وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أفشوا السَّلَام بَيْنكُم فَإِنَّهَا تَحِيَّة أهل الْجنَّة فَإِذا مر رجل على مَلأ فَسلم عَلَيْهِم كَانَ لَهُ عَلَيْهِم دَرَجَة وَإِن ردوا عَلَيْهِ فَإِن لم يردوا عَلَيْهِ رد عَلَيْهِ من هُوَ خير مِنْهُم الْمَلَائِكَة
İbn Merdûye'nin Abdullah b. Mes'ûd'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Aranızda selâmı yayınız; zira o, cennet ehlinin selâmlaşmasıdır. Bir kimse bir topluluğun yanından geçer de onlara selâm verirse, selâmını alsalar dahi kendisinin onlar üzerinde bir derece [fazileti] olur. Eğer selâmını almazlarsa, ona onlardan daha hayırlı olan melekler karşılık verir."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أبي بكر الصّديق قَالَ: السَّلَام أَمَان الله فِي الأَرْض
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdiru'l-usûl'de Ebû Bekir es-Sıddîk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Selâm, Allah'ın yeryüzündeki emânıdır (güvencesidir)."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن أبي أُمَامَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من بدا بِالسَّلَامِ فَهُوَ أولى بِاللَّه وَرَسُوله
Hakîm et-Tirmizî'nin Ebû Ümâme'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Selâmı önce veren kimse, Allah'a ve Resûlü'ne daha yakındır."
وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة عَن رَسُول الله ﷺ: مَا حسدتكم الْيَهُود على شَيْء مَا حسدتكم على السَّلَام والتأمين
Buhârî el-Edeb'de ve İbn Merdûye'nin Âişe'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle buyurmuştur]: "Yahudiler size selâm ve âmin deme hususunda haset ettikleri kadar hiçbir şeyde haset etmemiştir."
وَلَفظ ابْن مرْدَوَيْه قَالَ: إِن الْيَهُود قوم حسد وَإِنَّهُم لن يحسدوا أهل الْإِسْلَام على أفضل من السَّلَام أَعْطَانَا الله فِي الدِّينَا وَهُوَ تَحِيَّة أهل الْجنَّة يَوْم الْقِيَامَة وَقَوْلنَا وَرَاء الإِمَام آمين
İbn Merdûye'nin lafzında ise [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: "Muhakkak ki Yahudiler hasetçi bir topluluktur. Onlar İslâm ehline, dünyada Allah'ın bize verdiği ve kıyamet gününde de cennet ehlinin selâmlaşması olan selâmdan ve imamın arkasından 'âmin' deyişimizden daha üstün bir şey için asla haset etmeyeceklerdir."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الْحَارِث بن شُرَيْح أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الْمُسلم أَخُو الْمُسلم إِذا لقِيه رد عَلَيْهِ من السَّلَام بِمثل مَا حَيَّاهُ بِهِ أَو أحسن من ذَلِك وَإِذا استأمره نصح لَهُ وَإِذا استنصره على الْأَعْدَاء نَصره وَإِذا استنعته قصد السَّبِيل يسره ونعت لَهُ وَإِذا استغاره أحد على الْعَدو أغاره وَإِذا استعاره الْحَد على الْمُسلم لم يعره وَإِذا استعاره الْجنَّة أَعَارَهُ لَا يمنعهُ الماعون
Beyhakî'nin Hâris b. Şüreyh'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müslüman Müslümanın kardeşidir; onunla karşılaştığında selâmına aynısıyla yahut daha güzeliyle karşılık verir, kendisine danıştığında ona nasihat eder (doğru yolu gösterir), düşmanlara karşı yardım istediğinde ona yardım eder, doğru yolu tarif etmesini istediğinde işini kolaylaştırıp ona tarif eder, düşmana karşı akın yapmasını istediğinde akın eder, Müslümana karşı kesici alet/silah isterse vermez, kalkan/zırh ödünç isterse ödünç verir ve ondan maûnu (günlük ev eşyası/ihtiyacını) esirgemez."
قَالُوا: يَا رَسُول الله وَمَا الماعون قَالَ: الماعون فِي الْحجر وَالْمَاء وَالْحَدِيد
"Ey Allah'ın Resûlü, mâûn nedir?" dediler. O da: "Mâûn; taşta, suda ve demirdedir" buyurdu.
قَالُوا: وَأي الْحَدِيد قَالَ: قدر النّحاس وحديد الفأس الَّذِي تمتهنون بِهِ
"Hangi demirdir?" dediler. O da: "Bakır tencere ve kullandığınız baltanın demiridir" buyurdu.
