قَالَ: نزلت فِي عَيَّاش بن أبي ربيعَة المَخْزُومِي كَانَ قد أسلم وَهَاجَر إِلَى النَّبِي ﷺ وَكَانَ عَيَّاش أَخا أبي جهل والْحَارث بن هِشَام لِأُمِّهِمَا وَكَانَ أحب وَلَدهَا إِلَيْهَا فَلَمَّا لحق بِالنَّبِيِّ ﷺ شقّ ذَلِك عَلَيْهَا فَحَلَفت أَن لَا يُظِلّهَا سقف بَيت حَتَّى ترَاهُ فَأقبل أَبُو جهل والْحَارث حَتَّى قدما الْمَدِينَة فأخبرا عياشا بِمَا لقِيت أمه وسألاه أَن يرجع مَعَهُمَا فتنظر إِلَيْهِ وَلَا يمنعاه أَن يرجع وأعطياه موثقًا أَن يخليا سَبيله بعد أَن ترَاهُ أمه
Şöyle dedi: [Bu ayet] Ayyâş b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî hakkında indi. O, Müslüman olmuş ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etmişti. Ayyâş, Ebû Cehil ile el-Hâris b. Hişâm'ın anne bir kardeşiydi ve annesinin en sevdiği çocuğuydu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e katılınca bu durum annesine çok ağır geldi; öyle ki onu görünceye kadar hiçbir evin tavanının kendisini gölgelemeyeceğine yemin etti. Bunun üzerine Ebû Cehil ile el-Hâris Medine'ye geldiler, annesinin ne halde olduğunu Ayyâş'a haber verdiler ve annesinin kendisini görmesi için onlarla birlikte geri dönmesini, geri dönmesine de engel olmayacaklarını rica ettiler. Annesi onu gördükten sonra yolunu serbest bırakacaklarına dair ona kesin söz verdiler.
فَانْطَلق مَعَهُمَا حَتَّى إِذا خرجا من الْمَدِينَة عمدا إِلَيْهِ فشداه وثاقاً وجلداه نَحْو من مائَة جلدَة وأعانهما على ذَلِك رجل من بني كنَانَة فَحلف عَيَّاش ليقْتلن الْكِنَانِي إِن قدر عَلَيْهِ فَقدما بِهِ مَكَّة فَلم يزل مَحْبُوسًا حَتَّى فتح رَسُول الله ﷺ مَكَّة فَخرج عَيَّاش فلقي الْكِنَانِي وَقد أسلم وَعَيَّاش لَا يعلم بِإِسْلَام الْكِنَانِي فَضَربهُ عَيَّاش حَتَّى قَتله
[Ayyâş] onlarla birlikte yola çıktı. Nihayet Medine'den çıktıklarında kasıtlı olarak üzerine çullanıp onu sımsıkı bağladılar ve ona yaklaşık yüz kırbaç vurdular. Benî Kinâne'den bir adam da onlara bu konuda yardım etti. Bunun üzerine Ayyâş, eline geçirebilirse o Kinâneli adamı mutlaka öldüreceğine yemin etti. Onu Mekke'ye getirdiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethedinceye kadar hapis kaldı. Sonra Ayyâş [dışarı] çıktı ve Kinâneli ile karşılaştı; oysa o Müslüman olmuştu, fakat Ayyâş Kinâneli'nin Müslüman olduğunu bilmiyordu. Ayyâş ona vurup onu öldürdü.
فَأنْزل الله {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} يَقُول: وَهُوَ لَا يعلم أَنه مُؤمن {وَمن قتل مُؤمنا خطأ فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة ودية مسلمة إِلَى أَهله إِلَّا أَن يصدقُوا} فَيتْركُوا الدِّيَة
Bunun üzerine Allah {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” ayetini indirdi. Yani: O, onun mümin olduğunu bilmemektedir. {وَمن قتل مُؤمنا خطأ فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة ودية مسلمة إِلَى أَهله إِلَّا أَن يصدقُوا} “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, bir mümin köleyi azat etmesi ve bağışlamadıkları sürece ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir” kavlinde ise: Diyeti bağışlamaları [kastedilmektedir].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة قَالَ: إِن عَيَّاش بن أبي ربيعَة المَخْزُومِي كَانَ حلف على الْحَارِث بن يزِيد مولى بني عَامر بن لؤَي لَيَقْتُلَنهُ وَكَانَ الْحَارِث يَوْمئِذٍ مُشْركًا وَأسلم الْحَارِث وَلم يعلم بِهِ عَيَّاش فَلَقِيَهُ بِالْمَدِينَةِ فَقتله وَكَانَ قَتله ذَلِك خطأ
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Ayyâş b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî, Benî Âmir b. Lüeyy'in azatlısı el-Hâris b. Yezîd'i mutlaka öldüreceğine yemin etmişti. El-Hâris o günlerde müşrikti. Sonra el-Hâris Müslüman oldu, fakat Ayyâş'ın bundan haberi yoktu. Medine'de onunla karşılaştı ve onu öldürdü. Bu öldürmesi ise hata yoluylaydı.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عبد الرَّحْمَن بن الْقَاسِم عَن أَبِيه أَن الْحَارِث بن زيد كَانَ شَدِيدا على النَّبِي ﷺ فجَاء وَهُوَ يُرِيد الْإِسْلَام وَعَيَّاش لَا يشْعر فَلَقِيَهُ عَيَّاش بن أبي ربيعَة فَحمل عَلَيْهِ فَقتله فَأنْزل الله {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ}
İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin Abdurrahman b. el-Kâsım kanalıyla babasından bildirdiğine göre el-Hâris b. Zeyd, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı çok katıydı. Müslüman olmak isteyerek geldi, Ayyâş ise bunu bilmiyordu. Ayyâş b. Ebî Rebîa onunla karşılaştı, üzerine hücum edip onu öldürdü. Bunun üzerine Allah {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي رجل قَتله أَبُو الدرادء كَانُوا فِي سَرِيَّة فَعدل أَبُو الدَّرْدَاء إِلَى شعب يُرِيد حَاجَة لَهُ فَوجدَ رجلا من الْقَوْم فِي غنم لَهُ فَحمل عَلَيْهِ السَّيْف فَقَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den bu ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: [Bu ayet] Ebü'd-Derdâ'nın öldürdüğü bir adam hakkında indi. Bir askerî birlikte (seriyye) idiler. Ebü'd-Derdâ bir ihtiyacı için dağ yoluna saptı ve o kavimden koyunları başında olan bir adama rastladı. Kılıcını ona doğru çekti; adam ise 'Lâ ilâhe illallâh' dedi.
فَضَربهُ ثمَّ جَاءَ بغنمه إِلَى الْقَوْم ثمَّ وجد فِي نَفسه شَيْئا فَأتى النَّبِي ﷺ فَذكر ذَلِك لَهُ فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: إِلَّا شققت عَن قلبه فَقَالَ: مَا عَسَيْت أجد
Fakat [Ebü'd-Derdâ] ona vurup [öldürdü], sonra onun koyunlarını birliğe getirdi. Ardından içinde bir şüphe ve sıkıntı duyarak Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona anlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Kalbini yarıp baksaydın ya!" buyurdu. [Ebü'd-Derdâ]: "Ne bulabilirdim ki?
هَل هُوَ يَا رَسُول الله إِلَّا دم أَو مَاء فَقَالَ: فقد أخْبرك بِلِسَانِهِ فَلم تصدقه
Ey Allah'ın Resûlü, o kan ya da sudan başka nedir ki?" dedi. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: "O sana diliyle bildirmişti, sen ise onu tasdik etmedin."
