وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حَيَّان {وَإِن مِنْكُم لمن ليبطئن} قَالَ: هُوَ فِيمَا بلغنَا عبد الله بن أُبي بن سلول رَأس الْمُنَافِقين {ليبطئن} قَالَ: ليتخلفن عَن الْجِهَاد {فَإِن أَصَابَتْكُم مُصِيبَة} من الْعَدو وَجهد من الْعَيْش {قَالَ قد أنعم الله عَليّ إِذْ لم أكن مَعَهم شَهِيدا} فيصيبني مثل الَّذِي أَصَابَهُم من الْبلَاء والشدة {وَلَئِن أَصَابَكُم فضل من الله} يَعْنِي فتحا وغنيمة وسعة فِي الرزق {ليَقُولن} الْمُنَافِق وَهُوَ نادم فِي التَّخَلُّف {كَأَن لم تكن بَيْنكُم وَبَينه مَوَدَّة} يَقُول: كَأَنَّهُ لَيْسَ من أهل دينكُمْ فِي الْمَوَدَّة فَهَذَا من التَّقْدِيم {يَا لَيْتَني كنت مَعَهم فأفوز فوزاً عَظِيما} يَعْنِي آخذ من الْغَنِيمَة نَصِيبا وافراً
İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Mukâtil b. Hayyân’dan rivayet ettiğine göre o: “{وَإِن مِنْكُم لمن ليبطئن} ‘İçinizden öylesi vardır ki, muhakkak ağırdan alır’ kavli; bize ulaştığına göre münafıkların başı Abdullah b. Übey b. Selûl’dür. {ليبطئن} ‘Ağırdan alır’ kavli; cihaddan mutlaka geri kalır demektir. {فَإِن أَصَابَتْكُم مُصِيبَة} ‘Eğer başınıza bir musibet gelirse’ kavli; düşmandan [gelen bir zarar] ve geçim sıkıntısı demektir. {قَالَ قد أنعم الله عَليّ إِذْ لم أكن مَعَهم شَهِيدا} ‘Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım der’ kavli; böylece onlara isabet eden bela ve sıkıntı gibi bir şey bana isabet etmedi [anlamındadır]. {وَلَئِن أَصَابَكُم فضل من الله} ‘Eğer Allah’tan size bir lütuf erişirse’ kavli; yani bir fetih, ganimet ve rızık genişliği [erişirse demektir]. {ليَقُولن} ‘Mutlaka şöyle der’ kavli; [bu sözü] münafık, geri kaldığına pişman olarak söyler. {كَأَن لم تكن بَيْنكُم وَبَينه مَوَدَّة} ‘Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi’ kavli hakkında [Mukâtil] şöyle der: Sanki sevgide sizin dininizin ehlinden değilmiş gibi. Bu, takdim [kuralı gereği öne alınmış ifadelerden]dir. {يَا لَيْتَني كنت مَعَهم فأفوز فوزاً عَظِيما} ‘Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım’ kavli; yani ganimetten bol bir pay alsaydım [demektir]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَإِن مِنْكُم لمن ليبطئن} عَن الْجِهَاد وَعَن الْغَزْو فِي سَبِيل الله {فَإِن أَصَابَتْكُم مُصِيبَة قَالَ قد أنعم الله عَليّ إِذْ لم أكن مَعَهم شَهِيدا} قَالَ: هَذَا قَول مكذب {وَلَئِن أَصَابَكُم فضل من الله ليَقُولن} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o, {وَإِن مِنْكُم لمن ليبطئن} “İçinizden öylesi vardır ki, muhakkak ağırdan alır” kavli hakkında: “Cihaddan ve Allah yolunda gazadan [geri kalır]” demiş; {فَإِن أَصَابَتْكُم مُصِيبَة قَالَ قد أنعم الله عَليّ إِذْ لم أكن مَعَهم شَهِيدا} “Eğer başınıza bir musibet gelirse: ‘Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım’ der” kavli hakkında: “Bu, [gerçeği] yalanlayan kimsenin sözüdür” demiş; {وَلَئِن أَصَابَكُم فضل من الله ليَقُولن} “Eğer Allah’tan size bir lütuf erişirse mutlaka şöyle der...” ayeti hakkında da:
قَالَ: هَذَا قَول حَاسِد
“Bu, hasetçinin sözüdür” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {وَإِن مِنْكُم لمن ليبطئن} قَالَ: الْمُنَافِق يبطىء الْمُسلمين عَن الْجِهَاد فِي سَبِيل الله {فَإِن أَصَابَتْكُم مُصِيبَة} قَالَ: بقتل الْعَدو من الْمُسلمين {قَالَ قد أنعم الله عَليّ إِذْ لم أكن مَعَهم شَهِيدا} قَالَ: هَذَا قَول الشامت {وَلَئِن أَصَابَكُم فضل من الله} ظهر الْمُسلمُونَ على عدوهم وَأَصَابُوا مِنْهُم غنيمَة {ليَقُولن} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in İbn Cüreyc’den rivayet ettiğine göre o, {وَإِن مِنْكُم لمن ليبطئن} “İçinizden öylesi vardır ki, muhakkak ağırdan alır” kavli hakkında: “Münafıktır, Müslümanları Allah yolunda cihaddan alıkoyar” demiş; {فَإِن أَصَابَتْكُم مُصِيبَة} “Eğer başınıza bir musibet gelirse” kavli hakkında: “Düşmanın Müslümanlardan birilerini öldürmesiyle [gelen musibet]” demiş; {قَالَ قد أنعم الله عَليّ إِذْ لم أكن مَعَهم شَهِيدا} “Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım der” kavli hakkında: “Bu, [başkalarının felaketine] sevinen kimsenin (şâmit) sözüdür” demiş; {وَلَئِن أَصَابَكُم فضل من الله} “Eğer Allah’tan size bir lütuf erişirse” kavli hakkında: “Müslümanlar düşmanlarına galip gelir ve onlardan ganimet elde ederlerse [demektir]” demiş; {ليَقُولن} “Mutlaka şöyle der...” ayeti hakkında da:
قَالَ: قَول الْحَاسِد
“Hasetçinin sözüdür” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {الَّذين يشرون الْحَيَاة الدُّنْيَا بِالآخِرَة} يَقُول: يبيعون الْحَيَاة الدُّنْيَا بِالآخِرَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiğine göre o, {الَّذين يشرون الْحَيَاة الدُّنْيَا بِالآخِرَة} “dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar” kavli hakkında: “Dünya hayatını ahiret karşılığında satarlar” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {فليقاتل} يَعْنِي يُقَاتل الْمُشْركين {فِي سَبِيل الله} قَالَ: فِي طَاعَة الله {وَمن يُقَاتل فِي سَبِيل الله فَيقْتل}
İbn Ebî Hâtim’in Saîd b. Cübeyr’den rivayet ettiğine göre o, {فليقاتل} “savaşsın” kavli hakkında: “Yani müşriklerle savaşsın”; {فِي سَبِيل الله} “Allah yolunda” kavli hakkında: “Allah’a itaat uğrunda”; {وَمن يُقَاتل فِي سَبِيل الله فَيقْتل} “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülürse” kavli hakkında:
يَعْنِي يقْتله الْعَدو {أَو يغلب} يَعْنِي يغلب الْعَدو من الْمُشْركين {فَسَوف نؤتيه أجرا عَظِيما} يَعْنِي جزاءا وافراً فِي الْجنَّة فَجعل الْقَاتِل والمقتول من الْمُسلمين فِي جِهَاد الْمُشْركين شَرِيكَيْنِ فِي الْأجر
