Binûn

Nisâ Suresi — 19. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَذَلِك قَوْله {فَمنهمْ من آمن بِهِ وَمِنْهُم من صد عَنهُ وَكفى بجهنم سعيراً}

İşte bu, [Allah’ın] şu kavlidir: {فَمنهمْ من آمن بِهِ وَمِنْهُم من صد عَنهُ وَكفى بجهنم سعيراً} “Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. Çılgın alevli bir ateş olarak cehennem yeter!”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {فقد آتَيْنَا آل إِبْرَاهِيم الْكتاب وَالْحكمَة} وَمُحَمّد من آل إِبْرَاهِيم

Abd b. Humeyd ve İbnü’l-Münzir’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o: {فقد آتَيْنَا آل إِبْرَاهِيم الْكتاب وَالْحكمَة} “Doğrusu biz İbrahim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik...” [ayeti hakkında]: “Muhammed de İbrahim ailesindendir” demiştir.

وَأخرج ابْن الزبير بن بكار فِي الموقفيات عَن ابْن عَبَّاس أَن مُعَاوِيَة قَالَ: يَا بني هَاشم إِنَّكُم تُرِيدُونَ أَن تستحقوا الْخلَافَة كَمَا استحقيتم النُّبُوَّة وَلَا يَجْتَمِعَانِ لأحد وتزعمون أَن لكم ملكا

ez-Zübeyr b. Bekkâr’ın el-Muvaffakiyyât’ta İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre Muâviye şöyle demiştir: “Ey Hâşimoğulları! Sizler peygamberliği hak ettiğiniz gibi hilafeti de hak etmek istiyorsunuz. Oysa bunlar hiç kimsede bir arada bulunmaz. Bir de sizin bir mülkünüz (hükümranlığınız) olduğunu iddia ediyorsunuz.”

فَقَالَ لَهُ ابْن عَبَّاس: أما قَوْلك أَنا نستحق الْخلَافَة بالنبوّة فَإِن لم نستحقها بالنبوّة فَبِمَ نستحقها وَأما قَوْلك أَن النُّبُوَّة والخلافة لَا يَجْتَمِعَانِ لأحد فَأَيْنَ قَول الله {فقد آتَيْنَا آل إِبْرَاهِيم الْكتاب وَالْحكمَة وآتيناهم ملكا عَظِيما} فالكتاب النبوّة وَالْحكمَة السّنة وَالْملك الْخلَافَة نَحن آل إِبْرَاهِيم أَمر الله فِينَا وَفِيهِمْ وَاحِد وَالسّنة لنا وَلَهُم جَارِيَة وَأما قَوْلك زَعمنَا أَن لنا ملكا فالزعم فِي كتاب الله شكّ وكل يشْهد أَن لنا ملكا لَا تَمْلِكُونَ يَوْمًا إِلَّا ملكنا يَوْمَيْنِ وَلَا شهرا إِلَّا ملكنا شَهْرَيْن وَلَا حولا إِلَّا ملكنا حَوْلَيْنِ

İbn Abbâs ona şöyle demiştir: “Hilafeti peygamberlik sebebiyle hak ettiğimize dair sözüne gelince; eğer onu peygamberlik sebebiyle hak etmediysek neyle hak edeceğiz? Peygamberlik ile hilafetin hiç kimsede bir arada bulunmayacağına dair sözüne gelince; Allah’ın {فقد آتَيْنَا آل إِبْرَاهِيم الْكتاب وَالْحكمَة وآتيناهم ملكا عَظِيما} “Doğrusu biz İbrahim ailesine Kitab'ı ve hikmeti verdik; onlara büyük bir hükümranlık da verdik” kavli nerede kaldı? Kitap nübüvvettir, hikmet sünnettir, mülk ise hilafettir. Biz İbrahim ailesiyiz; Allah’ın bizim hakkımızdaki ve onlar hakkındaki emri birdir, sünnet bizim için de onlar için de geçerlidir. Bizim bir mülkümüz olduğunu iddia ettiğimize dair sözüne gelince; Allah’ın Kitabı’nda ‘za'm’ (iddia) şüphedir. Herkes şahitlik eder ki bizim bir mülkümüz vardır; siz bir gün hüküm sürseniz biz iki gün hüküm süreriz, siz bir ay hüküm sürseniz biz iki ay hüküm süreriz, siz bir yıl hüküm sürseniz biz iki yıl hüküm süreriz.”

وَالله أعلم

En doğrusunu Allah bilir.

الْآيَتَانِ ٥٦ - ٥٧

56 ve 57. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ثوبر عَن ابْن عمر فِي قَوْله {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا} قَالَ: إِذا احترقت جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا بَيْضَاء أَمْثَال الْقَرَاطِيس

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Sevr tarikiyle İbn Ömer’den rivayet ettiğine göre o, {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا} “Derileri kavruldukça, onları başka derilerle değiştiririz” kavli hakkında: “Derileri yandıkça onlara kâğıtlar gibi beyaz deriler veririz” demiştir.

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف من طَرِيق نَافِع عَن ابْن عمر قَالَ: قرىء عِنْد عمر {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا ليذوقوا الْعَذَاب}

Taberânî el-Evsat’ta, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye zayıf bir senetle Nâfi‘ tarikiyle İbn Ömer’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer’in yanında {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا ليذوقوا الْعَذَاب} “Derileri kavruldukça, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştiririz” [ayeti] okundu.

فَقَالَ معَاذ: عِنْدِي تَفْسِيرهَا تبدل فِي سَاعَة مائَة مرّة

Muâz: “Bunun tefsiri bendedir; bir saatte yüz defa değiştirilir” dedi.

