ellerimizle yüzümüz için bir vuruş, omuzlara ve koltuk altlarına kadar kollarımız için de ellerimizle bir vuruş vurduk."
قَالَ الشَّافِعِي: هَذَا مَنْسُوخ لِأَنَّهُ أول تيَمّم كَانَ حِين نزلت آيَة التَّيَمُّم فَكل تيَمّم جَاءَ بعده يُخَالِفهُ فَهُوَ لَهُ نَاسخ
eş-Şâfiî şöyle demiştir: "Bu mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır); çünkü teyemmüm ayeti indiği zamanki ilk teyemmümdü. Ondan sonra gelip buna muhalif olan her teyemmüm, onun nasihidir (hükmünü kaldırandır)."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي ذَر قَالَ: اجْتمعت غنيمَة عِنْد رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا أَبَا ذَر ابْدُ فِيهَا فبدوت فِيهَا إِلَى الربذَة وَكَانَت تصيبني الْجَنَابَة فامكث الْخَمْسَة والستة فَأتيت رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: الصَّعِيد الطّيب وضوء الْمُسلم وَلَو إِلَى عشر سِنِين فَإِذا وجدت المَاء فأمسه جِلْدك
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, el-Hâkim ve el-Beyhakî'nin Ebû Zer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bir miktar davar toplandı. O: 'Ey Ebû Zer, onlarla birlikte çöle çık.' buyurdu. Ben de onlarla birlikte Rebeze'ye çıktım. Cünüplük başıma gelirdi de beş altı [gün yıkanmadan] kalırdım. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim; o da şöyle buyurdu: 'Temiz toprak, on yıl [su bulamasan] bile Müslümanın abdestidir. Suyu bulduğun zaman onu tenine değdir.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم عَن حُذَيْفَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: جعلت تربَتهَا لنا طهُورا إِذا لم نجد المَاء
İbn Ebî Şeybe ve Müslim'in Huzeyfe'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Su bulamadığımız zaman yeryüzünün toprağı bize temizleyici kılındı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم عَن حُذَيْفَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: جعلت تربَتهَا لنا طهُورا إِذا لم نجد المَاء
İbn Ebî Şeybe ve Müslim'in Huzeyfe'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Su bulamadığımız zaman yeryüzünün toprağı bize temizleyici kılındı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي عُثْمَان الْهِنْدِيّ قَالَ: بَلغنِي أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: تَمسحُوا بهَا فَإِنَّهَا بكم بَرَّةٌ يَعْنِي الأَرْض
İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Osmân el-Hindî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onunla meshedin; çünkü o size karşı çok şefkatlidir.' -yani yeryüzünü kastederek- buyurmuştur."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: من السّنة أَن لَا يُصَلِّي الرجلُ بِالتَّيَمُّمِ إِلَّا صَلَاة وَاحِدَة ثمَّ يتَيَمَّم لِلْأُخْرَى
Taberânî ve el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Kişinin bir teyemmümle sadece tek bir namaz kılması, sonra diğeri için teyemmüm etmesi sünnettendir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَليّ قَالَ: يُتَيَمَّمُ لكل صَلَاة
İbn Ebî Şeybe'nin Ali'den rivayet ettiğine göre o: "Her namaz için teyemmüm edilir." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَمْرو بن الْعَاصِ قَالَ: يتَيَمَّم لكل صَلَاة
İbn Ebî Şeybe'nin Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre o: "Her namaz için teyemmüm edilir." demiştir.
الْآيَات ٤٤ - ٤٦
Ayetler 44 - 46
أخرج ابْن إِسْحَاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ رِفَاعَة بن زيد بن التابوت من عُظَمَاء الْيَهُود إِذا كلم رَسُول الله ﷺ لوى لِسَانه وَقَالَ: ارعنا سَمعك يَا مُحَمَّد حَتَّى نفهمك ثمَّ طعن فِي الْإِسْلَام وعابه
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût, Yahudilerin ileri gelenlerindendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştuğunda dilini eğer büker ve: 'Ey Muhammed, seni anlayalım diye bize kulağını ver (râinâ)' der, sonra İslâm'ı dillerine dolayıp onu ayıplardı."
