وَهُوَ رجل اسْمه مرداس خلى قومه هاربين من خيل بعثها رَسُول الله ﷺ عَلَيْهَا رجل من بني لَيْث اسْمه قليب حَتَّى إِذا وصلت الْخَيل سلّم عَلَيْهِم فَقَتَلُوهُ فَأمر رَسُول الله ﷺ لأَهله بديته ورد إِلَيْهِم مَاله وَنهى الْمُؤمنِينَ عَن مثل ذَلِك
O, Mirdâs adında bir adamdı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Benî Leys'ten Kulayb adındaki bir adam komutasında gönderdiği süvarilerden kavmi kaçarken o geride kalmıştı. Süvariler yanına vardığında onlara selâm verdi, fakat onu öldürdüler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ailesine diyetinin ödenmesini emretti, malını da onlara geri verdi ve müminleri böylesi bir davranıştan nehyetti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيل الله فَتَبَيَّنُوا} قَالَ: هَذَا الحَدِيث فِي شَأْن مرداس رجل من غطفان ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ بعث جَيْشًا عَلَيْهِم غَالب اللَّيْثِيّ إِلَى أهل فدك وَبِه نَاس من غطفان وَكَانَ مرداس مِنْهُم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre Yüce Allah'ın {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيل الله فَتَبَيَّنُوا} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırın” ayeti hakkında Katâde şöyle demiştir: “Bu hadise, Gatafân'dan Mirdâs adında bir adam hakkındadır. Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem, Gālib el-Leysî komutasında Fedek halkına bir ordu göndermişti; orada Gatafân'dan insanlar vardı ve Mirdâs da onlardandı.
ففر أَصْحَابه فَقَالَ مرداس: إِنِّي مُؤمن وعَلى متبعكم
Arkadaşları kaçtı, Mirdâs ise: 'Ben müminim ve sizin dininize tabiyim' dedi.
فصبحته الْخَيل غدْوَة فَلَمَّا لقوه سلم عَلَيْهِم مرداس فَتَلقاهُ أَصْحَاب النَّبِي ﷺ فَقَتَلُوهُ وَأخذُوا مَا كَانَ مَعَه من مَتَاع فَأنْزل الله فِي شَأْنه {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا} لِأَن تَحِيَّة الْمُسلمين السَّلَام بهَا يَتَعَارَفُونَ وَبهَا يحيي بَعضهم بَعْضًا
Süvariler sabah vakti ona baskın yaptılar. Karşılaştıklarında Mirdâs onlara selâm verdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onu karşılayıp öldürdüler ve yanındaki eşyayı aldılar. Bunun üzerine Allah onun hakkında {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا} “Size selâm verene 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayetini indirdi; çünkü Müslümanların tehiyyatı (selâmlaşması) selâmdır; birbirlerini onunla tanırlar ve birbirlerine onunla selâm verirler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله تَعَالَى {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيل الله} الْآيَة
İbn Cerîr'in Süddî'den bildirdiğine göre Yüce Allah'ın {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيل الله} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman...” ayeti hakkında [Süddî şöyle demiştir]:
قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ سَرِيَّة عَلَيْهَا أُسَامَة بن زيد إِلَى بني ضَمرَة فَلَقوا رجلا مِنْهُم يدعى مرداس بن نهيك مَعَه غنم لَهُ وجمل أَحْمَر فَلَمَّا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, başında Üsâme b. Zeyd'in bulunduğu bir seriyyeyi Benî Damra'ya gönderdi. Onlardan Mirdâs b. Nüheyk denen bir adama rastladılar; yanında koyunları ve kızıl bir devesi vardı. [Mirdâs]...
رَآهُمْ أَوَى إِلَى كَهْف جبل وَاتبعهُ أُسَامَة فَلَمَّا بلغ مرداس الْكَهْف وضع فِيهِ غنمه ثمَّ أقبل إِلَيْهِم فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم أشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا رَسُول الله فَشد عَلَيْهِ أُسَامَة فَقتله من أجل جمله وغنيمته وَكَانَ النَّبِي ﷺ إِذا بعث أُسَامَة أحب أَن يثني عَلَيْهِ خير وَيسْأل عَنهُ أَصْحَابه فَلَمَّا رجعُوا لم يسألهم عَنهُ فَجعل الْقَوْم يحدثُونَ النَّبِي ﷺ وَيَقُولُونَ: يَا رَسُول الله لَو رَأَيْت أُسَامَة ولقيه رجل فَقَالَ الرجل: لَا إِلَه إِلَّا الله مُحَمَّد رَسُول الله ﷺ فَشد عَلَيْهِ فَقتله وَهُوَ معرض عَنْهُم فَلَمَّا أَكْثرُوا عَلَيْهِ رفع رَأسه إِلَى أُسَامَة فَقَالَ: كَيفَ أَنْت وَلَا إِلَه إِلَّا الله فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنَّمَا قَالَهَا مُتَعَوِّذًا تعوذ بهَا
Onları görünce bir dağ mağarasına sığındı, Üsâme de onun peşine düştü. Mirdâs mağaraya varınca koyunlarını oraya koydu, sonra onlara yönelip: “Es-Selâmu aleyküm, eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve enne Muhammeden Resûlullâh” dedi. Ancak Üsâme devesi ve koyunları yüzünden onun üzerine atılıp onu öldürdü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Üsâme'yi bir yere gönderdiğinde onu hayırla övmeyi sever ve arkadaşlarına onu sorardı. Döndüklerinde ise onlara Üsâme'yi sormadı. Bunun üzerine topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatmaya başlayıp şöyle dediler: “Ey Allah'ın Resûlü! Üsâme'yi bir görseydin; bir adamla karşılaştı, adam 'Lâ ilâhe illallâh Muhammedun Resûlullâh' dedi, Üsâme ise onun üzerine atılıp öldürdü.” [Peygamber] onlardan yüz çeviriyordu. Çok fazla söyleyince başını Üsâme'ye doğru kaldırıp: “'Lâ ilâhe illallâh' karşısında ne yapacaksın?” buyurdu. [Üsâme]: “Ey Allah'ın Resûlü! O bunu sadece [kılıçtan] korunmak için söyledi, ona sığındı” dedi.
فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: هلا شققت عَن قلبه فَنَظَرت إِلَيْهِ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Kalbini yarıp baksaydın ya!” buyurdu.