قَالَ: كَيفَ بِي يَا رَسُول الله قَالَ: فَكيف بِلَا إِلَه إِلَّا الله قَالَ: فَكيف بِي يَا رَسُول الله قَالَ: فَكيف بِلَا إِلَه إِلَّا الله حَتَّى تمنيت أَن يكون ذَلِك مُبْتَدأ إسلامي
[Ebü'd-Derdâ]: "Benim halim ne olacak ey Allah'ın Resûlü?" dedi. "Peki ya 'Lâ ilâhe illallâh' ne olacak?" buyurdu. [Ebü'd-Derdâ]: "Benim halim ne olacak ey Allah'ın Resûlü?" dedi. "Peki ya 'Lâ ilâhe illallâh' ne olacak?" buyurdu. Hatta bunun İslam'a yeni girdiğim gün olmasını temenni ettim.
قَالَ: وَنزل الْقُرْآن {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} حَتَّى بلغ {إِلَّا أَن يصدقُوا} قَالَ: إِلَّا أَن يضعوها
Dedi ki: Kur'an'da {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” ayeti indi ve {إِلَّا أَن يصدقُوا} “bağışlamadıkları sürece” kısmına kadar devam etti. Dedi ki: Yani [diyeti] bağışlayıp vazgeçmeleri müstesnadır.
وَأخرج الرَّوْيَانِيّ وَابْن مَنْدَه وَأَبُو نعيم مَعًا فِي الْمعرفَة عَن بكر بن حَارِثَة الْجُهَنِيّ قَالَ: كنت فِي سَرِيَّة بعثها رَسُول الله ﷺ فاقتتلنا نَحن وَالْمُشْرِكُونَ وحملت على رجل من الْمُشْركين فتعوذ مني بِالْإِسْلَامِ فَقتلته فَبلغ ذَلِك النَّبِي ﷺ فَغَضب وأقصاني فاوحى الله إِلَيْهِ {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} الْآيَة
Er-Rûyânî, İbn Mende ve Ebû Nuaym el-Ma'rife'de Bekr b. Hârise el-Cühenî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği bir seriyyedeydim. Müşriklerle savaştık. Ben de müşriklerden bir adama hücum ettim. O benden İslam'a sığınarak aman diledi; fakat ben onu öldürdüm. Bu durum Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca çok öfkelendi ve beni huzurundan uzaklaştırdı. Bunun üzerine Allah ona {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata sonucu olması müstesna- olacak şey değildir” ayetini vahyetti.
فَرضِي عني وأدناني
Bunun üzerine benden razı oldu ve beni yanına yaklaştırdı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة} قَالَ: يَعْنِي بالمؤمنة من قد عقل الْإِيمَان وَصَامَ وَصلى وكل رَقَبَة فِي الْقُرْآن لم تسم مُؤمنَة فَإِنَّهُ يجوز الْمَوْلُود فَمَا فَوْقه مِمَّن لَيْسَ بِهِ زمانة وَفِي قَوْله {ودية مسلمة إِلَى أَهله إِلَّا أَن يصدقُوا} قَالَ: عَلَيْهِ الدِّيَة مسلمة إِلَّا أَن يتَصَدَّق بهَا عَلَيْهِ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة} “mümin bir köle azat etmesi” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Mümin' ile kastedilen imanı akletmiş, oruç tutmuş ve namaz kılmış kimsedir. Kur'an'da 'mümin' olarak nitelenmeyen her kölede ise kalıcı bir hastalığı/özrü bulunmayan yeni doğmuş bebek ve daha büyük yaştakiler caizdir. {ودية مسلمة إِلَى أَهله إِلَّا أَن يصدقُوا} “ve bağışlamadıkları sürece ailesine teslim edilecek bir diyet” kavli hakkında ise şöyle demiştir: [Ailesi] bunu ona sadaka olarak bağışlamadıkça teslim edilecek diyet onun üzerinedir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: فِي حرف أبي {فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة} لَا يجْرِي فِيهَا صبي
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o: "Übeyy'in kıraatinde {فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة} 'mümin bir köle azat etmesi' şeklindedir; bunda çocuk geçerli olmaz" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي هُرَيْرَة أَن رجلا أَتَى النَّبِي ﷺ بِجَارِيَة سَوْدَاء فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِن عليَّ عتق رَقَبَة مُؤمنَة
Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre bir adam Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e siyah bir cariye getirip: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim üzerime mümin bir köle azat etme borcu vardır" dedi.
فَقَالَ لَهَا: أَيْن الله فَأَشَارَتْ إِلَى السَّمَاء بأصبعها فَقَالَ لَهَا: من أَنا فَأَشَارَتْ إِلَى رَسُول الله ﷺ وَإِلَى السَّمَاء أَي أَنْت رَسُول الله فَقَالَ: اعتقها فَإِنَّهَا مُؤمنَة
[Nebi] cariyeye: "Allah nerede?" diye sordu. O parmağıyla göğe işaret etti. Ona: "Ben kimim?" dedi. O da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve göğe işaret ederek; yani 'Sen Allah'ın Resûlüsün' demek istedi. Bunun üzerine: "Onu azat et, çünkü o mümindir" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَتَى النَّبِي ﷺ رجل فَقَالَ: إِن
Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip: "Benim
عَليّ رَقَبَة مُؤمنَة وَعِنْدِي أمة سَوْدَاء
üzerime mümin bir köle azat etme borcu var ve yanımda siyah bir cariye bulunmaktadır" dedi.
فَقَالَ: ائْتِنِي بهَا فَقَالَ: أتشهدين أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَنِّي رَسُول الله قَالَت: نعم
Bunun üzerine [Nebi]: "Onu bana getir" buyurdu. [Geldikten sonra cariyeye]: "Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın Resûlü olduğuma şehadet eder misin?" dedi. [Cariye]: "Evet" dedi.
قَالَ: اعتقها
"Onu azat et" buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد وَعبد بن حميد عَن رجل من الْأَنْصَار أَنه جَاءَ بِأمة لَهُ سَوْدَاء فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِن عَليّ رَقَبَة مُؤمنَة فَإِن كنت ترى هَذِه مُؤمنَة اعتقها
Abdurrezzâk, Ahmed ve Abd b. Humeyd'in Ensâr'dan bir adamdan bildirdiğine göre o, siyah bir cariyesini getirip: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim üzerime mümin bir köle azat etme borcu var. Eğer bunu mümin görüyorsan onu azat edeyim" dedi.
فَقَالَ لَهَا رَسُول الله ﷺ: أتشهدين أَن لَا إِلَه إِلَّا الله قَالَت: نعم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet eder misin?" buyurdu. [Cariye]: "Evet" dedi.
قَالَ: أتشهدين أَنِّي رَسُول الله قَالَت: نعم
"Benim Allah'ın Resûlü olduğuma şehadet eder misin?" buyurdu. [Cariye]: "Evet" dedi.
قَالَ: تؤمنين بِالْبَعْثِ بعد الْمَوْت قَالَت: نعم
"Ölümden sonra dirilişe inanıyor musun?" buyurdu. [Cariye]: "Evet" dedi.
قَالَ: اعتقها فَإِنَّهَا مُؤمنَة
"Onu azat et, çünkü o mümindir" buyurdu.