“Yani düşman onu öldürürse; {أَو يغلب} ‘yahut galip gelirse’ yani müşriklerden olan düşmana galip gelirse; {فَسَوف نؤتيه أجرا عَظِيما} ‘ona pek yakında büyük bir mükâfat vereceğiz’ yani cennette bol bir karşılık vereceğiz [demektir]. Böylece [Allah], müşriklerle cihadda Müslümanlardan öldüreni de öldürüleni de sevapta ortak kılmıştır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا لكم لَا تقاتلون فِي سَبِيل الله وَالْمُسْتَضْعَفِينَ} قَالَ: وسبيل الْمُسْتَضْعَفِينَ
İbn Cerîr’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {وَمَا لكم لَا تقاتلون فِي سَبِيل الله وَالْمُسْتَضْعَفِينَ} “Size ne oluyor da Allah yolunda ve zayıf bırakılmışlar uğrunda savaşmıyorsunuz?” kavli hakkında: “Ve zayıf bırakılmışların yolu uğrunda [savaşmıyorsunuz]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: المستضعفون: أنَاس مُسلمُونَ كَانُوا بِمَكَّة لَا يَسْتَطِيعُونَ أَن يخرجُوا مِنْهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Zayıf bırakılmışlar (müstaz‘aflar): Mekke’de bulunup oradan çıkmaya güç yetiremeyen Müslüman insanlardı.”
وَأخرج البُخَارِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كنت أَنا وَأمي من الْمُسْتَضْعَفِينَ
Buhârî’nin İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ben ve annem zayıf bırakılmış kimselerdendik.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: أَمر الْمُؤْمِنُونَ أَن يقاتلوا عَن مستضعفين مُؤمنين كَانُوا بِمَكَّة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Mücâhid’den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Müminlere, Mekke’de bulunan zayıf bırakılmış müminler adına savaşmaları emredildi.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَائِشَة فِي قَوْله {رَبنَا أخرجنَا من هَذِه الْقرْيَة الظَّالِم أَهلهَا} قَالَ: مَكَّة
İbn Ebî Hâtim’in Âişe’den rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا أخرجنَا من هَذِه الْقرْيَة الظَّالِم أَهلهَا} “Ey Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar” kavli hakkında: “Mekke’dir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس مثله
İbn Cerîr, İbn Abbâs’tan da benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد وَعِكْرِمَة {وَاجعَل لنا من لَدُنْك نَصِيرًا} قَالَا: حجَّة ثَابِتَة
İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid ve İkrime’den rivayet ettiğine göre onlar, {وَاجعَل لنا من لَدُنْك نَصِيرًا} “ve katından bize bir yardımcı kıl” kavli hakkında: “Sağlam bir hüccet” demişlerdir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وَالَّذين كفرُوا يُقَاتلُون فِي سَبِيل الطاغوت} يَقُول فِي سَبِيل الشَّيْطَان
İbnü’l-Münzir’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o, {وَالَّذين كفرُوا يُقَاتلُون فِي سَبِيل الطاغوت} “İnkar edenler ise tâğût yolunda savaşırlar” kavli hakkında: “Şeytanın yolunda [savaşırlar] demektedir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِذا رَأَيْتُمْ الشَّيْطَان فَلَا تخافوه واحملوا عَلَيْهِ {إِن كيد الشَّيْطَان كَانَ ضَعِيفا} قَالَ مُجَاهِد: كَانَ الشَّيْطَان يتَرَاءَى لي فِي الصَّلَاة
Abd b. Humeyd, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid tarikiyle İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şeytanı gördüğünüzde ondan korkmayın ve üzerine yürüyün; {إِن كيد الشَّيْطَان كَانَ ضَعِيفا} ‘şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır’.” Mücâhid dedi ki: “Şeytan namazda bana görünürdü;
فَكنت أذكر قَول ابْن عَبَّاس فأحمل عَلَيْهِ فَيذْهب عني
ben de İbn Abbâs’ın sözünü hatırlar ve üzerine yürürdüm, o da benden çekip giderdi.”
الْآيَة ٧٧
77. Ayet
أخرج النَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس إِن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف وأصحاباً لَهُ أَتَوا النَّبِي ﷺ فَقَالُوا يَا نَبِي الله كُنَّا فِي عز وَنحن مشركون فَلَمَّا آمنا صرنا أَذِلَّة
Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir— ve es-Sünen’de Beyhakî’nin İkrime tarikiyle İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre Abdurrahman b. Avf ve arkadaşları Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip: “Ey Allah’ın Peygamberi! Biz müşrik iken izzet içindeydik, iman edince zelil kimseler olduk” dediler.
فَقَالَ: إِنِّي أمرت بِالْعَفو فَلَا تقاتلوا الْقَوْم
[Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Şüphesiz ben affetmekle emrolundum, binaenaleyh bu toplulukla savaşmayın.”
فَلَمَّا حوله الله إِلَى الْمَدِينَة أمره الله بِالْقِتَالِ فكفوا
Allah onu Medine’ye intikal ettirince Allah ona savaşmayı emretti, fakat onlar [bu sefer] geri durdular.
فَأنْزل الله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين قيل لَهُم كفوا أَيْدِيكُم} الْآيَة
Bunun üzerine Allah: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين قيل لَهُم كفوا أَيْدِيكُم} “Kendilerine: ‘Ellerinizi [savaştan] çekin’ denilenleri görmedin mi?...” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ أنَاس من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ وهم يَوْمئِذٍ بِمَكَّة قبل الْهِجْرَة - يُسَارِعُونَ إِلَى الْقِتَال فَقَالُوا للنَّبِي ﷺ: ذرنا نتَّخذ معاول نُقَاتِل بهَا الْمُشْركين
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından bazı kimseler —ki o günlerde hicretten önce Mekke’de idiler— savaşa can atıyorlardı ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’e: ‘Bizi bırak, müşriklerle kendileriyle savaşacağımız kazmalar edinelim’ dediler.