فَأنْزل الله خبر هَذَا وَأخْبر إِنَّمَا قَتله من أجل جمله وغنمه فَذَلِك حِين يَقُول {تَبْتَغُونَ عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا} فَلَمَّا بلغ {فَمن الله عَلَيْكُم} يَقُول: فَتَابَ الله عَلَيْكُم فَحلف أُسَامَة أَن لَا يُقَاتل رجلا يَقُول لَا إِلَه إِلَّا الله بعد ذَلِك الرجل وَمَا لَقِي من رَسُول الله ﷺ فِيهِ
Bunun üzerine Allah bu olayın haberini indirdi ve onun, devesi ve koyunları için öldürüldüğünü bildirdi; işte {تَبْتَغُونَ عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا} “...dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak” buyurması bundandır. {فَمن الله عَلَيْكُم} “...Allah da size lütufta bulundu” kısmına gelince; “Allah tövbenizi kabul etti” demektir. Üsâme, o adamdan ve bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gördüğü tepkiden sonra 'Lâ ilâhe illallâh' diyen hiçbir kimseyle savaşmayacağına yemin etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن الْحسن أَن نَاسا من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ ذَهَبُوا يتطرقون فَلَقوا أُنَاسًا من الْعَدو فحملوا عَلَيْهِم فهزموهم فَشد رجل مِنْهُم فَتَبِعَهُ رجل يُرِيد مَتَاعه فَلَمَّا غشيه بِالسِّنَانِ قَالَ: إِنِّي مُسلم إِنِّي مُسلم
İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Hasan['ı Basrî]'den bildirdiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler keşif/baskın için çıkmışlardı. Düşmandan birtakım kimselerle karşılaşıp onlara hücum ettiler ve onları hezimete uğrattılar. Onlardan bir adam kaçtı, [Müslümanlardan] bir adam da onun eşyasını almak isteyerek peşine düştü. Mızrağın ucuyla üzerine çökünce adam: “Ben Müslümanım, ben Müslümanım!” dedi.
فأوجره السنان فَقتله وَأخذ متيعه فَرفع ذَلِك إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ للْقَاتِل: أقتلته بعد أَن قَالَ إِنِّي مُسلم قَالَ: يَا رَسُول الله إِنَّمَا قَالَهَا متعوّذاً
Fakat [adam] mızrağı ona saplayıp öldürdü ve eşyacığını aldı. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iletildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem katile: “'Ben Müslümanım' dedikten sonra mı onu öldürdün?” buyurdu. [Katil]: “Ey Allah'ın Resûlü! O bunu sadece [ölümden] korunmak için söyledi” dedi.
قَالَ: أَفلا شققت عَن قلبه قَالَ: لمَ يَا رَسُول الله قَالَ: لتعلم أصادق هُوَ أَو كَاذِب قَالَ: وَكنت عَالم ذَلِك يَا رَسُول الله قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنَّمَا كَانَ يعبر عَنهُ لِسَانه إِنَّمَا كَانَ يعبر عَنهُ لِسَانه
[Resûlullah]: “Kalbini yarıp baksaydın ya!” buyurdu. [Adam]: “Niçin ey Allah'ın Resûlü?” dedi. [Resûlullah]: “Doğru mu yoksa yalancı mı olduğunu bilmek için” buyurdu. [Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü, ben bunu bilebilir miydim?” deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onun adına ancak dili tercümanlık yapıyordu, onun adına ancak dili tercümanlık yapıyordu!” buyurdu.
قَالَ: فَمَا لبث الْقَاتِل أَن مَاتَ فحفر لَهُ أَصْحَابه فَأصْبح وَقد وَضعته الأَرْض ثمَّ عَادوا فَحَفَرُوا لَهُ فَأصْبح وَقد وَضعته الأَرْض إِلَى جنب قَبره
[Hasan] dedi ki: Katil çok geçmeden öldü. Arkadaşları onun için mezar kazdılar; fakat sabah olunca yerin onu dışarı attığını gördüler. Tekrar onun için kazdılar, sabah olunca yerin onu mezarının yanına dışarı attığını gördüler.
قَالَ الْحسن: فَلَا أَدْرِي كم قَالَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ كم دفناه مرَّتَيْنِ أَو ثَلَاثَة كل ذَلِك لَا تقبله الأَرْض فَلَمَّا رَأينَا الأَرْض لَا تقبله أَخذنَا برجليه فألقيناه فِي بعض تِلْكَ الشعاب فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيل الله فتبيَّنوا} أهل الْإِسْلَام إِلَى آخر الْآيَة
Hasan dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının kaç kez dediğini bilmiyorum: 'Onu iki ya da üç kez gömdük, her defasında yer onu kabul etmedi. Yerin onu kabul etmediğini görünce iki ayağından tutup onu o dağ geçitlerinden birine attık.' Bunun üzerine Allah {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيل الله فتبيَّنوا} “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırın...” ayetinden ayetin sonuna kadar indirdi -yani İslam ehlini [iyice araştırın]-.
قَالَ الْحسن: أما وَالله مَا ذَاك أَن تكون الأَرْض تجن من هُوَ شَرّ مِنْهُ وَلَكِن وعظ الله الْقَوْم أَن لَا يعودوا
Hasan dedi ki: “Vallahi bu, yerin ondan daha kötü olanları örtüp gizlemediğinden değildir; fakat Allah bir daha böyle bir şeye dönmesinler diye insanlara ibretli bir öğüt vermiştir.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير من طَرِيق معمر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا}
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Ma'mer kanalıyla Katâde'den bildirdiğine göre Yüce Allah'ın {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا} “Size selâm verene 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayeti hakkında [Katâde şöyle demiştir]:
قَالَ: بَلغنِي أَن رجلا من الْمُسلمين أغار على رجل من الْمُشْركين فَحمل عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ الْمُشرك: إِنِّي مُسلم أشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله فَقتله الْمُسلم بعد أَن قَالَهَا فَبلغ ذَلِك النَّبِي ﷺ فَقَالَ للَّذي قَتله: أقتلته وَقد قَالَ لَا إِلَه إِلَّا الله فَقَالَ وَهُوَ يعْتَذر: يَا نَبِي الله إِنَّمَا قَالَ متعوّذاً وَلَيْسَ كَذَلِك
[Katâde] dedi ki: Bana ulaştığına göre Müslümanlardan bir adam müşriklerden bir adama baskın yapıp üzerine hücum etti. Müşrik ona: “Ben Müslümanım, şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur” dedi. Fakat Müslüman bunu söyledikten sonra onu öldürdü. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onu öldüren kişiye: “'Lâ ilâhe illallâh' dediği hâlde onu öldürdün mü?” buyurdu. [Adam] mazeret beyan ederek: “Ey Allah'ın Nebîsi! O sadece [ölümden] korunmak için söyledi, aslında öyle değildi” dedi.
فَقَالَ النَّبِي ﷺ: فَهَلا شققت عَن قلبه ثمَّ مَاتَ قَاتل الرجل فقبر فلفظته الأَرْض فَذكر ذَلِك للنَّبِي ﷺ فَأَمرهمْ أَن يقبروه ثمَّ لفظته حَتَّى فعل ذَلِك بِهِ ثَلَاث مَرَّات فَقَالَ النَّبِي ﷺ: إِن الأَرْض أَبَت أَن تقبله فألقوه فِي غَار من الغيران
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kalbini yarıp baksaydın ya!” buyurdu. Sonra adamın katili öldü ve gömüldü; fakat yer onu dışarı attı. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatılınca onu gömmelerini emretti, sonra yer onu yine dışarı attı; bu durum üç defa tekrarlandı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz yer onu kabul etmekten kaçındı; onu mağaralardan bir mağaraya bırakın” buyurdu.
قَالَ معمر: وَقَالَ بَعضهم: إِن الأَرْض تقبل من هُوَ شَرّ مِنْهُ وَلَكِن الله جعله لكم عِبْرَة
Ma'mer dedi ki: Bazıları şöyle demiştir: “Şüphesiz yer ondan daha kötü olanı da kabul eder, fakat Allah onu sizin için bir ibret kıldı.”