فَأنْزل الله فِيهِ {ألم ترَ إِلَى الَّذين أُوتُوا نَصِيبا من الْكتاب يشْتَرونَ الضَّلَالَة} إِلَى قَوْله {فَلَا يُؤمنُونَ إِلَّا قَلِيلا}
Bunun üzerine Allah onun hakkında: {ألم ترَ إِلَى الَّذين أُوتُوا نَصِيبا من الْكتاب يشْتَرونَ الضَّلَالَة} “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar...” kavlinden {فَلَا يُؤمنُونَ إِلَّا قَلِيلا} “...artık pek azı müstesna inanmazlar” kavline kadar [olan ayetleri] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين أُوتُوا نَصِيبا من الْكتاب} إِلَى قَوْله {يحرفُونَ الْكَلم عَن موَاضعه} قَالَ: نزلت فِي رِفَاعَة بن زيد بن التابوت الْيَهُودِيّ وَالله أعلم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den {ألم تَرَ إِلَى الَّذين أُوتُوا نَصِيبا من الْكتاب} “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi?...” kavlinden {يحرفُونَ الْكَلم عَن موَاضعه} “...kelimeleri yerlerinden değiştirirler” kavline kadar olan kısım hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Yahudi Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût hakkında indi -en doğrusunu Allah bilir-." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وهيب بن الْورْد قَالَ: قَالَ الله يَا ابْن آدم اذْكُرْنِي إِذا غضِبت أذكرك إِذا غضِبت فَلَا أمحقك فِيمَن أمحق وَإِذا ظلمت فاصبر وَارْضَ بنصرتي فَإِن نصرتي لَك خير من نصرتك لنَفسك
İbn Ebî Hâtim Vüheyb b. el-Verd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Ey Âdemoğlu! Öfkelendiğin zaman beni an ki, ben de gazaplandığımda seni anayım da helak ettiklerim arasında seni yok etmeyeyim. Zulme uğradığında sabret ve benim sana yardım etmeme razı ol; çünkü benim sana yardımım, senin kendi kendine yardım etmenden daha hayırlıdır.'"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يحرفُونَ الْكَلم عَن موَاضعه} يَعْنِي يحرفُونَ حُدُود الله فِي التَّوْرَاة
İbn Ebî Hâtim'in Ali yoluyla İbn Abbâs'tan {يحرفُونَ الْكَلم عَن موَاضعه} “kelimeleri yerlerinden değiştirirler” kavli hakkında rivayet ettiğine göre [bu], "Tevrat'taki Allah'ın hükümlerini değiştirirler." demektir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يحرفُونَ الْكَلم عَن موَاضعه} قَالَ: تَبْدِيل الْيَهُود التَّوْرَاة {وَيَقُولُونَ سمعنَا وعصينا} قَالُوا: سمعنَا مَا تَقول وَلَا نطعيك {واسمع غير مسمع} قَالَ: غير مَقْبُول مَا تَقول {لياً بألسنتهم} قَالَ: خلافًا يلوون بِهِ ألسنتهم {واسمع وانظرنا} قَالَ: أفهمنا لَا تعجل علينا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o, {يحرفُونَ الْكَلم عَن موَاضعه} “kelimeleri yerlerinden değiştirirler” kavli hakkında: "Yahudilerin Tevrat'ı tahrif etmeleridir." demiştir. {وَيَقُولُونَ سمعنَا وعصينا} “'İşittik ve isyan ettik' derler” kavli hakkında: "'Söylediğini işittik, fakat sana itaat etmiyoruz' dediler." demiştir. {واسمع غير مسمع} “'dinle, dinlemez olası!'” kavli hakkında: "'Söylediğin kabul olunmasın!' demektir." demiştir. {لياً بألسنتهم} “dillerini eğip bükerek” kavli hakkında: "Dillerini eğip bükerek muhalefet etmeleridir." demiştir. {واسمع وانظرنا} “'dinle ve bizi gözet'” kavli hakkında: "'Bizi anla, bize karşı acele etme' demektir." demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {يحرفُونَ الْكَلم عَن موَاضعه} قَالَ: لَا يضعونه على مَا أنزلهُ الله
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den {يحرفُونَ الْكَلم عَن موَاضعه} “kelimeleri yerlerinden değiştirirler” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Onu Allah'ın indirdiği şekilde koymazlar." demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {واسمع غير مسمع} يَقُولُونَ: اسْمَع لَا سَمِعت
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan {واسمع غير مسمع} “'dinle, dinlemez olası!'” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre onlar: "İşit, işitmez olasıca!" derlerdi.
وَفِي قَوْله {وراعنا} قَالَ: كَانُوا يَقُولُونَ للنَّبِي ﷺ: رَاعنا سَمعك وَإِنَّمَا رَاعنا كَقَوْلِك عاطنا
{وراعنا} “ve râinâ [derler]” kavli hakkında o şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Kulağını bize ver (râinâ sem'ake)' derlerdi; 'râinâ' [kullanımı] tıpkı senin 'bize ver' demen gibidir."
وَفِي قَوْله {لياً بألسنتهم} قَالَ: تحريفاً بِالْكَذِبِ
{لياً بألسنتهم} “dillerini eğip bükerek” kavli hakkında: "Yalanla tahrif ederek." demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: كَانَ نَاس مِنْهُم يَقُولُونَ: اسْمَع غير مسمع كَقَوْلِك: اسْمَع غير صاغر
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Onlardan bazıları 'Dinle, dinletilmez olası!' derlerdi; bu senin: 'Dinle, hor ve hakir olmadan dinle!' demen gibidir."