وَذكر لنا إِن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف كَانَ فِيمَن قَالَ ذَلِك فنهاهم نَبِي الله ﷺ عَن ذَلِك قَالَ: لم أومر بذلك
Bize zikredildiğine göre Abdurrahman b. Avf da bunu söyleyenler arasındaydı. Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onları bundan nehyedip: ‘Bununla emrolunmadım’ buyurdu.
فَلَمَّا كَانَت الْهِجْرَة وَأمرُوا بِالْقِتَالِ كره الْقَوْم ذَلِك وصنعوا فِيهِ مَا تَسْمَعُونَ قَالَ الله تَعَالَى {قل مَتَاع الدُّنْيَا قَلِيل وَالْآخِرَة خير لمن اتَّقى وَلَا تظْلمُونَ فتيلاً}
Hicret gerçekleşip savaşla emrolunduklarında ise o topluluk bundan hoşlanmadı ve işitmekte olduğunuz tavrı sergilediler. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قل مَتَاع الدُّنْيَا قَلِيل وَالْآخِرَة خير لمن اتَّقى وَلَا تظْلمُونَ فتيلاً} ‘De ki: Dünya menfaati azdır. Ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.’”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: هم قوم أَسْلمُوا قبل أَن يفْرض عَلَيْهِم الْقِتَال وَلم يكن عَلَيْهِم إِلَّا الصَّلَاة وَالزَّكَاة فسألوا الله أَن يفْرض عَلَيْهِم الْقِتَال
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Onlar, kendilerine savaş farz kılınmadan önce Müslüman olmuş bir topluluktu. Kendilerine sadece namaz ve zekât yükümlülüğü vardı; Allah’tan savaşı da kendilerine farz kılmasını istediler.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ألم تَرَ إِلَى الَّذين قيل لَهُم كفوا أَيْدِيكُم} إِلَى قَوْله {لاتّبعتم الشَّيْطَان إِلَّا قَلِيلا} مَا بَين ذَلِك فِي يهود
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid’den rivayet ettiğine göre o, {ألم تَرَ إِلَى الَّذين قيل لَهُم كفوا أَيْدِيكُم} “Kendilerine: ‘Ellerinizi [savaştan] çekin’ denilenleri görmedin mi?...” kavlinden {لاتّبعتم الشَّيْطَان إِلَّا قَلِيلا} “pek azınız müstesna şeytana uyardınız” kavline kadar olan kısım hakkında: “Bu ikisi arasındaki ayetler Yahudiler hakkındadır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {فَلَمَّا كتب عَلَيْهِم الْقِتَال إِذا فريق مِنْهُم} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, {فَلَمَّا كتب عَلَيْهِم الْقِتَال إِذا فريق مِنْهُم} “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca içlerinden bir fırka...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: نهى الله هَذِه الْأمة أَن يصنعوا صنيعهم
“Allah bu ümmeti, onların yaptığını yapmaktan nehyetti.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {إِلَى أجل قريب} قَالَ: هُوَ الْمَوْت
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiğine göre o, {إِلَى أجل قريب} “yakın bir süreye kadar” kavli hakkında: “Bu, ölümdür” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {إِلَى أجل قريب} أَي إِلَى أَن يَمُوت موتا
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in İbn Cüreyc’den rivayet ettiğine göre o, {إِلَى أجل قريب} “yakın bir süreye kadar” kavli hakkında: “Yani [eceliyle] ölüp gidene kadar” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن هِشَام قَالَ: قَرَأَ الْحسن {قل مَتَاع الدُّنْيَا قَلِيل} قَالَ: رحم الله عبدا صحبها على ذَلِك مَا الدِّينَا كلهَا من أَولهَا إِلَى آخرهَا إِلَّا كَرجل نَام نومَة فَرَأى فِي مَنَامه بعض مَا يحب ثمَّ انتبه فَلم يرَ شَيْئا
İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü’ş-Şeyh’in Hişâm’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî], {قل مَتَاع الدُّنْيَا قَلِيل} “De ki: Dünya menfaati azdır” ayetini okudu ve şöyle dedi: “Dünyayla bu bilinçle arkadaşlık eden kula Allah rahmet etsin! Başından sonuna kadar bütün bir dünya, ancak bir uyku çekip rüyasında sevdiği şeylerden bazılarını gören, sonra uyanıp hiçbir şey göremeyen bir adam gibidir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: الدُّنْيَا قَلِيل وَقد مضى أَكثر الْقَلِيل وَبَقِي قَلِيل من قَلِيل
İbn Ebî Hâtim’in Meymûn b. Mihrân’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Dünya azdır; bu azın da çoğu geçmiş, azdan da pek az bir şey kalmıştır.”
الْآيَتَانِ ٧٨ - ٧٩
78-79. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {أَيْنَمَا تَكُونُوا} قَالَ: من الأَرْض
İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiğine göre o, {أَيْنَمَا تَكُونُوا} “Nerede olursanız olun” kavli hakkında: “Yeryüzünün neresinde olursanız olun” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وَلَو كُنْتُم فِي بروج مشيدة} يَقُول فِي قُصُور مُحصنَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o, {وَلَو كُنْتُم فِي بروج مشيدة} “velev ki tahkim edilmiş yüksek kalelerde bulunun” kavli hakkında: “Sağlamlaştırılmış köşklerde [olsanız bile] demektedir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة {فِي بروج مشيدة} قَالَ: المجصصة
İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in İkrime’den rivayet ettiğine göre o, {فِي بروج مشيدة} “tahkim edilmiş yüksek kalelerde” kavli hakkında: “Kireçle sıvanmış [yapılarda]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {فِي بروج مشيدة} قَالَ: هِيَ قُصُور بيض فِي سَمَاء الدُّنْيَا مبينَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiğine göre o, {فِي بروج مشيدة} “tahkim edilmiş yüksek kalelerde” kavli hakkında: “Onlar, dünya semasında inşa edilmiş beyaz köşklerdir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة {فِي بروج مشيدة} قَالَ: قُصُور فِي السَّمَاء
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Ebü’l-Âliye’den rivayet ettiğine göre o, {فِي بروج مشيدة} “tahkim edilmiş yüksek kalelerde” kavli hakkında: “Gökteki köşklerdir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سُفْيَان فِي الْآيَة قَالَ: يرَوْنَ أَن هَذِه البروج فِي السَّمَاء
Abd b. Humeyd ve İbnü’l-Münzir’in Süfyân’dan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Bu burçların gökte olduğunu kabul ederler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ قبل أَن يبْعَث النَّبِي ﷺ امْرَأَة وَكَانَ لَهَا أجِير فَولدت الْمَرْأَة فَقَالَت لأجيرها: انْطلق فاقتبس لي نَارا فَانْطَلق الْأَجِير فَإِذا هُوَ برجلَيْن قَائِمين على الْبَاب فَقَالَ أَحدهمَا لصَاحبه: وَمَا ولدت فَقَالَ: ولدت جَارِيَة
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye’de Ebû Nuaym’ın Mücâhid’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce bir kadın ve onun bir ücretli işçisi (ecîr) vardı. Kadın doğum yapınca işçisine: ‘Git de bana biraz ateş getir’ dedi. İşçi gittiğinde kapıda ayakta duran iki adam gördü. Onlardan biri arkadaşına: ‘Kadın ne doğurdu?’ dedi. Diğeri: ‘Bir kız çocuğu doğurdu’ dedi.