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُعَاوِيَة بت الحكم الْأَسْلَمِيّ أَنه لطم جَارِيَة لَهُ فَأخْبر رَسُول الله ﷺ فَعظم ذَلِك قَالَ: فَقلت: يَا رَسُول الله أَفلا اعتقها قَالَ: بلَى ائْتِنِي بهَا
Et-Tayâlisî, Müslim, Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Muâviye b. el-Hakem el-Eslemî'den bildirdiğine göre o, bir cariyesine tokat attı; bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verince [Resûlullah] bu durumu büyük bir kusur gördü. Dedi ki: Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü, onu azat etmeyeyim mi?" dedim. "Evet, onu bana getir" buyurdu.
قَالَ: فَجئْت بهَا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ لَهَا: أَيْن الله قَالَت: فِي السَّمَاء
Dedi ki: Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdim. Ona: "Allah nerede?" buyurdu. Cariye: "Göktedir" dedi.
قَالَ: فَمن أَنا قَالَت: أَنْت رَسُول الله
"Peki ben kimim?" buyurdu. Cariye: "Sen Allah'ın Resûlüsün" dedi.
قَالَ: إِنَّهَا مُؤمنَة فاعتقها
"O mümindir, onu azat et" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن شهَاب فِي قَوْله {ودية مسلمة} قَالَ: بلغنَا أَن رَسُول الله ﷺ فَرضهَا مائَة من الْإِبِل
İbn Ebî Hâtim'in İbn Şihâb'dan {ودية مسلمة} “ve teslim edilecek bir diyet” kavli hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yüz deve olarak belirlemiştir.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قضى رَسُول الله ﷺ دِيَة الْخَطَأ عشْرين بنت مَخَاض وَعشْرين بني مَخَاض ذُكُورا وَعشْرين بنت لبون وَعشْرين جَذَعَة وَعشْرين حقة
Ahmed, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, en-Nesâî, İbn Mâce ve İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hataen öldürme diyetini yirmi bint-i mehâz (bir yaşını bitirip ikiye basmış dişi deve), yirmi ibn-i mehâz (bir yaşını bitirip ikiye basmış erkek deve), yirmi bint-i lebûn (iki yaşını bitirip üçe basmış dişi deve), yirmi ceza'a (dört yaşını bitirip beşe basmış dişi deve) ve yirmi hıkka (üç yaşını bitirip dörde basmış dişi deve) olarak hükmetti.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ جعل الدِّيَة اثْنَي عشر ألفا
Ebû Dâvûd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem diyeti on iki bin [dirhem] olarak belirlemiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي بكر بن عَمْرو بن حزم عَن أَبِيه عَن جده أَن النَّبِي ﷺ كتب إِلَى أهل الْيمن بِكِتَاب فِيهِ الْفَرَائِض وَالسّنَن والديات وَبعث بِهِ مَعَ عَمْرو بن حزم وَفِيه وعَلى أهل الذَّهَب ألف دِينَار يَعْنِي فِي الدِّيَة
İbnü'l-Münzir'in Ebû Bekr b. Amr b. Hazm'dan, onun babasından, onun da dedesinden bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Yemen ehline farzları, sünnetleri ve diyetleri içeren bir mektup yazıp bunu Amr b. Hazm ile gönderdi. Mektupta: "Altın sahiplerine bin dinardır -yani diyet olarak-" [hükmü de] vardı.
وَأخرج أَبُو دَاوُد عَن جَابر بن عبد الله أَن رَسُول الله ﷺ قضى فِي الدِّيَة على أهل الْإِبِل مائَة من الْإِبِل وعَلى أهل الْبَقر مِائَتي بقرة وعَلى أهل الشَّاة ألفي شَاة وعَلى أهل الْحلَل مِائَتي حلَّة وعَلى أهل الْقَمْح شَيْئا لم يحفظه مُحَمَّد بن إِسْحَاق
Ebû Dâvûd'un Câbir b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem diyeti deve sahiplerine yüz deve, sığır sahiplerine iki yüz sığır, davar sahiplerine iki bin koyun, hulle (elbise) sahiplerine iki yüz hulle ve buğday sahiplerine de -Muhammed b. İshâk'ın ezberinde tutamadığı- bir miktar olarak hükmetti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ودية مسلمة} قَالَ: موفرة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ودية مسلمة} “ve teslim edilecek bir diyet” kavli hakkında: "Eksiksiz [ödenir]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن الْمسيب فِي قَوْله {مسلمة إِلَى أَهله} قَالَ: الْمسلمَة التَّامَّة
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdiğine göre o, {مسلمة إِلَى أَهله} “ailesine teslim edilecek” kavli hakkında: "Müselleme (teslim edilecek), tam ve kusursuz olandır" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن السّديّ {مسلمة إِلَى أَهله} قَالَ: تدفع {إِلَّا أَن يصدقُوا} إِلَّا أَن يدعوا
İbnü'l-Münzir'in es-Süddî'den bildirdiğine göre {مسلمة إِلَى أَهله} “ailesine teslim edilecek” kavli hakkında o: "Ödenir", {إِلَّا أَن يصدقُوا} “bağışlamadıkları sürece” kavli hakkında ise: "Vazgeçip bağışlamaları müstesnadır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {مسلمة إِلَى أَهله} أَي إِلَى أهل الْقَتِيل {إِلَّا أَن يصدقُوا} إِلَّا أَن يصدق أهل الْقَتِيل فيعفوا ويتجاوزوا عَن الدِّيَة
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre {مسلمة إِلَى أَهله} “ailesine teslim edilecek” yani öldürülenin ailesine; {إِلَّا أَن يصدقُوا} “bağışlamadıkları sürece” yani öldürülenin ailesi sadaka olarak bağışlayıp diyeti affederek vazgeçmeleri müstesnadır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {ودية مسلمة} يَعْنِي يُسَلِّمهَا عَاقِلَة الْقَاتِل إِلَى أَهله إِلَى أَوْلِيَاء الْمَقْتُول {إِلَّا أَن يصدقُوا} يَعْنِي إِلَّا أَن يصدق أَوْلِيَاء الْمَقْتُول بِالدِّيَةِ على الْقَاتِل فَهُوَ خير لَهُم فَأَما عتق رَقَبَة فانه وَاجِب على الْقَاتِل فِي مَاله
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre {ودية مسلمة} “ve teslim edilecek bir diyet” yani katilin âkilesi (akrabaları) bunu onun ailesine, yani maktulün velilerine teslim eder. {إِلَّا أَن يصدقُوا} “bağışlamadıkları sürece” yani maktulün velilerinin diyeti katile bağışlamaları müstesnadır ki bu onlar için daha hayırlıdır. Köle azat etmeye gelince, bu katilin kendi malından üzerine vaciptir.