وَفِي قَوْله {لياً بألسنتهم} قَالَ: بالْكلَام شبه الِاسْتِهْزَاء {وطعنا فِي الدّين} قَالَ: فِي دين مُحَمَّد ﵇
{لياً بألسنتهم} “dillerini eğip bükerek” kavli hakkında: "Alaya benzer sözlerle." demiştir. {وطعنا فِي الدّين} “ve dine dil uzatarak” kavli hakkında da: "Muhammed aleyhisselâm'ın dinine." demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: اللي تحريكهم ألسنتهم بذلك
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiklerine göre o: "Eğip bükme (leyy), bu sözlerle dillerini hareket ettirmeleridir." demiştir.
الْآيَة ٤٧
Ayet 47
أخرج ابْن إِسْحَاق وَابْن جريروابن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كلم رَسُول الله ﷺ رُؤَسَاء من أَحْبَار يهود مِنْهُم عبد الله بن صوريا وَكَعب بن أَسد فَقَالَ لَهُم: يَا معشر يهود اتَّقوا الله واسلموا فوَاللَّه إِنَّكُم لتعلمون أَن الَّذِي جِئتُكُمْ بِهِ لحق
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, içlerinde Abdullah b. Sûriyâ ve Kâ'b b. Esed'in de bulunduğu Yahudi hahamlarının ileri gelenleriyle konuştu ve onlara şöyle dedi: 'Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun ve Müslüman olun. Allah'a yemin ederim ki sizler benim size getirdiğim şeyin hak olduğunu kesinlikle biliyorsunuz.'"
فَقَالُوا: مَا نَعْرِف ذَلِك يَا مُحَمَّد
Onlar da: 'Biz bunu bilmiyoruz, ey Muhammed!' dediler.
فَأنْزل الله فيهم {يَا أَيهَا الَّذين أُوتُوا الْكتاب آمنُوا بِمَا نزلنَا} الْآيَة
Bunun üzerine Allah onlar hakkında {يَا أَيهَا الَّذين أُوتُوا الْكتاب آمنُوا بِمَا نزلنَا} “Ey kendilerine kitap verilenler! İndirdiğimiz [bu kitaba] inanın...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين أُوتُوا الْكتاب} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den {يَا أَيهَا الَّذين أُوتُوا الْكتاب} “Ey kendilerine kitap verilenler!...” ayeti hakkında rivayet ettiklerine göre
قَالَ: نزلت فِي مَالك بن الصَّيف وَرِفَاعَة بن زيد بن التابوت من بني قينقاع
O: "[Bu ayet] Kaynukâoğullarından Mâlik b. Sayf ve Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût hakkında indi." demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} قَالَ: طمسها أَن تعمى {فنردها على أدبارها} يَقُول: نجْعَل وُجُوههم من قبل أقفيتهم فيمشون الْقَهْقَرَى وَيجْعَل لأَحَدهم عينين فِي قَفاهُ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan {من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} “yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce...” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Yüzlerin silinmesi (tams), kör edilmesidir. {فنردها على أدبارها} “ve onları enselerine çevirmeden [önce]” kavli ise; 'Yüzlerini enseleri tarafına çeviririz de gerisin geri yürürler ve onlardan birinin ensesinde iki göz kılınır' demektir."
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَول الله ﷿ {من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} قَالَ: من قبل أَن نمسخها على غير خلقهَا
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Allah Azze ve Celle'nin {من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} “yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce...” kavlinden haber ver." dedi. O da: "Onları yaratılışlarından başka bir şekle sokup mesh etmemizden (biçimsizleştirmemizden) önce [demektir]." dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول أُميَّة بن أبي الصَّلْت وَهُوَ يَقُول: من يطمس الله عَيْنَيْهِ فَلَيْسَ لَهُ نور يبين بِهِ شمساً وَلَا قمراً
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet, Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şöyle dediğini duymadın mı: 'Allah kimin gözlerini silerse, artık onun için güneşi ve ayı ayırt edeceği bir ışık kalmaz.'" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي ادريس الْخَولَانِيّ قَالَ: كَانَ أَبُو مُسلم الخليلي معلم كَعْب وَكَانَ يلومه فِي ابطائه عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: بَعثه لينْظر أهوَ هُوَ قَالَ كَعْب: حَتَّى أتيت الْمَدِينَة فَإِذا تالٍ يقْرَأ الْقُرْآن {يَا أَيهَا الَّذين أُوتُوا الْكتاب آمنُوا بِمَا نزلنَا مُصدقا لما مَعكُمْ من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} فبادرت المَاء اغْتسل وَإِنِّي لأمس وَجْهي مَخَافَة أَن أطمس ثمَّ أسلمت
İbn Ebî Hâtim'in Ebû İdrîs el-Havlânî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ebû Müslim el-Halîlî, Kâ'b'ın hocasıydı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitmekte geciktiği için onu kınardı. O, o [beklenen peygamber] midir diye bakması için onu gönderdi. Kâ'b dedi ki: 'Nihayet Medine'ye geldim; bir de baktım ki bir okuyucu Kur'an'dan {يَا أَيهَا الَّذين أُوتُوا الْكتاب آمنُوا بِمَا نزلنَا مُصدقا لما مَعكُمْ من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} “Ey kendilerine kitap verilenler! Birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden... önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize inanın” ayetini okuyordu. Hemen suya koşup yıkandım ve yüzümün silinip değişmesi korkusuyla yüzümü yokluyordum; sonra da Müslüman oldum.'"
