وَأخرج أَحْمد عَن أنس أَن معَاذًا قَالَ: يَا رَسُول الله أَرَأَيْت إِن كَانَت علينا أُمَرَاء لَا يستنون بسنتك وَلَا يَأْخُذُونَ بِأَمْرك فَمَا تَأمر فِي أَمرهم فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا طَاعَة لمن لم يطع الله
Ahmed’in Enes’ten rivayet ettiğine göre Muâz şöyle demiştir: “Ey Allah’ın Resûlü! Başımızda senin sünnetinle amel etmeyen ve senin emrini tutmayan yöneticiler olursa onlar hakkında ne buyurursun?” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah’a itaat etmeyene itaat yoktur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَأَبُو يعلى وَابْن خُزَيْمَة وَابْن حبَان وَالْحَاكِم عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ عَلْقَمَة بن بجزر على بعث أَنا فيهم فَلَمَّا كُنَّا بِبَعْض الطّرق أذن لطائفة من الْجَيْش وَأمر عَلَيْهِم عبد الله بن حذافة بن قيس السَّهْمِي - وَكَانَ من أَصْحَاب بدر وَكَانَ بِهِ دعابة - فنزلنا بِبَعْض الطَّرِيق وأوقد الْقَوْم نَارا ليصنعوا عَلَيْهَا صنيعاً لَهُم فَقَالَ لَهُم: أَلَيْسَ لي عَلَيْكُم السّمع وَالطَّاعَة قَالُوا: بلَى
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Ya‘lâ, İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve el-Hâkim’in Ebû Saîd el-Hudrî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, benim de aralarında bulunduğum bir müfrezenin başına Alkame b. Mücezziz’i komutan tayin etti. Yolun bir yerine vardığımızda ordudan bir gruba izin verdi ve başlarına -Bedir ehlinden olup şakacı biri olan- Abdullah b. Huzâfe b. Kays es-Sehmî’yi komutan yaptı. Yolun bir yerinde konakladık ve topluluk kendilerine bir yemek yapmak için ateş yaktı. [Abdullah] onlara: “Beni dinleyip bana itaat etmeniz gerekmiyor mu?” dedi. Onlar: “Evet” dediler.
قَالَ: فَمَا أَنا آمركُم بِشَيْء إِلَّا صنعتموه قَالُوا: بلَى
[Abdullah]: “Ben size ne emredersem yapmaz mısınız?” dedi. “Evet, yaparız” dediler.
قَالَ: أعزم بحقي وطاعتي لما تواثبتم فِي هَذِه النَّار
Şöyle dedi: “Üzerinizdeki hakkım ve itaatiniz adına şu ateşe atlamanızı kesin olarak emrediyorum.”
فَقَامَ نَاس فتحجزوا حَتَّى إِذا ظن أَنهم واثبون قَالَ: احْبِسُوا أَنفسكُم إِنَّمَا كنت أضْحك مَعَهم فَذكرُوا ذَلِك لرَسُول الله ﷺ بعد أَن قدمُوا فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: من أَمركُم بِمَعْصِيَة فَلَا تطيعوه
Bunun üzerine bazı insanlar kalkıp bellerini bağladılar. Tam onların atlayacaklarını anladığı sırada: “Kendinizi tutun, ben sadece sizinle şakalaşıyordum” dedi. Döndükten sonra bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e anlattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Size günahı emredene itaat etmeyin.”
وَأخرج ابْن الضريس عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: مَكْتُوب فِي الْكتاب الأول: من رأى لأحد عَلَيْهِ طَاعَة فِي مَعْصِيّة الله فَلَنْ يقبل الله عمله مَا دَامَ كَذَلِك وَمن رَضِي أَن يَعْصِي الله فَلَنْ يقبل الله عمله مَا دَامَ كَذَلِك
İbnü’d-Durays’ın er-Rebî‘ b. Enes’ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “İlk Kitap’ta şöyle yazılıdır: Kim Allah’a isyan hususunda bir kimseye itaat etmesi gerektiğini düşünürse, bu hâlde olduğu müddetçe Allah onun hiçbir amelini kabul etmez. Kim de Allah’a isyan edilmesine razı olursa, bu hâlde olduğu müddetçe Allah onun hiçbir amelini kabul etmez.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا طَاعَة لمخلوق فِي مَعْصِيّة الْخَالِق
İbn Ebî Şeybe’nin el-Hasan’dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Yaratana isyan olan hususta yaratılana itaat yoktur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عمرَان بن حُصَيْن قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: لَا طَاعَة فِي مَعْصِيّة الله
İbn Ebî Şeybe’nin İmrân b. Husayn’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: “Allah’a isyan olan hususta itaat yoktur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن سِيرِين قَالَ: كَانَ عمر إِذا اسْتعْمل رجلا كتب فِي عَهده: اسمعوا لَهُ وَأَطيعُوا مَا عدل فِيكُم
İbn Ebî Şeybe’nin İbn Sîrîn’den rivayet ettiğine göre Ömer bir kimseyi vali/görevli tayin ettiğinde ahidnâmesine şöyle yazardı: “Aralarınızda adaletle davrandığı müddetçe onu dinleyin ve ona itaat edin.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عمر قَالَ: اسْمَع وأطع وَإِن أَمر عَلَيْك عبد حبشِي مجدع
İbn Ebî Şeybe’nin rivayet ettiğine göre Ömer şöyle demiştir: “Başına burnu kulağı kesik Habeşli bir köle de yönetici yapılsa dinle ve itaat et.”