وَأخرج ابْن جرير عَن بكر بن الشرود قَالَ: فِي حرف أبي إِلَّا أَن يتصدقوا
İbn Cerîr'in Bekr b. eş-Şerrûd'dan bildirdiğine göre o: "Übeyy'in kıraatinde 'İllâ en yetesaddakû' şeklindedir" demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ فِي قَوْله {ودية مسلمة إِلَى أَهله} قَالَ: هَذَا الْمُسلم الَّذِي ورثته مُسلمُونَ {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} قَالَ: هَذَا الرجل الْمُسلم وَقَومه مشركون وَبينهمْ وَبَين رَسُول الله ﷺ عقد فَيقْتل فَيكون مِيرَاثه للْمُسلمين وَتَكون دِيَته لقومهم لأَنهم يعْقلُونَ عَنهُ
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbrâhîm en-Nehaî'den bildirdiğine göre o, {ودية مسلمة إِلَى أَهله} “ve ailesine teslim edilecek bir diyet” kavli hakkında: "Bu, varisleri Müslüman olan Müslümandır", {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} “Şayet [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise” kavli hakkında ise: "Bu, kendisi Müslüman olan fakat kavmi müşrik olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında bir ahit bulunan ve öldürülen adamdır. Onun mirası Müslümanlara kalır; diyeti ise kavmine verilir çünkü onlar onun yerine diyeti üstlenmektedirler" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} يَقُول: فَإِن كَانَ فِي أهل الْحَرْب وَهُوَ مُؤمن فَقتله خطأ فعلى قَاتله أَن يكفر بتحرير رَقَبَة مُؤمنَة أَو صِيَام شَهْرَيْن مُتَتَابعين وَلَا دِيَة عَلَيْهِ وَفِي قَوْله {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} يَقُول: إِذا كَانَ كَافِرًا فِي ذمتكم فَقتل فعلى قَاتله الدِّيَة مسلمة إِلَى أَهله وتحرير رَقَبَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ali kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} “Şayet [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise” kavli hakkında şöyle demektedir: Eğer o harbîler arasında olup kendisi mümin ise ve onu [biri] yanlışlıkla öldürürse, katilinin mümin bir köle azat ederek veya peş peşe iki ay oruç tutarak keffaret ödemesi gerekir; ona diyet yoktur. {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Eğer aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise” kavli hakkında ise şöyle demektedir: Eğer zimmîlerinizden olan bir kâfir ise ve öldürülürse, katiline ailesine teslim edilecek bir diyet ve bir köle azat etmek gerekir.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} قَالَ: هُوَ الْمُؤمن يكون فِي الْعَدو من الْمُشْركين يسمعُونَ بالسرية من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فيفرون وَيثبت الْمُؤمن فَيقْتل فَفِيهِ تَحْرِير رَقَبَة
İbn Cerîr'in el-Avfî kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} “Şayet [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise” kavli hakkında o şöyle demiştir: O, düşman müşrikler arasında bulunan mümindir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan bir birliği (seriyye) duyduklarında kaçarlar, o mümin ise yerinde kalır ve öldürülür. İşte onda bir köle azat etmek gerekir.
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن}
İbn Cerîr ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin İkrime kanalıyla İbn Abbâs'tan {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} bildirdiğine göre,
قَالَ: يكون الرجل مُؤمنا وَقَومه كفار فَلَا دِيَة لَهُ وَلَكِن تَحْرِير رَقَبَة
Şöyle demiştir: “Şayet [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise”; adam mümin olup kavmi kâfirdir, onun için diyet yoktur; fakat bir köle azat etmek gerekir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عَطاء بن السَّائِب عَن أبي عِيَاض قَالَ: كَانَ الرجل يَجِيء فَيسلم ثمَّ يَأْتِي قومه وهم مشركون فيقيم فيهم فتغزوهم جيوش النَّبِي ﷺ فَيقْتل الرجل فِيمَن يقتل
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Atâ b. es-Sâib kanalıyla Ebû İyâz'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Adam gelir, Müslüman olur, sonra müşrik olan kavmine gidip onların arasında ikamet ederdi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in orduları onlarla savaştığında bu adam da öldürülenler arasında öldürülürdü.
فأنزلت هَذِه الْآيَة {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة} وَلَيْسَت لَهُ دِيَة
Bunun üzerine {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة} “Şayet [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise, mümin bir köle azat etmek gerekir” ayeti indirildi; ona diyet yoktur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عَطاء بن السَّائِب عَن أبي يحيى عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} قَالَ: كَانَ الرجل يَأْتِي النَّبِي ﷺ فَيسلم ثمَّ يرجع إِلَى قومه فَيكون فيهم وهم مشركون فَيُصِيبهُ الْمُسلمُونَ خطأ فِي سَرِيَّة أَو غَارة فَيعتق الَّذِي يُصِيبهُ رَقَبَة وَفِي قَوْله {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} قَالَ: كَانَ الرجل يكون معاهداً وَقَومه أهل عهد فَيسلم إِلَيْهِم دِيَته وَيعتق الَّذِي أَصَابَهُ رَقَبَة
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, el-Hâkim (ve bunu sahihlemiştir) ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin Atâ b. es-Sâib kanalıyla Ebû Yahyâ'dan, onun da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} “Şayet [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise” kavli hakkında şöyle demiştir: Adam Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip Müslüman olur, sonra kavmine dönüp onlar müşrik oldukları halde aralarında yaşardı. Bir seriyyede veya baskında Müslümanlar yanlışlıkla onu vururlardı; onu vuran kimse bir köle azat ederdi. {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Eğer aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise” kavli hakkında ise şöyle demiştir: Adam antlaşmalı (muâhid) olur ve kavmi de ahit ehli bulunurdu; diyeti onlara teslim edilir ve onu vuran kimse de bir köle azat ederdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} قَالَ: نزلت فِي مرداس بن عَمْرو وَكَانَ أسلم وَقَومه كفار من أهل الْحَرْب فَقتله أُسَامَة بن زيد خطأ {فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة} وَلَا دِيَة لَهُم لأَنهم أهل الْحَرْب
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den {فَإِن كَانَ من قوم عَدو لكم وَهُوَ مُؤمن} “Şayet [öldürülen] size düşman bir kavimden olup kendisi mümin ise” kavli hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Mirdâs b. Amr hakkında indi. O Müslüman olmuştu; kavmi ise harbî olan kâfirlerdendi. Üsâme b. Zeyd onu yanlışlıkla öldürdü. {فَتَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة} “mümin bir köle azat etmek gerekir”; onlara diyet verilmez çünkü onlar harbîdirler.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن جرير بن عبد الله البَجلِيّ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من أَقَامَ مَعَ الْمُشْركين فقد بَرِئت مِنْهُ الذِّمَّة
İbnü'l-Münzir'in Cerîr b. Abdillâh el-Becelî'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müşriklerle birlikte ikamet eden kimseden güvence (zimmet) kalkmıştır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} قَالَ: من أهل الْعَهْد وَلَيْسَ بِمُؤْمِن
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in eş-Şa‘bî'den {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Eğer aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise” kavli hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: [Öldürülen kişi] ahit ehlindendir, mümin değildir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن جَابر بن زيد {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} قَالَ: وَهُوَ مُؤمن
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Câbir b. Zeyd'den bildirdiğine göre o, {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Eğer aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise” kavli hakkında: “[Öldürülen kimse] mümindir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} قَالَ: هُوَ كَافِر
İbn Cerîr'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre o, {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Eğer aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise” kavli hakkında: “O kâfirdir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} قَالَ: عهد
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî'nin İkrime kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق} “Eğer aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise” kavli hakkında: “[Mîsâk,] ahittir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن شهَاب {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق فديَة مسلمة إِلَى أَهله} قَالَ: بلغنَا أَن دِيَة الْمعَاهد كَانَت كدية الْمُسلم ثمَّ نقصت بعد فِي آخر الزَّمَان فَجعلت مثل نصف دِيَة الْمُسلم وَأَن الله أَمر بِتَسْلِيم دِيَة الْمعَاهد إِلَى أَهله وَجعل مَعهَا تَحْرِير رَقَبَة مُؤمنَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Şihâb'dan bildirdiğine göre o, {وَإِن كَانَ من قوم بَيْنكُم وَبينهمْ مِيثَاق فديَة مسلمة إِلَى أَهله} “Eğer aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise ailesine teslim edilecek bir diyet [gerekir]” kavli hakkında şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre muâhidin diyeti Müslümanın diyeti gibiydi; sonra ahir zamanda eksiltilip Müslümanın diyetinin yarısı kadar yapıldı. Allah muâhidin diyetinin ailesine teslim edilmesini emretmiş ve bununla birlikte mümin bir köle azat etmeyi de [farz] kılmıştır.