وَأخرج ابْن جرير عَن عِيسَى بن الْمُغيرَة قَالَ: تَذَاكرنَا عِنْد إِبْرَاهِيم اسلام كَعْب فَقَالَ: اسْلَمْ كَعْب فِي زمَان عمر أقبل وَهُوَ يُرِيد بَيت الْمُقَدّس فَمر على الْمَدِينَة فَخرج إِلَيْهِ عمر فَقَالَ: يَا كَعْب أسلم
İbn Cerîr'in Îsâ b. el-Mugîre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "İbrâhîm'in yanında Kâ'b'ın Müslüman oluşunu müzakere ettik. O şöyle dedi: 'Kâ'b, Ömer zamanında Müslüman oldu. Beytü'l-Makdis'e gitmek isteyerek yola çıkmıştı, Medine'ye uğradı. Ömer onun karşısına çıkıp: 'Ey Kâ'b, Müslüman ol!' dedi.
قَالَ: ألستم تقرأون فِي كتابكُمْ (مثل الَّذين حُمِّلوا التَّوْرَاة ثمَّ لم يحملوها كَمثل الْحمار يحمل أسفارا) (الْجُمُعَة الْآيَة ٥) وَأَنا قد حملت التَّوْرَاة
[Kâ'b]: 'Siz kitabınızda (مثل الَّذين حُمِّلوا التَّوْرَاة ثمَّ لم يحملوها كَمثل الْحمار يحمل أسفارا) (el-Cuma 5. ayet) “Tevrat'la yükümlü tutulup da onun hakkını vermeyenlerin durumu, ciltlerle kitap taşıyan eşeğin durumu gibidir” [ayetini] okumuyor musunuz? Ben ise Tevrat'ın hakkını verdim.' dedi.
فَتَركه ثمَّ خرج حَتَّى انْتهى إِلَى حمص فَسمع رجلا من أَهلهَا يقْرَأ هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين أُوتُوا الْكتاب آمنُوا بِمَا نزلنَا مُصدقا لما مَعكُمْ من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} قَالَ كَعْب: يَا رب آمَنت يَا رب أسلمت مَخَافَة أَن تصيبه هَذِه الْآيَة
Bunun üzerine [Ömer] onu bıraktı. Sonra çıkıp Humus'a varıncaya kadar gitti. Oranın halkından bir adamın şu ayeti okuduğunu işitti: {يَا أَيهَا الَّذين أُوتُوا الْكتاب آمنُوا بِمَا نزلنَا مُصدقا لما مَعكُمْ من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} “Ey kendilerine kitap verilenler! Birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden... önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize inanın”. Kâ'b bu ayetin kendisine isabet etmesi korkusuyla: 'Yâ Rabbi iman ettim, yâ Rabbi teslim oldum (Müslüman oldum)!' dedi.
ثمَّ رَجَعَ فَأتى أَهله بِالْيمن ثمَّ جَاءَ بهم مُسلمين
Sonra geri dönüp Yemen'deki ailesine gitti ve onları Müslüman olarak getirdi.'"
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} يَقُول: عَن صِرَاط الْحق {فنردها على أدبارها} قَالَ: فِي الضَّلَالَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o, {من قبل أَن نطمس وُجُوهًا} “yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce...” kavli hakkında: "Hak yoldan [saptırmadan önce]" demektir; {فنردها على أدبارها} “ve onları enselerine çevirmeden [önce]” kavli hakkında da: "Sapıklığa [döndürmeden önce]" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: الطمس: أَن يرتدوا كفَّارًا فَلَا يهتدوا أبدا {أَو نلعنهم كَمَا لعنا أَصْحَاب السبت} أَن نجعلهم قردة وَخَنَازِير
İbnü'l-Münzir'in ed-Dahhâk'tan ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Tams (silme), onların kafir olarak dinden dönmeleri ve asla doğru yolu bulamamalarıdır. {أَو نلعنهم كَمَا لعنا أَصْحَاب السبت} “yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlemeden [önce]” [kavli ise], onları maymunlar ve domuzlar kılmamızdır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد {فنردها على أدبارها} قَالَ: كَانَ أبي يَقُول إِلَى الشَّام أَي رجعت إِلَى الشَّام من حَيْثُ جَاءَت ردوا إِلَيْهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, {فنردها على أدبارها} “ve onları enselerine çevirmeden [önce]” kavli hakkında şöyle demiştir: "Babam: 'Şam'a [çevirmeden önce], yani geldikleri yere, Şam'a geri döndürüldüler, oraya sürüldüler.' derdi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: نطمسها عَن الْحق {فنردها على أدبارها} على ضلالتها {أَو نلعنهم} يَقُول ﷾: أَو نجعلهم قردة
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Onları haktan saptırıp sileriz; {فنردها على أدبارها} “ve onları enselerine çevirmeden [önce]”, yani sapıklıklarına [çevirmeden önce]; {أَو نلعنهم} “yahut onları lanetlemeden [önce]” [kavli hakkında ise] Azîz ve Celîl olan [Allah]: 'Yahut onları maymunlar kılmadan önce.' buyurmaktadır."