إِن ضرك فاصبر وَإِن حَرمك فاصبر وَإِن أَرَادَ أمرا ينتقص دينك فَقل: دمي دون ديني
“Sana zarar verirse sabret; seni mahrum bırakırsa sabret; dinini eksiltecek bir şey isterse: ‘Kanım dinimin önündedir’ de.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي سُفْيَان قَالَ: خَطَبنَا ابْن الزبير فَقَالَ: إِنَّا قد ابتلينا بِمَا قد ترَوْنَ فَمَا أمرناكم بِأَمْر لله فِيهِ طَاعَة فلنا عَلَيْكُم فِيهِ السّمع وَالطَّاعَة وَمَا أمرناكم من أَمر لَيْسَ لله فِيهِ طَاعَة فَلَيْسَ لنا عَلَيْكُم فِيهِ طَاعَة وَلَا نعْمَة عين
İbn Ebî Şeybe’nin Ebû Süfyân’dan rivayet ettiğine göre İbnü’z-Zübeyr bize hutbe irat edip şöyle dedi: “Biz gördüğünüz şu durumla imtihan olunduk. Size Allah’a itaat olan bir şeyi emrettiğimizde, bu hususta bizi dinleyip itaat etmeniz bizim sizin üzerinizdeki hakkımızdır. Size Allah’a itaat olmayan bir şeyi emrettiğimizde ise bu hususta size itaat borcu ve bir minnetimiz yoktur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالتِّرْمِذِيّ عَن أم الْحصين الأحمسية قَالَت: سَمِعت النَّبِي ﷺ وَهُوَ يخْطب وَعَلِيهِ برد متلفعاً بِهِ وَهُوَ يَقُول: إِن أَمر عَلَيْكُم عبد حبشِي مجدع فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطيعُوا مَا قادكم بِكِتَاب الله
İbn Ebî Şeybe ve Tirmizî’nin Ümmü’l-Husayn el-Ahmesiyye’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’i, üzerine büründüğü bir bürde olduğu hâlde hutbe verirken ve şöyle buyururken işittim: “Başınıza burnu kulağı kesik Habeşli bir köle bile yönetici kılınsa, sizi Allah’ın Kitabı ile sevk ve idare ettiği müddetçe onu dinleyin ve ona itaat edin.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: حق على الْمُسلمين أَن يسمعوا ويطيعوا ويجيبوا إِذا دعوا
İbn Ebî Şeybe’nin Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Müslümanların görevi dinlemek, itaat etmek ve çağrıldıklarında icabet etmektir.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: لَا طَاعَة لبشر فِي مَعْصِيّة الله
İbn Ebî Şeybe’nin Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah’a isyan olan hususta hiçbir beşere itaat yoktur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَليّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا طَاعَة لبشر فِي مَعْصِيّة الله
İbn Ebî Şeybe’nin Ali’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah’a isyan olan hususta hiçbir beşere itaat yoktur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَليّ قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ سَرِيَّة وَاسْتعْمل عَلَيْهِم رجلا من الْأَنْصَار فَأَمرهمْ أَن يسمعوا لَهُ ويطيعوا
İbn Ebî Şeybe’nin Ali’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdi ve başlarına Ensâr’dan bir adamı tayin etti. Onlara onu dinlemelerini ve ona itaat etmelerini emretti.
قَالَ: فأغضبوه فِي شَيْء فَقَالَ: اجْمَعُوا لي حطباً
[Ali] dedi ki: Bir konuda onu öfkelendirdiler, o da: “Bana odun toplayın” dedi.
فَجمعُوا لَهُ حطباً
Bunun üzerine ona odun topladılar.
قَالَ: أوقدوا نَارا
“Ateş yakın” dedi.
فأوقدوا نَارا
Ateş yaktılar.
قَالَ: ألم يَأْمُركُمْ أَن تسمعوا لَهُ وتطيعوا قَالُوا: بلَى
[Komutan]: “[Peygamber] bana dinleyip itaat etmenizi emretmedi mi?” dedi. “Evet” dediler.
قَالَ: فادخلوها
“O hâlde içine girin!” dedi.
فَنظر بَعضهم إِلَى بعض وَقَالُوا: إِنَّمَا فَرَرْنَا إِلَى رَسُول الله ﷺ من النَّار فسكن غَضَبه وطفئت النَّار فَلَمَّا قدمُوا على رَسُول الله ﷺ ذكرُوا ذَلِك لَهُ فَقَالَ: لَو دخلوها مَا خَرجُوا مِنْهَا إِنَّمَا الطَّاعَة فِي الْمَعْرُوف
Birbirlerine baktılar ve: “Biz ateşten ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e kaçtık” dediler. Derken öfkesi dindi ve ateş söndü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına vardıklarında bunu ona anlattılar. O da şöyle buyurdu: “Şayet oraya girselerdi bir daha oradan çıkamazlardı. İtaat ancak meşru olan hususlardadır.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن الْحسن أَن زِيَاد اسْتعْمل الحكم بن عَمْرو الْغِفَارِيّ على جَيش فَلَقِيَهُ عمرَان بن الْحصين فَقَالَ: هَل تَدْرِي فيمَ جئْتُك أما تذكر أَن رَسُول الله صلى
Taberânî’nin el-Hasan’dan rivayet ettiğine göre Ziyâd, el-Hakem b. Amr el-Gıfârî’yi bir ordunun başına tayin etmişti. İmrân b. Husayn onunla karşılaştı ve şöyle dedi: “Sana niçin geldiğimi biliyor musun? Hatırlamaz mısın ki Resûlullah sallallâhu
الله عَلَيْهِ وَسلم لما بلغه الَّذِي قَالَ لَهُ أميره: قُم فقع فِي النَّار فَقَامَ الرجل ليَقَع فِيهَا فأدلك فَأمْسك فَقَالَ النَّبِي ﷺ: لَو وَقع فِيهَا لدخل النَّار لَا طَاعَة فِي مَعْصِيّة الله قَالَ: بلَى
aleyhi ve sellem, komutanının kendisine: ‘Kalk ve ateşe atla!’ dediği, adamın da ateşe atlamak üzere kalkıp sonra tereddüt edip vazgeçtiği haberi kendisine ulaşınca Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Eğer içine atlasaydı cehenneme girerdi. Allah’a isyan olan hususta itaat yoktur’ buyurmuştu.” [Hakem]: “Evet” dedi.