وَأخرج أَبُو دَاوُد عَن عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده قَالَ: كَانَت قيمَة الدِّيَة على عهد رَسُول الله ﷺ ثَمَانمِائَة دِينَار أَو ثَمَانِيَة آلَاف دِرْهَم ودية أهل الْكتاب يَوْمئِذٍ النّصْف من دِيَة الْمُسلمين وَكَانَ ذَلِك كَذَلِك حَتَّى اسْتخْلف عمر فَقَامَ خَطِيبًا فَقَالَ: إِن الْإِبِل قد غلت ففرضها عمر على أهل الذَّهَب ألف دِينَار وعَلى أهل الْوَرق اثْنَي عشر ألفا وعَلى أهل الْبَقر مِائَتي بقرة وعَلى أهل الشَّاة ألفي شَاة وعَلى أهل الْحلَل مِائَتي حلَّة وَترك دِيَة أهل الذِّمَّة لم يرفعها فِيمَا رفع من الدِّيَة
Ebû Dâvûd'un Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında diyetin bedeli sekiz yüz dinar veya sekiz bin dirhemdi; Ehl-i kitabın diyeti ise o gün Müslümanların diyetinin yarısı kadardı. Ömer halife oluncaya kadar durum böyle devam etti. [Ömer] kalkıp bir hutbe irat etti ve: "Develer pahalandı" dedi. Bunun üzerine Ömer, altın sahiplerine bin dinar, gümüş sahiplerine on iki bin [dirhem], sığır sahiplerine iki yüz sığır, koyun sahiplerine iki bin koyun ve elbise sahiplerine iki yüz takım elbise farz kıldı; zimmîlerin diyetini ise artırdığı diyet miktarları arasında artırmayıp [eski hali üzere] bıraktı.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي بكرَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: ريح الْجنَّة يُوجد من مسيرَة مائَة عَام وَمَا من عبد يقتل نفسا معاهدة إِلَّا حرم الله عَلَيْهِ الْجنَّة ورائحتها أَن يجدهَا
İbn Ebî Şeybe, en-Nesâî ve el-Hâkim'in (ve bunu sahihlemiştir) Ebû Bekre'den bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennetin kokusu yüz yıllık mesafeden duyulur. Hangi kul antlaşmalı (muâhid) bir canı öldürürse, Allah ona cenneti ve kokusunu duymayı haram kılar."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَابْن ماجة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من قتل قَتِيلا من أهل الذِّمَّة لم يجد ريح الْجنَّة وَإِن رِيحهَا ليوجد من مسيرَة أَرْبَعِينَ عَاما
İbn Ebî Şeybe, el-Buhârî, İbn Mâce ve el-Hâkim'in (ve bunu sahihlemiştir) Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim zimmet ehlinden bir kimseyi öldürürse cennetin kokusunu alamaz; oysa onun kokusu kırk yıllık mesafeden duyulur."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِلَّا من قتل معاهداً لَهُ ذمَّة الله وَذمَّة رَسُوله ﷺ فقد خفر ذمَّة الله وَلَا يرح ريح الْجنَّة وَإِن رِيحهَا ليوجد من مسيرَة سبعين خَرِيفًا
el-Hâkim'in (ve bunu sahihlemiştir) Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Haberiniz olsun! Kim Allah'ın ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in güvencesi (zimmeti) altında olan antlaşmalı (muâhid) bir kimseyi öldürürse, Allah'ın ahdini bozmuş olur ve cennetin kokusunu koklayamaz; oysa onun kokusu yetmiş yıllık mesafeden duyulur."
وَأخرج الشَّافِعِي وَعبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: قَالَ عمر بن الْخطاب: دِيَة أهل الْكتاب أَرْبَعَة آلَاف دِرْهَم ودية الْمَجُوس ثَمَانمِائَة
eş-Şâfiî, Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: "Ehl-i kitabın diyeti dört bin dirhem, Mecûsîlerin diyeti ise sekiz yüz [dirhem]dir."
وَأخرج ابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: الْخَطَأ أَن يُرِيد الشَّيْء فَيُصِيب غَيره
İbn Cerîr'in İbrâhîm'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Hata, [bir kimsenin] bir şeyi kastederken başka bir şeye isabet ettirmesidir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَمن لم يجد فَصِيَام شَهْرَيْن مُتَتَابعين} قَالَ: من لم يجد عتقا فِي قتل مُؤمن خطأ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {فَمن لم يجد فَصِيَام شَهْرَيْن مُتَتَابعين} “Kim de [bunu] bulamazsa peş peşe iki ay oruç tutması gerekir” kavli hakkında bildirdiğine göre o: “Bir mümini yanlışlıkla öldürmede azat edecek [köle] bulamayan kimsedir” demiştir.
قَالَ: وأنزلت فِي عَيَّاش بن أبي ربيعَة قتل مُؤمنا خطأ
[Mücâhid] şöyle demiştir: [Bu ayet] bir mümini yanlışlıkla öldüren Ayyâş b. Ebî Rebîa hakkında indirildi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {فَمن لم يجد} قَالَ: فَمن لم يجد رَقَبَة فَصِيَام شَهْرَيْن
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {فَمن لم يجد} “Kim de [bunu] bulamazsa” kavli hakkında: “Köle bulamayan kimseye iki ay oruç tutmak [gerekir]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك {فَمن لم يجد فَصِيَام شَهْرَيْن} قَالَ: الصّيام لمن لَا يجد رَقَبَة وَأما الدِّيَة فواجبة لَا يُبْطِلهَا شَيْء
İbn Cerîr'in ed-Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {فَمن لم يجد فَصِيَام شَهْرَيْن} “Kim de [bunu] bulamazsa peş peşe iki ay oruç tutması gerekir” kavli hakkında şöyle demiştir: Oruç, köle bulamayan kimse içindir. Diyete gelince; o vaciptir, onu hiçbir şey düşürmez.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مَسْرُوق أَنه سُئِلَ عَن الْآيَة الَّتِي فِي سُورَة النِّسَاء {فَمن لم يجد فَصِيَام شَهْرَيْن مُتَتَابعين} صِيَام الشَّهْرَيْنِ عَن الرَّقَبَة وَحدهَا أَو عَن الدِّيَة والرقبة قَالَ: من لم يجد فَهُوَ عَن الدِّيَة والرقبة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mesrûk'tan bildirdiğine göre ona Nisâ Suresi'ndeki {فَمن لم يجد فَصِيَام شَهْرَيْن مُتَتَابعين} “Kim de [bunu] bulamazsa peş peşe iki ay oruç tutması gerekir” ayeti hakkında, iki ay orucun sadece köle yerine mi yoksa diyet ve köle yerine mi olduğu soruldu. O: “Kim [hiçbirini] bulamazsa, bu hem diyetin hem de kölenin yerinedir” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد أَنه سُئِلَ عَن صِيَام شَهْرَيْن مُتَتَابعين قَالَ: لَا يفْطر فِيهَا وَلَا يقطع صيامها فَإِن فعل من غير مرض وَلَا عذر اسْتقْبل صيامها جَمِيعًا فَإِن عرض لَهُ مرض أَو عذر صَامَ مَا بَقِي مِنْهُمَا فَإِن مَاتَ وَلم يصم أطْعم عَنهُ سِتُّونَ مِسْكينا لكل مِسْكين مد
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre ona peş peşe iki ay oruç tutmak hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: Bu iki ayda iftar etmez ve orucunu kesmez. Şayet hastalık veya bir mazeret olmaksızın bunu yaparsa, oruca baştan başlar. Eğer başına bir hastalık veya mazeret gelirse, bu ikisinden geriye kalanı tamamlar. Şayet orucu tutamadan ölürse, onun yerine her yoksula bir müdd olmak üzere altmış yoksul doyurulur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {فَصِيَام شَهْرَيْن مُتَتَابعين} تَغْلِيظًا وتشديداً من الله قَالَ: هَذَا فِي الْخَطَأ تَشْدِيد من الله
İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre o, Allah'tan bir ağırlaştırma ve zorlaştırma olarak {فَصِيَام شَهْرَيْن مُتَتَابعين} “peş peşe iki ay oruç tutması gerekir” kavli hakkında: “Bu, hata ile [öldürmede] Allah'tan bir ağırlaştırmadır” demiştir.