فَقَالَ عمر: هَكَذَا سَمِعت من رَسُول الله ﷺ

Ömer: “Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den böyle işittim” dedi.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن عمر قَالَ: تَلا رجل عِنْد عمر {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا} فَقَالَ كَعْب عِنْدِي تَفْسِير هَذِه الْآيَة قرأتها قبل الْإِسْلَام

İbn Merdûye ve el-Hilye’de Ebû Nuaym’ın İbn Ömer’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Ömer’in yanında {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا} “Derileri kavruldukça, onları başka derilerle değiştiririz” [ayetini] okudu. Bunun üzerine Kâ‘b: “Bu ayetin tefsiri bendedir, ben onu İslam’dan önce okumuştum” dedi.

فَقَالَ: هَاتِهَا يَا كَعْب فَإِن جِئْت بهَا كَمَا سَمِعت من رَسُول الله ﷺ صدقناك

[Ömer]: “Söyle bakalım ey Kâ‘b! Eğer onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den işittiğim gibi getirirsen seni doğrularız” dedi.

قَالَ: إِنِّي قرأتها قبل الْإِسْلَام {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا} فِي السَّاعَة الْوَاحِدَة عشْرين وَمِائَة مرّة

[Kâ‘b]: “Ben İslam’dan önce {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا} “Derileri kavruldukça, onları başka derilerle değiştiririz” [ayetini], bir saatte yüz yirmi defa olarak okudum” dedi.

فَقَالَ عمر: هَكَذَا سَمِعت من رَسُول الله ﷺ

Ömer: “Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den böyle işittim” dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: بَلغنِي أَنه يحرق أحدهم فِي الْيَوْم سبعين ألف مرّة {كلما نَضِجَتْ} وأكلت لحومهم قيل لَهُم عودوا فعادوا

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in el-Hasan’dan rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: “Bana ulaştığına göre onlardan biri günde yetmiş bin defa yakılır; {كلما نَضِجَتْ} “kavruldukça” ve etleri yendikçe onlara: ‘Eski halinize dönün!’ denilir, onlar da [eski hallerine] dönerler” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: تَأْخُذ النَّار فتأكل جُلُودهمْ حَتَّى تكشطها عَن اللَّحْم حَتَّى تُفْضِي النَّار إِلَى الْعِظَام ويبدلون جُلُودًا غَيرهَا يذيقهم الله شَدِيد الْعَذَاب فَذَلِك دَائِم لَهُم أبدا بتكذيبهم رَسُول الله وكفرهم بآيَات الله

İbnü’l-Münzir’in ed-Dahhâk’tan rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: “Ateş yakalar ve derilerini etlerinden soyup atıncaya, nihayet ateş kemiklerine ulaşıncaya kadar yer; Allah onlara çetin azabı tattırsın diye başka derilerle değiştirilirler. Resûlullah’ı yalanlamaları ve Allah’ın ayetlerini inkâr etmeleri sebebiyle bu durum onlar için ebedî olarak devam eder.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يحيى بن يزِيد الْحَضْرَمِيّ أَنه بلغه فِي قَول الله {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا} قَالَ: يَجْعَل للْكَافِرِ مائَة جلد بَين كل جلدين لون من الْعَذَاب

İbn Ebî Hâtim’in Yahyâ b. Yezîd el-Hadramî’den rivayet ettiğine göre ona Allah’ın {كلما نَضِجَتْ جُلُودهمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيرهَا} “Derileri kavruldukça, onları başka derilerle değiştiririz” kavli hakkında şöyle ulaştı: “Kâfire yüz deri verilir, her iki deri arasında bir çeşit azap bulunur.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس فِي الْآيَة قَالَ: سمعنَا أَنه مَكْتُوب فِي الْكتاب الأول: أَن جلد أحدهم أَرْبَعُونَ ذِرَاعا وسنه سَبْعُونَ ذِرَاعا وبطنه لَو وضع فِيهِ جبل لوسعه فَإِذا أكلت النَّار جُلُودهمْ بدلُوا جُلُودًا غَيرهَا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in er-Rebî‘ b. Enes’ten rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: “İlk Kitap’ta şöyle yazılı olduğunu işittik: Onlardan birinin derisi kırk arşın, dişi yetmiş arşındır; karnına bir dağ konsa onu içine alacak genişliktedir. Ateş onların derilerini yedikçe başka derilerle değiştirilirler.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان قَالَ: أسر إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا حُذَيْفَة إِن فِي جَهَنَّم لسباعاً من نَار وكلاباً من نَار وكلاليب من نَار وسيوفاً من نَار وَإنَّهُ تبْعَث مَلَائِكَة يعلقون أهل النَّار بِتِلْكَ الكلاليب بأحناكهم ويقطعونهم بِتِلْكَ السيوف عضوا عضوا ويلقونهم إِلَى تِلْكَ السبَاع وَالْكلاب كلما قطعُوا عضوا عَاد مَكَانَهُ غضا جَدِيدا

İbn Ebi’d-Dünyâ Sıfatü’n-Nâr’da Huzeyfe b. el-Yemân’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bana gizlice şöyle buyurdu: “Ey Huzeyfe! Şüphesiz cehennemde ateşten yırtıcı hayvanlar, ateşten köpekler, ateşten çengeller ve ateşten kılıçlar vardır. Melekler gönderilir; cehennem ehlini o çengellerle çenelerinden asarlar, o kılıçlarla onları uzuv uzuv doğrarlar ve o yırtıcı hayvanlar ile köpeklere atarlar. Bir uzvu kestikçe onun yerinde taze ve yeni bir uzuv biter.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي صَالح قَالَ: قَالَ أَبُو مَسْعُود لأبي هُرَيْرَة: أَتَدْرِي كم غلظ جلد الْكَافِر قَالَ: لَا

İbn Ebî Şeybe’nin Ebû Sâlih’ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Mes‘ûd, Ebû Hureyre’ye: “Kâfirin derisinin kalınlığının ne kadar olduğunu bilir misin?” dedi. [Ebû Hureyre]: “Hayır” cevabını verdi.