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق أبي الضُّحَى عَن مَسْرُوق أَن قوما من الْمُسلمين لقوا رجلا من الْمُشْركين وَمَعَهُ غنيمَة لَهُ فَقَالَ: السَّلَام عَلَيْكُم إِنِّي مُؤمن
İbn Cerîr'in Ebû'd-Duhâ kanalıyla Mesrûk'tan bildirdiğine göre, Müslümanlardan bir topluluk müşriklerden yanında küçük bir koyun sürüsü bulunan bir adama rastladılar. Adam: “Es-Selâmu aleyküm, ben müminim” dedi.
فظنواأنه يتَعَوَّذ بذلك فَقَتَلُوهُ وَأخذُوا عنيمته فَأنْزل الله {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا تَبْتَغُونَ عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا} تِلْكَ الْغَنِيمَة
Onlar ise bununla [ölümden] korunduğunu zannedip onu öldürdüler ve koyunlarını aldılar. Bunun üzerine Allah {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا تَبْتَغُونَ عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Size selâm verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayetini indirdi; [dünya menfaati] o koyun sürüsüdür.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: خرج الْمِقْدَاد بن الْأسود فِي سَرِيَّة بَعثه رَسُول الله ﷺ فَمروا بِرَجُل فِيهِ غنيمَة لَهُ فَقَالَ: إِنِّي مسالم
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Mikdâd b. el-Esved, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği bir seriyyede yola çıktı. Yanında küçük bir koyun sürüsü bulunan bir adama rastladılar. Adam: “Ben barışçıyım/teslim oldum” dedi.
فَقتله ابْن الْأسود فَلَمَّا قدمُوا ذكرُوا ذَلِك للنَّبِي ﷺ فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا تَبْتَغُونَ عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا} قَالَ: الْغَنِيمَة
Fakat İbnü'l-Esved onu öldürdü. [Medine'ye] geldiklerinde bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar; bunun üzerine {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا تَبْتَغُونَ عرض الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Size selâm verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayeti indi. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki: “[Dünya hayatının menfaati], ganimettir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: نزل ذَلِك فِي رجل قَتله أَبُو الدَّرْدَاء فَذكر من قصَّة أبي الدَّرْدَاء نَحْو الْقِصَّة الَّتِي ذكرت عَن أُسَامَة بن زيد وَنزل الْقُرْآن {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} فَقَرَأَ
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, Ebû'd-Derdâ'nın öldürdüğü bir adam hakkında indi. [İbn Zeyd], Ebû'd-Derdâ'nın kıssasından Üsâme b. Zeyd hakkında anlatılan kıssanın benzerini anlattı. Kur'an'da {وَمَا كَانَ لمُؤْمِن أَن يقتل مُؤمنا إِلَّا خطأ} “Bir müminin bir mümini -hata dışında- öldürmesi olacak şey değildir” ayeti indi. [İbn Zeyd] okudu...
حَتَّى بلغ إِلَى قَوْله {إِن الله كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرا}
...tâ {إِن الله كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرا} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” sözüne kadar vardı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا} قَالَ: راعي غنم لقِيه نفر من الْمُؤمنِينَ فَقَتَلُوهُ وَأخذُوا مَا مَعَه وَلم يقبلُوا مِنْهُ السَّلَام عَلَيْكُم إِنِّي مُؤمن
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre Yüce Allah'ın {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا} “Size selâm verene 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayeti hakkında Mücâhid şöyle demiştir: “Bir koyun çobanı idi; müminlerden bir grup ona rastladı, onu öldürüp yanındakileri aldılar ve onun 'Es-Selâmu aleyküm, ben müminim' sözünü kabul etmediler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا} قَالَ: حرم الله على الْمُؤمنِينَ أَن يَقُولُوا لمن يشْهد
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Yüce Allah'ın {وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام لست مُؤمنا} “Size selâm verene 'Sen mümin değilsin' demeyin” ayeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: “Allah müminlere, şehadet eden kimseye...”
أَن لَا إِلَه إِلَّا الله لست مُؤمنا كَمَا حرم عَلَيْهِم الْميتَة فَهُوَ آمن على مَاله وَدَمه فَلَا تردوا عَلَيْهِ قَوْله
“...'Lâ ilâhe illallâh' diyene 'Sen mümin değilsin' demeyi, onlara leşi haram kıldığı gibi haram kılmıştır. Artık o, malı ve canı hususunda emniyettedir; onun sözünü geri çevirmeyin.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن أبي رَجَاء وَالْحسن أَنَّهُمَا كَانَا يقرآن وَلَا تَقولُوا لمن ألْقى إِلَيْكُم السّلم بِكَسْر السِّين
Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Ebû Recâ ve Hasan, sîn harfinin kesresiyle “ve lâ tekūlû limen elkâ ileykümü's-silm” şeklinde okuyorlardı.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد وَأبي عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ أَنَّهُمَا كَانَا يقرآن {لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام}
Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Mücâhid ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî {لمن ألْقى إِلَيْكُم السَّلَام} “...size selâm verene...” şeklinde okuyorlardı.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {كَذَلِك كُنْتُم من قبل} قَالَ: تستخفون بإيمانكم كَمَا استخفى هَذَا الرَّاعِي بإيمانه
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre Yüce Allah'ın {كَذَلِك كُنْتُم من قبل} “Önceden siz de öyleydiniz” ayeti hakkında Saîd şöyle demiştir: “Bu çobanın imanını gizlediği gibi siz de [eskiden] imanınızı gizliyordunuz.”
وَفِي لفظ: تكتمون إيمَانكُمْ من الْمُشْركين {فمنّ الله عَلَيْكُم} فأظهر الْإِسْلَام فاعلنتم إيمَانكُمْ {فَتَبَيَّنُوا} قَالَ: وَعِيد من الله مرَّتَيْنِ
Başka bir lafızda ise şöyledir: “İmanınızı müşriklerden gizliyordunuz. {فمنّ الله عَلَيْكُم} 'Sonra Allah size lütufta bulundu', İslam'ı üstün kıldı da imanınızı açıkça ilan ettiniz. {فَتَبَيَّنُوا} 'O hâlde iyice araştırın' buyruğu hakkında [Saîd] dedi ki: Bu, Allah'tan iki defa gelen bir tehdittir.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {كَذَلِك كُنْتُم من قبل} قَالَ: كُنْتُم كفَّارًا حَتَّى منّ الله عَلَيْكُم بِالْإِسْلَامِ وهداكم لَهُ
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre {كَذَلِك كُنْتُم من قبل} “Önceden siz de öyleydiniz” ayeti hakkında Katâde şöyle demiştir: “Allah size İslam ile lütufta bulunup sizi ona hidayet edinceye kadar siz de kâfir idiniz.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مَسْرُوق {كَذَلِك كُنْتُم من قبل} لم تَكُونُوا مُؤمنين
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mesrûk'tan bildirdiğine göre {كَذَلِك كُنْتُم من قبل} “Önceden siz de öyleydiniz” ayeti hakkında Mesrûk: “Mümin değildiniz” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن النُّعْمَان بن سَالم أَنه كَانَ يَقُول: نزلت فِي رجل من هُذَيْل
Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Nu'mân b. Sâlim şöyle diyordu: “[Bu ayet] Hüzeyl'den bir adam hakkında nazil oldu.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {فَتَبَيَّنُوا} بِالْيَاءِ
Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Âsım {فَتَبَيَّنُوا} “...iyice araştırın” kelimesini yâ harfiyle okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن أُسَامَة قَالَ: بعثنَا رَسُول الله ﷺ فِي سَرِيَّة فصبحنا الحرقات من جُهَيْنَة فأدركت رجلا فَقَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله فطعنته فَوَقع فِي نَفسِي من ذَلِك فَذَكرته للنَّبِي ﷺ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: قَالَ لَا إِلَه إِلَّا الله وقتلته قلت: يَا رَسُول الله إِنَّمَا قَالَهَا فرقا من السِّلَاح
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Üsâme'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi bir seriyyede gönderdi. Sabah vakti Cüheyne'den el-Hurakāt'a baskın yaptık. Ben bir adama yetiştim; adam: “Lâ ilâhe illallâh” dedi. Fakat ben ona [mızrak] sapladım. Bundan dolayı içime bir şüphe düştü ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “'Lâ ilâhe illallâh' dedi de onu öldürdün mü?” buyurdu. Ben: “Ey Allah'ın Resûlü! O bunu sadece silahtan korktuğu için söyledi” dedim.