فَقَالَ أَحدهمَا لصَاحبه لَا تَمُوت هَذِه الْجَارِيَة حَتَّى تَزني بِمِائَة ويتزوّجها الْأَجِير وَيكون مَوتهَا بعنكبوت
Bunun üzerine biri arkadaşına şöyle dedi: ‘Bu kız çocuğu, yüz kişiyle zina etmedikçe, bu işçi onunla evlenmedikçe ve ölümü bir örümcek yüzünden olmadıkça ölmeyecektir.’
فَقَالَ الْأَجِير: أما وَالله لأكذبن حَدِيثهمَا فَرمى بِمَا فِي يَده وَأخذ السكين فشحذها وَقَالَ:
İşçi: ‘Vallahi onların söylediklerini mutlaka boşa çıkaracağım!’ dedi. Elindekini fırlatıp attı, bıçağı alıp biledi ve şöyle dedi:
أَلا تراني أَتَزَوَّجهَا بَعْدَمَا تَزني بِمِائَة ففرى كَبِدهَا وَرمى بالسكين وَظن أَنه قد قَتلهَا فصاحت الصبية فَقَامَتْ أمهَا فرأت بَطنهَا قد شقّ فخاطته وداوته حَتَّى بَرِئت
‘Yüz kişiyle zina ettikten sonra benim onunla evleneceğimi mi sanıyorlar!’ [deyip gitti,] kızın karnını yardı, bıçağı fırlatıp attı ve onu öldürdüğünü zannetti. Kız çocuğu çığlık attı; annesi kalkıp geldiğinde karnının yarılmış olduğunu gördü. Onu dikti, iyileşene kadar tedavi etti ve kız iyileşti.
وَركب الْأَجِير رَأسه فَلبث مَا شَاءَ الله أَن يلبث وَأصَاب الْأَجِير مَالا فَأَرَادَ أَن يطلع أرضه فَينْظر من مَاتَ مِنْهُم وَمن بَقِي فَأقبل حَتَّى نزل على عَجُوز وَقَالَ للعجوز: أبغي لي أحسن امْرَأَة فِي الْبَلَد أُصِيب مِنْهَا وأعطيها فَانْطَلَقت الْعَجُوز إِلَى تِلْكَ الْمَرْأَة وَهِي أحسن جَارِيَة فِي الْبَلَد فدعتها إِلَى الرجل وَقَالَت: تصيبين مِنْهُ مَعْرُوفا فَأَبت عَلَيْهَا وَقَالَت: إِنَّه قد كَانَ ذَاك مني فِيمَا مضى فَأَما الْيَوْم فقد بدا لي أَن لَا أفعل
İşçi ise başını alıp gitti ve Allah’ın dilediği kadar bir süre [uzakta] kaldı. Bu arada işçi mal mülk kazandı. Memleketine uğrayıp onlardan kimin ölüp kimin sağ kaldığına bakmak istedi. Gelip yaşlı bir kadının yanına indi ve yaşlı kadına: ‘Bana bu beldenin en güzel kadınını bul; onunla birlikte olayım ve ona [karşılığını] vereyim’ dedi. Yaşlı kadın o kadına —ki beldenin en güzel kızıydı— gitti ve onu adama davet edip: ‘Ondan bir iyilik (ihsan) elde edersin’ dedi. Kadın ise bunu reddedip şöyle dedi: ‘Geçmişte benden öyle şeyler olmuştu; ancak bugün artık böyle bir şey yapmamaya karar verdim.’
فَرَجَعت إِلَى الرجل فَأَخْبَرته فَقَالَ: فاخطيبها لي
[Yaşlı kadın] adama dönüp bunu haber verdi. Adam: ‘O halde onu bana iste’ dedi.
فَخَطَبَهَا وتزوجهت فأعجب بهَا
[Kadın] onu istedi, adam da onunla evlendi ve ona hayran kaldı.
فَلَمَّا أنس إِلَيْهَا حدثها حَدِيثه فَقَالَت: وَالله لَئِن كنت صَادِقا لقد حَدَّثتنِي أُمِّي حَدِيثك وَإِنِّي لتِلْك الْجَارِيَة
Adam ona iyice ısınıp alıştığında ona kendi hikayesini anlattı. Kadın da: ‘Vallahi eğer doğru söylüyorsan, annem bana senin hikayeni anlatmıştı ve şüphesiz ben o kız çocuğuyum!’ dedi.
قَالَ: أنتِ قَالَت: أَنا
[Adam]: ‘Sen misin?’ dedi. [Kadın]: ‘Benim’ dedi.”
قَالَ: وَالله لَئِن كنتِ أنتِ إِن بكِ لعلامة لَا تخفى
[Adam] şöyle dedi: “Vallahi eğer o sen isen, sende gizlenemez bir işaret mutlaka vardır.”
فكشف بَطنهَا فَإِذا هُوَ بأثر السكين فَقَالَ: صدقني وَالله الرّجلَانِ وَالله لقد زَنَيْت بِمِائَة وَإِنِّي أَنا الْأَجِير وَقد تزوّجتك ولتكونن الثَّالِثَة وليكونن موتك بعنكبوت
Bunun üzerine karnını açtı; bir de baktı ki bıçağın izi duruyor. [Adam] dedi ki: “Vallahi o iki adam bana doğru söylemiş! Vallahi sen yüz kişiyle zina ettin, işçi de bendim ve seninle evlendim. Üçüncüsü de mutlaka gerçekleşecek ve senin ölümün bir örümcek yüzünden olacaktır!”
فَقَالَت: وَالله لقد كَانَ ذَاك مني وَلَكِن لَا أَدْرِي مائَة أَو أقل أَو أَكثر
Kadın: “Vallahi benden öyle bir şey oldu, ancak yüz müydü, daha az mıydı yoksa daha çok muydu bilmiyorum” dedi.
فَقَالَ: وَالله مَا نقص وَاحِدًا وَلَا زَاد وَاحِدًا ثمَّ انْطلق إِلَى نَاحيَة الْقرْيَة فَبنى فِيهِ مَخَافَة العنكبوت فَلبث مَا شَاءَ الله أَن يلبث حَتَّى إِذا جَاءَ الْأَجَل ذهب ينظر فَإِذا هُوَ بعنكبوت فِي سقف الْبَيْت وَهِي إِلَى جَانِبه فَقَالَ: وَالله إِنِّي لأرى العنكبوت فِي سقف الْبَيْت
[Adam]: “Vallahi ne bir eksik ne bir fazlaydı” dedi. Sonra köyün bir tarafına gitti ve örümcek korkusundan orada [korunaklı bir ev] inşa etti. Allah’ın dilediği kadar bir süre [orada] kaldı. Nihayet ecel geldiğinde bakmaya gitti; bir de evin tavanında bir örümcek gördü, kadın da onun yanındaydı. [Adam]: “Vallahi evin tavanında örümceği görüyorum” dedi.