قَالُوا: فَمَا هَذَا الْحجر قَالَ: الْقدر من الْحِجَارَة
"Peki, bu taş nedir?" dediler. O da: "Taştan tenceredir" buyurdu.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا التقى المؤمنان فَسلم كل وَاحِد مِنْهُمَا على صَاحبه وتصافحا كَانَ أحبهما إِلَى الله أحسنهما بشرا لصَاحبه وَنزلت بَينهمَا مائَة رَحْمَة للبادي تسعون وللمصافح عشر
Beyhakî'nin Ömer b. el-Hattâb'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İki mümin karşılaşıp da her biri arkadaşına selâm verip musafaha ettiğinde, Allah'a en sevimli olanları, arkadaşına karşı yüzü en güleç olanıdır. İkisi arasına yüz rahmet iner; bunun doksanı [selâmı] ilk verene, onu da musafaha eden diğerinedir."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الْحسن أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن من الصَّدَقَة أَن تسلم على النَّاس وَأَنت منطلق الْوَجْه
Beyhakî'nin Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Güler yüzle insanlara selâm vermen sadakadandır."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي أُمَامَة سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن الله جعل السَّلَام تَحِيَّة لِأُمَّتِنَا وأماناً لأهل ذمتنا
Taberânî ve Beyhakî'nin Ebû Ümâme'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Muhakkak ki Allah, selâmı ümmetimiz için bir selâmlaşma, zimmîlerimiz (antlaşmalı gayrimüslimler) için ise bir emân (güvence) kılmıştır."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن زيد بن أسلم أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يسلم الرَّاكِب على الْمَاشِي والماشي على الْقَاعِد والقليل على الْكثير وَالصَّغِير على الْكَبِير وَإِذا مر بالقوم فَسلم مِنْهُم وَاحِدًا أَجْزَأَ عَنْهُم وَإِذا رد من الآخرين وَاحِد أَجْزَأَ عَنْهُم
Beyhakî'nin Zeyd b. Eslem'den bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Binekli olan yürüyene, yürüyen oturana, az olan çok olana, küçük olan da büyük olana selâm verir. Bir topluluğun yanından geçildiğinde içlerinden birinin selâm vermesi kâfi gelir; diğerlerinden de birinin selâmı alması onlar adına kâfi gelir."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَمْرو قَالَ: مر على النَّبِي ﷺ رجل وَعَلِيهِ ثَوْبَان أَحْمَرَانِ فَسلم عَلَيْهِ فَلم يرد عَلَيْهِ رَسُول الله ﷺ
Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre İbn Amr şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından üzerinde iki kırmızı elbise bulunan bir adam geçti ve ona selâm verdi; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun selâmını almadı.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن سعيد بن أبي هِلَال اللَّيْثِيّ قَالَ: سَلام الرجل يَجْزِي عَن الْقَوْم ورد السَّلَام يَجْزِي عَن الْقَوْم
Beyhakî'nin Saîd b. Ebî Hilâl el-Leysî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Bir adamın selâm vermesi topluluk adına kâfidir; selâmı bir kişinin alması da topluluk adına kâfidir."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنِّي لأرى جَوَاب الْكتاب حَقًا كَمَا أرى حق السَّلَام
Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz ben, mektuba cevap vermeyi tıpkı selâm hakkı gibi bir hak (görev) olarak görürüm."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة فِي قَوْله {وَإِذا حييتُمْ بِتَحِيَّة فَحَيوا بِأَحْسَن مِنْهَا} قَالَ: ترَوْنَ هَذَا فِي السَّلَام وَحده هَذَا فِي كل شَيْء من أحسن إِلَيْك فَأحْسن إِلَيْهِ وكافئه فَإِن لم تَجِد فَادع لَهُ أَو أثن عَلَيْهِ عِنْد إخوانه
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân b. Uyeyne'den bildirdiğine göre o, {وَإِذا حييتُمْ بِتَحِيَّة فَحَيوا بِأَحْسَن مِنْهَا} “Bir selâmla selâmlandığınız zaman, siz ondan daha güzeliyle selâm verin” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Siz bunu sadece selâmda mı zannediyorsunuz? Bu her şeydedir. Kim sana bir iyilik yaparsa, sen de ona iyilik yap ve karşılığını ver; eğer [verecek bir şey] bulamazsan ona dua et yahut kardeşlerinin yanında onu öv."
وَأخرج عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {إِن الله كَانَ على كل شَيْء} يَعْنِي من التَّحِيَّة وَغَيرهَا {حسيباً} يَعْنِي شَهِيدا
[İbn Ebî Hâtim], Saîd b. Cübeyr'den {إِن الله كَانَ على كل شَيْء} “Şüphesiz Allah her şeyi” yani selâmlaşma ve diğer şeyleri {حسيباً} “hakkıyla hesaplayandır” yani [onlara] şahittir, dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {حسيباً} قَالَ: حفيظا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {حسيباً} “hakkıyla hesaplayandır” ifadesi hakkında: "Koruyup gözetendir" demiştir.
الْآيَتَانِ ٨٨ - ٨٩
88-89. Ayetler
أخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن زيد بن ثَابت أَن رَسُول الله ﷺ خرج إِلَى أحد فَرجع نَاس خَرجُوا مَعَه فَكَانَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فيهم فرْقَتَيْن: فرقة تَقول: نقتلهم
Tayâlisî, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Zeyd b. Sâbit'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a doğru yola çıktı. Onunla birlikte çıkan bazı insanlar geri döndü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onlar hakkında iki fırkaya ayrıldı: Bir fırka, "Onları öldürelim" diyor,
وَفرْقَة تَقول: لَا
diğer bir fırka ise "Hayır [öldürmeyelim]" diyordu.
فَأنْزل الله {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} الْآيَة كلهَا
Bunun üzerine Allah, ayetin tamamı olan {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayetini indirdi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنَّهَا طيبَة وَإِنَّهَا تَنْفِي الْخبث كَمَا تَنْفِي النَّار خبث الْفضة
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz burası Taybe'dir (Medine'dir) ve tıpkı ateşin gümüşün pasını/kirini temizlediği gibi o da pisliği/kötülüğü dışarı atar."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عبد الْعَزِيز بن مُحَمَّد عَن زيد بن أسلم عَن ابْن سعد بن معَاذ الْأنْصَارِيّ أَن هَذِه الْآيَة أنزلت فِينَا {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين وَالله أركسهم بِمَا كسبوا} خطب رَسُول الله ﷺ النَّاس فَقَالَ: من لي بِمن يُؤْذِينِي وَيجمع لي فِي بَيته من يُؤْذِينِي فَقَامَ سعد بن معَاذ فَقَالَ: إِن كَانَ منا يَا رَسُول الله قَتَلْنَاهُ وَإِن كَانَ من إِخْوَاننَا الْخَزْرَج أمرتنا فاطعناك
Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Abdülazîz b. Muhammed tarikiyle Zeyd b. Eslem'den, onun da Sa'd b. Muâz el-Ensârî'nin oğlundan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Şu {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين وَالله أركسهم بِمَا كسبوا} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah, kazandıkları (işledikleri) günahlar yüzünden onları tersyüz etmiştir” ayeti bizim hakkımızda indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara hitap edip şöyle buyurdu: "Bana eziyet eden ve evinde bana eziyet eden kimseleri toplayan şahsa karşı bana kim yardım eder?" Bunun üzerine Sa'd b. Muâz kalkıp: "Ey Allah'ın Resûlü! Eğer o bizden (Evs'ten) ise onu öldürürüz; şayet Hazreçli kardeşlerimizden ise bize emredersin, biz de sana itaat ederiz" dedi.