قَالَ: أَلا شققت عَن قلبه حَتَّى تعلم قَالَهَا أم لَا
[Resûlullah]: “Bunu [içtenlikle] söyleyip söylemediğini bilmek için kalbini yarıp baksaydın ya!” buyurdu.
فَمَا زَالَ يكررها عَليّ حَتَّى تمنيت أَنِّي أسلمت يؤمئذ
Bunu bana o kadar çok tekrarladı ki o gün yeni Müslüman olmuş olmayı temenni ettim.
وَأخرج ابْن سعد عَن جَعْفَر بن برْقَان قَالَ: حَدثنَا الْحَضْرَمِيّ رجل من أهل الْيَمَامَة قَالَ: بَلغنِي أَن رَسُول الله ﷺ بعث أُسَامَة بن زيد على جَيش
İbn Sa'd'ın Ca'fer b. Burkān'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bize Yemâme ehlinden bir adam olan Hadramî anlattı ve dedi ki: Bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Üsâme b. Zeyd'i bir ordunun başına komutan tayin edip gönderdi.
قَالَ أُسَامَة: فَأتيت رَسُول الله ﷺ فَجعلت أحدثه فَقلت: فَلَمَّا انهزم الْقَوْم أدْركْت رجلا
Üsâme dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip ona anlatmaya başladım ve: “Düşman topluluğu hezimete uğrayınca bir adama yetiştim...” dedim.
فَأَهْوَيْت إِلَيْهِ بِالرُّمْحِ فَقَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله فطعنته فَقتلته
“...Mızrağı ona doğru uzattım; o ise: 'Lâ ilâhe illallâh' dedi, fakat ben mızrağı saplayıp onu öldürdüm.”
فَتغير وَجه رَسُول الله ﷺ وَقَالَ: وَيحك يَا أُسَامَة
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti ve: “Yazıklar olsun sana ey Üsâme!” dedi.
فَكيف لَك بِلَا إِلَه إِلَّا الله وَيحك يَا أُسَامَة
“'Lâ ilâhe illallâh' karşısında ne yapacaksın? Yazıklar olsun sana ey Üsâme!”
فَكيف لَك بِلَا إِلَه إِلَّا الله فَلم يزل يُرَدِّدهَا عَليّ حَتَّى لَوَدِدْت أَنِّي انسلخت من كل عمل عملته واستقبلت الْإِسْلَام يَوْمئِذٍ جَدِيدا فَلَا وَالله أقَاتل أحدا قَالَ لَا إِلَه إِلَّا الله بَعْدَمَا سَمِعت من رَسُول الله ﷺ
“'Lâ ilâhe illallâh' karşısında ne yapacaksın?” Bunu bana o kadar çok tekrarladı ki yaptığım bütün amellerden sıyrılıp o gün İslam'a yeni girmiş olmayı arzu ettim. Vallahi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu duyduklarımdan sonra 'Lâ ilâhe illallâh' diyen hiç kimseyle savaşmam.
وَأخرج ابْن سعد عَن إِبْرَاهِيم التَّيْمِيّ عَن أَبِيه قَالَ: قَالَ أُسَامَة بن زيد: لَا أقَاتل رجلا يَقُول لَا إِلَه إِلَّا الله أبدا
İbn Sa'd'ın İbrâhîm et-Teymî'den, onun da babasından bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Üsâme b. Zeyd: “'Lâ ilâhe illallâh' diyen bir adamla asla savaşmam” dedi.
فَقَالَ سعد بن مَالك: وَأَنا - وَالله - لَا أقَاتل رجلا يَقُول لَا إِلَه إِلَّا الله أبدا
Sa'd b. Mâlik de: “Vallahi ben de 'Lâ ilâhe illallâh' diyen bir adamla asla savaşmam” dedi.
فَقَالَ لَهما رجل: ألم يقل الله (وقاتلوهم حَتَّى لَا تكون فتْنَة وَيكون الدّين كُله لله) (الْبَقَرَة الْآيَة ١٩٣) فَقَالَا: قد قاتلنا حَتَّى لم تكن فتْنَة وَكَانَ الدّين كُله لله
Onlara bir adam: “Allah ‘Fitne kalmayıncaya ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın’ (el-Bakara 193) buyurmadı mı?” dedi. İkisi: “Biz fitne kalmayıncaya ve din tamamen Allah'ın oluncaya kadar savaştık” dediler.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالنَّسَائِيّ عَن عقبَة بن مَالك اللَّيْثِيّ قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ سَرِيَّة فغارت على وقم فَأتبعهُ رجل من السّريَّة شاهراً فَقَالَ الشاذ من الْقَوْم: إِنِّي مُسلم فَلم ينظر فِيمَا قَالَ فَضَربهُ فَقتله فنمي الحَدِيث إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ فِيهِ قولا شَدِيدا فَبلغ الْقَاتِل
İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve Nesâî'nin Ukbe b. Mâlik el-Leysî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye gönderdi. [Seriyye] Vakım'a baskın yaptı. Seriyyeden bir adam kılıcını çekmiş olarak birinin peşine düştü. Topluluktan ayrılmış olan o adam: “Ben Müslümanım” dedi. Fakat [asker] onun ne dediğine bakmayıp vurup onu öldürdü. Olay Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarılınca bu hususta çok şiddetli sözler söyledi. Bu sözler katile ulaştı.
فَبينا رَسُول الله ﷺ يخْطب إِذْ قَالَ الْقَاتِل: وَالله مَا قَالَ الَّذِي قَالَ إِلَّا تعوّذاً من الْقَتْل
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe verirken katil: “Vallahi o, söylediği sözü sadece öldürülmekten korunmak için söyledi” dedi.
فَأَعْرض رَسُول الله ﷺ عَنهُ وَعَمن قبله من النَّاس وَأخذ فِي خطبَته ثمَّ قَالَ أَيْضا: يَا رَسُول الله مَا قَالَ الَّذِي قَالَ إِلَّا تعوّذاً من الْقَتْل
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan ve önündeki insanlardan yüz çevirip hutbesine devam etti. Sonra [katil] yine: “Ey Allah'ın Resûlü! O, söylediği sözü sadece öldürülmekten korunmak için söyledi” dedi.