وَأخرج عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {تَوْبَة من الله} يَعْنِي تجاوزاً من الله لهَذِهِ الْأمة حِين جعل فِي قتل الْخَطَأ كَفَّارَة ودية {وَكَانَ الله عليماً حكيماً} يَعْنِي حكم الْكَفَّارَة لمن قتل خطأ ثمَّ صَارَت دِيَة الْعَهْد وَالْمُوَادَعَة لمشركي الْعَرَب مَنْسُوخَة نسختها الْآيَة الَّتِي فِي بَرَاءَة (اقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (التَّوْبَة الْآيَة ٥) وَقَالَ النَّبِي ﷺ: لَا يتوراث أهل ملتين
Saîd b. Cübeyr'den {تَوْبَة من الله} “Allah tarafından bir tövbe olarak” kavli hakkında şöyle dediği bildirilmiştir: Yani Allah'ın, hataen öldürmede kefaret ve diyet koymasıyla bu ümmete bir bağışlamasıdır. {وَكَانَ الله عليماً حكيماً} “Allah her şeyi bilendir, tam bir hüküm ve hikmet sahibidir” kavli ise, hataen öldüren kimse için kefaret hükmünü koymuştur, demektir. Sonra Arap müşrikleriyle yapılan ahit ve barışın diyeti mensuh oldu; bunu Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki (اقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” (Tevbe Suresi, 5) ayeti neshetti. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de: “İki ayrı din mensupları birbirine mirasçı olamaz” buyurmuştur.
الْآيَة ٩٣
93. Ayet
أخرج ابْن جريج وَابْن المنذرمن طَرِيق ابْن جريج عَن عِكْرِمَة أَن رجلا من الْأَنْصَار قتل أَخا مقيس بن ضَبَابَة فَأعْطَاهُ النَّبِي ﷺ الدِّيَة فقبلها ثمَّ وثب على قَاتل أَخِيه فَقتله
İbn Cüreyc ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc kanalıyla İkrime'den bildirdiğine göre Ensâr'dan bir adam, Mekīs b. Subâbe'nin kardeşini öldürmüştü. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ona diyeti verdi, o da bunu kabul etti; sonra kardeşinin katiline saldırıp onu öldürdü.
قَالَ ابْن جريج وَقَالَ غَيره: ضرب النَّبِي ﷺ دِيَته على بني النجار ثمَّ بعث مقيساً وَبعث مَعَه رجلا من بني فهر فِي حَاجَة للنَّبِي ﷺ فَاحْتمل مقيس الفِهري - وَكَانَ رجلا شَدِيدا - فَضرب بِهِ الأَرْض ورضخ رَأسه بَين حجرين ثمَّ ألْقى يتَغَنَّى:
İbn Cüreyc dedi ki: Bir başkası ise şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onun diyetini Benî Neccâr'a yükledi. Sonra Mekīs'i ve beraberinde Benî Fihr'den bir adamı Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir ihtiyacı için gönderdi. Mekīs -ki güçlü bir adamdı- Fihrî'yi kaldırıp yere çaldı ve başını iki taş arasında ezdi, sonra da şu şiiri terennüm etmeye başladı:
قتلت بِهِ فهرا وحملت عقله سراة بني النجار أَرْبَاب قارع فَأخْبر بِهِ النَّبِي ﷺ فَقَالَ: أَظُنهُ قد أحدث حَدثا أما وَالله لَئِن كَانَ فعل لَا أومنه فِي حل وَلَا حرم وَلَا سلم وَلَا حَرْب فَقتل يَوْم الْفَتْح
“Onun yerine bir Fihrî'yi öldürdüm ve diyetini de Benî Neccâr'ın reislerine, Kâria sahiplerine yükledim.” Durum Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verilince şöyle buyurdu: “Sanırım o bir cürüm işledi. Allah'a yemin olsun ki şayet bunu yapmışsa, onu ne helalde ne haramda, ne barışta ne de savaşta güvende kılmam!” [Mekīs] fetih günü öldürüldü.
قَالَ ابْن جريج: وَفِيه نزلت هَذِه الْآيَة {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} الْآيَة
İbn Cüreyc dedi ki: İşte bu ayet onun hakkında indi: {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” ayeti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} قَالَ: نزلت فِي مقيس بن ضَبَابَة الْكِنَانِي وَذَلِكَ أَنه أسلم وَأَخُوهُ هِشَام بن ضَبَابَة وَكَانَا بِالْمَدِينَةِ فَوجدَ مقيس أَخَاهُ هشاماً ذَات يَوْم قَتِيلا فِي الْأَنْصَار فِي بني النجار فَانْطَلق إِلَى النَّبِي ﷺ فَأخْبرهُ بذلك فَأرْسل رَسُول الله ﷺ رجلا من قُرَيْش من بني فهر وَمَعَهُ مقيس إِلَى بني النجار - ومنازلهم يَوْمئِذٍ بقباء - أَن ادفعوا إِلَى مقيس قَاتل أَخِيه إِن علمْتُم ذَلِك وَإِلَّا فادفعوا إِلَيْهِ الدِّيَة
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir” kavli hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Mekīs b. Subâbe el-Kinânî hakkında indi. Şöyle ki; o ve kardeşi Hişâm b. Subâbe Müslüman olmuşlardı ve Medine'de bulunuyorlardı. Mekīs bir gün kardeşi Hişâm'ı Ensâr arasında, Benî Neccâr yurdunda öldürülmüş olarak buldu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu haber verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kureyş'ten Benî Fihr mensubu bir adamı Mekīs ile birlikte -o gün yurtları Kubâ'da olan- Benî Neccâr'a: “Eğer biliyorsanız kardeşinin katilini Mekīs'e teslim edin, bilmiyorsanız ona diyeti ödeyin” diye gönderdi.