فَقَامَ سعد بن عبَادَة فَقَالَ: مَا بك يَا ابْن معَاذ طَاعَة رَسُول الله ﷺ وَلَكِن عرفت مَا هُوَ مِنْك
Bunun üzerine Sa'd b. Ubâde kalkıp şöyle dedi: "Ey İbn Muâz! Senin derdin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmek değildir; aksine sen onun senden olmadığını (kendi kabilenden olmadığını) bildiğin için [böyle söyledin]."
فَقَامَ أسيد بن حضير فَقَالَ: إِنَّك يَا ابْن عبَادَة مُنَافِق تحب الْمُنَافِقين
Bunun üzerine Üseyd b. Hudayr kalkıp şöyle dedi: "Ey İbn Ubâde! Şüphesiz sen münafıksın, münafıkları seviyorsun!"
فَقَامَ مُحَمَّد بن مسلمة فَقَالَ: استكوا أَيهَا النَّاس فَإِن فِينَا رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يَأْمُرنَا فننفذ لأَمره
Bunun üzerine Muhammed b. Mesleme kalkıp şöyle dedi: "Ey insanlar, susun! Zira aramızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vardır; o bize emreder, biz de onun emrini yerine getiririz."
فَأنْزل الله {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} الْآيَة
Bunun üzerine Allah: {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن قوما كَانُوا بِمَكَّة قد تكلمُوا بِالْإِسْلَامِ وَكَانُوا يظاهرون الْمُشْركين فَخَرجُوا من مَكَّة يطْلبُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Mekke'de İslâm'ı ikrar eden fakat müşriklere destek veren bir topluluk vardı. Mekke'den bir ihtiyaçlarını aramak üzere çıktılar
حَاجَة لَهُم فَقَالُوا: إِن لَقينَا أَصْحَاب مُحَمَّد فَلَيْسَ علينا فيهم بَأْس وَإِن الْمُؤمنِينَ لما أخبروا أَنهم قد خَرجُوا من مَكَّة قَالَت فِئَة من الْمُؤمنِينَ: اركبوا إِلَى الخبثاء فاقتلوهم فَإِنَّهُم يظاهرون عَلَيْكُم عَدوكُمْ وَقَالَت فِئَة أُخْرَى من المؤمينن: سُبْحَانَ الله
ve: "Muhammed'in ashabı ile karşılaşırsak onlardan bize bir zarar gelmez" dediler. Müminlere onların Mekke'den çıktıkları haber verilince, müminlerden bir grup: "Şu habislere doğru at sürün ve onları öldürün; zira onlar düşmanınıza karşı size karşı destek veriyorlar" dedi. Müminlerden diğer bir grup ise: "Sübhânallah!
تقتلون قوما قد تكلمُوا بِمثل مَا تكلمتم بِهِ من أجل أَنهم لم يهاجروا ويتركوا دِيَارهمْ تستحل دِمَاؤُهُمْ وَأَمْوَالهمْ فَكَانُوا كَذَلِك فئتين وَالرَّسُول عِنْدهم لَا ينْهَى وَاحِد من الْفَرِيقَيْنِ عَن شَيْء
Sizin söylediğiniz gibi [kelime-i şehadeti] söylemiş olan bir topluluğu, sırf hicret etmediler ve yurtlarını terk etmediler diye mi öldüreceksiniz? Onların kanları ve malları helal mi sayılacak?" dedi. Böylece iki gruba ayrıldılar; Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] de onların yanındaydı ve iki fırkadan hiçbirini bir şeyden men etmiyordu.
فَنزلت {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} إِلَى قَوْله {حَتَّى يهاجروا فِي سَبِيل الله} يَقُول: حَتَّى يصنعوا كَمَا صَنَعْتُم {فَإِن توَلّوا} قَالَ: عَن الْهِجْرَة
Bunun üzerine {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayetinden {حَتَّى يهاجروا فِي سَبِيل الله} “...Allah yolunda hicret edinceye kadar” kısmına kadar olan ayet indi. [Allah Teâlâ] 'tıpkı sizin yaptığınız gibi yapıncaya kadar' buyurmaktadır. {فَإِن توَلّوا} “Eğer yüz çevirirlerse” ifadesi hakkında [İbn Abbâs]: "Hicretten [yüz çevirirlerse]" demiştir.
وَأخرج أَحْمد بِسَنَد فِيهِ انْقِطَاع عَن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف أَن قوما من الْعَرَب أَتَوا رَسُول الله ﷺ بِالْمَدِينَةِ فأسلموا وأصابهم وباء الْمَدِينَة حماها فاركسوا خَرجُوا من الْمَدِينَة فَاسْتَقْبَلَهُمْ نفر من الصَّحَابَة فَقَالُوا لَهُم: مَا لكم رجعتم قَالُوا: أَصَابَنَا وباء الْمَدِينَة فَقَالُوا: مَا لكم فِي رَسُول الله أُسْوَة حَسَنَة
Ahmed'in munkatı bir senetle Abdurrahman b. Avf'tan bildirdiğine göre Araplardan bir topluluk Medine'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip Müslüman oldu. Fakat Medine'nin vebası (humması/sıtması) onlara dokununca dinden dönüp Medine'den çıktılar. Ashabdan bir grup onlarla karşılaşıp: "Size ne oldu da geri döndünüz?" dediler. Onlar: "Bize Medine'nin vebası dokundu" dediler. Ashab: "Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek yok muydu?" dedi.
فَقَالَ بَعضهم: نافقوا
Bunun üzerine [ashabın] bir kısmı: "Münafık oldular" dedi.
وَقَالَ بَعضهم: لم ينافقوا إِنَّهُم مُسلمُونَ
Bir kısmı da: "Münafık olmadılar, onlar Müslümandırlar" dedi.
