Binûn

Nisâ Suresi — 28. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة قَالَ: لَا يَسْتَوِي فِي الْفضل الْقَاعِد عَن الْعَدو والمجاهد دَرَجَة يَعْنِي فَضِيلَة {وكلا} يَعْنِي الْمُجَاهِد والقاعد الْمَعْذُور {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين} الَّذين لَا عذر لَهُم {أجرا عَظِيما دَرَجَات} يَعْنِي فَضَائِل {وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما} بِفضل سبعين دَرَجَة

İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Düşmana karşı savaşa gitmeyip oturanla cihad eden kimse fazilet bakımından eşit olmaz. [Ayette geçen] derece fazilet demektir. {وكلا} “Hepsine de” yani hem cihad edene hem de mazeretli olarak oturana [vadetti], {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين} “Allah cihad edenleri oturanlara üstün kıldı”, yani hiçbir mazereti olmayanlara, {أجرا عَظِيما دَرَجَات} “büyük bir mükâfat ve derecelerle”, yani yetmiş derecelik bir faziletle üstün kılmıştır. {وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {غير أولي الضَّرَر} قَالَ: أهل الْعذر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {غير أولي الضَّرَر} “özür sahibi olanlar dışında” kavli hakkında: “Mazeret sahipleri” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله {فضل الله الْمُجَاهدين بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم على القاعدين دَرَجَة} قَالَ: على أهل الضَّرَر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o, {فضل الله الْمُجَاهدين بِأَمْوَالِهِمْ وأنفسهم على القاعدين دَرَجَة} “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara bir derece üstün kılmıştır” kavli hakkında: “[Yani] özür sahibi olan kimselere üstün kılmıştır” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وكلا وعد الله الْحسنى} أَي الْجنَّة وَالله يُؤْتِي كل ذِي فضل فَضله

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وكلا وعد الله الْحسنى} “Hepsine de Allah en güzel olanı vadetmiştir” ayeti hakkında: “Yani cenneti [vadetmiştir]; Allah her fazilet sahibine hak ettiği faziletini verir” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين أجرا عَظِيما دَرَجَات مِنْهُ ومغفرة} قَالَ على القاعدين من الْمُؤمنِينَ {غير أولي الضَّرَر}

İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o, {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين أجرا عَظِيما دَرَجَات مِنْهُ ومغفرة} “Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfatla, kendisinden dereceler ve bir bağışlanma ile üstün kıldı” kavli hakkında: “Müminlerden {غير أولي الضَّرَر} ‘özür sahibi olanlar dışındaki’ oturanlara üstün kıldı” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {دَرَجَات مِنْهُ ومغفرة وَرَحْمَة} قَالَ: كَانَ يُقَال: الْإِسْلَام دَرَجَة وَالْهجْرَة دَرَجَة فِي الْإِسْلَام وَالْجهَاد فِي الْهِجْرَة دَرَجَة وَالْقَتْل فِي الْجِهَاد دَرَجَة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {دَرَجَات مِنْهُ ومغفرة وَرَحْمَة} “Kendisinden dereceler, bir bağışlanma ve rahmet” kavli hakkında şöyle demiştir: “Şöyle denilirdi: İslam bir derecedir, İslam içindeki hicret bir derecedir, hicret içindeki cihad bir derecedir ve cihad uğrunda öldürülmek de bir derecedir.”

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن وهب قَالَ: سَأَلت ابْن زيد عَن قَول الله تَعَالَى {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين أجرا عَظِيما دَرَجَات مِنْهُ} الدَّرَجَات هِيَ السَّبع لتي ذكرهَا فِي سُورَة بَرَاءَة (مَا كَانَ لأهل الْمَدِينَة وَمن حَولهمْ أَن يتخلفوا عَن رَسُول الله وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفسِهِم عَن نَفسه ذَلِك بِأَنَّهُم لَا يصيبهم ظمأ وَلَا نصب) فَقَرَأَ حَتَّى بلغ (أحسن مَا كَانُوا يعْملُونَ) (التَّوْبَة الْآيَة ١٢٠ - ١٢١) قَالَ: هَذِه السَّبع دَرَجَات قَالَ: كَانَ أول شَيْء فَكَانَت دَرَجَة الْجِهَاد مجملة فَكَانَ الَّذِي جَاهد بِمَالِه لَهُ اسْم فِي هَذِه فَلَمَّا جَاءَت هَذِه الدَّرَجَات بالتفضيل أخرج مِنْهَا وَلم يكن لَهُ مِنْهَا إِلَّا النَّفَقَة فَقَرَأَ (لَا يصيبهم ظمأ وَلَا نصب) (التَّوْبَة الْآيَة ١٢٠) وَقَالَ: لَيْسَ هَذَا لصَاحب النَّفَقَة ثمَّ قَرَأَ (وَلَا يُنْفقُونَ نَفَقَة) قَالَ: وَهَذِه نَفَقَة الْقَاعِد