فَلَمَّا جَاءَهُم الرَّسُول قَالُوا: السّمع وَالطَّاعَة لله وَلِلرَّسُولِ وَالله مَا نعلم لَهُ قَاتلا وَلَكِن نُؤَدِّي إِلَيْهِ الدِّيَة فدفعوا إِلَى مقيس مائَة من الْإِبِل دِيَة أَخِيه فَلَمَّا انْصَرف مقيس والفهري رَاجِعين من قبَاء إِلَى الْمَدِينَة وَبَينهمَا سَاعَة عمد مقيس إِلَى الفِهري رَسُول رَسُول الله ﷺ فَقتله وارتد عَن الْإِسْلَام وَركب جملا مِنْهَا وسَاق مَعَه الْبَقِيَّة وَلحق بِمَكَّة وَهُوَ يَقُول فِي شعر لَهُ: قتلت بِهِ فهراً وحملت عقله سراة بني النجار أَرْبَاب قارع وَأدْركت ثَأْرِي واضطجعت موسداً وَكنت إِلَى الْأَوْثَان أول رَاجع فَنزلت فِيهِ بعد قتل النَّفس وَأخذ الدِّيَة وارتد عَن الْإِسْلَام وَلحق بِمَكَّة كَافِرًا {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا}
Elçi yanlarına varınca: “Allah'a ve Resûlü'ne işittik ve itaat ettik! Vallahi onun katilini bilmiyoruz; fakat ona diyeti öderiz” dediler ve Mekīs'e kardeşinin diyeti olarak yüz deve teslim ettiler. Mekīs ve Fihrî, Kubâ'dan Medine'ye dönmek üzere yola çıkıp aralarında bir miktar mesafe kalınca Mekīs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçisi olan Fihrî'yi kasten öldürdü, İslâm'dan irtidat etti, develerden birine binip kalanını da önüne katarak sürdü ve şiirinde şöyle diyerek Mekke'ye kaçtı: “Onun yerine bir Fihrî'yi öldürdüm ve diyetini de Benî Neccâr'ın reislerine, Kâria sahiplerine yükledim. Öcümü aldım ve yastığıma rahatça yaslandım; putlara ilk geri dönen de ben oldum.” Bir canı öldürmesi, diyeti alması, İslâm'dan irtidat edip bir kâfir olarak Mekke'ye kaçmasından sonra onun hakkında {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” [ayeti] indi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس
el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da el-Kelbî kanalıyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre:
مثله سَوَاء
Aynısını [rivayet etmiştir].
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ من طَرِيق سعيد بن جُبَير قَالَ: اخْتلف أهل الْكُوفَة فِي قتل الْمُؤمن فرحلت فِيهَا إِلَى ابْن عَبَّاس فَسَأَلته عَنْهَا فَقَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} هِيَ آخر مَا نزل وَمَا نسخهَا شَيْء
Abd b. Humeyd, el-Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, en-Nesâî, İbn Cerîr ve et-Taberânî'nin Saîd b. Cübeyr kanalıyla bildirdiğine göre Saîd şöyle demiştir: Kûfeliler mümini öldürme[nin hükmü] konusunda ihtilaf ettiler. Ben de bunun üzerine İbn Abbâs'a gidip bunu sordum. Şöyle dedi: “{وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} ‘Kim bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir’ ayeti en son inen ayetlerdendir ve onu hiçbir şey neshetmemiştir.”
وَأخرج أَحْمد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَالنَّسَائِيّ وَابْن مَاجَه وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه وَالطَّبَرَانِيّ من طَرِيق سَالم بن أبي
Ahmed, Saîd b. Mansûr, en-Nesâî, İbn Mâce, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nâsih'inde en-Nehhâs ve et-Taberânî'nin Sâlim b. Ebi'l-
الْجَعْد عَن ابْن عَبَّاس أَن رجلا أَتَاهُ فَقَالَ: أَرَأَيْت رجلا قتل رجلا مُتَعَمدا قَالَ {فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم خَالِدا فِيهَا وَغَضب الله عَلَيْهِ ولعنه وَأعد لَهُ عذَابا عَظِيما} قَالَ: لقد نزلت فِي آخر مَا نزل مَا نسخهَا شَيْء حَتَّى قبض رَسُول الله ﷺ وَمَا نزل وَحي بعد رَسُول الله ﷺ
Ca‘d kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre bir adam ona gelip: “Bir adamı kasten öldüren kişi hakkında ne dersin?” dedi. [İbn Abbâs]: “{فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم خَالِدا فِيهَا وَغَضب الله عَلَيْهِ ولعنه وَأعد لَهُ عذَابا عَظِيما} ‘Onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır’” dedi ve ekledi: “Bu ayet en son inenlerdendir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edene kadar onu hiçbir şey neshetmedi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra da hiçbir vahiy inmemiştir.”
قَالَ: أَرَأَيْت إِن تَابَ وآمن وَعمل صَالحا ثمَّ اهْتَدَى قَالَ: وأنى لَهُ بِالتَّوْبَةِ وَقد سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: ثكلته أمه رجل قتل رجلا مُتَعَمدا يَجِيء يَوْم الْقِيَامَة آخِذا قَاتله بِيَمِينِهِ أَو بيساره وآخذا رَأسه بِيَمِينِهِ أَو بِشمَالِهِ تشخب أوداجهُ دَمًا فِي قبل الْعَرْش يَقُول: يَا رب سل عَبدك فيمَ قتلني
[Adam]: “Peki ya tövbe edip iman eder ve salih amel işledikten sonra doğru yola girerse?” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: “Onun için tövbe nerede! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: ‘Anası ağlasın bir adamı kasten öldüren kimseye! Kıyamet gününde [öldürülen], sağ veya sol eliyle katilini tutmuş, diğer eliyle de şah damarlarından Arş'ın önünde kan fışkıran başını tutmuş olarak gelir ve: 'Ey Rabbim! Şu kuluna beni niçin öldürdüğünü sor!' der.’”
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه من طَرِيق عَمْرو بن دِينَار عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يَجِيء الْمَقْتُول بالقاتل يَوْم الْقِيَامَة ناصيته وَرَأسه بِيَدِهِ وأوداجه تشخب دَمًا يَقُول: يَا رب قتلني هَذَا حَتَّى يُدْنِيه من الْعَرْش قَالَ: فَذكرُوا لِابْنِ عَبَّاس التَّوْبَة فَتلا هَذِه الْآيَة {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} قَالَ: مَا نسخت هَذِه الْآيَة وَلَا بدلت وأنى لَهُ التَّوْبَة
et-Tirmizî'nin (ve bunu hasen görmüştür) Amr b. Dînâr kanalıyla İbn Abbâs'tan, onun da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiğine göre şöyle buyurmuştur: “Kıyamet gününde öldürülen kişi, katilini perçeminden ve elinde tuttuğu başının şah damarlarından kan fışkırır halde getirir ve Arş'a yaklaştırarak: ‘Ey Rabbim! Bu beni öldürdü!’ der.” [Râvi] dedi ki: İbn Abbâs'a tövbeden bahsettiler. O da {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” ayetini okudu ve: “Bu ayet neshedilmedi ve değiştirilmedi; onun için tövbe nerede!” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جري عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: قَالَ لي عبد الرَّحْمَن بن ابزي: سل ابْن عَبَّاس عَن قَوْله {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} فَقَالَ: لم ينسخها شَيْء وَقَالَ فِي هَذِه الْآيَة (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر) (الْفرْقَان الْآيَة ٦٨) الْآيَة
Abd b. Humeyd, el-Buhârî ve İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Abdurrahman b. Ebzâ bana: “İbn Abbâs'a {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} ‘Kim bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir’ kavlini sor” dedi. [İbn Abbâs]: “Onu hiçbir şey neshetmedi” dedi. (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر) “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” (Furkân Suresi, 68) ayeti hakkında ise:
قَالَ: نزلت فِي أهل الشّرك
[İbn Abbâs]: “Şirk ehli hakkında indi” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعيد بن جُبَير أَن عبد الرَّحْمَن بن أَبْزي سَأَلَهُ: أَن يسْأَل ابْن عَبَّاس عَن هَاتين الْآيَتَيْنِ الَّتِي فِي النِّسَاء {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} إِلَى آخر الْآيَة وَالَّتِي فِي الْفرْقَان (وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً) (الْفرْقَان الْآيَة ٦٨) الْآيَة
Abd b. Humeyd, el-Buhârî, İbn Cerîr, el-Hâkim ve İbn Merdûye'nin Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre Abdurrahman b. Ebzâ ondan, İbn Abbâs'a Nisâ Suresi'ndeki {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir” ayeti ile Furkân Suresi'ndeki (وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً) “Kim bunları yaparsa günahının cezasını bulur” (Furkân Suresi, 68) ayetini sormasını istedi.