قَالَ: غلظ جلد الْكَافِر اثْنَان وَأَرْبَعُونَ ذِرَاعا

[Ebû Mes‘ûd]: “Kâfirin derisinin kalınlığı kırk iki arşındır” dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: غلظ جلد الْكَافِر أَرْبَعُونَ ذِرَاعا

İbn Ebî Şeybe’nin Ebu’l-Âliye’den rivayet ettiğine göre o: “Kâfirin derisinin kalınlığı kırk arşındır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن أهل النَّار يعظمون فِي النَّار حَتَّى يصير أحدهم مسيرَة كَذَا وَكَذَا

İbn Ebî Şeybe’nin İbn Ömer’den, onun da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet ettiğine göre [Allah Resûlü] şöyle buyurmuştur: “Cehennem ehli ateşte öyle büyütülürler ki onlardan biri filanca ve filanca mesafelik [büyüklükte] olur.”

وَإِن ضرس أحدهم لمثل أحد

“Ve onlardan birinin azı dişi Uhud [dağı] kadar olur.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {وندخلهم ظلاً ظليلاً} قَالَ: هُوَ ظلّ الْعَرْش الَّذِي لَا يَزُول

İbn Ebî Hâtim’in er-Rebî‘ b. Enes’ten rivayet ettiğine göre o, {وندخلهم ظلاً ظليلاً} “ve onları koyu bir gölgeye sokarız” kavli hakkında: “Bu, zeval bulmayan Arş’ın gölgesidir” demiştir.

الْآيَة ٥٨

58. Ayet

أخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} قَالَ: لما فتح رَسُول الله ﷺ مَكَّة دَعَا عُثْمَان بن أبي طَلْحَة فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ: أَرِنِي الْمِفْتَاح

İbn Merdûye’nin el-Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih’ten, onun da İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” kavli hakkında şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke’yi fethettiğinde Osmân b. Ebî Talha’yı çağırdı. O gelince: “Anahtarı bana göster” buyurdu.

فَأَتَاهُ بِهِ فَلَمَّا بسط يَده إِلَيْهِ قدم الْعَبَّاس فَقَالَ: يَا رَسُول الله بِأبي أَنْت وَأمي اجْعَلْهُ لي مَعَ السِّقَايَة

O da anahtarı getirdi. [Resûlullah] elini ona doğru uzatınca Abbâs öne çıkıp: “Ey Allah’ın Resûlü, anam babam sana feda olsun! Onu sikâye (hacılara su verme) göreviyle birlikte bana ver” dedi.

فَكف عُثْمَان يَده فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَرِنِي الْمِفْتَاح يَا عُثْمَان

Bunun üzerine Osmân elini çekti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Osmân, anahtarı bana göster” buyurdu.

فَبسط يَده يُعْطِيهِ فَقَالَ الْعَبَّاس مثل كَلمته الأولى

[Osmân] anahtarı vermek için elini uzatınca Abbâs ilk sözünün benzerini söyledi.

فَكف عُثْمَان يَده ثمَّ قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَا عُثْمَان إِن كنت تؤمن بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر فهاتني الْمِفْتَاح

Osmân yine elini çekti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Osmân! Eğer Allah’a ve ahiret gününe iman ediyorsan anahtarı bana ver” buyurdu.

فَقَالَ: هُنَاكَ بأمانة الله

[Osmân]: “Allah’ın emanetiyle işte oradadır” dedi.

فَقَامَ فَفتح بَاب الْكَعْبَة فَوجدَ فِي الْكَعْبَة تِمْثَال إِبْرَاهِيم مَعَه قداح يستقسم بهَا فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا للْمُشْرِكين - قَاتلهم الله - وَمَا شَأْن إِبْرَاهِيم وشأن القداح ثمَّ دَعَا بِجَفْنَة فِيهَا مَاء فَأخذ مَاء فغمسه ثمَّ غمس بهَا تِلْكَ التماثيل وَأخرج مقَام إِبْرَاهِيم وَكَانَ فِي الْكَعْبَة ثمَّ قَالَ: يَا أَيهَا النَّاس هَذِه الْقبْلَة ثمَّ خرج فَطَافَ بِالْبَيْتِ ثمَّ نزل عَلَيْهِ جِبْرِيل فِيمَا ذكر لنا برد الْمِفْتَاح فَدَعَا عُثْمَان بن طَلْحَة فَأعْطَاهُ الْمِفْتَاح ثمَّ قَالَ {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} النِّسَاء الْآيَة ٥٨ حَتَّى فرغ من الْآيَة

Kalkıp Kâbe’nin kapısını açtı. Kâbe’de İbrahim’in elinde fal okları bulunan bir heykelini buldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Müşriklere ne oluyor -Allah onları kahretsin-! İbrahim’in fal oklarıyla ne ilgisi olabilir!” buyurdu. Sonra içinde su olan bir çanak istedi; suyu alıp sürdü ve o heykelleri suyla sildi. Kâbe’nin içinde bulunan Makâm-ı İbrahim’i dışarı çıkardı. Sonra: “Ey insanlar! Kıble budur” buyurdu. Ardından çıkıp Beyt’i tavaf etti. Sonra bize anlatıldığına göre Cibrîl, anahtarın geri verilmesi [emriyle] ona indi. Bunun üzerine Osmân b. Talha’yı çağırıp anahtarı ona verdi ve: {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi... emreder” [kavlini] ayetin sonuna kadar okudu.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} قَالَ: نزلت فِي عُثْمَان بن طَلْحَة قبض مِنْهُ النَّبِي ﷺ مِفْتَاح الْكَعْبَة وَدخل بِهِ الْبَيْت يَوْم الْفَتْح فَخرج وَهُوَ يَتْلُو هَذِه الْآيَة فَدَعَا عُثْمَان فَدفع

İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in İbn Cüreyc’den rivayet ettiğine göre o, {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” kavli hakkında şöyle demiştir: Bu ayet Osmân b. Talha hakkında indi. Fetih günü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe’nin anahtarını ondan almış ve onunla Beyt’e girmişti. Bu ayeti okuyarak dışarı çıktı; Osmân’ı çağırıp

إِلَيْهِ الْمِفْتَاح قَالَ: وَقَالَ عمر بن الْخطاب: لما خرج رَسُول الله ﷺ من الْكَعْبَة وَهُوَ يَتْلُو هَذِه الْآيَة - فداؤه أبي وَأمي - مَا سمعته يتلوها قبل ذَلِك

anahtarı ona teslim etti. [İbn Cüreyc] dedi ki: Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -anam babam ona feda olsun- Kâbe’den bu ayeti okuyarak çıktığında, daha önce onu okuduğunu hiç işitmemiştim.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: خذوها يَا بني طَلْحَة خالدة تالدة لَا يَنْزِعهَا مِنْكُم إِلَّا ظَالِم

Taberânî’nin İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ey Talhaoğulları! Onu ebedî ve kalıcı olarak alınız, onu sizden ancak bir zâlim çekip alır.”

يَعْنِي حجابة الْكَعْبَة

Yani Kâbe hicâbesini (anahtarlarını ve perdedarlığını).

وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} الْآيَة

İbn Ebî Şeybe el-Musannef’te, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Zeyd b. Eslem’den rivayet ettiğine göre o, {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” ayeti hakkında

قَالَ: أنزلت هَذِه الْآيَة فِي وُلَاة الْأَمر وفيمن ولي من أُمُور النَّاس شَيْئا

şöyle demiştir: “Bu ayet yöneticiler ve insanların işlerinden herhangi bir şeyi üstlenen kimseler hakkında indirilmiştir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن شهر بن حَوْشَب قَالَ: نزلت فِي الْأُمَرَاء خَاصَّة {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا}

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Şehr b. Havşeb’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” [ayeti] özellikle yöneticiler hakkında inmiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْفِرْيَابِي وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: حق على الإِمَام أَن يحكم بِمَا أنزل الله وَأَن يُؤَدِّي الْأَمَانَة فَإِذا فعل ذَلِك فَحق على النَّاس أَن يسمعوا لَهُ وَأَن يطيعوا وَأَن يجيبوا إِذا دعوا

Saîd b. Mansûr, el-Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “İmamın (yöneticinin) görevi, Allah’ın indirdiğiyle hükmetmek ve emaneti eda etmektir. O bunu yaptığı takdirde, insanların da onu dinlemeleri, itaat etmeleri ve çağrıldıklarında icabet etmeleri gerekir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} قَالَ: يَعْنِي السُّلْطَان يُعْطون النَّاس

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” kavli hakkında: “Yani yöneticilerin [haklarını] insanlara vermeleridir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} قَالَ: هِيَ مسجلة للبر والفاجر

İbn Ebî Şeybe, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” kavli hakkında: “Bu [hüküm] iyi kimse için de günahkâr kimse için de geçerlidir (geneldir)” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع فِي الْآيَة قَالَ: هَذِه الْأَمَانَات فِيمَا بَيْنك وَبَين النَّاس فِي المَال وَغَيره

İbn Ebî Hâtim’in er-Rebî‘den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında: “Bu emanetler, insanlarla senin arandaki mal ve diğer hususlardaki emanetlerdir” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن الْقَتْل فِي سَبِيل الله يكفر الذُّنُوب كلهَا إِلَّا الْأَمَانَة يجاء بِالرجلِ يَوْم الْقِيَامَة وَإِن كَانَ قتل فِي سَبِيل الله فَيُقَال لَهُ: ادّ أمانتك

Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü’l-Îmân’da Beyhakî’nin İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah yolunda öldürülmek emanet hariç bütün günahlara kefaret olur. Kıyamet günü adam -Allah yolunda öldürülmüş olsa bile- getirilir ve ona: ‘Emanetini öde!’ denilir.”

فَيَقُول: من أَيْن وَقد ذهبت الدِّينَا فَيُقَال: انْطَلقُوا بِهِ إِلَى الهاوية فَينْطَلق فتمثل لَهُ أَمَانَته كهيئتها يَوْم دفعت إِلَيْهِ فِي قَعْر جَهَنَّم فيحملها فيصعد بهَا حَتَّى إِذا ظن أَنه خَارج بهَا فهزلت من عَاتِقه فهوت وَهوى مَعهَا أَبَد الآبدين

O da: ‘Dünya gitmişken nereden [ödeyeyim]?’ der. Bunun üzerine: ‘Onu Hâviye’ye götürün’ denilir. Götürülür ve emaneti kendisine teslim edildiği günkü şekliyle cehennemin dibinde karşısına çıkarılır. Onu yüklenip yukarı tırmanır; tam onunla birlikte çıkacağını zannettiğinde emanet omzundan kayar, o da düşer ve ebediyen onun peşi sıra yuvarlanır.”

قَالَ زَاذَان: فَأتيت الْبَراء بن عَازِب فَقلت: أما سَمِعت مَا قَالَ أَخُوك ابْن مَسْعُود قَالَ: صدق إِن الله يَقُول {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} وَالْأَمَانَة فِي

Zâzân şöyle dedi: Berâ b. Âzib’e gidip: “Kardeşin İbn Mes‘ûd’un ne dediğini duydun mu?” dedim. O: “Doğru söylemiştir; şüphesiz Allah {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” buyurmaktadır. Emanet;

الصَّلَاة وَالْأَمَانَة فِي الْغسْل من الْجَنَابَة وَالْأَمَانَة فِي الحَدِيث وَالْأَمَانَة فِي الْكَيْل وَالْوَزْن وَالْأَمَانَة فِي الدّين وَأَشد ذَلِك فِي الودائع

namazda, cünüplükten yıkanmada, sözde/konuşmada, ölçü ve tartıda, borçta geçerlidir; bunların en ağırı ise emanet bırakılan mallardadır (vedîalardadır).”