فَأنْزل الله {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} الْآيَة
Bunun üzerine Allah: {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من وَجه آخر عَن أبي سَلمَة عَن عبد الرَّحْمَن أَن نَفرا من طوائف الْعَرَب هَاجرُوا إِلَى رَسُول الله ﷺ فَمَكَثُوا مَعَه مَا شَاءَ الله أَن يمكثوا ثمَّ ارتكسوا فَرَجَعُوا إِلَى قَومهمْ فَلَقوا سَرِيَّة من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فعرفوهم فَسَأَلُوهُمْ: مَا ردكم فَاعْتَلُّوا لَهُم فَقَالَ بعض الْقَوْم لَهُم: نافقتم فَلم يزل بعض ذَلِك حَتَّى فَشَا فيهم القَوْل فَنزلت هَذِه الْآيَة {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين}
İbn Ebî Hâtim'in diğer bir yoldan Ebû Seleme vasıtasıyla Abdurrahman'dan bildirdiğine göre Arap kabilelerinden bir grup, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına hicret etti. Allah'ın dilediği bir süre onun yanında kaldılar, sonra dinden dönüp kavimlerine geri döndüler. Yolda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir müfrezeyle karşılaştılar. Ashab onları tanıdı ve kendilerine: "Sizi geri döndüren nedir?" diye sordu. Onlar birtakım mazeretler ileri sürdüler. Ashabdan bazıları onlara: "Münafıklık ettiniz" dedi. Bu tartışma sürdü ve haklarındaki sözler yayıldı. Bunun üzerine şu {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayeti indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} قَالَ: قوم خَرجُوا من مَكَّة حَتَّى جاؤوا الْمَدِينَة يَزْعمُونَ أَنهم مهاجرون ثمَّ ارْتَدُّوا بعد ذَلِك فَاسْتَأْذنُوا النَّبِي ﷺ إِلَى مَكَّة ليأتوا بِبَضَائِع لَهُم يتجرون فِيهَا فَاخْتلف فيهم الْمُؤْمِنُونَ فَقَائِل يَقُول: هم مُنَافِقُونَ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bir topluluk muhacir olduklarını iddia ederek Mekke'den çıkıp Medine'ye geldiler. Sonra bundan irtidat ettiler (döndüler) ve ticaretini yapacakları mallarını getirmek için Mekke'ye gitmek üzere Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istediler. Müminler onlar hakkında ihtilafa düştüler; bir kısmı: "Onlar münafıktır" diyor,
وَقَائِل يَقُول: هم مُؤمنُونَ فَبين الله نفاقهم فَأمر بِقَتْلِهِم فَجَاءُوا ببضائعهم يُرِيدُونَ هِلَال بن عُوَيْمِر الْأَسْلَمِيّ وَبَينه وَبَين مُحَمَّد ﵇ حلف وَهُوَ الَّذِي حصر صَدره أَن يُقَاتل الْمُؤمنِينَ أَو يُقَاتل قومه فَدفع عَنْهُم بِأَنَّهُم يؤمُّونَ هلالا وَبَينه وَبَين النَّبِي ﷺ عهد
diğer bir kısmı ise: "Onlar mümindir" diyordu. Allah onların nifakını açıkladı ve öldürülmelerini emretti. Onlar mallarıyla birlikte Hilâl b. Uveymir el-Eslemî'ye gitmek üzere geldiler. Hilâl ile Muhammed aleyhisselâm arasında bir antlaşma vardı; o, müminlerle savaşmaktan veya kendi kavmiyle savaşmaktan göğsü daralan (çekinen) kimseydi. Böylece Hilâl'e yöneldikleri ve onunla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir ahit bulunduğu için onlara dokunulmadı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayeti hakkında
قَالَ: ذكر لنا أَنَّهُمَا كَانَا رجلَيْنِ من قُرَيْش كَانَا مَعَ الْمُشْركين بِمَكَّة وَكَانَا قد تكلما بِالْإِسْلَامِ وَلم يهاجرا إِلَى النَّبِي ﷺ فلقيهما نَاس من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ وهما مقبلان إِلَى مَكَّة فَقَالَ بَعضهم: إِن دماءهما وأموالهما حَلَال
şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre onlar Kureyş'ten iki adamdı. Mekke'de müşriklerle birlikteydiler; İslâm'ı ikrar etmişler fakat Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etmemişlerdi. Onlar Mekke'ye doğru gelirken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler onlarla karşılaştı. Ashabın bir kısmı: "Onların kanları ve malları helaldir" dedi.
وَقَالَ بَعضهم: لَا يحل ذَلِك لكم
Bir kısmı da: "Bu size helal değildir" dedi.
فتشاجروا فيهمَا فَانْزِل الله {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} حَتَّى بلغ {وَلَو شَاءَ الله لسلطهم عَلَيْكُم فلقاتلوكم}
Onlar hakkında tartıştılar; bunun üzerine Allah, {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayetinden {وَلَو شَاءَ الله لسلطهم عَلَيْكُم فلقاتلوكم} “Eğer Allah dileseydi, onları sizin üzerinize musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı” kısmına kadar olan ayetleri indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن معمر بن رَاشد قَالَ: بَلغنِي أَن نَاسا من أهل مَكَّة كتبُوا إِلَى النَّبِي ﷺ أَنهم قد أَسْلمُوا أَو كَانَ ذَلِك مِنْهُم كذبا فلقوهم فَاخْتلف فيهم الْمُسلمُونَ فَقَالَت طَائِفَة: دِمَاءَهُمْ حَلَال
İbn Cerîr'in Ma'mer b. Râşid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Mekke ehlinden bazı insanlar Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müslüman olduklarını yazmışlardı -yahut bu onların bir yalanıydı-. [Müslümanlar] onlarla karşılaştıklarında Müslümanlar onlar hakkında ihtilafa düştüler; bir grup: "Onların kanları helaldir" dedi,
وَطَائِفَة قَالَت: دِمَاءَهُمْ حرَام
diğer bir grup ise: "Onların kanları haramdır" dedi.