قَالَ: فَسَأَلته فَقَالَ: إِذا دخل الرجل فِي الْإِسْلَام وَعلم شرائعه وَأمره ثمَّ قتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم لَا تَوْبَة لَهُ وَأما الَّتِي فِي الْفرْقَان فَإِنَّهَا لما أنزلت قَالَ الْمُشْركُونَ من أهل مَكَّة: فقد عدلنا بِاللَّه وقتلنا النَّفس الَّتِي حرم الله بِغَيْر الْحق وأتينا الْفَوَاحِش فَمَا نفعنا الْإِسْلَام فَنزلت (إِلَّا من تَابَ) (الْفرْقَان الْآيَة ٧٠) الْآيَة
[Saîd] dedi ki: Ona sordum, şöyle dedi: “Kişi İslâm'a girip şeriatını ve emirlerini öğrendikten sonra bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir, onun tövbesi yoktur. Furkân Suresi'ndeki ayete gelince; o indirildiğinde Mekkeli müşrikler: 'Biz Allah'a ortak koştuk, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürdük ve fuhşiyatta bulunduk; o halde İslâm bize ne fayda verir?' dediler. Bunun üzerine (إِلَّا من تَابَ) ‘Ancak tövbe eden müstesna...’ (Furkân Suresi, 70) ayeti indi.”
فَهِيَ لأولئك
“İşte o [ayet], onlar içindir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن شهر بن حَوْشَب قَالَ: سَمِعت ابْن عَبَّاس يَقُول: نزلت هَذِه الْآيَة {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} بعد قَوْله (إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل صَالحا) (الْفرْقَان الْآيَة ٧٠) بِسنة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Şehr b. Havşeb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini duydum: “{وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم} ‘Kim bir mümini kasten öldürürse cezası cehennemdir’ ayeti, (إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل صَالحا) ‘Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyen müstesna’ (Furkân Suresi, 70) kavlinden bir yıl sonra indi.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} بعد الَّتِي فِي سُورَة الْفرْقَان بثماني سِنِين وَهِي قَوْله (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر) (الْفرْقَان الْآيَة ٦٨) إِلَى قَوْله (غَفُورًا رحِيما) (الْفرْقَان الْآيَة ٧٠)
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “{وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} ‘Kim bir mümini kasten öldürürse...’ ayeti, Furkân Suresi'nde yer alan (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر) ‘Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...’ (Furkân Suresi, 68) kavlinden (غَفُورًا رحِيما) ‘...çok bağışlayan, çok merhamet edendir’ (Furkân Suresi, 70) kavline kadar olan kısımdan sekiz yıl sonra indi.”
وَأخرج ابْن جرير والنحاس وَالطَّبَرَانِيّ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: سَأَلت ابْن عَبَّاس هَل لمن قتل مُؤمنا مُتَعَمدا من تَوْبَة قَالَ: لَا
İbn Cerîr, en-Nehhâs ve et-Taberânî'nin Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: “Bir mümini kasten öldüren kimse için tövbe var mıdır?” diye sordum. O: “Hayır” dedi.
فَقَرَأت عَلَيْهِ الْآيَة الَّتِي فِي الْفرْقَان (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر) (الْفرْقَان الْآيَة ٦٨) فَقَالَ هَذِه الْآيَة مَكِّيَّة نسختها آيَة مَدِينَة {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} الْآيَة
Bunun üzerine ona Furkân Suresi'ndeki (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر) “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” (Furkân Suresi, 68) ayetini okudum. Şöyle dedi: “Bu ayet Mekkî'dir; onu Medenî olan {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} ‘Kim bir mümini kasten öldürürse...’ ayeti neshetmiştir.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن زيد بن ثَابت قَالَ: نزلت الشَّدِيدَة بعد الهينة بِسِتَّة أشهر يَعْنِي {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} بعد (إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ) (النِّسَاء الْآيَة ٤٨)
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Zeyd b. Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Şiddetli olan [ayet], yumuşak olandan altı ay sonra indi; yani (إِن الله لَا يغْفر أَن يُشْرك بِهِ) “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” (Nisâ Suresi, 48) ayetinden sonra {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” [ayeti indi].
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن ثَابت قَالَ: نزلت الشَّدِيدَة بعد الهينة بِسِتَّة أشهر قَوْله {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} بعد قَوْله (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر) (الْفرْقَان الْآيَة ٦٨) إِلَى آخر الْآيَة
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Şiddetli olan [ayet], yumuşak olandan altı ay sonra indi; yani (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر) “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” (Furkân Suresi, 68) ayetinin sonuna kadar olan kısmından sonra {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” kavli indi.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن جرير والنحاس وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن زيد بن ثَابت قَالَ: نزلت الْآيَة الَّتِي فِي سُورَة النِّسَاء بعد الْآيَات الَّتِي فِي سُورَة الْفرْقَان بِسِتَّة أشهر
Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, en-Nehhâs, et-Taberânî, İbn Merdûye ve el-Beyhakî'nin Zeyd b. Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nisâ Suresi'ndeki ayet, Furkân Suresi'ndeki ayetlerden altı ay sonra indi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن زيد بن ثَابت قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة فِي الْفرْقَان (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر
et-Taberânî ve İbn Merdûye'nin Zeyd b. Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Furkân Suresi'ndeki (وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر
) (الْفرْقَان الْآيَة ٧٨) الْآيَة
) (Furkân Suresi, 68) “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayeti
عجبنا للينها فلبثنا سَبْعَة أشهر ثمَّ نزلت الَّتِي فِي النِّسَاء {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} الْآيَة
indiğinde onun yumuşaklığına şaşırdık. Yedi ay bekledik, sonra Nisâ Suresi'ndeki {وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا} “Kim bir mümini kasten öldürürse...” ayeti indi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن الضَّحَّاك قَالَ: بَينهمَا ثَمَانِي سِنِين الَّتِي فِي النِّسَاء بعد الَّتِي فِي الْفرْقَان
Abdürrezzâk'ın ed-Dahhâk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nisâ Suresi'ndeki [ayet], Furkân Suresi'ndekinden sonra olmak üzere ikisinin arasında sekiz yıl vardır.
وَأخرج سمويه فِي فَوَائده عَن زيد بن ثَابت قَالَ: نزلت هَذِه الَّتِي فِي النِّسَاء بعد قَوْله (وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء) (النِّسَاء الْآيَة ٤٨) بأَرْبعَة أشهر
Semmûye Favâid'inde Zeyd b. Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nisâ Suresi'ndeki bu [ayet], (وَيغْفر مَا دون ذَلِك لمن يَشَاء) “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” (Nisâ Suresi, 48) kavlinden dört ay sonra indi.