فَقَالَت: هَذِه الَّتِي تَزْعُمُونَ أَنَّهَا تقتلني وَالله لأقتلنها قبل أَن تقتلني
Kadın: “Beni öldüreceğini iddia ettiğiniz şey bu mu? Vallahi o beni öldürmeden önce ben onu öldüreceğim!” dedi.
فَقَامَ الرجل فزاولها وَأَلْقَاهَا فَقَالَت: وَالله لَا يَقْتُلهَا أحد غَيْرِي فَوضعت أصبعها عَلَيْهَا فشدختها فطار السم حَتَّى وَقع بَين الظفر وَاللَّحم فاسودت رجلهَا فَمَاتَتْ وَأنزل الله على نبيه حِين بعث {أَيْنَمَا تَكُونُوا يدرككم الْمَوْت وَلَو كُنْتُم فِي بروج مشيدة}
Adam kalkıp onunla uğraştı ve onu yere düşürdü. Kadın: “Vallahi onu benden başkası öldürmeyecek!” dedi ve parmağını üzerine basıp onu ezdi. Bunun üzerine zehir sıçrayıp tırnak ile etin arasına girdi; kadının ayağı karardı ve kadın öldü. Allah da peygamberini gönderdiği vakit ona şu ayeti indirdi: { أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِككُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنتُمْ فِي بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ } “Nerede olursanız olun, sağlam kalelerde bile bulunsanız ölüm size ulaşır.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَأَن تصبهم حَسَنَة} يَقُول: نعْمَة {وَإِن تصبهم سَيِّئَة} قَالَ: مُصِيبَة {قل كل من عِنْد الله} قَالَ: النعم والمصائب
Abdurrezzâk ve İbnu’l-Münzir’in Katâde’den bildirdiğine göre o; { وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } “Onlara bir iyilik dokunsa” ayeti hakkında “nimet”, { وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Onlara bir kötülük dokunsa” ayeti hakkında “musibet”, { قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah’tandır” ayeti hakkında da “Nimetler de musibetler de [Allah’tandır]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة {وَإِن تصبهم حَسَنَة يَقُولُوا هَذِه من عِنْد الله وَإِن تصبهم سَيِّئَة يَقُولُوا هَذِه من عنْدك} قَالَ: هَذِه فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء
İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Ebu’l-Âliye’den bildirdiğine göre o; { وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَٰذِهِ مِنْ عِندِ اللَّهِ ۖ وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَٰذِهِ مِنْ عِندِكَ } “Onlara bir iyilik dokunsa: ‘Bu, Allah’tandır’ derler. Bir kötülük dokunsa: ‘Bu, senin yüzündendir’ derler” ayeti hakkında: “Bu, bolluk (ferahlık) ve darlık (sıkıntı) hakkındadır” demiştir.
وَفِي قَوْله {مَا أَصَابَك من حَسَنَة فَمن الله وَمَا أَصَابَك من سَيِّئَة فَمن نَفسك} قَالَ: هَذِه فِي الْحَسَنَات والسيئات
{ مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ } “Sana gelen her iyilik Allah’tandır. Başına gelen her fenalık ise nefsindendir” ayeti hakkında da: “Bu, sevaplar ve günahlar hakkındadır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَإِن تصبهم حَسَنَة} الْآيَة
İbn Cerîr’in İbn Zeyd’den bildirdiğine göre o, { وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } “Onlara bir iyilik dokunsa...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: إِن هَذِه الْآيَات نزلت فِي شَأْن الْحَرْب {قل كل من عِنْد الله} قَالَ: النَّصْر والهزيمة
“Bu ayetler savaş konusunda inmiştir. { قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ اللَّهِ } ‘De ki: Hepsi Allah’tandır’ [ifadesi], ‘Zafer de hezimet de [Allah’tandır]’ demektir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قل كل من عِنْد الله} يَقُول: الْحَسَنَة والسيئة من عِنْد الله أما الْحَسَنَة فأنعم بهَا عَلَيْك وَأما السَّيئَة فابتلاك الله بهَا
İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Ali kanalıyla İbn Abbâs’tan bildirdiğine göre o, { قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah’tandır” ayeti hakkında şöyle demektedir: “İyilik de kötülük de Allah katındandır. İyiliğe gelince, [Allah] onu sana bir nimet olarak vermiştir; kötülüğe gelince, Allah seni onunla imtihan etmiştir.”
وَفِي قَوْله {مَا أَصَابَك من حَسَنَة فَمن الله} قَالَ: مَا فتح الله عَلَيْهِ يَوْم بدر وَمَا أصَاب من الْغَنِيمَة وَالْفَتْح {وَمَا أَصَابَك من سَيِّئَة} قَالَ: مَا أَصَابَهُ يَوْم أحد أَن شج فِي وَجهه وَكسرت رباعيته
{ مَّا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sana gelen her iyilik Allah’tandır” ayeti hakkında [İbn Abbâs]: “Bedir günü Allah’ın ona nasip ettiği fetih, elde ettiği ganimet ve zaferdir” demiştir. { وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ } “Başına gelen her fenalık ise...” ayeti hakkında da: “Uhud günü yüzünün yaralanması ve ön dişinin kırılması suretiyle başına gelenlerdir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مطرف بن عبد الله قَالَ: مَا تُرِيدُونَ من الْقدر مَا يكفيكم الْآيَة الَّتِي فِي سُورَة النِّسَاء {وَإِن تصبهم حَسَنَة} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim’in Mutarrif b. Abdillâh’tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Kaderden daha ne istiyorsunuz? Nisâ Suresi’ndeki { وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } ‘Onlara bir iyilik dokunsa...’ ayeti size yetmiyor mu?”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَطِيَّة الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا أَصَابَك من سَيِّئَة فَمن نَفسك} قَالَ: هَذَا يَوْم أحد يَقُول: مَا كَانَت من نكبة فبذنبك وَأَنا قدرت ذَلِك عَلَيْك
İbn Ebî Hâtim’in Atiyye el-Avfî kanalıyla İbn Abbâs’tan bildirdiğine göre o, { وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ } “Başına gelen her fenalık ise nefsindendir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu, Uhud günüdür; [yani Allah] ‘Sana isabet eden musibet senin günahın sebebiyledir ve bunu senin aleyhine takdir eden de benim’ buyurmaktadır.”