İbn Cerîr'in İbn Vehb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Zeyd'e Allah Teâlâ'nın {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين أجرا عَظِيما دَرَجَات مِنْهُ} “Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfatla, kendisinden derecelerle üstün kıldı” kavlini sordum. O şöyle dedi: “Bu dereceler, Berâe (Tevbe) Suresi'nde zikrettiği yedi derecedir: (مَا كَانَ لأهل الْمَدِينَة وَمن حَولهمْ أَن يتخلفوا عَن رَسُول الله وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفسِهِم عَن نَفسه ذَلِك بِأَنَّهُم لَا يصيبهم ظمأ وَلَا نصب) ‘Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak ve onun canından önce kendi canlarının kaygısına düşmek yakışmaz. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk...’ [ayetidir].” [İbn Zeyd] (أحسن مَا كَانُوا يعْملُونَ) ‘yapmakta olduklarının en güzeliyle...’ (et-Tevbe 120-121) kısmına kadar okudu ve: ‘İşte bu yedi derecedir’ dedi. [İbn Zeyd devamla] dedi ki: ‘İlk başta cihadın derecesi mücmeldi; malıyla cihad eden kimsenin de bunda bir payı vardı. Bu dereceler tafsilatlı üstünlüklerle gelince o [sadece mal harcayan kimse], bu üstün derecelerden çıkarıldı ve infakı dışında kendisine bir şey kalmadı.’ Sonra (لَا يصيبهم ظمأ وَلَا نصب) ‘onlara hiçbir susuzluk ve yorgunluk isabet etmez’ (et-Tevbe 120) ayetini okuyup: ‘Bu, sadece infak sahibine ait değildir’ dedi. Ardından (وَلَا يُنْفقُونَ نَفَقَة) ‘ve hiçbir infakta bulunmazlar ki...’ ayetini okuyarak: ‘Bu da oturanın infakıdır’ dedi.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن محيريز فِي قَوْله {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين أجرا عَظِيما دَرَجَات} قَالَ: الدَّرَجَات سَبْعُونَ دَرَجَة مَا بَين الدرجتين عَدو الْجواد الْمُضمر سَبْعُونَ سنة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Muhayrîz'den bildirdiğine göre o, {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين أجرا عَظِيما دَرَجَات} “Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfat ve derecelerle üstün kıldı” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu dereceler yetmiş derecedir. İki derece arasındaki mesafe, antrenmanlı ve formda bir atın yetmiş yıllık koşu mesafesidir.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن أبي محلز فِي قَوْله {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين أجرا عَظِيما دَرَجَات} قَالَ: بَلغنِي أَنَّهَا سَبْعُونَ دَرَجَة بَين كل دَرَجَتَيْنِ سَبْعُونَ عَاما للجواد الْمُضمر

Abdurrezzâk'ın el-Musannef'te Ebû Miclez'den bildirdiğine göre o, {وَفضل الله الْمُجَاهدين على القاعدين أجرا عَظِيما دَرَجَات} “Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfat ve derecelerle üstün kıldı” kavli hakkında: “Bana ulaştığına göre bu, yetmiş derecedir; her iki derece arası, antrenmanlı ve formda bir at için yetmiş yıllık yoldur” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {دَرَجَات مِنْهُ ومغفرة وَرَحْمَة} قَالَ: ذكر لنا أَن معَاذ بن جبل كَانَ يَقُول: إِن للقتيل فِي سَبِيل الله سِتّ خِصَال من خير: أول دفْعَة من دَمه يكفر بهَا عَنهُ ذنُوبه ويحلى عَلَيْهِ حلَّة الْإِيمَان ثمَّ يفوز من الْعَذَاب ثمَّ يَأْمَن من الْفَزع الْأَكْبَر ثمَّ يسكن الْجنَّة ويزوج من الْحور الْعين

İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {دَرَجَات مِنْهُ ومغفرة وَرَحْمَة} “Kendisinden dereceler, bir bağışlanma ve rahmet” kavli hakkında şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre Muâz b. Cebel şöyle derdi: “Allah yolunda öldürülen kimse için altı hayır haslet vardır: Kanının ilk damlasıyla günahları bağışlanır, üzerine iman elbisesi giydirilir, sonra azaptan kurtulur, sonra en büyük korkudan (kıyamet dehşetinden) emin olur, sonra cennete yerleşir ve hurilerle evlendirilir.”