قَالَ: فَإِنَّمَا أردْت أَن أذكرك هَذَا الحَدِيث
[İmrân]: “Ben sadece sana bu hadisi hatırlatmak istedim” dedi.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن الْحَارِث الْأَشْعَرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: آمركُم بِخمْس أَمرنِي الله بِهن: الْجَمَاعَة والسمع وَالطَّاعَة وَالْهجْرَة وَالْجهَاد فِي سَبِيل الله
Buhârî Tarih’inde, Nesâî ve Beyhakî Şuab’da Hâris el-Eş‘arî’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah’ın bana emrettiği beş şeyi size emrediyorum: Cemaat, dinlemek, itaat etmek, hicret ve Allah yolunda cihad.”
فَمن فَارق الْجَمَاعَة فقد خلع ربقة الْإِسْلَام من عُنُقه إِلَّا أَن يُرَاجع
“Kim cemaatten ayrılırsa, dönünceye kadar İslam bağını boynundan çıkarmış olur.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الْمِقْدَام أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: أطِيعُوا أمراءكم فَإِن أمروكم بِمَا جِئتُكُمْ بِهِ فَإِنَّهُم يؤجرون عَلَيْهِ وتؤجرون بطاعتهم وَإِن أمروكم بِمَا لم آتكم بِهِ فَهُوَ عَلَيْهِم وَأَنْتُم بُرَآء من ذَلِك إِذا لَقِيتُم الله قُلْتُمْ: رَبنَا لَا ظلم
Beyhakî’nin el-Mikdâm’dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Yöneticilerinize itaat edin. Size benim getirdiğim şeyleri emrederlerse bundan dolayı kendileri mükâfatlandırılır, siz de onlara itaat etmeniz sebebiyle mükâfatlandırılırsınız. Şayet size benim getirmediğim bir şeyi emrederlerse vebali onlaradır; siz ise bundan uzaksınızdır. Allah’ın huzuruna çıktığınızda şöyle dersiniz: ‘Rabbimiz! Zulüm yok!’”
فَيَقُول: لَا ظلم
[Allah] da: “Zulüm yoktur” buyurur.
فتقولون: رَبنَا أرْسلت إِلَيْنَا رَسُولا فأطعناه بإذنك واستخلفت علينا خلفاء فأطعناهم بإذنك وَأمرت علينا أُمَرَاء فأطعناهم بإذنك فَيَقُول: صَدقْتُمْ هُوَ عَلَيْهِم وَأَنْتُم مِنْهُ بُرَآء
Siz dersiniz ki: “Rabbimiz! Bize bir elçi gönderdin, senin izninle ona itaat ettik. Başımıza halifeler tayin ettin, senin izninle onlara itaat ettik. Başımıza yöneticiler kıldın, senin izninle onlara itaat ettik.” Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurur: “Doğru söylediniz; [vebal] onlaradır, siz ise ondan uzaksınız.”
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يكون عَلَيْكُم أُمَرَاء تطمئِن إِلَيْهِم الْقُلُوب وتلين لَهُم الْجُلُود ثمَّ يكون عَلَيْكُم أُمَرَاء تشمئز مِنْهُم الْقُلُوب وتقشعر مِنْهُم الْجُلُود
Ahmed ve Beyhakî’nin Ebû Saîd el-Hudrî’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Başınıza, kalplerin kendilerine ısınacağı, bedenlerin kendilerine yumuşayacağı yöneticiler gelecektir. Sonra da başınıza, kalplerin kendilerinden nefret edeceği ve bedenlerin kendilerinden ürpereceği yöneticiler gelecektir.”
فَقَالَ رجل: أنقاتلهم يَا رَسُول الله قَالَ: لَا
Bir adam: “Onlarla savaşalım mı ey Allah’ın Resûlü?” dedi. [Resûlullah]: “Hayır” buyurdu,
مَا أَقَامُوا الصَّلَاة
“Namazı kıldıkları müddetçe [savaşmayın].”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِنَّكُم سَتَرَوْنَ بعدِي أَثَرَة وأموراً تنكرونها
Beyhakî’nin Abdullah’tan rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz siz benden sonra kayırmacılık ve hoş karşılamayacağınız işler göreceksiniz.”
قُلْنَا: فَمَا تَأْمُرنَا يَا رَسُول الله قَالَ: أَدّوا الْحق الَّذِي عَلَيْكُم واسألوا الله الَّذِي لكم
“Bize ne emredersiniz ey Allah’ın Resûlü?” dedik. O da şöyle buyurdu: “Üzerinize düşen hakkı eda edin, sizin olanı ise Allah’tan isteyin.”
وَأخرج أَحْمد عَن أبي ذَر قَالَ: خَطَبنَا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: إِنَّه كَائِن بعدِي سُلْطَان فَلَا تذلوه فَمن أَرَادَ أَن يذله فقد خلع ربقة الْإِسْلَام من عُنُقه وَلَيْسَ بمقبول مِنْهُ حَتَّى يسد ثلمته الَّتِي ثلم: وَلَيْسَ بفاعل ثمَّ يعود فَيكون فِيمَن يعزه
Ahmed’in Ebû Zerr’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap edip şöyle buyurdu: “Benden sonra bir iktidar olacaktır; onu alçaltmayın. Kim onu alçaltmak isterse İslam bağını boynundan çıkarmış olur ve açtığı gediği kapatıncaya kadar bu kendisinden kabul edilmez -ki bunu yapamaz da- sonra geri dönüp onu yüceltenlerden olması gerekir.”
أمرنَا رَسُول الله ﷺ أَن لَا تغلب على ثَلَاث: أَن نأمر بِالْمَعْرُوفِ وننهي عَن الْمُنكر ونعلم النَّاس السّنَن
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize üç hususta mağlup olmamamızı emretti: İyiliği emretmek, kötülükten nehyetmek ve insanlara sünnetleri öğretmek.