الْآيَة ٤٨
48. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن أبي أَيُّوب الْأنْصَارِيّ قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: إِن لي ابْن أَخ لَا يَنْتَهِي عَن الْحَرَام قَالَ: وَمَا دينه قَالَ: يُصَلِّي ويوحد الله
İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî'nin Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Benim haramdan vazgeçmeyen bir yeğenim var.' dedi. [Allah Resûlü]: 'Dini nedir?' diye sordu. [Adam]: 'Namaz kılıyor ve Allah'ı birliyor.' dedi.
قَالَ: استوهب مِنْهُ دينه فَإِن أَبى فابتعه مِنْهُ
[Nebî]: 'Dinini sana bağışlamasını iste; şayet yanaşmazsa onu kendisinden satın al!' buyurdu.
فَطلب الرجل ذَلِك مِنْهُ فَأبى عَلَيْهِ فَأتى النَّبِي ﷺ فَأخْبرهُ فَقَالَ: وجدته شحيحاً على دينه
Adam bunu ondan istedi fakat o kabul etmedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdi. [Allah Resûlü]: 'Onu dinine karşı pek cimri (düşkün) buldun.' buyurdu.
فَنزلت {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء}
Bunun üzerine: {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [ayeti] indi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَزَّار من طرق عَن ابْن عمر قَالَ: كُنَّا معشر أَصْحَاب النَّبِي ﷺ لَا نشك فِي قَاتل النَّفس وآكل مَال الْيَتِيم وَشَاهد الزُّور وقاطع الرَّحِم حَتَّى نزلت هَذِه الْآيَة {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} فامسكنا عَن الشَّهَادَة
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Bezzâr'ın çeşitli yollardan İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Bizler Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı topluluğu olarak, şu ayet ininceye kadar cana kıyan, yetim malı yiyen, yalancı şahitlik yapan ve akrabalık bağını koparan kimse hakkında [cehennemlik olduğunda] şüphe etmezdik: {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar”. [Bu ayet inince] kesin şahitlikte bulunmaktan el çektik."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر قَالَ: كُنَّا لَا نشك فِيمَن أوجب الله لَهُ النَّار فِي كتاب الله حَتَّى نزلت علينا هَذِه الْآيَة {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} فَلَمَّا سمعنَا هَذَا كففنا عَن الشَّهَادَة وأرجأنا الْأُمُور إِلَى الله
İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bizler, üzerimize şu ayet ininceye kadar, Allah'ın Kitabı'nda cehennemi hak kıldığı kimse hakkında [cehennemlik olduğunda] şüphe etmezdik: {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar”. Bunu işittiğimizde kesin şahitlikte bulunmaktan vazgeçtik ve işleri Allah'a bıraktık."
وَأخرج ابْن الضريس وَأَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر وَابْن عدي بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن عمر قَالَ: كُنَّا نمسك عَن الاسْتِغْفَار لأهل الْكَبَائِر حَتَّى سمعنَا من نَبينَا ﷺ {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} وَقَالَ: إِنِّي ادخرت شَفَاعَتِي لأهل الْكَبَائِر من أمتِي فأمسكنا عَن كثير مِمَّا كَانَ فِي أَنْفُسنَا ثمَّ نطقنا بعد ورَجَوْنا
İbnü'd-Durays, Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir ve İbn Adiy'in sahih bir senetle İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Bizler, Nebîmiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den: {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [ayetini] ve: 'Ben şefaatimi ümmetimden büyük günah işleyenler için sakladım.' buyurduğunu işitene kadar büyük günah sahipleri için istiğfar etmekten çekinirdik. [Bunun üzerine] içimizdeki pek çok [olumsuz düşünceden] vazgeçtik; ardından [bağışlanma dileğinde bulunup] konuştuk ve umut ettik."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق الْمُعْتَمِر بن سُلَيْمَان عَن سُلَيْمَان بن عتبَة الْبَارِقي قَالَ: حَدثنَا إِسْمَاعِيل بن ثَوْبَان قَالَ: شهِدت فِي الْمَسْجِد قبل الدَّاء الْأَعْظَم فَسَمِعتهمْ يَقُولُونَ (من قتل مُؤمنا) (الْمَائِدَة الْآيَة ٣٢) إِلَى آخر الْآيَة فَقَالَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَار: قد أوجب لَهُ النَّار
İbnü'l-Münzir'in Mu'temir b. Süleymân yoluyla Süleymân b. Utbe el-Bârikî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İsmâil b. Sevbân bize anlatıp dedi ki: "Büyük veba salgınından önce mescitte hazır bulundum ve onların (من قتل مُؤمنا) (el-Mâide 32. ayet) “Kim bir mümini öldürürse...” ayetinin sonuna kadar okuduklarını işittim. Muhacirler ve Ensar: 'Ona cehennemi vacip kılmıştır.' dediler.