فَأَعْرض عَنهُ وَعَمن قبله من النَّاس وَأخذ فِي خطبَته ثمَّ لم يصبر فَقَالَ الثَّالِثَة: وَالله يَا رَسُول الله مَا قَالَ الَّذِي قَالَ إِلَّا تعوّذاً من الْقَتْل
[Resûlullah] ondan ve önündeki insanlardan yüz çevirip hutbesine devam etti. Sonra adam sabredemeyip üçüncü defa: “Vallahi ey Allah'ın Resûlü! O, söylediği sözü sadece öldürülmekten korunmak için söyledi” dedi.
فَأقبل رَسُول الله ﷺ تعرف المساءة فِي وَجهه فَقَالَ: إِن الله أَبى عليّ لمن قتل مُؤمنا ثَلَاث مرَارًا
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, yüzünde hoşnutsuzluk belli olur bir halde dönüp üç defa: “Şüphesiz Allah, bir mümini öldüren kimse için [bağışlanma dilememi] bana yasakladı!” buyurdu.
وَأخرج الشَّافِعِي وَابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن الْمِقْدَاد بن الْأسود قَالَ: قلت: يَا رَسُول الله أَرَأَيْت إِن اخْتلفت أَنا وَرجل من الْمُشْركين بضربتين فَقطع يَدي فَلَمَّا علوته بِالسَّيْفِ قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا الله أضربه أم أَدَعهُ قَالَ: بل دَعه
Şâfiî, İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Mikdâd b. el-Esved'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Müşriklerden bir adamla karşılaşıp birbirimize kılıç vursak, o benim elimi kesse, ben de kılıçla onun üzerine vardığımda 'Lâ ilâhe illallâh' dese onu vurayım mı yoksa bırakayım mı, ne dersin?” dedim. [Resûlullah]: “Bilakis onu bırak” buyurdu.
قلت: قطع يَدي قَالَ: إِن ضَربته بعد أَن قَالَهَا فَهُوَ مثلك قبل أَن تقتله وَأَنت مثله قبل أَن يَقُولهَا
“O benim elimi kesti!” dedim. [Resûlullah]: “Eğer onu bunu söyledikten sonra vurursan, o, sen onu öldürmeden önceki senin konumunda olur; sen de o bunu söylemeden önceki onun konumunda olursun” buyurdu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن جُنْدُب البَجلِيّ قَالَ: إِنِّي لعِنْد رَسُول الله ﷺ حِين جَاءَهُ بشير من سريته فَأخْبرهُ بالنصر الَّذِي نصر الله سريته وبفتح الله الَّذِي فتح لَهُم
Taberânî'nin Cündeb el-Becelî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Seriyyesinden bir müjdeci gelip Allah'ın seriyyesine yardım ettiği zaferi ve onlara nasip ettiği fethi haber verdiği sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım.
قَالَ: يَا رَسُول الله بَينا نَحن نطلب الْقَوْم وَقد هَزَمَهُمْ الله تَعَالَى إِذْ لحقت رجلا بِالسَّيْفِ فَلَمَّا خشِي أَن السَّيْف واقعه وَهُوَ يسْعَى وَيَقُول: إِنِّي مُسلم إِنِّي مُسلم
[Müjdeci] dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ onları hezimete uğratmışken biz düşmanı kovalıyorduk; derken kılıçla bir adama yetiştim. Kılıcın kendisine isabet edeceğinden korkunca koşarak: 'Ben Müslümanım, ben Müslümanım!' demeye başladı.”
قَالَ: فَقتلته
[Müjdeci]: “Onu öldürdüm” dedi.
فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنَّمَا تعوّذ
[Müjdeci]: “Ey Allah'ın Resûlü! O sadece korunmak için [bunu söyledi]” dedi.
فَقَالَ: فَهَلا شققت عَن قلبه فَنَظَرت أصادق هُوَ أم كَاذِب فَقَالَ: لَو شققت عَن قلبه مَا كَانَ علمي هَل قلبه إِلَّا مُضْغَة من لحم قَالَ: لَا مَا فِي قلبه تعلم وَلَا لِسَانه صدقت قَالَ: يَا رَسُول الله اسْتغْفر لي
[Resûlullah]: “Kalbini yarıp baksaydın ya, doğru mu söylüyor yoksa yalancı mı?” buyurdu. [Adam]: “Kalbini yarsaydım da bilemezdim; onun kalbi bir et parçasından başka bir şey midir?” dedi. [Resûlullah]: “Ne kalbindekini bildin ne de dilini doğruladın!” buyurdu. [Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü, benim için mağfiret dile” dedi.
قَالَ: لَا أسْتَغْفر لَك
[Resûlullah]: “Senin için mağfiret dilemem” buyurdu.
فَمَاتَ ذَلِك الرجل فدفنوه فَأصْبح على وَجه الأَرْض ثمَّ دفنوه فَأصْبح على وَجه الأَرْض ثَلَاث مَرَّات فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِك اسْتَحْيوا وخزوا مِمَّا لَقِي فاحتملوه فألقوه فِي شعب من تِلْكَ الشعاب
Sonra o adam öldü ve onu defnettiler; sabahleyin yerin üstüne atılmış olarak bulundu. Tekrar defnettiler, yine sabahleyin yerin üstünde bulundu. Bu durum üç defa tekrarlandı. Bunu görünce onun başına gelen bu durumdan utandılar ve rezil oldular; onu yüklenip o dağ geçitlerinden bir geçide attılar.
الْآيَتَانِ ٩٥ - ٩٦
95-96. Ayetler
أخرج ابْن سعد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَالْبَغوِيّ فِي مُعْجَمه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن الْبَراء بن عَازِب قَالَ: لما نزلت {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ} قَالَ النَّبِي ﷺ: ادْع فلَانا
İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, Buhârî, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Mu'cem'inde Begavî ve Sünen'inde Beyhakî'nin Berâ b. Âzib'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ} “Müminlerden oturanlar eşit olmaz” [ayeti] indiğinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Falancayı çağırın” buyurdu.
وَفِي لفظ: ادْع زيدا فجَاء وَمَعَهُ الدواة واللوح والكتف فَقَالَ: اكْتُبْ {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} وَخلف النَّبِي ﷺ ابْن أم مَكْتُوم فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنِّي ضَرِير فَنزلت مَكَانهَا {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله}
Bir lafızda şöyledir: “Zeyd'i çağırın.” Zeyd yanında hokka, levha ve kürek kemiğiyle geldi. [Resûlullah]: “{لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} ‘Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz’ [ayetini] yaz” buyurdu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında İbn Ümmü Mektûm vardı ve: “Ey Allah'ın Resûlü, ben âmâyım” dedi. Bunun üzerine hemen orada {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz” [ayeti] indi.