وَأخرج أَحْمد عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من فَارق الْجَمَاعَة واستذل الْإِمَارَة لَقِي الله وَلَا وَجه لَهُ عِنْده
Ahmed’in Huzeyfe b. el-Yemân’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: “Kim cemaatten ayrılır ve yönetimi küçük düşürürse, Allah’ın huzuruna O’nun katında hiçbir yüzü olmadan çıkar.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي عُبَيْدَة بن الْجراح قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: لَا تسبوا السطان فَإِنَّهُم فَيْء الله فِي أرضه
Beyhakî’nin Şuab’da Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu işittim: “Otoriteye sövmeyin; zira onlar Allah’ın yeryüzündeki feyidir/nimetidir.”
وَأخرج ابْن سعد وَالْبَيْهَقِيّ عَن أنس بن مَالك قَالَ: أمرنَا أكابرنا من أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ إِن لَا نسب أمراءنا وَلَا نغشهم وَلَا نعصيهم وَأَن نتقي الله وَنَصْبِر فَإِن الْأَمر قريب
İbn Sa‘d ve Beyhakî’nin Enes b. Mâlik’ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabının büyükleri bize yöneticilerimize sövmememizi, onları aldatmamamızı, onlara isyan etmememizi, Allah’tan korkup sabretmemizi emrettiler; zira son yakındır.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: لَا يصلح اللناس إِلَّا أَمِير بر أَو فَاجر
Beyhakî’nin Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “İster iyi ister facir olsun, bir yönetici olmadan insanlar düzen bulmaz.”
قَالُوا: هَذَا الْبر فَكيف بالفاجر قَالَ: إِن الْفَاجِر يُؤمن الله بِهِ السبل ويجاهد بِهِ الْعَدو وَيَجِيء بِهِ الْفَيْء ويقام بِهِ الْحُدُود ويحج بِهِ الْبَيْت ويعبد الله فِيهِ الْمُسلم آمنا حَتَّى يَأْتِيهِ أَجله
“İyiyi anladık, peki facir nasıl [düzeni sağlar]?” dediler. O da şöyle dedi: “Şüphesiz facir [yönetici sayesinde de] Allah yolları güvenli kılar, düşmanla cihad edilir, fey gelirleri toplanır, had cezaları uygulanır, Beytullah haccedilir ve Müslüman, eceli gelinceye kadar güven içinde Allah’a kulluk eder.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فيقوله {فَإِن تنازعتم فِي شَيْء} قَالَ: فَإِن تنَازع الْعلمَاء {فَردُّوهُ إِلَى الله وَالرَّسُول} قَالَ: يَقُول: فَردُّوهُ إِلَى كتاب الله وَسنة رَسُوله
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid’den rivayet ettiğine göre o, {فَإِن تنازعتم فِي شَيْء} “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz...” kavli hakkında: “İlim adamları anlaşmazlığa düşerse” demiş; {فَردُّوهُ إِلَى الله وَالرَّسُول} “...onu Allah’a ve Peygamber’e götürün...” kavli hakkında da şöyle demiştir: “Yani onu Allah’ın Kitabı’na ve Resûlü’nün sünnetine götürün.”
ثمَّ قَرَأَ (وَلَو ردُّوهُ إِلَى الرَّسُول وَإِلَى أولي الْأَمر مِنْهُم لعلمه الَّذين يستنبطونه مِنْهُم) (النِّسَاء الْآيَة ٨٢)
Sonra (وَلَو ردُّوهُ إِلَى الرَّسُول وَإِلَى أولي الْأَمر مِنْهُم لعلمه الَّذين يستنبطونه مِنْهُم) (النِّسَاء الْآيَة ٨٢) “Hâlbuki onu Peygamber’e ve aralarındaki emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirdi” (en-Nisâ, 83) ayetini okudu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مَيْمُون بن مهْرَان فِي الْآيَة قَالَ: الرَّد إِلَى الله الرَّد إِلَى كِتَابه
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Meymûn b. Mihrân’dan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah’a götürmek, O’nun Kitabı’na götürmektir;”
وَالرَّدّ إِلَى رَسُوله مَا دَامَ حَيا فَإِذا قبض فَإلَى سنته
“Resûlü’ne götürmek ise hayatta olduğu müddetçe [kendisine], vefat ettiğinde ise onun sünnetine [götürmektir].”
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة وَالسُّديّ
İbn Cerîr’in Katâde ve es-Süddî’den rivayet ettiğine göre
مثله
benzerini [rivayet etmişlerdir].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ذَلِك خير وَأحسن تَأْوِيلا} يَقُول: ذَلِك أحسن ثَوابًا وَخير عَاقِبَة
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Katâde’den {ذَلِك خير وَأحسن تَأْوِيلا} “Bu, hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Bu, sevap bakımından daha güzel ve akıbet bakımından daha hayırlıdır” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَأحسن تَأْوِيلا} قَالَ: أحسن جَزَاء
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid’den {وَأحسن تَأْوِيلا} “...ve netice bakımından daha güzeldir” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Karşılık bakımından daha güzeldir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وَأحسن تَأْوِيلا} قَالَ: عَاقِبَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den {وَأحسن تَأْوِيلا} “...ve netice bakımından daha güzeldir” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Akıbet bakımından [daha güzeldir]” demiştir.
الْآيَات ٦٠ - ٦٣
60-63. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ أَبُو بَرزَة الْأَسْلَمِيّ كَاهِنًا يقْضِي بَين الْيَهُود فِيمَا يتنافرون فِيهِ فتنافر إِلَيْهِ نَاس من الْمُسلمين
İbn Ebî Hâtim ve Taberânî’nin sahih bir senetle İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Berze el-Eslemî bir kâhindi; Yahudiler aralarındaki anlaşmazlıklarda onun hakemliğine başvururlardı. Müslümanlardan bazı kimseler de [aralarındaki bir davada] hakemlik için ona başvurdular.