فَأنْزل اله {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين}
Bunun üzerine Allah: {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: هم نَاس تخلفوا عَن نَبِي الله ﷺ وَأَقَامُوا بِمَكَّة وأعلنوا الْإِيمَان وَلم يهاجروا فَاخْتلف فيهم أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فتولاهم نَاس من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ وتبرأ من ولايتهم آخَرُونَ وَقَالُوا: تخلفوا عَن رَسُول الله ﷺ وَلم يهاجروا فسماهم الله منافقين وبرأ الْمُؤمنِينَ من ولايتهم وَأمرهمْ أَن لَا يتولوهم حَتَّى يهاجروا
İbn Cerîr'in Dahhâk'tan ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Onlar, Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalıp Mekke'de ikamet eden, imanı açığa vurup hicret etmeyen bir grup insandı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onlar hakkında ihtilaf etti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazıları onları dost edindi, diğerleri ise onların dostluğundan beri olduğunu bildirip: "Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldılar ve hicret etmediler" dediler. Bunun üzerine Allah onları münafıklar olarak isimlendirdi, müminleri onların velayetinden/dostluğundan uzak tuttu ve hicret edinceye kadar onları dost edinmemelerini emretti.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: كَانَ نَاس من الْمُنَافِقين أَرَادوا أَن يخرجُوا من الْمَدِينَة فَقَالُوا للْمُؤْمِنين: إِنَّا قد أَصَابَنَا أوجاع فِي الْمَدِينَة واتخمناها فَلَعَلَّنَا أَن نخرج إِلَى الظّهْر حَتَّى نتماثل ثمَّ نرْجِع فَإنَّا كُنَّا أَصْحَاب بَريَّة
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Münafıklardan bazı insanlar Medine'den çıkmak istediler ve müminlere: "Medine'de bize hastalıklar isabet etti ve buranın havası bize dokundu. İyileşinceye kadar [şehrin dışındaki] kırsala çıksak da sonra geri dönsek; zira biz çöl (kır) ehli idik" dediler.
فَانْطَلقُوا وَاخْتلف فيهم أَصْحَاب النَّبِي ﷺ فَقَالَت طَائِفَة: أَعدَاء الله مُنَافِقُونَ وَدِدْنَا أَن رَسُول الله ﷺ أذن لنا فقاتلناهم
Çıkıp gittiler; bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onlar hakkında ihtilafa düştü. Bir grup: "Onlar Allah'ın düşmanları olan münafıklardır! Keşke Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize izin verseydi de onlarla savaşsaydık" dedi.
وَقَالَت طَائِفَة: لَا بل إِخْوَاننَا تخمتهم الْمَدِينَة فاتخموها فَخَرجُوا إِلَى الظّهْر يتنزهون فَإِذا برئوا رجعُوا
Bir grup ise: "Hayır, aksine [onlar] kardeşlerimizdir; Medine'nin havası onlara dokundu, onlar da rahatsızlandılar ve hava değişimi yapmak için kırsala çıktılar; iyileşince geri dönecekler" dedi.
فَأنْزل الله فِي ذَلِك {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين}
Bunun üzerine Allah bu hususta {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: أَخذ نَاس من الْمُسلمين أَمْوَالًا من الْمُشْركين فَانْطَلقُوا بهَا تجارًا إِلَى الْيَمَامَة فَاخْتلف الْمُسلمُونَ فيهم فَقَالَت طَائِفَة: لَو لَقِينَاهُمْ قتلناهم وأخذنا مَا فِي أَيْديهم
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlardan bazı insanlar müşriklerden birtakım mallar alıp tüccar olarak Yemâme'ye doğru gittiler. Müslümanlar onlar hakkında ihtilafa düştüler; bir grup: "Onlarla karşılaşırsak onları öldürür ve ellerindekileri alırız" dedi.
وَقَالَ بَعضهم: لَا يصلح لكم ذَلِك إخْوَانكُمْ انْطَلقُوا تجارًا
Bir kısmı ise: "Bu size helal/uygun olmaz, onlar kardeşlerinizdir, tüccar olarak gittiler" dedi.
فَنزلت هَذِه الْآيَة {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين}
Bunun üzerine bu {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayeti indi.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق ابْن وهب عَن ابْن زيد فِي قَوْله {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين}
İbn Cerîr'in İbn Vehb yoluyla İbn Zeyd'den {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” kavli hakkında bildirdiğine göre,
قَالَ: هَذَا فِي شَأْن ابْن أبي حِين تكلم فِي عَائِشَة مَا تكلم فَنزلت إِلَى قَوْله {فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُم أَوْلِيَاء حَتَّى يهاجروا فِي سَبِيل الله} فَقَالَ سعد بن معَاذ: فَإِنِّي أَبْرَأ إِلَى الله وَإِلَى رَسُوله مِنْهُ
O şöyle demiştir: Bu, İbn Übeyy'in Âişe hakkında söylediklerini söylediği zamanki durumu hakkındadır. {فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُم أَوْلِيَاء حَتَّى يهاجروا فِي سَبِيل الله} “Artık Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin” kavline kadar indi. Bunun üzerine Sa'd b. Muâz: "Ben ondan Allah'a ve Resûlü'ne sığınırım/beri olduğumu bildiririm" dedi.
يُرِيد عبد الله بن أُبي بن سلول
[Bununla] Abdullah b. Übey b. Selûl'ü kastetmektedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن عبد الرَّحْمَن بن زيد بن أسلم عَن أَبِيه أَن رَسُول الله ﷺ خطب النَّاس فَقَالَ: كَيفَ ترَوْنَ فِي الرجل يخاذل بَين أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ ويسيء القَوْل لأهل رَسُول الله وَقد برأها الله ثمَّ قَرَأَ مَا أنزل الله فِي بَرَاءَة عَائِشَة فَنزل الْقُرْآن فِي ذَلِك {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Abdirrahmân b. Zeyd b. Eslem'den, onun da babasından bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara hitap edip şöyle buyurdu: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının arasını açmaya çalışan ve Allah onu temize çıkardığı halde Resûlullah'ın ehline kötü söz söyleyen kimse hakkında ne dersiniz?" Sonra Allah'ın Âişe'nin suçsuzluğu hakkında indirdiğini okudu. Bunun üzerine bu hususta Kur'an'dan {فَمَا لكم فِي الْمُنَافِقين فئتين} “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” ayeti indi.