وَأخرج ابْن سعد وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق ابْن شهَاب قَالَ: حَدثنِي سهل بن سعد السَّاعِدِيّ ان مَرْوَان بن الحكم أخبرهُ: أَن زيد بن ثَابت أخبرهُ: أَن رَسُول
İbn Sa'd, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Delâil'de Ebû Nuaym ve Beyhakî'nin İbn Şihâb yoluyla bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bana Sehl b. Sa'd es-Sâidî rivayet etti ki Mervân b. el-Hakem ona, Zeyd b. Sâbit'in kendisine Resûlullah
الله ﷺ أمْلى عَلَيْهِ {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} فجَاء ابْن أم مَكْتُوم وَهُوَ يُمْلِيهَا عليّ فَقَالَ: يَا رَسُول الله لَو أَسْتَطِيع الْجِهَاد لَجَاهَدْت - وَكَانَ أعمى - فَأنْزل الله على رَسُوله ﷺ وَفَخذه على فَخذي فَثقلَتْ عليّ حَتَّى خفت أَن ترض فَخذي ثمَّ سري عَنهُ فَأنْزل الله {غير أولي الضَّرَر} قَالَ التِّرْمِذِيّ: هَذَا حَدِيث حسن صَحِيح قَالَ: وَفِي هَذَا الحَدِيث رِوَايَة رجل من الصَّحَابَة وَهُوَ سهل بن سعد عَن رجل من التَّابِعين وَهُوَ مَرْوَان بن الحكم لم يسمع من النَّبِي ﷺ
sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz” [ayetini] yazdırdığını haber vermiştir: “O bunu bana yazdırırken İbn Ümmü Mektûm geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Eğer cihada güç yetirebilseydim mutlaka cihad ederdim' dedi —kendisi âmâ idi—. Bunun üzerine Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e [vahiy] indirdi. O sırada onun uyluğu benim uyluğumun üzerindeydi. Bana öyle bir ağırlık çöktü ki uyluğumun ezilip kırılacağından korktum. Sonra üzerinden [vahiy hali] kalktı ve Allah {غير أولي الضَّرَر} ‘özür sahibi olanlar dışında’ kısmını indirdi.” Tirmizî: “Bu hasen sahih bir hadistir” dedi ve ekledi: “Bu hadiste sahâbîlerden bir adamın yani Sehl b. Sa'd'ın, tâbiînden bir adam olan ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitmemiş olan Mervân b. el-Hakem'den rivayeti vardır.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن سعد وَأحمد وَأَبُو دَاوُود وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق خَارِجَة بن زيد بن ثَابت عَن زيد بن ثَابت قَالَ: كنت إِلَى جنب رَسُول الله ﷺ فَغَشِيتهُ السكينَة فَوَقَعت فَخذ رَسُول الله ﷺ على فَخذي فَمَا وجدت ثقل شَيْء أثقل من فَخذ رَسُول الله ﷺ ثمَّ سري عَنهُ: فَقَالَ: اكْتُبْ
Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, Ahmed, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbnü'l-Enbârî, Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Hârice b. Zeyd b. Sâbit yoluyla Zeyd b. Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım. Kendisini sekînet (vahiy hali) bürüdü ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyluğu benim uyluğumun üzerine düştü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyluğundan daha ağır bir şeyin ağırlığını hissetmemiştim. Sonra üzerinden [bu hal] kalktı ve: “Yaz” buyurdu.
فَكتبت فِي كتف {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} إِلَى آخر الْآيَة
Ben de bir kürek kemiğine {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz” [ifadesini] ayetin sonuna kadar yazdım.
فَقَالَ ابْن أم مَكْتُوم - وَكَانَ رجلا أعمى - لما سمع فضل الْمُجَاهدين: يَا رَسُول الله فَكيف بِمن لَا يَسْتَطِيع الْجِهَاد من الْمُؤمنِينَ فَلَمَّا قضى كَلَامه غشيت رَسُول الله ﷺ السكينَة فَوَقَعت فَخذه على فَخذي فَوجدت ثقلهَا فِي الْمرة الثَّانِيَة كَمَا وجدت فِي الْمرة الأولى ثمَّ سري عَن رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: اقْرَأ يَا زيد
Mücahidlerin faziletini işitince âmâ bir adam olan İbn Ümmü Mektûm: “Ey Allah'ın Resûlü! Müminlerden cihada güç yetiremeyenlerin durumu ne olacak?” dedi. Sözünü bitirince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i sekînet bürüdü ve uyluğu uyluğumun üzerine düştü. İkinci defada da onun ağırlığını ilk seferde hissettiğim gibi hissettim. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinden [bu hal] kalktı ve: “Oku ey Zeyd” buyurdu.
فَقَرَأت {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ} فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: اكْتُبْ {غير أولي الضَّرَر} الْآيَة
Ben de {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ} “Müminlerden oturanlar eşit olmaz” [kısmını] okudum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “{غير أولي الضَّرَر} ‘özür sahibi olanlar dışında’ [kısmını] ayete yaz” buyurdu.
قَالَ زيد: أنزلهَا الله وَحدهَا فَأَلْحَقْتهَا وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لكَأَنِّي أنظر إِلَى مُلْحَقهَا عِنْد صدع فِي كتف
Zeyd dedi ki: “Allah onu tek başına indirdi, ben de onu ekledim. Canım elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki kürek kemiğindeki bir yarığın yanında onun eklendiği yere şu an bakıyor gibiyim.”
وَأخرج ابْن فهر فِي كتاب الْفَضَائِل مَالك وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق عبد الله بن رَافع قَالَ: قدم هَارُون الرشيد الْمَدِينَة فَوجه الْبَرْمَكِي إِلَى مَالك وَقَالَ لَهُ: احْمِلْ إليّ الْكتاب الَّذِي صنفته حَتَّى أسمعهُ مِنْك
İbn Fihr Kitâbu'l-Fedâili Mâlik'te ve İbn Asâkir'in Abdullah b. Râfi' yoluyla bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Hârûn er-Reşîd Medine'ye geldi ve Bermekî'yi Mâlik'e gönderip ona: “Telif ettiğin kitabı bana getir de onu senden dinleyeyim” dedi.
فَقَالَ للبرمكي: أقرئه السَّلَام وَقل لَهُ: إِن الْعلم يزار وَلَا يزور وَإِن الْعلم يُؤْتى وَلَا يَأْتِي
[Mâlik], Bermekî'ye: “Ona selam söyle ve de ki: İlim ziyaret edilir, ziyaret etmez; ilme gelinir, ilim gelmez” dedi.