فَأنْزل الله {ألم ترَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ أَنهم آمنُوا} إِلَى قَوْله {إحساناً وتوفيقاً}
Bunun üzerine Allah {ألم ترَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ أَنهم آمنُوا} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?...” ayetinden {إحساناً وتوفيقاً} “...yalnızca iyilik etmek ve arayı bulmak istedik [diye yemin ederler].” kavline kadar indirdi.
وَأخرج ابْن إِسْحَاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ الْجلاس بن الصَّامِت قبل تَوْبَته ومعتب بن قُشَيْر وَرَافِع بن زيد وَبشير كَانُوا يدَّعون الْإِسْلَام فَدَعَاهُمْ رجال من قَومهمْ من الْمُسلمين فِي خُصُومَة كَانَت بَينهم إِلَى رَسُول الله ﷺ فدعوهم إِلَى الْكُهَّان حكام الْجَاهِلِيَّة
İbn İshâk, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Tevbesinden önce Cülâs b. Sâmit, Muattib b. Kuşeyr, Râfi‘ b. Zeyd ve Beşîr Müslüman olduklarını iddia ediyorlardı. Kavimlerinden Müslüman olan bazı kimseler aralarındaki bir husumet sebebiyle onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e davet ettiler; onlar ise [Müslümanları] Câhiliye hakemleri olan kâhinlere çağırdılar.
فَأنْزل الله فيهم {ألم تَرَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ} الْآيَة
Bunun üzerine Allah onlar hakkında {ألم تَرَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ} “İnandıklarını iddia edenleri görmedin mi?...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ قَالَ: كَانَ بَين رجل من الْيَهُود وَرجل من الْمُنَافِقين خُصُومَة - وَفِي لفظ: وَرجل مِمَّن زعم أَنه مُسلم - فَجعل الْيَهُودِيّ يَدعُوهُ إِلَى النَّبِي ﷺ لِأَنَّهُ قد علم أَنه لَا يَأْخُذ الرِّشْوَة فِي الحكم ثمَّ اتفقَا على أَن يتحاكما إِلَى كَاهِن فِي جُهَيْنَة
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in eş-Şa‘bî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudilerden bir adam ile münafıklardan bir adam -başka bir rivayette: Müslüman olduğunu iddia eden bir adam- arasında bir husumet vardı. Yahudi, hüküm verirken rüşvet almadığını bildiği için onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e [gitmeye] çağırıyordu. Sonra Cüheyne’deki bir kâhine muhakeme olmak üzere anlaştılar.
فَنزلت {ألم ترَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ أَنهم آمنُوا} الْآيَة
Bunun üzerine {ألم ترَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ أَنهم آمنُوا} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?...” ayeti
إِلَى قَوْله {ويسلموا تَسْلِيمًا}
{ويسلموا تَسْلِيمًا} “...ve tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça [iman etmiş olmazlar]” kavline kadar indi.
وَأخرج ابْن جرير عَن سُلَيْمَان التَّيْمِيّ قَالَ: زعم حضرمي أَن رجلا من الْيَهُود كَانَ قد أسلم فَكَانَت بَينه وَبَين رجل من الْيَهُود مدارأة فِي حق
İbn Cerîr’in Süleymân et-Teymî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hadramî birisi, Yahudilerden bir adamın Müslüman olduğunu, bu kişi ile bir Yahudi arasında bir hak konusunda ihtilaf çıktığını iddia etti.
فَقَالَ الْيَهُودِيّ لَهُ: انْطلق إِلَى نَبِي الله
Yahudi ona: “Allah’ın Peygamberi’ne gidelim” dedi.
فَعرف أَنه سيقضي عَلَيْهِ فَأبى فَانْطَلقَا إِلَى رجل من الْكُهَّان فتحاكما إِلَيْهِ
[Müslüman olduğunu söyleyen kişi] aleyhine hüküm vereceğini bildiği için yanaşmadı; ikisi kâhinlerden bir adama gidip ona muhakeme oldular.
فَأنْزل الله {ألم ترَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ} الْآيَة
Bunun üzerine Allah {ألم ترَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ} “İnandıklarını iddia edenleri görmedin mi?...” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِي رجل من الْأَنْصَار وَرجل من الْيَهُود فِي مدارأة كَانَت بَينهمَا فِي حق تدارآ فِيهِ فتحاكما إِلَى كَاهِن كَانَ بِالْمَدِينَةِ وتركا رَسُول الله ﷺ فعاب الله ذَلِك عَلَيْهِمَا وَقد حَدثنَا أَن الْيَهُودِيّ كَانَ يَدعُوهُ إِلَى نَبِي الله ﷺ وَكَانَ لَا يعلم أَنه لَا يجوز عَلَيْهِ وَكَانَ يَأْبَى عَلَيْهِ الْأنْصَارِيّ الَّذِي زعم أَنه مُسلم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre bu ayet, Ensâr’dan bir adam ile Yahudilerden bir adam hakkında, aralarında çekiştikleri bir hak sebebiyle inmiştir. İkisi Medine’de bulunan bir kâhine muhakeme oldular ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i bıraktılar. Allah da bu sebeple ikisini kınadı. Bize rivayet edildiğine göre Yahudi, onu Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e çağırıyor ve onun aleyhine haksızlık yapmayacağını biliyordu; Müslüman olduğunu iddia eden Ensârî ise buna yanaşmıyordu.