فَلم يكن بعد هَذِه الْآيَة ينْطق وَلَا يتَكَلَّم فِيهِ أحد
Bu ayetten sonra artık onun hakkında kimse tek bir söz bile söylemedi ve konuşmadı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس {وَالله أركسهم} يَقُول: أوقعهم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {وَالله أركسهم} “Allah onları tepeüstü geri çevirdi” kavli hakkında o şöyle demiştir: [Yani] onları [küfre/fitneye] düşürdü.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عَطاء الْخُرَاسَانِي عَن ابْن عَبَّاس {أركسهم} قَالَ: ردهم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Atâ el-Horasânî yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {أركسهم} kavli hakkında o: "Onları geri döndürdü" demiştir.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَول {أركسهم} قَالَ: حَبسهم فِي جَهَنَّم بِمَا عمِلُوا
et-Tastî, Mesâil'inde İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona {أركسهم} kavlini sordu; o da: "Yaptıkları sebebiyle onları cehenneme hapsetti" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول أُميَّة بن الصَّلْت فِي شعره: أركسوا فِي جَهَنَّم أَنهم كَانُوا عتاة يَقُولُوا مينا وكذبا وزورا [الْبَيْت مكسور وَفِيه خطأ]
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet, Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu şiirini işitmedin mi?: Cehenneme tepeüstü atıldılar; çünkü onlar azgın idiler, yalan, uydurma ve iftira söylüyorlardı [beyit vezin bakımından kırıktır ve içinde hata vardır]" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {أركسهم بِمَا كسبوا} قَالَ: أهلكهم بِمَا عمِلُوا
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre {أركسهم بِمَا كسبوا} “Kazandıkları [günahlar] yüzünden Allah onları tepeüstü geri çevirdi” kavli hakkında o: "Yaptıkları sebebiyle onları helak etti" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {أركسهم} قَالَ: أضلهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre {أركسهم} kavli hakkında o: "Onları saptırdı" demiştir.
الْآيَة ٩٠
Ayet 90
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل عَن الْحسن أَن سراقَة بن مَالك المدلجي حَدثهمْ قَالَ: لما ظهر النَّبِي ﷺ عَليّ أهل بدر وَأحد وَأسلم من حَولهمْ قَالَ سراقَة: بَلغنِي أَنه يُرِيد أَن يبْعَث خَالِد بن الْوَلِيد إِلَى قومِي بني مُدْلِج فَأَتَيْته فَقلت: أنْشدك النِّعْمَة
İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym'ın Hasan'dan bildirdiğine göre Sürâka b. Mâlik el-Müdlicî onlara şöyle anlatmıştır: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir ve Uhud ehline galip gelip etraflarındakiler Müslüman olunca Sürâka dedi ki: Bana ulaştı ki o, Hâlid b. el-Velîd'i kavmim Müdlicoğulları'na göndermek istiyormuş. Bunun üzerine onun yanına geldim ve: "Sana [aralarındaki] nimeti/iyiliği hatırlatırım" dedim.
فَقَالُوا: مَه
[Oradakiler]: "Sus!" dediler.
فَقَالَ: دَعوه مَا تُرِيدُ قلت: بَلغنِي أَنَّك تُرِيدُ أَن تبْعَث إِلَى قومِي وَأَنا أُرِيد أَن توادعهم فَإِن أسلم قَوْمك أَسْلمُوا ودخلوا فِي الْإِسْلَام وَإِن لم يسلمُوا لم تخشن لقلوب قَوْمك عَلَيْهِم
[Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Onu bırakın; ne istiyorsun?" buyurdu. Ben: "Bana ulaştığına göre sen kavmime [ordu] göndermek istiyormuşsun; ben ise onlarla barış antlaşması yapmanı istiyorum. Şayet kavmin Müslüman olursa onlar da Müslüman olur ve İslam'a girerler; eğer Müslüman olmazlarsa kavminin kalpleri onlara karşı katılaşmamış/öfkelenmemiş olur" dedim.
فَأخذ رَسُول الله ﷺ بيد خَالِد فَقَالَ: اذْهَبْ مَعَه فافعل مَا يُرِيد فَصَالحهُمْ خَالِد على أَن لَا يعينوا على رَسُول الله ﷺ وَإِن أسلمت قُرَيْش أَسْلمُوا مَعَهم وَمن وصل إِلَيْهِم من النَّاس كَانُوا على مثل عَهدهم
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hâlid'in elinden tutup: "Onunla git ve ne istiyorsa yap" buyurdu. Hâlid de onlarla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aleyhine kimseye yardım etmemeleri, şayet Kureyş Müslüman olursa kendilerinin de onlarla birlikte Müslüman olmaları ve insanlardan onlara katılanların da onların ahdi gibi [ahitle güvende] olması şartıyla barış yaptı.