وَأخرج سعيد ين مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح {وَمَا أَصَابَك من سَيِّئَة فَمن نَفسك} وَأَنا قدرتها عَلَيْك
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Ebû Sâlih’ten bildirdiğine göre o, { وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ } “Başına gelen her fenalık ise nefsindendir” ayetini “Ve onu senin aleyhine takdir eden de benim” şeklinde açıklamıştır.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {وَمَا أَصَابَك من سَيِّئَة فَمن نَفسك} قَالَ: عُقُوبَة بذنبك يَا ابْن آدم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr’in Katâde’den bildirdiğine göre o, { وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ } “Başına gelen her fenalık ise nefsindendir” ayeti hakkında: “Ey Âdemoğlu! Günahın sebebiyle bir cezadır” demiştir.
قَالَ: وَذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ يَقُول: لَا يُصِيب رجلا خدش عود وَلَا عَثْرَة قدم وَلَا اخْتِلَاج عرق إِلَّا بذنب وَمَا يعْفُو الله عَنهُ أَكثر
[Katâde] dedi ki: “Bize anlatıldığına göre Allah’ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: ‘Bir kimseye bir ağaç çöpünün batması, ayağının tökezlemesi veya bir damarının seğirmesi ancak bir günah sebebiyle olur; Allah’ın affettiği ise daha çoktur.’”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَمَا أَصَابَك من سَيِّئَة فَمن نَفسك} قَالَ: بذنبك كَمَا قَالَ لأهل أحد (أَو لما أَصَابَتْكُم مُصِيبَة قد أصبْتُم مثليها قُلْتُمْ أَنى هَذَا قل هُوَ من عِنْد أَنفسكُم) (التَّوْبَة الْآيَة ١٢٢) بذنوبكم
İbn Cerîr’in İbn Zeyd’den bildirdiğine göre o, { وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ } “Başına gelen her fenalık ise nefsindendir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Uhud ehline { أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُم مِّثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّىٰ هَٰذَا ۖ قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنفُسِكُمْ } “(Düşmanınızın) başına iki mislini getirdiğiniz bir musibet (Uhud’da) kendi başınıza geldiğinde: ‘Bu nereden çıktı?’ dediniz öyle mi? De ki: ‘O, kendi tarafınızdandır’” (Âl-i İmrân: 165) buyurduğu gibi, senin günahın sebebiyledir; yani günahlarınız yüzündendir.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن مُجَاهِد قَالَ: هِيَ فِي قِرَاءَة أبيّ بن كَعْب وَعبد الله بن مَسْعُود مَا أَصَابَك من حَسَنَة فَمن الله وَمَا أَصَابَك من سَيِّئَة فَمن نَفسك وَأَنا كتبتها عَلَيْك
İbnu’l-Münzir ve el-Mesâhif’te İbnu’l-Enbârî’nin Mücâhid’den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Bu [ayet], Übey b. Ka‘b ve Abdullah b. Mes‘ûd’un kıraatinde: ‘Sana gelen her iyilik Allah’tandır, başına gelen her kötülük ise nefsindendir ve onu senin aleyhine yazan (takdir eden) da benim’ şeklindedir.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق مُجَاهِد أَن ابْن عَبَّاس كَانَ يقْرَأ وَمَا أَصَابَك من سَيِّئَة فَمن نَفسك وَأَنا كتبتها عَلَيْك قَالَ مُجَاهِد: وَكَذَلِكَ فِي قِرَاءَة أبي وَابْن مَسْعُود
İbnu’l-Münzir’in Mücâhid kanalıyla bildirdiğine göre İbn Abbâs: ‘Başına gelen her kötülük ise nefsindendir ve onu senin aleyhine yazan (takdir eden) da benim’ şeklinde okumaktaydı. Mücâhid dedi ki: ‘Übey ve İbn Mes‘ûd’un kıraatinde de böyledir.’
الْآيَة ٨٠
Ayet 80
أخرج ابْن الْمُنْذر والخطيب عَن ابْن عمر قَالَ: كُنَّا عِنْد رَسُول الله ﷺ فِي نفر من أَصْحَابه فَقَالَ: يَا هَؤُلَاءِ ألستم تعلمُونَ أَنِّي رَسُول الله إِلَيْكُم قَالُوا: بلَى
İbnu’l-Münzir ve el-Hatîb’in İbn Ömer’den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Ashabından bir grup ile birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanındaydık. Buyurdu ki: ‘Ey topluluk! Benim size gönderilmiş Allah’ın elçisi olduğumu bilmiyor musunuz?’ Onlar: ‘Evet, biliyoruz’ dediler.”
قَالَ: ألستم تعلمُونَ أَن الله أنزل فِي كِتَابه أَنه من أَطَاعَنِي فقد أطَاع الله قَالُوا: بلَى نشْهد أَنه من أطاعك فقد أطَاع الله وَإِن من طَاعَته طَاعَتك
[Resûlullah]: ‘Allah’ın Kitabı’nda, bana itaat edenin muhakkak Allah’a itaat etmiş olacağını indirdiğini bilmiyor musunuz?’ buyurdu. Onlar: ‘Evet, biliyoruz; şahitlik ederiz ki sana itaat eden muhakkak Allah’a itaat etmiştir ve O’na itaatin bir gereği de sana itaattir’ dediler.
قَالَ: فَإِن من طَاعَة الله أَن تطيعوني وَإِن من طَاعَتي أَن تطيعوا أئمتكم وَإِن صلوا قعُودا فصلوا قعُودا أَجْمَعِينَ
[Resûlullah] buyurdu ki: ‘Allah’a itaatin bir gereği bana itaat etmenizdir; bana itaatin bir gereği de yöneticilerinize itaat etmenizdir. Eğer oturarak namaz kılarlarsa siz de hepiniz oturarak kılın.’”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن الْمُنْذر عَن ربيع بن خُثيم قَالَ: حرف وَأَيّمَا حرف {من يطع الرَّسُول فقد أطَاع الله} فوض إِلَيْهِ فَلَا يَأْمر إِلَّا بِخَير
Abd b. Humeyd ve İbnu’l-Münzir’in Rebî‘ b. Huseym’den bildirdiğine göre o; { مَّن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber’e itaat ederse, muhakkak Allah’a itaat etmiş olur” ayeti hakkında: “Ne muazzam bir söz! [İş] ona havale edilmiştir, dolayısıyla o ancak hayrı emreder” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {فَمَا أَرْسَلْنَاك عَلَيْهِم حفيظاً} قَالَ: هَذَا أول مَا بَعثه قَالَ: إِن عَلَيْك إِلَّا الْبَلَاغ ثمَّ جَاءَ بعد هَذَا يَأْمُرهُ بجهادهم والغلظة عَلَيْهِم حَتَّى يسلمُوا
İbn Cerîr’in bildirdiğine göre İbn Zeyd’e, { فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا } “Biz seni onların üzerine bir koruyucu (bekçi) olarak göndermedik” ayeti sorulmuş, o da şöyle demiştir: “Bu, onu ilk gönderdiği zamandı; ‘Sana düşen sadece tebliğdir’ buyurmuştu. Bundan sonra ise Müslüman oluncaya kadar onlarla cihat etmesini ve onlara karşı sert davranmasını emreden [emir] geldi.”