فَلَمَّا نزلت {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} قَالُوا: مَا شَاءَ الله يصنع الله مَا يَشَاء
{إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [ayeti] inince: 'Allah ne dilerse o olur, Allah dilediğini yapar.' dediler."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عمر قَالَ: لما نزلت (يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "(يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم
الزمر الْآيَة ٥٣ الْآيَة
ez-Zümer 53. ayet) “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!...” ayeti indiğinde,
فَقَامَ رجل فَقَالَ: والشرك يَا نَبِي الله فكره ذَلِك النَّبِي ﷺ فَقَالَ {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ} الْآيَة
Bir adam kalkıp: 'Şirk de [bağışlanır mı] ey Allah'ın Nebîsi?' dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hoşlanmadı ve {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayetini [sonuna kadar] okudu."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي مجلز قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة (يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على
İbnü'l-Münzir'in Ebû Miclez'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Şu ayet indiğinde: (يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على
) (الزمر الْآيَة ٥٣) الْآيَة
) (ez-Zümer 53. ayet) “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!...” ayeti,
قَامَ النَّبِي ﷺ على الْمِنْبَر فَتَلَاهَا على النَّاس فَقَامَ إِلَيْهِ رجل قَالَ: والشرك بِاللَّه فَسكت مرَّتَيْنِ أَو ثَلَاثًا فَنزلت هَذِه الْآيَة {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} فاثبتت هَذِه فِي الزمر وأثبتت هَذِه فِي النِّسَاء
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem minbere çıkıp bunu insanlara okudu. Bunun üzerine bir adam kalkıp: 'Allah'a şirk koşmak da mı [bağışlanır]?' dedi. [Resûlullah] iki veya üç defa sustu. Bunun üzerine şu ayet indi: {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar”. Böylece o [ayet] Zümer'de yer aldı, bu [ayet] de Nisâ'da yer aldı."
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ فِي هَذِه الْآيَة: إِن الله حرَّم الْمَغْفِرَة على من مَاتَ وَهُوَ كَافِر وأرجأ أهل التَّوْحِيد إِلَى مشئيته فَلم يؤيسهم من الْمَغْفِرَة
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah, kâfir olarak ölen kimseye bağışlanmayı haram kılmış; tevhid ehlini ise Kendi dilemesine bırakmış ve onları bağışlanmaktan ümitsiz kılmamıştır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن بكر بن عبد الله الْمُزنِيّ {وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} قَالَ: ثنيا من رَبنَا على جَمِيع الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim'in Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den rivayet ettiğine göre o, {وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” kavli hakkında: "Bu, Rabbimizden bütün Kur'an [ayetleri] için bir istisnadır." demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه عَن عَليّ قَالَ: أحب آيَة إِلَيّ فِي الْقُرْآن {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء}
Feryâbî ve hasen olduğunu belirterek Tirmizî'nin Ali'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Kur'an'da bana en sevimli gelen ayet şudur: {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar”."
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الجوزاء قَالَ: اخْتلفت إِلَى ابْن عَبَّاس ثَلَاث عشرَة سنة فَمَا من شَيْء من الْقُرْآن إِلَّا سَأَلته عَنهُ ورسولي يخْتَلف إِلَى عَائِشَة فَمَا سمعته وَلَا سَمِعت أحدا من الْعلمَاء يَقُول: إِن الله يَقُول لذنب لَا أغفره
İbn Cerîr'in Ebu'l-Cevzâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "On üç sene İbn Abbâs'a gidip geldim; Kur'an'dan sormadığım hiçbir şey kalmadı. Elçim de Âişe'ye gidip gelirdi. Ne ondan ne de âlimlerden herhangi birinden Allah'ın bir günah için: 'Bunu bağışlamam.' dediğini işitmedim."
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن أبي حَاتِم عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من عبد يَمُوت لَا يُشْرك بِاللَّه شَيْئا إِلَّا حلت لَهُ الْمَغْفِرَة إِن شَاءَ غفر لَهُ وَإِن شَاءَ عذبه إِن الله اسْتثْنى فَقَالَ {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء}
Ebû Ya'lâ ve İbn Ebî Hâtim'in Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen her kula bağışlanma helal olur; dilerse onu bağışlar, dilerse ona azap eder. Şüphesiz Allah istisna yaparak şöyle buyurmuştur: {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar”."