فَأنْزل الله {ودوا لَو تكفرون} حَتَّى بلغ {إِلَّا الَّذين يصلونَ إِلَى قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} فَكَانَ من وصل إِلَيْهِم كَانُوا مَعَهم على عَهدهم
Bunun üzerine Allah {ودوا لَو تكفرون} “Onlar arzu ettiler ki siz de inkâr edesiniz” ayetinden {إِلَّا الَّذين يصلونَ إِلَى قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Ancak aranızda anlaşma bulunan bir topluluğa sığınanlar müstesnadır” kısmına kadar olan ayetleri indirdi. Böylece onlara katılan kimse, ahitleri konusunda onlarla birlikte oldu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا الَّذين يصلونَ إِلَى قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} يَقُول: إِذا أظهرُوا كفرهم فاقتلوهم حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ فَإِن أحد مِنْهُم دخل فِي قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق فاجروا عَلَيْهِ مثل مَا تجرون على أهل الذِّمَّة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan {إِلَّا الَّذين يصلونَ إِلَى قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Ancak aranızda anlaşma bulunan bir topluluğa sığınanlar müstesnadır” kavli hakkında bildirdiğine göre o şöyle demektedir: Küfürlerini açığa vurduklarında onları bulduğunuz yerde öldürün; ancak onlardan biri sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınırsa, zimmîlere uyguladığınız muamelenin aynısını ona da uygulayın.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا الَّذين يصلونَ إِلَى قوم} الْآيَة
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nahhâs ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan {إِلَّا الَّذين يصلونَ إِلَى قوم} “Ancak bir topluluğa sığınanlar müstesnadır” ayeti hakkında bildirdiğine göre,
قَالَ: نسختها بَرَاءَة (فَإِذا انْسَلَخَ الْأَشْهر الْحرم فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (التَّوْبَة الْآيَة ٥)
O: "Bunu Berâe [Suresi'ndeki] (فَإِذا انْسَلَخَ الْأَشْهر الْحرم فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (et-Tevbe Suresi 5. Ayet) [ayeti] neshetti" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {حصرت صُدُورهمْ} قَالَ: عَن هَؤُلَاءِ وَعَن هَؤُلَاءِ
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {حصرت صُدُورهمْ} “Göğüsleri daralmış olarak” kavli hakkında o: "Şunlarla da bunlarla da [savaşmaktan göğüsleri daralmış olarak]" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {أَو جاؤوكم} يَقُول: رجعُوا فَدَخَلُوا فِيكُم {حصرت صُدُورهمْ} يَقُول: ضَاقَتْ صُدُورهمْ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre {أَو جاؤوكم} “Yahut size gelenler” kavli hakkında o: "Geri dönüp aranıza katıldılar" demektir; {حصرت صُدُورهمْ} “Göğüsleri daralmış olarak” kavli hakkında ise: "Göğüsleri daraldı/sıkıştı" demektir demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة أَنه قَرَأَ {حصرت صُدُورهمْ} أَي كارهة صُدُورهمْ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o {حصرت صُدُورهمْ} kavlini "yani göğüsleri [savaşı] istemeyerek/hoşlanmayarak" şeklinde okumuştur/açıklamıştır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع {وألقوا إِلَيْكُم السّلم} قَالَ: الصُّلْح
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî'den bildirdiğine göre {وألقوا إِلَيْكُم السّلم} “Ve size barış teklif ederlerse” kavli hakkında o: "[Yani] sulh [teklif ederlerse]" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس عَن قَتَادَة فِي
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve en-Nahhâs'ın Katâde'den bildirdiğine göre,
قَوْله {فَإِن اعتزلوكم} الْآيَة
{فَإِن اعتزلوكم} “Eğer sizden uzak dururlar [sizinle savaşmazlarsa]” ayeti hakkında,
قَالَ: نسختها (فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (التَّوْبَة الْآيَة ٥)
O: "Bunu (فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (et-Tevbe Suresi 5. Ayet) [ayeti] neshetti" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن وَعِكْرِمَة فِي هَذِه الْآيَة قَالَا: نسخهَا فِي بَرَاءَة
İbn Cerîr'in Hasan ve İkrime'den bu ayet hakkında bildirdiğine göre onlar: "Bunu Berâe [Suresi'ndeki ayet] neshetti" demişlerdir.
الْآيَة ٩١
Ayet 91
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {سَتَجِدُونَ آخَرين} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {سَتَجِدُونَ آخَرين} “Başkalarını da bulacaksınız” ayeti hakkında bildirdiğine göre,
قَالَ: نَاس من أهل مَكَّة كَانُوا يأْتونَ النَّبِي ﷺ فيسلمون رِيَاء ثمَّ يرجعُونَ إِلَى قُرَيْش فيرتكسون فِي الْأَوْثَان يَبْتَغُونَ بذلك أَن يأمنوا هَهُنَا وَهَهُنَا فَأمر بقتالهم إِن لم يعتزلوا ويصالحوا
O şöyle demiştir: Mekke ehlinden birtakım kimseler Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip gösteriş için Müslüman oluyor, sonra Kureyş'e dönünce putlara tapmaya geri dönüyorlardı. Bununla hem burada hem orada güvende olmayı istiyorlardı. Eğer [savaştan] geri durmaz ve barış yapmazlarsa onlarla savaşılması emredildi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {سَتَجِدُونَ آخَرين يُرِيدُونَ أَن يأمنوكم ويأمنوا قَومهمْ كل مَا ردوا إِلَى الْفِتْنَة أركسوا فِيهَا} يَقُول: كلما أَرَادوا أَن يخرجُوا من فتْنَة أركسوا فِيهَا وَذَلِكَ أَن الرجل كَانَ يُوجد قد تكلم بِالْإِسْلَامِ فيتقرب إِلَى الْعود وَالْحجر وَإِلَى الْعَقْرَب والخنفساء فَيَقُول الْمُشْركُونَ لذَلِك الْمُتَكَلّم بِالْإِسْلَامِ: قل هَذَا رَبِّي للخنفساء وَالْعَقْرَب
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {سَتَجِدُونَ آخَرين يُرِيدُونَ أَن يأمنوكم ويأمنوا قَومهمْ كل مَا ردوا إِلَى الْفِتْنَة أركسوا فِيهَا} “Sizden de emin olmak, kendi kavimlerinden de emin olmak isteyen başkalarını da bulacaksınız. Fitneye her sevk edilişlerinde ona tepeüstü dalarlar” kavli hakkında o şöyle demektedir: Fitneden her ne zaman çıkmak isteseler onun içine tepeüstü atıldılar. Şöyle ki; kişi İslam'ı diliyle ikrar etmiş bulunurken ağaca, taşa, akrebe ve kınkanatlı böceğe tapınarak yakınlık arardı. Müşrikler ise İslam'ı diliyle ikrar eden o kimseye kınkanatlı böcek ve akrep için: "'Bu benim rabbimdir' de" derlerdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {سَتَجِدُونَ آخَرين} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {سَتَجِدُونَ آخَرين} “Başkalarını da bulacaksınız” ayeti hakkında bildirdiğine göre,