الْآيَة ٨١
Ayet 81
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَيَقُولُونَ طَاعَة} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Avfî kanalıyla İbn Abbâs’tan bildirdiğine göre o, { وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ } “‘Başüstüne’ derler...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: هم أنَاس كَانُوا يَقُولُونَ عِنْد رَسُول الله ﷺ:
“Onlar öyle kimselerdi ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda:
آمنا بِاللَّه وَرَسُوله ليأمنوا على دِمَائِهِمْ وَأَمْوَالهمْ {فَإِذا برزوا} من عِنْد رَسُول الله ﷺ {بَيت طَائِفَة مِنْهُم} يَقُول: خالفوهم إِلَى غير مَا قَالُوا عَنْك فعابهم الله فَقَالَ {بَيت طَائِفَة مِنْهُم غير الَّذِي تَقول} قَالَ: يغيرون مَا قَالَ النَّبِي ﷺ
Canlarını ve mallarını güvenceye almak için ‘Allah’a ve Resûlüne iman ettik’ derlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanından { فَإِذَا بَرَزُوا } ‘ayrıldıkları vakit’, { بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ } ‘içlerinden bir kısmı geceleyin gizlice plan kurar’ yani sana söylediklerinin aksine muhalefet ederlerdi. Bunun üzerine Allah onları ayıplayarak: { بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } ‘İçlerinden bir kısmı, senin dediğinden başkasını geceleyin gizlice kurar’ buyurdu. Yani Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in buyurduğunu değiştirirlerdi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَيَقُولُونَ طَاعَة} قَالَ: هَؤُلَاءِ المُنَافِقُونَ الَّذين يَقُولُونَ إِذا حَضَرُوا النَّبِي ﷺ فَأَمرهمْ بِأَمْر قَالُوا: طَاعَة فَإِذا خَرجُوا غيرت طَائِفَة مِنْهُم مَا يَقُول النَّبِي {وَالله يكْتب مَا يبيتُونَ} يَقُول: مَا يَقُولُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Süddî’den bildirdiğine göre o, { وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ } “‘Başüstüne’ derler” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bunlar; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzuruna gelip de o kendilerine bir şey emrettiğinde ‘Başüstüne’ diyen, dışarı çıktıklarında ise içlerinden bir grubun Nebi’nin buyurduğunu değiştirdiği münafıklardır. { وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } ‘Allah, onların geceleyin gizlice ne kurduklarını yazmaktadır’ [ifadesi], ‘ne söylediklerini [yazmaktadır]’ demektir.”
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {بَيت طَائِفَة مِنْهُم غير الَّذِي تَقول} قَالَ: غير أُولَئِكَ مَا قَالَ النَّبِي ﷺ
İbn Cerîr’in İkrime kanalıyla İbn Abbâs’tan bildirdiğine göre o, { بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } “İçlerinden bir kısmı, senin dediğinden başkasını geceleyin gizlice kurar” ayeti hakkında: “Onlar Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in buyurduğunu değiştirirlerdi” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس {بَيت طَائِفَة مِنْهُم غير الَّذِي تَقول} يغيرون مَا قَالَ النَّبِي ﷺ {وَالله يكْتب مَا يبيتُونَ} يغيرون
İbn Cerîr ve İbnu’l-Münzir’in İbn Cüreyc kanalıyla İbn Abbâs’tan bildirdiğine göre o; { بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } “İçlerinden bir kısmı, senin dediğinden başkasını geceleyin gizlice kurar” ayeti hakkında “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in buyurduğunu değiştirirler”, { وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } “Allah, onların geceleyin gizlice ne kurduklarını yazmaktadır” ayeti hakkında da “değiştirdiklerini [yazmaktadır]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {بَيت طَائِفَة مِنْهُم} قَالَ: هم أهل النِّفَاق
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Dahhâk’tan bildirdiğine göre o, { بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ } “İçlerinden bir kısmı geceleyin gizlice plan kurar” ayeti hakkında: “Onlar nifak ehlidir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {بَيت طَائِفَة مِنْهُم غير الَّذِي تَقول} قَالَ: يغيرون مَا عهدوا إِلَى نَبِي الله ﷺ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu’l-Münzir’in Katâde’den bildirdiğine göre o, { بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِّنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } “İçlerinden bir kısmı, senin dediğinden başkasını geceleyin gizlice kurar” ayeti hakkında: “Allah’ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem’e verdikleri sözü değiştirirler” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عُثْمَان بن عَطاء عَن أَبِيه {وَالله يكْتب مَا يبيتُونَ} قَالَ: يغيرون مَا يَقُول النَّبِي ﷺ
İbn Ebî Hâtim’in Osmân b. Atâ kanalıyla babasından bildirdiğine göre o, { وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } “Allah, onların geceleyin gizlice ne kurduklarını yazmaktadır” ayeti hakkında: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in buyurduğunu değiştirirler” demiştir.