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} قَالَ: إِنَّه لم يرخص لموسر وَلَا لمعسر

İbn Cerîr’in el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” kavli hakkında: “Zengine de fakire de [emaneti vermeme konusunda] ruhsat tanınmamıştır” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة عَن الْحسن أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يَقُول: أد الْأَمَانَة إِلَى من ائتمنك وَلَا تخن من خانك

İbn Cerîr’in Katâde’den, onun da el-Hasan’dan rivayet ettiğine göre bu ayet hakkında Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “Sana güvenip emanet verene emanetini tastamam geri ver; sana hıyanet edene sen hıyanet etme!”

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق أبي صَالح عَن أبي هُرَيْرَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أد الْأَمَانَة إِلَى من ائتمنك وَلَا تخن من خانك

Ebû Dâvûd, Tirmizî, Hâkim ve Şuabü’l-Îmân’da Beyhakî’nin Ebû Sâlih tarikiyle Ebû Hüreyre’den rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sana güvenip emanet verene emanetini tastamam geri ver; sana hıyanet edene sen hıyanet etme!”

وَأخرج مُسلم عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: ثَلَاث من كن فِيهِ فَهُوَ مُنَافِق وَإِن صَامَ وَصلى وَزعم أَنه مُسلم: من إِذا حدث كذب وَإِذا وعد أخلف وَإِذا اتئمن خَان

Müslim’in Ebû Hüreyre’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Oruç tutsa, namaz kılsa ve Müslüman olduğunu iddia etse bile, üç özellik kimde bulunursa o kimse münafıktır: Konuştuğu zaman yalan söyleyen, söz verdiği zaman sözünden dönen ve kendisine emanet edildiğinde hıyanet eden.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ثَوْبَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا إِيمَان لمن لَا أَمَانَة لَهُ وَلَا صَلَاة لمن لَا وضوء لَهُ

Beyhakî’nin eş-Şuab’da Sevbân’dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Emanete riayeti olmayanın imanı yoktur; abdesti olmayanın da namazı yoktur.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عَمْرو عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أَربع إِذا كن فِيك فَلَا عَلَيْك مَا فاتك من الدُّنْيَا: حفظ أَمَانَة وَصدق حَدِيث وَحسن خَلِيقَة وعفة طعمة

Beyhakî’nin eş-Şuab’da İbn Amr’dan rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sende şu dört şey bulunduğu takdirde, dünyadan kaçırdığın şeylere üzülmene gerek yoktur: Emaneti korumak, doğru konuşmak, güzel ahlak ve helal/temiz lokma.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَن أول مَا يرفع من النَّاس الْأَمَانَة وَآخر مَا يبْقى الصَّلَاة وَرب مصل لَا خير فِيهِ

Beyhakî’nin Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İnsanlardan ilk kaldırılacak şey emanet, en son kalacak şey ise namazdır. Nice namaz kılan vardır ki onda hiçbir hayır yoktur.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن أول مَا يرفع من هَذِه الْأمة الْحيَاء وَالْأَمَانَة فسلوهما الله ﷿

Beyhakî’nin Ebû Hüreyre’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz bu ümmetten ilk kaldırılacak şey hayâ ve emanettir; bu ikisini Azîz ve Celîl olan Allah’tan dileyiniz.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: لَا تنظروا إِلَى صَلَاة أحد وَلَا صِيَامه وانظروا إِلَى صدق حَدِيثه إِذا حدث وَإِلَى أَمَانَته إِذا ائْتمن وَإِلَى ورعه إِذا أشفى

Abdürrezzâk ve Beyhakî’nin İbn Ömer’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bir kimsenin namazına ve orucuna bakmayın; konuştuğunda doğru söyleyip söylemediğine, kendisine güvenilip emanet bırakıldığında emanete riayet edip etmediğine ve [dünyalık hususunda] bir şeye yöneldiğinde takvasına (şüphelilerden kaçınmasına) bakın.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عمر بن الْخطاب

Beyhakî’nin Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet ettiğine göre

مثله

[o da] bunun benzerini söylemiştir.

وَأخرج عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: ثَلَاثَة تؤدين إِلَى الْبر والفاجر: الرَّحِم توصل كَانَت برة أَو فاجرة والأمانى تُؤَدّى إِلَى الْبر والفاجر والعهد يُوفى بِهِ للبر والفاجر

Meymûn b. Mihrân’dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Üç şey vardır ki iyiye de kötüye de (günahkâra da) yerine getirilir: Akrabalık bağı; ister iyi olsun ister kötü olsun gözetilir. Emanet; ister iyiye olsun ister kötüye olsun teslim edilir. Ahit; ister iyi olsun ister kötü olsun yerine getirilir.”

وَأخرج عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة قَالَ: من لم يكن لَهُ رَأس مَال فليتخذ الْأَمَانَة رَأس مَاله

Süfyân b. Uyeyne’den rivayet edildiğine göre o: “Sermayesi olmayan kimse, emaneti (güvenilirliği) sermaye edinsin” demiştir.

وَأخرج عَن أنس قَالَ: الْبَيْت الَّذِي تكون فِيهِ خِيَانَة لَا تكون فِيهِ الْبركَة

Enes’ten rivayet edildiğine göre o: “İçinde hıyanet bulunan bir evde bereket bulunmaz” demiştir.

وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن حبَان وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن أبي يُونُس قَالَ: سَمِعت أَبَا هُرَيْرَة يقْرَأ هَذِه الْآيَة {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات} إِلَى قَوْله {كَانَ سميعاً بَصيرًا} وَيَضَع إبهاميه على أُذُنَيْهِ وَالَّتِي تَلِيهَا على عينه وَيَقُول: هَكَذَا سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقْرَأها وَيَضَع أصبعيه

Ebû Dâvûd, İbn Hibbân, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim’in Ebû Yûnus’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Hüreyre’yi {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات} “Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...” ayetini {كَانَ سميعاً بَصيرًا} “...hakkıyla işiten, hakkıyla görendir” kavline kadar okurken gördüm; başparmaklarını kulaklarına, yanındaki [işaret] parmaklarını da gözlerine koyuyor ve şöyle diyordu: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in bunu bu şekilde okuduğunu ve parmaklarını böyle koyduğunu gördüm.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عقبَة بن عَامر قَالَ: رَأَيْت رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يقترىء هَذِه الْآيَة {سميعاً بَصيرًا} يَقُول: بِكُل شَيْء بَصِير

İbn Ebî Hâtim’in Ukbe b. Âmir’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i bu {سميعاً بَصيرًا} “...hakkıyla işiten, hakkıyla görendir” ayetini okurken gördüm; “Her şeyi hakkıyla görendir” buyuruyordu.

الْآيَة ٥٩

Ayet 59

أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء فِي قَوْله {أطِيعُوا الله وَأَطيعُوا الرَّسُول} قَالَ: طَاعَة الرَّسُول اتِّبَاع الْكتاب وَالسّنة {وأولي الْأَمر مِنْكُم} قَالَ: أولي الْفِقْه وَالْعلم

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Atâ’dan rivayet ettiğine göre o, {أطِيعُوا الله وَأَطيعُوا الرَّسُول} “Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin...” kavli hakkında: “Resûl’e itaat, Kitap ve Sünnet’e uymaktır; {وأولي الْأَمر مِنْكُم} ‘ve sizden olan emir sahiplerine de...’ kavli hakkında ise: Fıkıh ve ilim sahipleridir” demiştir.

وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أطِيعُوا الله وَأَطيعُوا الرَّسُول وأولي الْأَمر مِنْكُم} قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن حذافة بن قيس بن عدي إِذْ بَعثه النَّبِي ﷺ فِي سَرِيَّة

Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil’de Beyhakî’nin Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {أطِيعُوا الله وَأَطيعُوا الرَّسُول وأولي الْأَمر مِنْكُم} “Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavli hakkında şöyle demiştir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onu bir seriyyeye [kumandan olarak] gönderdiğinde, Abdullah b. Huzâfe b. Kays b. Adî hakkında inmiştir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ خَالِد بن الْوَلِيد فِي سَرِيَّة وفيهَا عمار بن يَاسر فَسَارُوا قبل الْقَوْم الَّذين يُرِيدُونَ فَلَمَّا بلغُوا قَرِيبا مِنْهُم عرسوا وأتاهم ذُو العبينتين فَأخْبرهُم فَأَصْبحُوا قد هربوا غير رجل أَمر أَهله فَجمعُوا مَتَاعهمْ ثمَّ أقبل يمشي فِي ظلمَة اللَّيْل حَتَّى أَتَى عَسْكَر خَالِد يسْأَل عَن عمار بن يَاسر فَأَتَاهُ فَقَالَ: يَا أَبَا الْيَقظَان إِنِّي قد أسلمت وَشهِدت أَن لَا إِلَه إِلَّا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, içinde Ammâr b. Yâsir’in de bulunduğu bir seriyyede Hâlid b. el-Velîd’i [kumandan olarak] gönderdi. Hedefledikleri kavme doğru yürüdüler. Onların yakınına vardıklarında gece konakladılar. Çift abalı (Zü’l-Abeyneteyn) bir adam o kavme gelip haber verdi. Bunun üzerine, ailesine emredip eşyalarını toplatmış olan bir adam hariç hepsi sabaha kaçmış vaziyette girdiler. Sonra [o adam] gecenin karanlığında yürüyüp Hâlid’in ordusuna geldi ve Ammâr b. Yâsir’i sordu. Yanına varınca: “Ey Ebü’l-Yakzân! Ben Müslüman oldum ve şehadet ettim ki

الله وَأَن مُحَمَّدًا عَبده وَرَسُوله وَأَن قومِي لما سمعُوا بكم هربوا وَأَنِّي بقيت فَهَل إسلامي نافعي غَدا وَإِلَّا هربت فَقَالَ عمار: بل هُوَ ينفعك فأقم

Allah’tan başka ilah yoktur ve Muhammed O’nun kulu ve elçisidir. Kavmim sizi duyunca kaçtı, ben ise kaldım. Yarın Müslümanlığım bana fayda verir mi, yoksa kaçayım mı?” dedi. Ammâr: “Aksine o sana fayda verir, kal!” dedi.

فَأَقَامَ فَلَمَّا أَصْبحُوا أغار خَالِد فَلم يجد أحدا غير الرجل فَأَخذه وَأخذ مَاله فَبلغ عماراً الْخَبَر فَأتى خَالِدا فَقَالَ: خل عَن الرجل فَإِنَّهُ قد أسلم وَهُوَ فِي أَمَان مني

Bunun üzerine adam kaldı. Sabah olunca Hâlid baskın yaptı ve bu adamdan başka kimseyi bulamadı. Onu yakalayıp malını da aldı. Bu haber Ammâr’a ulaşınca Hâlid’e gelip: “Adamı serbest bırak! Çünkü o Müslüman oldu ve o benim himayemdedir” dedi.

قَالَ: خَالِد وفيم أَنْت تجير فَاسْتَبَّا وارتفعا إِلَى النَّبِي ﷺ فَأجَاز أَمَان عمار وَنَهَاهُ أَن يجير الثَّانِيَة على أَمِير

Hâlid: “Sen ne hakla himaye veriyorsun?” dedi. Birbirleriyle tartıştılar/atıştılar ve meseleyi Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’e götürdüler. Resûlullah Ammâr’ın himayesini geçerli kıldı, fakat bir daha emirin üstüne himaye vermesini yasakladı.