فَأنْزل الله فيهمَا مَا تَسْمَعُونَ عَابَ ذَلِك على الَّذِي زعم أَنه مُسلم وعَلى صَاحب الْكتاب
Bunun üzerine Allah onlar hakkında işitmekte olduğunuz [ayeti] indirdi; Müslüman olduğunu iddia eden kimseyi ve Kitap ehlini bundan dolayı kınadı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ نَاس من الْيَهُود قد أَسْلمُوا ونافق بَعضهم وَكَانَت قُرَيْظَة وَالنضير فِي الْجَاهِلِيَّة إِذا قتل الرجل من بني النَّضِير قتلته بَنو قُرَيْظَة قتلوا بِهِ مِنْهُم فَإِذا قتل رجل من بني قُرَيْظَة قتلته النَّضِير أعْطوا دِيَته سِتِّينَ وسْقا من تمر فَلَمَّا أسلم أنَاس من قُرَيْظَة وَالنضير قتل رجل من بني النَّضِير رجلا من بني قُرَيْظَة فَتَحَاكَمُوا إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ النضيري: يَا رَسُول الله إِنَّا كُنَّا نعطيهم فِي الْجَاهِلِيَّة الدِّيَة فَنحْن نعطيهم الْيَوْم الدِّيَة فَقَالَت قُرَيْظَة: لَا وَلَكنَّا إخْوَانكُمْ فِي النّسَب وَالدّين ودماؤنا مثل دمائكم وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُم تغلبونا فِي الْجَاهِلِيَّة فقد جَاءَ الْإِسْلَام فَأنْزل الله تَعَالَى يعيرهم بِمَا فعلوا فَقَالَ (وكتبنا عَلَيْهِم فِيهَا أَن النَّفس بِالنَّفسِ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٤٥) يعيرهم ثمَّ ذكر قَول النضيري: كُنَّا نعطيهم فِي الْجَاهِلِيَّة سِتِّينَ وسْقا ونقتل مِنْهُم وَلَا يقتلُون منا فَقَالَ (أَفَحكم الْجَاهِلِيَّة يَبْغُونَ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٥٠) فَأخذ النضيري فَقتله بِصَاحِبِهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudilerden bazı insanlar Müslüman olmuş, bir kısmı da nifaka düşmüştü. Câhiliye devrinde Benî Nadîr’den bir adamı Benî Kurayza öldürdüğünde, [Kurayza’dan bir adam] onun yerine kısas olarak öldürülürdü. Şayet Benî Kurayza’dan bir adamı Benî Nadîr öldürürse, onun diyetini altmış vesk hurma olarak verirlerdi. Kurayza ve Nadîr’den bazı kimseler Müslüman olunca, Benî Nadîr’den bir adam Benî Kurayza’dan bir adamı öldürdü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e muhakeme oldular. Nadîrî: “Ey Allah’ın Resûlü! Biz Câhiliye devrinde onlara diyet veriyorduk, bugün de onlara diyet verelim” dedi. Kurayza ise: “Hayır, fakat biz nesep ve dinde sizin kardeşleriniziz; kanlarımız da sizin kanlarınız gibidir. Ancak siz Câhiliye devrinde bize üstünlük taslıyordunuz. Artık İslâm geldi” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ yaptıklarını ayıplayarak: (وكتبنا عَلَيْهِم فِيهَا أَن النَّفس بِالنَّفسِ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٤٥) “Orada onlara cana can... yazdık” (el-Mâide, 45) buyurarak onları kınadı. Sonra Nadîrî’nin: “Biz Câhiliye devrinde onlara altmış vesk veriyorduk, bizden öldürülmeyip onlardan öldürülüyordu” sözünü zikrederek: (أَفَحكم الْجَاهِلِيَّة يَبْغُونَ) (الْمَائِدَة الْآيَة ٥٠) “Yoksa Câhiliye hükmünü mü istiyorlar?” (el-Mâide, 50) buyurdu. Bunun üzerine Nadîrî [katil] alındı ve arkadaşına karşılık öldürüldü.
فتفاخرت النَّضِير وَقُرَيْظَة فَقَالَت النَّضِير: نَحن أقرب مِنْكُم
Bunun üzerine Nadîr ile Kurayza birbirine karşı övündüler. Nadîr: “Biz [Hz. Hârûn’a] sizden daha yakınız” dedi.
وَقَالَت قُرَيْظَة: نَحن أكْرم مِنْكُم
Kurayza da: “Biz sizden daha üstünüz/şerefliyiz” dedi.
فَدَخَلُوا الْمَدِينَة إِلَى أبي بَرزَة الكاهن الْأَسْلَمِيّ فَقَالَ المُنَافِقُونَ من قُرَيْظَة وَالنضير: انْطَلقُوا بِنَا إِلَى أبي بَرزَة ينفر بَيْننَا فتعالوا إِلَيْهِ فَأبى المُنَافِقُونَ وَانْطَلَقُوا إِلَى أبي بَرزَة وسألوه فَقَالَ: أعظموا اللُّقْمَة
Medine’ye, Kâhin Ebû Berze el-Eslemî’nin yanına girdiler. Kurayza ve Nadîr’den olan münafıklar: “Yürüyün Ebû Berze’ye gidelim, aramızda üstün olanı belirlesin” dediler. [Müslümanlar] “Ona [Resûlullah’a] gelin” deyince münafıklar yanaşmadılar, Ebû Berze’ye gidip ona sordular. O da: “Lokmayı büyütün” dedi.
يَقُول: أعظموا الْخطر
Yani: “Ücreti büyütün” demek istiyordu.
فَقَالُوا لَك عشرَة أوساق قَالَ: لَا بل مائَة وسق ديتي فَإِنِّي أَخَاف أَن أنفر النَّضِير فتقتلني قُرَيْظَة أَو أنفر قُرَيْظَة فتقتلني النَّضِير
“Sana on vesk var” dediler. O: “Hayır, bilakis benim diyetim [olan] yüz vesk; zira ben Nadîr’i üstün kılarsam Kurayza’nın beni öldürmesinden, Kurayza’yı üstün kılarsam Nadîr’in beni öldürmesinden korkarım” dedi.