وَأخرج أَبُو يعلى عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من وعده الله على عمل ثَوابًا فَهُوَ منجزه لَهُ وَمن وعده على عمل عقَابا فَهُوَ بِالْخِيَارِ
Ebû Ya'lâ'nın Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah kime bir amele karşılık sevap vaad etmişse onu muhakkak ona eksiksiz verir. Kime de bir amele karşılık ceza vaad etmişse O [affedip affetmemekte] serbesttir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سلمَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: ذَنْب لَا يغْفر وذنب لَا يتْرك وذنب يغْفر
et-Taberânî'nin Selmân'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bağışlanmayan bir günah, terk edilmeyen (karşılıksız bırakılmayan) bir günah ve bağışlanan bir günah vardır:
فَأَما الَّذِي لَا يغْفر فالشرك بِاللَّه وَأما الَّذِي يغْفر فذنب بَينه وَبَين الله ﷿ وَأما الَّذِي لَا يتْرك فظلم الْعباد بَعضهم بَعْضًا
Bağışlanmayanı Allah'a şirk koşmaktır. Bağışlananı kul ile Azîz ve Celîl olan Allah arasındaki günahtır. Terk edilmeyeni ise kulların birbirlerine zulmetmeleridir."
وَأخرج أَحْمد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن عَائِشَة قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الدَّوَاوِين عِنْد الله ثَلَاثَة: ديوَان لَا يعبأ الله بِهِ شَيْئا وديوان لَا يتْرك الله مِنْهُ شَيْئا وديوان لَا يغفره الله
Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Âişe'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah katında divanlar (amel defterleri) üçtür: Allah'ın hiç aldırmayacağı bir divan, Allah'ın hiçbir şeyini bırakmayacağı bir divan ve Allah'ın bağışlamayacağı bir divan.
فَأَما الدِّيوَان الَّذِي لَا يغفره الله فالشرك قَالَ الله (وَمن يُشْرك بِاللَّه فقد حرم الله عَلَيْهِ الْجنَّة) (الْمَائِدَة الْآيَة ٧٢) وَقَالَ الله {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرَكَ بِهِ} وَأما الدِّيوَان الَّذِي لَا يعبأ الله بِهِ فظلم العَبْد نَفسه فِيمَا بَينه وَبَين ربه من صَوْم تَركه أَو صَلَاة تَركهَا فَإِن الله يغْفر ذَلِك ويتجاوز عَنهُ إِن شَاءَ وَأما الدِّيوَان الَّذِي لَا يتْرك الله مِنْهُ شَيْئا فظلم الْعباد بَعضهم بَعْضًا الْقصاص لَا محَالة
Allah'ın bağışlamayacağı divan şirktir. Allah: (وَمن يُشْرك بِاللَّه فقد حرم الله عَلَيْهِ الْجنَّة) (el-Mâide 72. ayet) “Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır” buyurmuş ve: {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرَكَ بِهِ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” buyurmuştur. Allah'ın aldırmayacağı divana gelince, kulun terk ettiği oruç veya terk ettiği namaz gibi kendisi ile Rabbi arasında nefsine zulmettiği şeylerdir; zira Allah dilerse bunu bağışlar ve affeder. Allah'ın hiçbir şeyini bırakmayacağı divan ise, kulların birbirlerine zulmetmeleridir; [bunun için] muhakkak kısas vardır."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي ذَر قَالَ: أتيت رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: مَا من عبد قَالَ لَا إِلَه إِلَّا الله ثمَّ مَاتَ على ذَلِك
Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve İbn Merdûye'nin Ebû Zerr'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim. Şöyle buyurdu: "Hiçbir kul yoktur ki 'Lâ ilâhe illallâh' desin, sonra bunun üzere ölsün de
إِلَّا دخل الْجنَّة
cennete girmesin."
قلت: وَإِن زنى وَإِن سرق قَالَ: وَإِن زنى وَإِن سرق
Ben: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?" dedim. [Resûlullah]: "Zina etse de hırsızlık yapsa da." buyurdu.
قلت: وَإِن زنى وَإِن سرق قَالَ: وَإِن زنى وَإِن سرق ثَلَاثًا ثمَّ قَالَ فِي الرَّابِعَة: على رغم أنف أبي ذَر
Ben: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?" dedim. Üç defa: "Zina etse de hırsızlık yapsa da." buyurdu. Dördüncüsünde ise: "Ebû Zerr'in burnu yere sürtülse (hoşuna gitmese) bile!" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي ذَر عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الله يَقُول: يَا عَبدِي مَا عبدتني ورجوتني فَإِنِّي غَافِر لَك على مَا كَانَ فِيك وَيَا عَبدِي لَو لقيتني بقراب الأَرْض خَطَايَا مَا لم تشرك بِي شَيْئا لقيتك بقرابها مغْفرَة
Ahmed ve İbn Merdûye'nin Ebû Zerr'den, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah şöyle buyurur: 'Ey kulum! Bana ibadet ettiğin ve benden umduğun müddetçe sendeki [kusurlara] rağmen seni bağışlarım. Ey kulum! Bana hiçbir şeyi ortak koşmamak şartıyla huzuruma dünya dolusu günahla gelsen, ben de seni dünya dolusu bağışlanmayla karşılarım.'"