فَاسْتَبَّا عِنْد النَّبِي ﷺ

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda birbirleriyle atıştılar.

فَقَالَ خَالِد: يَا رَسُول الله أتترك هَذَا العَبْد الأجدع يَشْتمنِي فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: يَا خَالِد لَا تسب عماراً فَإِنَّهُ من سبّ عماراً سبه الله وَمن أبْغض عماراً أبغضه الله وَمن لعن عماراً لَعنه الله

Bunun üzerine Hâlid: “Ey Allah’ın Resûlü! Bu kulağı kesik kölenin bana hakaret etmesine izin mi vereceksin?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey Hâlid! Ammâr’a hakaret etme; zira kim Ammâr’a hakaret ederse Allah ona cezasını verir, kim Ammâr’a buğzederse Allah ona buğzeder ve kim Ammâr’a lanet ederse Allah da ona lanet eder.”

فَغَضب عمار فَقَامَ فَتَبِعَهُ خَالِد ختى أَخذ بِثَوْبِهِ فَاعْتَذر إِلَيْهِ فَرضِي

Ammâr öfkelenip kalktı; Hâlid onun peşinden giderek elbisesinden tuttu ve ondan özür diledi, o da razı oldu.

فَأنْزل الله الْآيَة وَأخرجه ابْن عَسَاكِر من طَرِيق السّديّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس

Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bunu İbn Asâkir de es-Süddî tarikiyle Ebû Sâlih’ten, o da İbn Abbâs’tan rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَيْمُون بن مهْرَان فِي قَوْله {وأولي الْأَمر مِنْكُم} قَالَ: أَصْحَاب السَّرَايَا على عهد النَّبِي ﷺ

İbn Cerîr’in İbn Meymûn b. Mihrân’dan rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر مِنْكُم} “...ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki seriyye kumandanlarıdır” demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة فِي قَوْله {وأولي الْأَمر مِنْكُم} قَالَ: هم الْأُمَرَاء مِنْكُم

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Ebû Hüreyre’den rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر مِنْكُم} “...ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Onlar sizin yöneticilerinizdir (emirlerinizdir)” demiştir.

وَفِي لفظ: هم أُمَرَاء السَّرَايَا

Bir lafızda da: “Onlar seriyye kumandanlarıdır” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مَكْحُول فِي قَوْله {وأولي الْأَمر مِنْكُم} قَالَ: هم أهل الْآيَة الَّتِي قبلهَا {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} إِلَى آخر الْآيَة

İbn Cerîr’in Mekhûl’den rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر مِنْكُم} “...ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Onlar bir önceki {إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَات إِلَى أَهلهَا} ‘Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder...’ ayetinin sonuna kadar zikredilen ehildir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من أَطَاعَنِي فقد أطَاع الله وَمن أطَاع أَمِيري فقد أَطَاعَنِي وَمن عَصَانِي فقد عصى الله وَمن عصى أَمِيري فقد عَصَانِي

İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Ebû Hüreyre’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bana itaat eden kimse Allah’a itaat etmiş olur; benim tayin ettiğim emire itaat eden bana itaat etmiş olur. Bana isyan eden kimse Allah’a isyan etmiş olur; benim tayin ettiğim emire isyan eden de bana isyan etmiş olur.”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وأولي الْأَمر مِنْكُم} قَالَ: قَالَ أبيّ: هم السلاطين قَالَ: وَقَالَ رَسُول الله ﷺ: الطَّاعَة الطَّاعَة وَفِي الطَّاعَة بلَاء

İbn Cerîr’in İbn Zeyd’den rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر مِنْكُم} “...ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavli hakkında şöyle demiştir: Babam: “Onlar sultanlardır (yöneticilerdir)” dedi ve ekledi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İtaat, itaat [esastır]! İtaatte ise imtihan vardır.”

وَقَالَ: لَو شَاءَ الله لجعل الْأَمر فِي الْأَنْبِيَاء

Ve şöyle buyurdu: “Eğer Allah dileseydi emri (yönetimi) peygamberlere verirdi.”

يَعْنِي لقد جعل إِلَيْهِم والأنبياء مَعَهم أَلا ترى حِين حكمُوا فِي قتل يحيى بن زَكَرِيَّا

Yani peygamberler onların yanında olmasına rağmen [yönetimi] onlara vermiştir; Zekeriyyâ oğlu Yahyâ’nın katlinde nasıl hükmettiklerini görmüyor musun?

وَأخرج البُخَارِيّ عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: اسمعوا وَأَطيعُوا وَإِن اسْتعْمل عَلَيْكُم حبشِي كَانَ رَأسه زبيبة

Buhârî’nin Enes’ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Üzerinize başı kuru üzüm tanesi gibi Habeşli bir köle bile yönetici tayin edilse dinleyip itaat ediniz.”

وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي أُمَامَة

Ahmed, Tirmizî, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve eş-Şuab’da Beyhakî’nin Ebû Ümâme’den rivayet ettiğine göre

سَمِعت رَسُول الله ﷺ يخْطب فِي حجَّة الْوَدَاع فَقَالَ: اعبدوا ربكُم وصلوا خمسكم وصوموا شهركم وأدوا زَكَاة أَمْوَالكُم وَأَطيعُوا ذَا أَمركُم تدْخلُوا جنَّة ربكُم

[o şöyle demiştir]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i Veda Haccı’nda hutbe irat ederken dinledim; şöyle buyuruyordu: “Rabbinize kulluk edin, beş vakit namazınızı kılın, [ramazan] ayınızda orucunuzu tutun, mallarınızın zekâtını verin ve başınızdaki emir sahibine itaat edin ki Rabbinizin cennetine giresiniz.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وأولي الْأَمر مِنْكُم} يَعْنِي أهل الْفِقْه وَالدّين وَأهل طَاعَة الله الَّذين يعلمُونَ النَّاس مَعَاني دينهم ويأمرونهم بِالْمَعْرُوفِ وينهونهم عَن الْمُنكر فَأوجب الله طاعتهم على الْعباد

İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر مِنْكُم} “...ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Yani fıkıh ve din ehli, insanlara dinlerinin manalarını öğreten, onlara iyiliği emredip kötülükten nehyeden Allah’a itaat ehlidir; bu sebeple Allah onlara itaati kullara farz kılmıştır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن جَابر بن عبد الله فِي قَوْله {وأولي الْأَمر مِنْكُم} قَالَ: أولي الْفِقْه وأولي الْخَيْر

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Nevâdiru’l-Usûl’de Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim’in Câbir b. Abdillâh’tan rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر مِنْكُم} “...ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Fıkıh ve hayır sahipleridir” demiştir.