فَأَبَوا أَن يعطوه فَوق عشرَة أوساق وأبى أَن يحكم بَينهم فَأنْزل الله {يُرِيدُونَ أَن يتحاكموا إِلَى الطاغوت} إِلَى قَوْله {ويسلموا تَسْلِيمًا}
On veskten fazlasını vermeye yanaşmadılar, o da aralarında hüküm vermekten kaçındı. Bunun üzerine Allah {يُرِيدُونَ أَن يتحاكموا إِلَى الطاغوت} “Tâğûta muhakeme olmak istiyorlar...” kavlinden {ويسلموا تَسْلِيمًا} “...ve tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça [iman etmiş olmazlar]” kavline kadar indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يُرِيدُونَ أَن يتحاكموا إِلَى الطاغوت} قَالَ: الطاغوت
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs’tan {يُرِيدُونَ أَن يتحاكموا إِلَى الطاغوت} “Tâğûta muhakeme olmak istiyorlar” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Tâğût,
رجل من الْيَهُود كَانَ يُقَال لَهُ كَعْب بن الْأَشْرَف وَكَانُوا إِذا مَا دعوا إِلَى مَا أنزل الله وَإِلَى الرَّسُول ليحكم بَينهم قَالُوا: بل نحاكمهم إِلَى كَعْب
kendisine Kâ‘b b. el-Eşref denilen Yahudilerden bir adamdı. Aralarında hüküm vermesi için Allah’ın indirdiğine ve Resûl’e çağrıldıklarında: ‘Bilakis biz onları Kâ‘b’a muhakeme ettiririz’ derlerdi.
فَذَلِك قَوْله {يُرِيدُونَ أَن يتحاكموا إِلَى الطاغوت}
İşte {يُرِيدُونَ أَن يتحاكموا إِلَى الطاغوت} “Tâğûta muhakeme olmak istiyorlar” kavli budur.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: تنَازع رجل من الْمُنَافِقين وَرجل من الْيَهُود فَقَالَ الْمُنَافِق: اذْهَبْ بِنَا إِلَى كَعْب بن الْأَشْرَف وَقَالَ الْيَهُودِيّ: اذْهَبْ بِنَا إِلَى النَّبِي ﷺ فَأنْزل الله {ألم ترَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid’den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Münafıklardan bir adam ile Yahudilerden bir adam çekiştiler. Münafık: “Kâ‘b b. el-Eşref’e gidelim” dedi, Yahudi ise: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e gidelim” dedi. Bunun üzerine Allah {ألم ترَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ} “İnandıklarını iddia edenleri görmedin mi?...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: كَانَ رجلَانِ من أصَاب النَّبِي ﷺ بَينهمَا خُصُومَة أَحدهمَا مُؤمن وَالْآخر مُنَافِق فَدَعَاهُ الْمُؤمن إِلَى النَّبِي ﷺ وَدعَاهُ الْمُنَافِق إِلَى كَعْب بن الْأَشْرَف
İbn Cerîr’in er-Rebî‘ b. Enes’ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından iki adam arasında bir husumet vardı; biri mümin, diğeri münafıktı. Mümin onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e davet etti, münafık ise Kâ‘b b. el-Eşref’e davet etti.
فَأنْزل الله {وَإِذا قيل لَهُم تَعَالَوْا إِلَى مَا أنزل الله وَإِلَى الرَّسُول رَأَيْت الْمُنَافِقين يصدون عَنْك صدوداً}
Bunun üzerine Allah {وَإِذا قيل لَهُم تَعَالَوْا إِلَى مَا أنزل الله وَإِلَى الرَّسُول رَأَيْت الْمُنَافِقين يصدون عَنْك صدوداً} “Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin’ denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün” ayetini indirdi.
وَأخرج الثَّعْلَبِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ أَنهم آمنُوا} الْآيَة قَالَ: نزلت فِي رجل من الْمُنَافِقين يُقَال لَهُ بشر خَاصم يَهُودِيّا فَدَعَاهُ الْيَهُودِيّ إِلَى النَّبِي ﷺ وَدعَاهُ الْمُنَافِق إِلَى كَعْب بن الْأَشْرَف ثمَّ إنَّهُمَا احْتَكَمَا إِلَى النَّبِي ﷺ فَقضى لِلْيَهُودِيِّ فَلم يرض الْمُنَافِق
Sa‘lebî’nin İbn Abbâs’tan {ألم تَرَ إِلَى الَّذين يَزْعمُونَ أَنهم آمنُوا} “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [Bu ayet] Bişr denilen münafıklardan bir adam hakkında indi; o bir Yahudi ile davalaştı. Yahudi onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e davet etti, münafık ise onu Kâ‘b b. el-Eşref’e davet etti. Sonunda ikisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e muhakeme oldular. [Resûlullah] Yahudi lehine hükmetti, münafık ise [bu] hükme razı olmadı.
وَقَالَ: تعال نَتَحَاكَم إِلَى عمر بن الْخطاب
Ve: “Gel Ömer b. el-Hattâb’a muhakeme olalım” dedi.
فَقَالَ الْيَهُودِيّ لعمر: قضى لنا رَسُول الله ﷺ فَلم يرض بِقَضَائِهِ
Yahudi, Ömer’e: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizim lehimize hükmetti, o ise onun hükmüne razı olmadı” dedi.
فَقَالَ لِلْمُنَافِقِ: أَكَذَلِك قَالَ: نعم
[Ömer] münafığa: “Öyle mi?” dedi. O da: “Evet” dedi.
فَقَالَ عمر: مَكَانكُمَا حَتَّى أخرج إلَيْكُمَا
Bunun üzerine Ömer: “Ben yanınıza çıkıncaya kadar yerinizden ayrılmayın” dedi.