وَأخرج البُخَارِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن فِي الْجنَّة مائَة دَرَجَة أعدهَا الله للمجاهدين فِي سَبِيل الله مَا بَين

Buhârî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz cennette, Allah'ın kendi yolunda cihad edenler için hazırladığı yüz derece vardır; iki

الدرجتين كَمَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض فَإِذا سَأَلْتُم الله فَاسْأَلُوهُ الفردوس فَإِنَّهُ أَوسط الْجنَّة وَأَعْلَى الْجنَّة وفوقه عرش الرَّحْمَن وَمِنْه تفجر أَنهَار الْجنَّة

derece arasındaki mesafe, gök ile yer arasındaki mesafe gibidir. Allah'tan istediğiniz zaman Firdevs'i isteyin. Çünkü o, cennetin tam ortası ve en yüksek yeridir; onun üstünde Rahmân'ın Arş'ı vardır ve cennet nehirleri oradan kaynar.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن فِي الْجنَّة مائَة دَرَجَة أعدهَا الله للمجاهدين فِي سَبيله كل دَرَجَتَيْنِ بَينهمَا كَمَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz cennette, Allah'ın kendi yolunda cihad edenler için hazırladığı yüz derece vardır; her iki derecenin arası, gök ile yer arası kadardır.”

وَأخرج مُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم عَن أبي سعيد أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من رَضِي بِاللَّه رَبًّا وبالإِسلام دينا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولا وَجَبت لَهُ الْجنَّة

Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve Hâkim'in Ebû Saîd'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan ve peygamber olarak Muhammed'den razı olursa, ona cennet vacip olur.”

عجب لَهَا أَبُو سعيد فَقَالَ: أعدهَا عليّ يَا رَسُول الله

Ebû Saîd buna hayret etti ve: “Ey Allah'ın Resûlü, bunu bana tekrar söyler misiniz?” dedi.

فَأَعَادَهَا عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: وَأُخْرَى يرفع الله بهَا العَبْد مائَة دَرَجَة فِي الْجنَّة مَا بَين كل دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض

[Resûlullah] bunu ona tekrar etti, sonra da şöyle buyurdu: “Bir diğeri daha vardır ki, Allah onunla kulu cennette yüz derece yükseltir; her iki derece arası yer ile gök arası kadardır.”

قَالَ: وَمَا هِيَ يَا رَسُول الله قَالَ: الْجِهَاد فِي سَبِيل الله

[Ebû Saîd]: “O nedir ey Allah'ın Resûlü?” dedi. [Resûlullah]: “Allah yolunda cihaddır” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من بلغ بِسَهْم فِي سَبِيل الله فَلهُ دَرَجَة

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim Allah yolunda [düşmana] bir ok ulaştırırsa (atarsa), onun için bir derece vardır.”

فَقَالَ رجل: يَا رَسُول الله وَمَا الدرجَة قَالَ: أما أَنَّهَا لَيست بِعتبَة أمك مَا بَين الدرجتين مائَة عَام

Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü, derece nedir?” diye sordu. [Resûlullah]: “Şunu iyi bilin ki o, ananın kapı eşiği gibi değildir; iki derece arası yüz yıldır” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبَادَة بن الصَّامِت أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الْجنَّة مائَة دَرَجَة مَا بَين كل دَرَجَتَيْنِ مِنْهَا كَمَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ubâde b. es-Sâmit'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cennet yüz derecedir; oradaki her iki derecenin arası, gök ile yer arası kadardır.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يزِيد بن أبي مَالك قَالَ: كَانَ يُقَال: الْجنَّة مائَة دَرَجَة بَين كل دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَين السَّمَاء إِلَى الأَرْض فِيهِنَّ الْيَاقُوت وَالْخَيْل فِي كل دَرَجَة أَمِير يرَوْنَ لَهُ الْفضل والسؤدد

İbn Ebî Hâtim'in Yezîd b. Ebî Mâlik'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Şöyle denilirdi: Cennet yüz derecedir; her iki derecenin arası, gökten yere kadar olan mesafe gibidir. Oralarda yakutlar ve atlar bulunur. Her derecede, fazilet ve liderlik sahibi olduğunu gördükleri bir emir vardır.”

الْآيَات ٩٧ - ٩٩

97-99. Ayetler

أخرج البُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس أَن نَاسا من الْمُسلمين كَانُوا مَعَ الْمُشْركين يكثرون سَواد الْمُشْركين على رَسُول الله ﷺ فَيَأْتِي السهْم يَرْمِي بِهِ فَيُصِيب أحدهم فيقتله أَو يضْرب فَيقْتل

Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Taberânî ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre, Müslümanlardan birtakım kimseler müşriklerle beraber bulunuyor ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı müşriklerin kalabalığını artırıyorlardı. [Savaşta] atılan bir ok geliyor, onlardan birine isabet edip onu öldürüyor ya da vurulup öldürülüyordu.