قَالَ: حَيّ كَانُوا بتهامة قَالُوا: يَا نَبِي الله لَا نقاتلك وَلَا نُقَاتِل قَومنَا وَأَرَادُوا أَن يأمنوا نَبِي الله ويأمنوا قَومهمْ فَأبى الله ذَلِك عَلَيْهِم فَقَالَ {كل مَا ردوا إِلَى الْفِتْنَة أركسوا فِيهَا} يَقُول: كلما عرض لَهُم بلَاء هَلَكُوا فِيهِ
O şöyle demiştir: Tihâme'de bir kabile vardı; "Ey Allah'ın Nebisi! Ne seninle savaşırız ne de kavmimizle savaşırız" dediler. Hem Allah'ın Nebisi'nden güvende olmak hem de kavimlerinden güvende olmak istediler. Fakat Allah bunu onlardan kabul etmedi ve {كل مَا ردوا إِلَى الْفِتْنَة أركسوا فِيهَا} “Fitneye her sevk edilişlerinde ona tepeüstü dalarlar” buyurdu. [Yani] onlara her ne zaman bir imtihan/bela sunulsa onda helak oldular demektir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: ثمَّ ذكر نعيم بن مَسْعُود الْأَشْجَعِيّ وَكَانَ يَأْمَن فِي الْمُسلمين وَالْمُشْرِكين بِنَقْل الحَدِيث بَين النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Sonra Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî'yi zikretti. O, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile
وَالْمُشْرِكين فَقَالَ {سَتَجِدُونَ آخَرين يُرِيدُونَ أَن يأمنوكم ويأمنوا قَومهمْ كل مَا ردوا إِلَى الْفِتْنَة} يَقُول: إِلَى الشّرك
müşrikler arasında laf taşıyarak hem Müslümanlar hem de müşrikler arasında güvende olurdu. Bunun üzerine {سَتَجِدُونَ آخَرين يُرِيدُونَ أَن يأمنوكم ويأمنوا قَومهمْ كل مَا ردوا إِلَى الْفِتْنَة} “Sizden de emin olmak, kendi kavimlerinden de emin olmak isteyen başkalarını da bulacaksınız. Fitneye her sevk edilişlerinde...” ayetini indirdi; [fitne] şirk demektir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {كل مَا ردوا إِلَى الْفِتْنَة أركسوا فِيهَا} قَالَ: كلما ابتلوا بهَا عموا فِيهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebi'l-Âliye'den {كل مَا ردوا إِلَى الْفِتْنَة أركسوا فِيهَا} “Fitneye her sevk edilişlerinde ona tepeüstü dalarlar” kavli hakkında bildirdiğine göre o: "Onunla her ne zaman imtihan edildilerse onda körleştiler/bocaladılar" demiştir.
الْآيَة ٩٢
Ayet 92
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} يَقُول: مَا كَانَ لَهُ ذَلِك فِيمَا آتَاهُ من ربه من عهد الله الَّذِي عهد إِلَيْهِ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” kavli hakkında o: "Rabbinden kendisine gelen Allah'ın ahdi gereğince böyle bir şey yapması onun için asla caiz/mümkün değildir" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} قَالَ: الْمُؤمن لَا يقتل مُؤمنا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” kavli hakkında o: "Mümin mümini [kasten] öldürmez" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة قَالَ: كَانَ الْحَرْث بن يزِيد بن نُبَيْشَة من بني عَامر بن لؤَي يعذب عَيَّاش بن أبي ربيعَة مَعَ أبي جهل ثمَّ خرج مُهَاجرا إِلَى النَّبِي ﷺ فَلَقِيَهُ عَيَّاش بِالْحرَّةِ فعلاه بِالسَّيْفِ وَهُوَ يحْسب أَنه كَافِر ثمَّ جَاءَ إِلَى النَّبِي ﷺ فَأخْبرهُ فَنزلت {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} الْآيَة
İbn Cerîr'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Benî Âmir b. Lüeyy'den el-Hâris b. Yezîd b. Nübeyşe, Ebû Cehil ile birlikte Ayyâş b. Ebî Rebîa'ya işkence ediyordu. Sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etmek üzere yola çıktı. Ayyâş onunla Harre'de karşılaştı ve onu kâfir zannederek kılıçla üzerine yürüyüp [onu öldürdü]. Sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdi. Bunun üzerine {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” ayeti indi.
فقرأها عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ لَهُ قُم فحرر
Bunu ona okudu, sonra ona: "Kalk ve [köle] azat et" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} قَالَ: عَيَّاش بن أبي ربيعَة: قتل رجلا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” kavli hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Ayyâş b. Ebî Rebîa, bir adamı öldürdü.
مُؤمنا كَانَ يعذبه هُوَ وَأَبُو جهل وَهُوَ أَخُوهُ لأمه فِي اتِّبَاع النَّبِي ﷺ وَعَيَّاش يحْسب أَن ذَلِك الرجل كَافِر كَمَا هُوَ وَكَانَ عَيَّاش هَاجر إِلَى النَّبِي ﷺ مُؤمنا فَجَاءَهُ أَبُو جهل وَهُوَ أَخُوهُ لأمه فَقَالَ: إِن أمك تناشدك رَحمهَا وحقها أَن ترجع إِلَيْهَا - وَهِي أُمَيْمَة بنت مخرمَة - فاقبل مَعَه فربطه أَبُو جهل حَتَّى قدم بِهِ مَكَّة فَلَمَّا رَآهُ الْكفَّار زادهم كفرا وافتتاناً فَقَالُوا: إِن أَبَا جهل ليقدر من مُحَمَّد على مَا يَشَاء وَيَأْخُذ أَصْحَابه فيربطهم
[Öldürdüğü kişi], kendisi ve anne bir kardeşi olan Ebû Cehil ile birlikte Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olduğu için ona işkence eden mümin bir adamdı. Ayyâş ise o adamı eskiden olduğu gibi hâlâ kâfir zannediyordu. Ayyâş bir mümin olarak Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etmişti. Bunun üzerine anne bir kardeşi olan Ebû Cehil onun yanına gelip: "Annen -ki o Ümeyme bint Mahreme'dir- sana akrabalık bağını ve hakkını hatırlatarak yanına dönmen için yalvarıyor" dedi. [Ayyâş] onunla birlikte döndü; Ebû Cehil de onu bağlayıp Mekke'ye getirdi. Kâfirler onu görünce bu durum onların küfrünü ve azgınlığını artırdı da: "Muhakkak ki Ebû Cehil, Muhammed'e karşı dilediğini yapabiliyor ve onun ashabını yakalayıp bağlıyor" dediler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in es-Süddî'den {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” ayeti hakkında bildirdiğine göre,