فَرجع الْبَرْمَكِي إِلَى هَارُون فَقَالَ لَهُ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ يبلغ أهل الْعرَاق أَنَّك وجهت إِلَى مَالك فخالفك اعزم عَلَيْهِ حَتَّى يَأْتِيك فَإِذا بِمَالك قد دخل وَلَيْسَ مَعَه كتاب وَأَتَاهُ مُسلما فَقَالَ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ إِن الله جعلك فِي هَذَا الْموضع لعلمك فَلَا تكن أَنْت أوّل من يضع الْعلم فيضعك الله وَلَقَد رَأَيْت من لَيْسَ فِي حَسبك وَلَا بَيْتك يعز هَذَا الْعلم ويجله فَأَنت أَحْرَى أَن
Bermekî, Hârûn'a dönüp ona: “Ey Müminlerin Emîri! Irak halkına, senin Mâlik'e adam gönderdiğin ve onun da sana karşı geldiği haberi ulaşır; sana gelmesi için ona kesin emir ver” dedi. Birden Mâlik içeri girdi, yanında kitap yoktu; selam vererek onun yanına geldi ve şöyle dedi: “Ey Müminlerin Emîri! Şüphesiz Allah ilmin sebebiyle seni bu makama getirdi; ilmi alçaltan ilk kişi sen olma ki Allah da seni alçaltmasın. Senin soyunda ve hanedanında olmayan kimselerin bu ilme izzet verdiğini ve onu yücelttiğini gördüm; sen ise
تعز وتجل علم ابْن عمك وَلم يزل يعدد عَلَيْهِ من ذَلِك حَتَّى بَكَى هَارُون ثمَّ قَالَ أَخْبرنِي الزُّهْرِيّ عَن خَارِجَة بن زيد قَالَ: قَالَ زيد بن ثَابت: كنت أكتب بيد يَدي النَّبِي ﷺ فِي كتف {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير} وَابْن أم مَكْتُوم عِنْد النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله قد أنزل الله فِي فضل الْجِهَاد مَا أنزل وَأَنا رجل ضَرِير فَهَل لي من رخصَة فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا أَدْرِي
amcanın oğlunun ilmine izzet vermeye ve onu yüceltmeye daha layıksın.” Hârûn ağlayıncaya kadar ona bunlardan sayıp dökmeye devam etti. Sonra [Mâlik] şöyle dedi: Zührî'nin Hârice b. Zeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Zeyd b. Sâbit dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde bir kürek kemiğine {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير} “Müminlerden oturanlar eşit olmaz...” yazıyordum. İbn Ümmü Mektûm da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydı ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah cihadın fazileti hakkında indireceğini indirdi; ben ise âmâ bir adamım, benim için bir ruhsat var mıdır?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bilmiyorum” buyurdu.
قَالَ زيد بن ثَابت: وقلمي رطب مَا جف حَتَّى غشي النَّبِي ﷺ الْوَحْي وَوَقع فَخذه على فَخذي حَتَّى كَادَت تدق من ثقل الْوَحْي ثمَّ جلى عَنهُ فَقَالَ لي: اكْتُبْ يَا زيد {غير أولي الضَّرَر} فيا أَمِير الْمُؤمنِينَ حرف وَاحِد بعث بِهِ جِبْرِيل وَالْمَلَائِكَة ﵈ من مسيرَة خمسين ألف عَام حَتَّى أنزل على نبيه ﷺ فَلَا يَنْبَغِي لي أَن أعزه وأجله
Zeyd b. Sâbit dedi ki: “Daha kalemimin ıslaklığı kurumadan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i vahiy bürüdü ve uyluğu uyluğumun üzerine düştü, öyle ki vahyin ağırlığından neredeyse kırılacaktı. Sonra üzerinden [bu hal] açıldı ve bana: 'Ey Zeyd! {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmını] yaz' buyurdu. Ey Müminlerin Emîri! Cibrîl ve melekler aleyhimüsselâm'ın elli bin yıllık mesafeden gönderilip Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği tek bir harf için benim onu aziz tutup yüceltmem gerekmez mi?”
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه النَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق مقسم عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَالَ {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر} عَن بدر والخارجين إِلَى بدر لما نزلت غَزْوَة بدر قَالَ عبد الله بن جحش وَابْن أم مَكْتُوم: انا أعميان يَا رَسُول الله فَهَل لنا رخصَة فَنزلت {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر} وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين دَرَجَة فهولاء الْقَاعِدُونَ غير أولي الضَّرَر {فضل الله الْمُجَاهدين بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم على القاعدين} دَرَجَات مِنْهُ على القاعدين من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر
Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî'nin Mıksem yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlar eşit olmaz” [ifadesi], Bedir'e gitmeyip oturanlar ile Bedir'e çıkanlar hakkındadır. Bedir Gazvesi [ile ilgili ayet] indiğinde Abdullah b. Cahş ve İbn Ümmü Mektûm: “Ey Allah'ın Resûlü, biz ikimiz âmâyız, bizim için bir ruhsat var mıdır?” dediler. Bunun üzerine: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlar eşit olmaz” [ayeti] ve “Allah mücahidleri oturanlara karşı bir derece üstün kıldı” [ayeti] indi; bunlar özür sahibi olmayan oturanlardır. {فضل الله الْمُجَاهدين بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم على القاعدين} “Allah mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara üstün kıldı” [ifadesi], müminlerden özür sahibi olmayan oturanlara karşı O'ndan dereceler üstün kılınmasıdır.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق مقسم عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَالَ {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ} عَن بدر والخارجين إِلَيْهَا
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mıksem yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o: “{لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ} ‘Müminlerden oturanlar eşit olmaz’ [ifadesi], Bedir'e gitmeyip oturanlar ile Bedir'e çıkanlar hakkındadır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير بِسَنَد رِجَاله ثِقَات عَن زيد بن أَرقم قَالَ: لما نزلت {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} جَاءَ ابْن أم مَكْتُوم فَقَالَ: يَا رَسُول الله أما لي من رخصَة قَالَ: لَا
İbn Cerîr ve ricali sika olan bir senetle Taberânî'nin el-Kebîr'de Zeyd b. Erkam'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz” [ayeti] indiğinde İbn Ümmü Mektûm gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Benim için bir ruhsat yok mudur?” dedi. [Resûlullah]: “Hayır” buyurdu.
قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي ضَرِير فرخِّص لي
[Bunun üzerine İbn Ümmü Mektûm]: “Allahım! Şüphesiz ben âmâyım, bana ruhsat ver” dedi.
فَأنْزل الله {غير أولي الضَّرَر} فَأمر رَسُول الله ﷺ بكتابتها
Bunun üzerine Allah {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmını] indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunun yazılmasını emretti.
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ عَن الفلتان ابْن عَاصِم قَالَ: كُنَّا عِنْد النَّبِي ﷺ فَأنْزل عَلَيْهِ وَكَانَ إِذا أنزل عَلَيْهِ دَامَ بَصَره مَفْتُوحَة عَيناهُ وَفرغ سَمعه وَقَلبه لما يَأْتِيهِ من الله قَالَ: فَكُنَّا نَعْرِف ذَلِك مِنْهُ
Abd b. Humeyd, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân ve Taberânî'nin Feletân b. Âsım'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; ona vahiy indi. Ona vahiy indiğinde bakışı sabit kalır, gözleri açık durur, kulağını ve kalbini Allah'tan kendisine gelene verirdi. Dedi ki: Biz bunu onun bu halinden anlardık.
فَقَالَ لِلْكَاتِبِ: اكْتُبْ {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} فَقَامَ الْأَعْمَى فَقَالَ: يَا رَسُول الله مَا ذنبنا فَأنْزل الله فَقُلْنَا للأعمى: إِنَّه ينزل على النَّبِي ﷺ فخاف أَن يكون ينزل عَلَيْهِ شَيْء فِي أمره فَبَقيَ قَائِما يَقُول: أعوذ بغضب رَسُول الله فَقَالَ لِلْكَاتِبِ: اكْتُبْ {غير أولي الضَّرَر}
[Resûlullah] kâtibe: “{لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} ‘Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz’ [ayetini] yaz” buyurdu. Bunun üzerine âmâ olan zat kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Bizim günahımız nedir?” dedi. Allah vahiy indirmeye başladı. Biz âmâya: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy iniyor” dedik. O da kendi durumu hakkında bir şey inecek diye korkup ayakta kalarak: “Resûlullah'ın gazabından [Allah'a] sığınırım” demeye başladı. [Resûlullah] kâtibe: “{غير أولي الضَّرَر} ‘özür sahibi olanlar dışında’ [kısmını] yaz” buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} فَسمع بذلك عبد الله بن أم مَكْتُوم الْأَعْمَى فَأتى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله قد أنزل الله فِي الْجِهَاد مَا قد علمت وَأَنا رجل ضَرِير الْبَصَر لَا أَسْتَطِيع الْجِهَاد فَهَل لي من رخصَة عِنْد الله إِن قعدت فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا أمرت فِي شَأْنك بِشَيْء وَمَا أَدْرِي هَل يكون لَك ولأصحابك من رخصَة
İbn Cerîr'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz” [ayeti inince] bunu âmâ olan Abdullah b. Ümmü Mektûm işitti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah cihad hakkında bildiğin şeyi indirdi. Ben ise gözleri görmeyen bir adamım, cihada güç yetiremiyorum; oturup savaşa katılmazsam Allah katında benim için bir ruhsat var mıdır?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Senin durumun hakkında bana bir şey emredilmedi; senin ve arkadaşlarının bir ruhsatı olur mu bilmiyorum” buyurdu.