الْآيَة ٨٢
Ayet 82
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {أَفلا يتدبرون الْقُرْآن} قَالَ: يتدبرون النّظر فِيهِ
İbn Cerîr, İbnu’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Dahhâk’tan bildirdiğine göre o, { أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlar Kur’an’ı hiç düşünmüyorlar mı?” ayeti hakkında: “Ona ibretle ve derinlemesine bakıp düşünürler” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَلَو كَانَ من عِنْد غير الله لوجدوا فِيهِ اخْتِلَافا كثيرا} يَقُول: إِن قَول الله لَا يخْتَلف وَهُوَ حق لَيْسَ فِيهِ بَاطِل وَإِن قَول النَّاس يخْتَلف
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Katâde’den bildirdiğine göre o, { وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا } “Eğer o Allah’tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı” ayeti hakkında şöyle demektedir: “Şüphesiz Allah’ın kelamı birbiriyle çelişmez; o haktır, onda hiçbir batıl yoktur. İnsanların sözü ise çelişir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عبد الرَّحْمَن بن زيد بن أسلم قَالَ: سَمِعت ابْن
İbn Ebî Hâtim’in Abdurrahman b. Zeyd b. Eslm kanalıyla bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “İbnü’l-Münkedir’in
الْمُنْكَدر يَقُول وَقَرَأَ {وَلَو كَانَ من عِنْد غير الله لوجدوا فِيهِ اخْتِلَافا كثيرا} فَقَالَ: إِنَّمَا يَأْتِي الِاخْتِلَاف من قُلُوب الْعباد فَأَما من جَاءَ من عِنْد الله فَلَيْسَ فِيهِ اخْتِلَاف
{ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا } ‘Eğer o Allah’tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı’ ayetini okuyup şöyle dediğini işittim: ‘İhtilaf (çelişki) ancak kulların kalplerinden kaynaklanır. Allah katından gelende ise hiçbir çelişki yoktur.’”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: إِن الْقُرْآن لَا يكذب بعضه بَعْضًا وَلَا ينْقض بعضه بَعْضًا مَا جهل النَّاس من أمره فَإِنَّمَا هُوَ من تَقْصِير عُقُولهمْ وجهالتهم وَقَرَأَ {وَلَو كَانَ من عِنْد غير الله لوجدوا فِيهِ اخْتِلَافا كثيرا} قَالَ: فَحق على الْمُؤمن أَن يَقُول: كل من عِنْد الله يُؤمن بالمتشابه وَلَا يضْرب بعضه بِبَعْض إِذا جهل أمرا وَلم يعرفهُ أَن يَقُول: الَّذِي قَالَ الله حق وَيعرف أَن الله لم يقل قولا وَينْقص يَنْبَغِي أَن يُؤمن بِحَقِيقَة مَا جَاءَ من عِنْد الله
İbn Cerîr’in İbn Zeyd’den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Kur’an’ın bir kısmı diğerini yalanlamaz, bir kısmı diğerini bozmaz. İnsanların onun hakkında bilmedikleri hususlar ise sadece kendi akıllarının yetersizliğinden ve bilgisizliklerindendir.” [İbn Zeyd] { وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا } “Eğer o Allah’tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı” ayetini okuyup şöyle dedi: “Mümine düşen; ‘Hepsi Allah katındandır’ demesi, müteşâbih olana inanması, bir kısmını diğerine vurdurmaması, bir şeyi bilmeyip anlayamadığında ‘Allah’ın buyurduğu haktır’ demesi ve Allah’ın çelişkili veya eksik bir söz söylemeyeceğini bilmesidir. Allah katından gelenin hakikatine inanması gerekir.”
الْآيَة ٨٣
Ayet 83
أخرج عبد بن حميد وَمُسلم وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن عَبَّاس عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: لما اعتزل النَّبِي ﷺ نِسَاءَهُ دخلت الْمَسْجِد فَإِذا النَّاس ينكتون بالحصا وَيَقُولُونَ: طلق رَسُول الله ﷺ نِسَاءَهُ فَقُمْت على بَاب الْمَسْجِد فناديت بِأَعْلَى صوتي: لم يُطلق نِسَاءَهُ
Abd b. Humeyd, Müslim ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs kanalıyla Ömer b. el-Hattâb’dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından ayrılıp bir kenara çekildiğinde mescide girdim; bir de baktım ki insanlar çakıl taşlarıyla oynuyor ve: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını boşadı’ diyorlar. Bunun üzerine mescidin kapısında durup avazım çıktığı kadar: ‘Hanımlarını boşamadı!’ diye seslendim.
وَنزلت هَذِه الْآيَة فِي {وَإِذا جَاءَهُم أَمر من الْأَمْن أَو الْخَوْف أذاعوا بِهِ وَلَو ردُّوهُ إِلَى الرَّسُول وَإِلَى أولي الْأَمر مِنْهُم لعلمه الَّذين يستنبطونه مِنْهُم} فَكنت أَنا استنبطت ذَلِك الْأَمر
İşte bu ayet: { وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ ۖ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Halbuki onu Resûl’e ve aralarındaki yetki sahiplerine iletmiş olsalardı, içlerinden işin aslını çıkarabilecek (araştırıp kavrayabilecek) olanlar onu elbette bilirlerdi” [hakkında] indi. O meselenin aslını ortaya çıkaran (istinbat eden) kişi ben idim.”
وأحرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا جَاءَهُم أَمر من الْأَمْن أَو الْخَوْف أذاعوا بِهِ} يَقُول: أفشوه وَسعوا بِهِ {وَلَو ردُّوهُ إِلَى الرَّسُول وَإِلَى أولي الْأَمر مِنْهُم لعلمه الَّذين يستنبطونه مِنْهُم} يَقُول: لعلمه الَّذين يتجسسونه مِنْهُم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Avfî kanalıyla İbn Abbâs’tan bildirdiğine göre o; { وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler” ayeti hakkında “Onu ifşa ederler ve yayarlar”, { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “Halbuki onu Resûl’e ve aralarındaki yetki sahiplerine iletmiş olsalardı, içlerinden işin aslını çıkarabilecek olanlar onu elbette bilirlerdi” ayeti hakkında da “İçlerinden onu araştırıp aslını öğrenenler onu elbette bilirlerdi” demektedir.
وَأخرج ابْن جريج وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس {وَإِذا جَاءَهُم أَمر من الْأَمْن أَو الْخَوْف أذاعوا بِهِ} قَالَ: هَذَا فِي الْإِخْبَار إِذا غزت سَرِيَّة من الْمُسلمين خبر النَّاس عَنْهَا فَقَالُوا: أصَاب الْمُسلمين من عدوهم كَذَا
İbn Cüreyc ve İbnu’l-Münzir’in İbn Cüreyc kanalıyla İbn Abbâs’tan bildirdiğine göre o, { وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu, haberler hakkındadır. Müslümanlardan bir seriyye (akıncı birliği) savaşa gittiğinde insanlar ondan haber alıp: ‘Müslümanlar düşmanlarından şöyle
وَكَذَا وَأصَاب الْعَدو من الْمُسلمين كَذَا وَكَذَا فأفشوه بَينهم من غير أَن يكون النَّبِي ﷺ هُوَ يُخْبِرهُمْ بِهِ
şöyle bir zarara/kazanca uğradı; düşman da Müslümanlara şöyle şöyle yaptı’ derler ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine haber vermeksizin bunu kendi aralarında ifşa edip yayarlardı.”
قَالَ ابْن جريج: قَالَ ابْن عَبَّاس: {أذاعوا بِهِ} أعلنوه وأفشوه {وَلَو ردُّوهُ إِلَى الرَّسُول} حَتَّى يكون هُوَ الَّذِي يُخْبِرهُمْ بِهِ {وَإِلَى أولي الْأَمر مِنْهُم} أولي الْفِقْه فِي الدّين وَالْعقل
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: “{ أَذَاعُوا بِهِ } ‘Onu hemen yayıverirler’ [ifadesi], ‘onu açığa vurup ifşa ederler’ demektir. { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ } ‘Halbuki onu Resûl’e iletmiş olsalardı’ [ifadesi], ‘kendilerine haber veren bizzat o olsun diye [ona başvursalar]’ demektir. { وَإِلَىٰ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } ‘ve aralarındaki yetki sahiplerine [iletmiş olsalardı]’ [ifadesi de], ‘dinde fıkıh (derin anlayış) ve akıl sahibi olanlara [iletmiş olsalardı]’ demektir.”