وَأخرج ابْن عدي فِي الْكَامِل عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وأولي الْأَمر مِنْكُم} قَالَ: أهل الْعلم

İbn Adî’nin el-Kâmil’de İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر مِنْكُم} “...ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “İlim ehlidir” demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وأولي الْأَمر} قَالَ: هم الْفُقَهَاء وَالْعُلَمَاء

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid’den rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر} “...emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Onlar fakihler ve âlimlerdir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وأولي الْأَمر} قَالَ: أَصْحَاب مُحَمَّد أهل الْعلم وَالْفِقْه وَالدّين

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Mücâhid’den rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر} “...emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Muhammed’in ilim, fıkıh ve din ehli olan ashabıdır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وأولي الْأَمر} قَالَ: هم أهل الْعلم أَلا ترى أَنه يَقُول (وَلَو ردُّوهُ إِلَى الرَّسُول وَإِلَى أولي الْأَمر مِنْهُم لعلم الَّذين يستنبطونه مِنْهُم) (النِّسَاء الْآيَة ٨٣)

İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr’in Ebü’l-Âliye’den rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر} “...emir sahiplerine de...” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlar ilim ehlidir. Baksanıza, Allah Teâlâ (وَلَو ردُّوهُ إِلَى الرَّسُول وَإِلَى أولي الْأَمر مِنْهُم لعلم الَّذين يستنبطونه مِنْهُم) ‘Hâlbuki onu Peygamber’e ve aralarındaki emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirdi’ (en-Nisâ, 83) buyurmaktadır.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {وأولي الْأَمر} قَالَ: هم أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ هم الدعاة الروَاة

İbn Ebî Hâtim’in Dahhâk’tan rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر} “...emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabıdır; davetçiler ve rivayet edenlerdir” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وأولي الْأَمر} قَالَ: أَبُو بكر وَعمر ﵄

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir’in İkrime’den rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر} “...emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ’dır” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْكَلْبِيّ {وأولي الْأَمر} قَالَ: أَبُو بكر وَعمر وَعُثْمَان وَعلي وَابْن مَسْعُود

Abd b. Humeyd’in el-Kelbî’den rivayet ettiğine göre o, {وأولي الْأَمر} “...emir sahiplerine de...” kavli hakkında: “Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali ve İbn Mes‘ûd’dur” demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن عِكْرِمَة أَنه سُئِلَ عَن أُمَّهَات الْأَوْلَاد فَقَالَ: هن أَحْرَار

Saîd b. Mansûr’un İkrime’den rivayet ettiğine göre kendisine ümmüveledler (efendisinden çocuk doğuran cariyeler) hakkında sorulmuş, o da: “Onlar hürdür” demiştir.

فَقيل لَهُ بِأَيّ شَيْء تَقوله قَالَ: بِالْقُرْآنِ

Kendisine: “Bunu neye dayanarak söylüyorsun?” denilince: “Kur’an’a dayanarak” demiştir.

قَالُوا بِمَاذَا من الْقُرْآن قَالَ: قَول الله {أطِيعُوا الله وَأَطيعُوا الرَّسُول وأولي الْأَمر مِنْكُم} وَكَانَ عمر من أولي الْأَمر قَالَ: أعتقت كَانَت مسْقطًا

“Kur’an’ın neresine dayanarak?” dediler. O da şöyle dedi: “Allah’ın {أطِيعُوا الله وَأَطيعُوا الرَّسُول وأولي الْأَمر مِنْكُم} ‘Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...’ kavline. Ömer de emir sahiplerindendi ve: ‘[Çocuk doğurması], çocuk düşürmüş bile olsa onu azat etmiştir’ demiştir.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: على الْمَرْء الْمُسلم السّمع وَالطَّاعَة فِيمَا أحب وَكره إِلَّا أَن يُؤمر بِمَعْصِيَة فَمن أَمر بِمَعْصِيَة فَلَا سمع وَلَا طَاعَة

İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr’in İbn Ömer’den rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Müslüman bir kimseye, günah emredilmedikçe, hoşuna giden ve gitmeyen hususlarda dinleyip itaat etmek haktır/görevdir. Fakat günah bir şey emredilirse dinlemek de itaat etmek de yoktur.”

وَأخرج ابْن جرير عَن أبي هُرَيْرَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: سيليكم بعدِي وُلَاة فيليكم الْبر ببره والفاجر بفجره فَاسْمَعُوا لَهُم وَأَطيعُوا فِي كل مَا وَافق الْحق وصلوا وَرَاءَهُمْ فَإِن أَحْسنُوا فَلهم وَلكم وَإِن أساءوا فلكم وَعَلَيْهِم

İbn Cerîr’in Ebû Hüreyre’den rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Benden sonra başınıza yöneticiler geçecektir. İyi olan iyiliğiyle, günahkâr olan günahıyla sizi yönetecektir. Hakka uygun olan her hususta onları dinleyip onlara itaat edin ve arkalarında namaz kılın. Eğer iyi davranırlarsa bu hem onlaradır hem sizedir; eğer kötü davranırlarsa [iyilik] size, [vebali] onlaradır.”