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي ذَر: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من مَاتَ لَا يعدل بِاللَّه شَيْئا ثمَّ كَانَت عَلَيْهِ من الذُّنُوب مثل الرمال غفر لَهُ
İbn Merdûye'nin Ebû Zerr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Kim Allah'a hiçbir şeyi denk tutmadan ölürse, üzerinde kumlar kadar günah olsa bile bağışlanır."
وَأخرج أَحْمد عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من مَاتَ لَا يُشْرك بِاللَّه شَيْئا دخل الْجنَّة
Ahmed'in Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölürse cennete girer."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: قَالَ الله ﷿: من علم أَنِّي ذُو قدرَة على مغْفرَة الذُّنُوب غفرت لَهُ وَلَا أُبَالِي مَا لم يُشْرك بِي شَيْئا
et-Taberânî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: "Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: 'Kim günahları bağışlamaya güç yetiren olduğumu bilirse, bana hiçbir şeyi ortak koşmadığı müddetçe [günahlarının çokluğuna] aldırmaksızın onu bağışlarım.'"
وَأخرج أَحْمد عَن سَلمَة بن نعيم قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من لَقِي الله لَا يُشْرك بِهِ شَيْئا دخل الْجنَّة وَإِن زنى وَإِن سرق
Ahmed'in Seleme b. Nuaym'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan O'na kavuşursa, zina etse de hırsızlık yapsa da cennete girer."
وَأخرج أَحْمد عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من قَالَ لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ دخل الْجنَّة
Ahmed'in Ebû'd-Derdâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim 'Lâ ilâhe illallâh vahdehû lâ şerîke leh (Allah'tan başka ilah yoktur, O tektir, ortağı yoktur)' derse cennete girer."
قلت: وَإِن زنى وَإِن سرق قَالَ: وَإِن زنى وَإِن سرق
Ben: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?" dedim. [Resûlullah]: "Zina etse de hırsızlık yapsa da." buyurdu.
قلت: وَإِن زنى وَإِن سرق قَالَ: وَإِن زنى وَإِن سرق
Ben: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?" dedim. [Resûlullah]: "Zina etse de hırsızlık yapsa da." buyurdu.
قلت: وَإِن زنى وَإِن سرق قَالَ: وَإِن زنى وَإِن سرق على رغم أنف أبي الدَّرْدَاء
Ben: "Zina etse de hırsızlık yapsa da mı?" dedim. [Resûlullah]: "Ebû'd-Derdâ'nın burnu yere sürtülse (hoşuna gitmese) bile, zina etse de hırsızlık yapsa da!" buyurdu.
قَالَ فَخرجت لأنادي بهَا فِي النَّاس فلقيني عمر فَقَالَ: ارْجع فَإِن النَّاس إِن علمُوا بِهَذِهِ اتكلوا عَلَيْهَا
[Ebû'd-Derdâ] dedi ki: "Bunu insanlara duyurmak üzere çıktım. Ömer benimle karşılaştı ve: 'Geri dön! Zira insanlar bunu bilirlerse buna güvenirler [ameli bırakırlar].' dedi.
فَرَجَعت فَأَخْبَرته ﷺ فَقَالَ: صدق عمر
Bunun üzerine geri dönüp durumu ona (Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e) haber verdim. [Resûlullah]: 'Ömer doğru söylemiş.' buyurdu."
وَأخرج هناد عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: أَربع آيَات فِي كتاب الله ﷿ أحب إليّ من حُمُرِ النِعَمْ وسودها فِي سُورَة النِّسَاء قَوْله (إِن الله لَا يظلم مِثْقَال ذرة
Hennâd'ın İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Azîz ve Celîl olan Allah'ın Kitabı'nda dört ayet vardır ki bana kızıl ve siyah develerden daha sevimlidir. Nisâ Suresi'ndeki: (إِن الله لَا يظلم مِثْقَال ذرة
) (النِّسَاء الْآيَة ٤٠) الْآيَة
) (en-Nisâ 40. ayet) “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık etmez...” kavli,
وَقَوله {إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ} الْآيَة
{إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” kavli,
وَقَوله (وَلَو أَنهم إِذْ ظلمُوا
Ve O'nun: (وَلَو أَنهم إِذْ ظلمُوا) “Eğer onlar zulmettiklerinde...” kavli
أنفسهم جاؤوك
(أنفسهم جاؤوك) “...kendilerine [zulmedip] sana gelselerdi”
) (النِّسَاء الْآيَة ٦٤) الْآيَة وَقَوله (وَمن يعْمل سوءا أَو يظلم نَفسه) (النِّسَاء الْآيَة ١١٠) الْآيَة
) (en-Nisâ 64. ayet) “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde sana gelselerdi...” kavli ve: (وَمن يعْمل سوءا أَو يظلم نَفسه) (en-Nisâ 110. ayet) “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmederse...” kavlidir."
الْآيَتَانِ ٤٩ - ٥٠
49-50. Ayetler