فَقَالَ ابْن أم مَكْتُوم: اللَّهُمَّ إِنِّي أنْشدك بَصرِي
Bunun üzerine İbn Ümmü Mektûm: “Allahım! Görme yetim hususunda Sana yalvarıyorum” dedi.
فَأنْزل الله {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر}
Bunun üzerine Allah {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlar eşit olmaz” [ayetini] indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق أبي نَضرة عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي قوم كَانَت تشغلهم أمراض وأوجاع فَأنْزل الله عذرهمْ من السَّمَاء
Abd b. Humeyd, Taberânî ve Beyhakî'nin Ebû Nadre yoluyla İbn Abbâs'tan ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: [Bu ayet], kendilerini hastalıklar ve ağrılar meşgul edip alıkoyan bir topluluk hakkında indi ve Allah onların mazeretini gökten indirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن أنس بن مَالك قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي ابْن أم مَكْتُوم {غير أولي الضَّرَر} لقد رَأَيْته فِي بعض مشَاهد الْمُسلمين مَعَه اللِّوَاء
Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd'in Enes b. Mâlik'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmı], İbn Ümmü Mektûm hakkında indi. Yemin olsun ki ben onu Müslümanların savaşlarından bazısında yanında sancak varken gördüm.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن عبد الله بن شَدَّاد قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ} قَامَ ابْن أم مَكْتُوم فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنِّي ضَرِير كَمَا ترى فَأنْزل الله {غير أولي الضَّرَر}
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Abdullah b. Şeddâd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ} “Müminlerden oturanlar eşit olmaz” [ayeti] indiğinde İbn Ümmü Mektûm kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Gördüğün gibi ben âmâyım” dedi. Bunun üzerine Allah {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmını] indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَنه لما نزلت هَذِه الْآيَة قَالَ عبد الله بن أم مَكْتُوم: يَا نَبِي الله عُذْري فَأنْزل الله {غير أولي الضَّرَر}
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre bu ayet indiğinde Abdullah b. Ümmü Mektûm: “Ey Allah'ın Peygamberi! Benim özrüm var” dedi. Bunun üzerine Allah {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmını] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد قَالَ: نزلت {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} فَقَالَ رجل أعمى: يَا نَبِي الله فَإِنِّي أحب الْجِهَاد وَلَا أَسْتَطِيع أَن أجاهد
İbn Cerîr'in Saîd'den bildirdiğine göre: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz” [ayeti] indi. Bunun üzerine âmâ bir adam: “Ey Allah'ın Peygamberi! Ben cihadı seviyorum fakat cihad etmeye güç yetiremiyorum” dedi.
فَنزلت {غير أولي الضَّرَر}
Bunun üzerine {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmı] indi.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة قَالَ ابْن أم مَكْتُوم: يَا رَسُول الله إِنِّي أعمى وَلَا أُطِيق الْجِهَاد
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde İbn Ümmü Mektûm: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben âmâyım, cihada güç yetiremiyorum” dedi.
فَأنْزل الله فِيهِ {غير أولي الضَّرَر}
Bunun üzerine Allah onun hakkında {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmını] indirdi.
وَأخرج ابْن سعد وَعبد بن حميد وَابْن جرير من طَرِيق زِيَاد بن فياض عَن أبي عبد الرَّحْمَن قَالَ: لما نزلت {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ} قَالَ عَمْرو بن أم مَكْتُوم: يَا رب ابتليتني فَكيف أصنع فَنزلت {غير أولي الضَّرَر}
İbn Sa'd, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ziyâd b. Feyyâd yoluyla Ebû Abdirrahmân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ} “Oturanlar eşit olmaz” [ayeti] indiğinde Amr b. Ümmü Mektûm: “Rabbim! Beni [bu dertle] imtihan ettin, peki ben ne yapayım?” dedi. Bunun üzerine {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmı] indi.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق ثَابت عَن عبد الرَّحْمَن ابْن أبي ليلى قَالَ: لما نزلت {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} قَالَ ابْن أم مَكْتُوم: أَي رب أَيْن عُذْري أَي رب أَيْن عُذْري فَنزلت {غير أولي الضَّرَر} فَوضعت بَينهَا وَبَين الْأُخْرَى فَكَانَ بعد ذَلِك يَغْزُو وَيَقُول: ادفعوا إِلَيّ اللِّوَاء وأقيموني بَين الصفين فَإِنِّي لن أفر
İbn Sa'd ve İbnü'l-Münzir'in Sâbit yoluyla Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيل الله} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla Allah yolunda cihad edenler eşit olmaz” [ayeti] indiğinde İbn Ümmü Mektûm: “Ey Rabbim, benim mazeretim nerede? Ey Rabbim, benim mazeretim nerede?” dedi. Bunun üzerine {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” [kısmı] indi ve onunla diğerinin arasına konuldu. Bundan sonra o savaşa katılır ve: “Sancağı bana verin ve beni iki saf arasında durdurun; çünkü ben asla kaçmam” derdi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: نزلت فِي ابْن أم مَكْتُوم أَربع آيَات {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر} وَنزل فِيهِ (لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج) (النُّور الْآيَة ٦١) وَنزل فِيهِ (فَإِنَّهَا لَا تعمى الْأَبْصَار
İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Ümmü Mektûm hakkında dört ayet indi: {لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر} “Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlar eşit olmaz”, hakkında inen (لَيْسَ على الْأَعْمَى حرج) “Köre bir sorumluluk yoktur” (en-Nûr 61) ve hakkında inen (فَإِنَّهَا لَا تعمى الْأَبْصَار
) (الْحَج الْآيَة ١٦) الْآيَة
) “Gerçek şu ki gözler kör olmaz...” (el-Hac 16) ayeti
وَنزل فِيهِ (عبس وَتَوَلَّى) (عبس الْآيَة ١) فَدَعَا بِهِ النَّبِي ﷺ فأدناه وقربه وَقَالَ: أَنْت الَّذِي عَاتَبَنِي فِيك رَبِّي
ve hakkında inen (عبس وَتَوَلَّى) “Yüzünü ekşitti ve döndü” (Abese 1). Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırdı, yanına yaklaştırıp yakınlık gösterdi ve: “Rabbimin senin hakkında beni uyardığı kimse sensin” buyurdu.