فَدخل عمر فَاشْتَمَلَ على سَيْفه ثمَّ خرج فَضرب عنق الْمُنَافِق حَتَّى برد ثمَّ قَالَ: هَكَذَا أَقْْضِي لمن لم يرض بِقَضَاء الله وَرَسُوله: فَنزلت
Ömer içeri girip kılıcını kuşandı, sonra çıkıp münafığın boynunu vurdu, [adam] cansız yere serildi. Sonra şöyle dedi: “Allah’ın ve Resûlü’nün hükmüne razı olmayana ben böyle hükmederim!” Bunun üzerine [ayet] indi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {يُرِيدُونَ أَن يتحاكموا إِلَى الطاغوت} قَالَ: هُوَ كَعْب بن الْأَشْرَف
İbn Cerîr’in ed-Dahhâk’tan {يُرِيدُونَ أَن يتحاكموا إِلَى الطاغوت} “Tâğûta muhakeme olmak istiyorlar” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “O, Kâ‘b b. el-Eşref’tir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: الطاغوت والشيطان فِي صُورَة إِنْسَان يتحاكمون إِلَيْهِ وَهُوَ صَاحب أَمرهم
İbnü’l-Münzir’in Mücâhid’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Tâğût, insan suretindeki bir şeytandır; ona muhakeme olurlar ve o onların işlerinin yöneticisidir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: سَأَلت جَابر بن عبد الله عَن الطواغيت الَّتِي كَانُوا يتحاكون إِلَيْهَا قَالَ: إِن فِي جُهَيْنَة وَاحِدًا وَفِي أسلم
İbn Ebî Hâtim’in Vehb b. Münebbih’ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Câbir b. Abdillâh’a, hakemliklerine başvurdukları tâğûtları sordum. O şöyle dedi: “Cüheyne’de bir tane, Eslem’de
وَاحِدًا وَفِي هِلَال وَاحِدًا وَفِي كل حَيّ وَاحِدًا وهم كهان تنزل عَلَيْهِم الشَّيَاطِين
bir tane, Hilâl’de bir tane ve her kabilede bir tane vardı. Onlar, üzerlerine şeytanların indiği kâhinlerdi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {وَإِذا قيل لَهُم تَعَالَوْا إِلَى مَا أنزل الله وَإِلَى الرَّسُول} قَالَ: دَعَا الْمُسلم الْمُنَافِق إِلَى رَسُول الله ﷺ ليحكم
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in İbn Cüreyc’den {وَإِذا قيل لَهُم تَعَالَوْا إِلَى مَا أنزل الله وَإِلَى الرَّسُول} “Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin’ denildiği zaman...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Müslüman, hüküm vermesi için münafığı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e davet etti” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَطاء فِي قَوْله {يصدون عَنْك صدوداً} قَالَ: الصدود: الْإِعْرَاض
İbnü’l-Münzir’in Atâ’dan {يصدون عَنْك صدوداً} “...senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını [görürsün]” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “es-Sudûd (صدود), yüz çevirmektir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {فَكيف إِذا أَصَابَتْهُم مُصِيبَة} فِي أنفسهم وَبَين ذَلِك مَا بَينهمَا من الْقُرْآن هَذَا من تَقْدِيم الْقُرْآن
İbnü’l-Münzir’in Mücâhid’den {فَكيف إِذا أَصَابَتْهُم مُصِيبَة} “Peki, kendi elleriyle yaptıkları yüzünden başlarına bir musibet geldiği zaman nasıl olacak?...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Kendi nefislerinde [musibet gelince]. Bu ikisi arasındaki Kur’an [ifadeleri], Kur’an’ın takdimindendir (öne alınmış ifadelerindendir)” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله {أَصَابَتْهُم مُصِيبَة} يَقُول: بِمَا قدمت أَيْديهم فِي أنفسهم وَبَين ذَلِك مَا بَين ذَلِك قل لَهُم قولا بليغاً
İbn Ebî Hâtim’in İbn Cüreyc’den {أَصَابَتْهُم مُصِيبَة} “...başlarına bir musibet geldiği zaman...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demektedir: “Kendi elleriyle yapıp önden gönderdikleri yüzünden nefislerinde [musibet geldiği zaman]. Bunun arasındaki ise şudur: Onlara tesirli bir söz söyle.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {فَكيف إِذا أَصَابَتْهُم مُصِيبَة بِمَا قدمت أَيْديهم} قَالَ: عُقُوبَة لَهُم بنفاقهم وكرههم حكم الله
İbn Ebî Hâtim’in el-Hasan’dan {فَكيف إِذا أَصَابَتْهُم مُصِيبَة بِمَا قدمت أَيْديهم} “Peki, kendi elleriyle yapıp önden gönderdikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiği zaman nasıl olacak?...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Nifakları ve Allah’ın hükmünden hoşlanmamaları sebebiyle onlara bir cezadır” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {فَأَعْرض عَنْهُم} ذَلِك لقَوْله {وَقل لَهُم فِي أنفسهم قولا بليغا}
İbnü’l-Münzir’in İbn Cüreyc’den rivayet ettiğine göre {فَأَعْرض عَنْهُم} “Artık onlardan yüz çevir...” kavli, {وَقل لَهُم فِي أنفسهم قولا بليغا} “...ve kendilerine nefisleri hakkında tesirli söz söyle” kavlinden ötürüdür.
الْآيَة ٦٤
64. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمَا أرسلنَا من رَسُول إِلَّا ليطاع بِإِذن الله} قَالَ: وَاجِب لَهُم أَن يطيعهم من شَاءَ الله لَا يطيعهم أحد إِلَّا باذن الله
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Mücâhid’den {وَمَا أرسلنَا من رَسُول إِلَّا ليطاع بِإِذن الله} “Biz hiçbir peygamberi Allah’ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah’ın dilediği kimselerin onlara itaat etmesi onlar için bir gerekliliktir; hiç kimse Allah’ın izni olmaksızın onlara itaat edemez.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَو أَنهم إِذْ ظلمُوا أنفسهم} الْآيَة قَالَ: هَذَا فِي الرجل الْيَهُودِيّ وَالرجل الْمُسلم اللَّذين تحاكما إِلَى كَعْب بن الْأَشْرَف
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid’den {وَلَو أَنهم إِذْ ظلمُوا أنفسهم} “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: “Bu, Kâ‘b b. el-Eşref’e muhakeme olan Yahudi adam ile Müslüman adam hakkındadır” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: الاسْتِغْفَار على نحوين: أَحدهمَا فِي القَوْل وَالْآخر فِي الْعَمَل
İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Saîd b. Cübeyr’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “İstiğfar iki türlüdür: Biri sözle, diğeri ise amelle [yapılandır].”