فَأنْزل الله {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم}

Bunun üzerine Allah: {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler...” [ayetini] indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ قوم من أهل مَكَّة أَسْلمُوا وَكَانُوا يستخفون بِالْإِسْلَامِ فَأخْرجهُمْ الْمُشْركُونَ مَعَهم يَوْم بدر فأصيب بَعضهم وَقتل بعض فَقَالَ الْمُسلمُونَ: قد كَانَ أَصْحَابنَا هَؤُلَاءِ مُسلمين وأكرهوا فاستغفروا لَهُم فَنزلت هَذِه الْآيَة {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} إِلَى آخر الْآيَة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Mekke halkından bir topluluk Müslüman olmuştu ancak İslam'ı gizliyorlardı. Müşrikler Bedir günü onları kendileriyle beraber [savaşa] çıkardılar. Onlardan kimi yaralandı, kimi de öldürüldü. Bunun üzerine Müslümanlar: “Bu arkadaşlarımız Müslümandı ve zorla çıkarıldılar” dediler ve onlar için bağışlanma dilediler. Bunun üzerine ayetin sonuna kadar {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler...” ayeti indi.

قَالَ فَكتب إِلَى من بَقِي بِمَكَّة من الْمُسلمين بِهَذِهِ الْآيَة وَأَنه لَا عذر لَهُم فَخَرجُوا فلحقهم الْمُشْركُونَ فاعطوهم الْفِتْنَة فأنزلت فيهم هَذِه الْآيَة (وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه فَإِذا أوذي فِي الله جعل فتْنَة النَّاس كعذاب الله) (العنكبوت الْآيَة ١٠) إِلَى آخر الْآيَة

Dedi ki: Mekke'de kalan Müslümanlara bu ayet yazılıp kendileri için hiçbir mazeret bulunmadığı bildirildi. Bunun üzerine [yola] çıktılar; fakat müşrikler onlara yetişip işkence ettiler (onları dinden döndürmeye çalıştılar). Onlar da bu fitneye boyun eğdiler. Bunun üzerine haklarında ayetin sonuna kadar (وَمن النَّاس من يَقُول آمنا بِاللَّه فَإِذا أوذي فِي الله جعل فتْنَة النَّاس كعذاب الله) “İnsanlardan kimi de vardır ki ‘Allah'a iman ettik’ der; fakat Allah uğrunda bir eziyete uğratıldığı zaman insanların işkencesini Allah'ın azabı gibi tutar...” (el-Ankebût 10) ayeti indi.

فَكتب الْمُسلمُونَ إِلَيْهِم بذلك فَحَزِنُوا وَأَيِسُوا من كل خير فَنزلت فيهم (ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا ثمَّ جاهدوا وصبروا إِن رَبك من بعْدهَا لغَفُور رَحِيم) (النَّحْل الْآيَة ١١٠) فَكَتَبُوا إِلَيْهِم بذلك أَن الله قد جعل لكم مخرجا فاخرجوا فَخَرجُوا فأدركهم الْمُشْركُونَ فقاتلوهم حَتَّى نجا من نجا وَقتل من قتل

Müslümanlar bu durumu onlara mektupla bildirdiler. Onlar da buna çok üzülüp her türlü hayırdan ümitlerini kestiler. Bunun üzerine haklarında (ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا ثمَّ جاهدوا وصبروا إِن رَبك من بعْدهَا لغَفُور رَحِيم) “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihad edip sabreden kimselerin yanındadır; muhakkak ki Rabbin bundan sonra da elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” (en-Nahl 110) [ayeti] indi. Müslümanlar onlara mektup yazıp Allah'ın kendileri için bir çıkış yolu kıldığını ve yola çıkmalarını bildirdiler. Onlar da yola çıktılar; fakat müşrikler onlara yetişti ve onlarla savaştılar. Sonunda kurtulan kurtuldu, öldürülen de öldürüldü.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم قَالُوا فيمَ كُنْتُم} إِلَى قَوْله {وَسَاءَتْ مصيراً} قَالَ: نزلت فِي قيس بن الْفَاكِه بن الْمُغيرَة والْحَارث بن زَمعَة بن الْأسود وَقيس بن الْوَلِيد بن الْمُغيرَة وَأبي الْعَاصِ بن منية بن الْحجَّاج وَعلي بن أُميَّة بن خلف

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم قَالُوا فيمَ كُنْتُم} “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler var ya, melekler onlara: 'Ne işte idiniz?' dediler” kavlinden {وَسَاءَتْ مصيراً} “ne kötü bir varış yeridir” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle demiştir: Bu ayet Kays b. el-Fâkih b. el-Mugîre, el-Hâris b. Zemea b. el-Esved, Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre, Ebu'l-Âs b. Münebbih b. el-Haccâc ve Ali b. Ümeyye b. Halef hakkında inmiştir.

قَالَ: لما خرج الْمُشْركُونَ من قُرَيْش وأتباعهم لمنع أبي سُفْيَان بن حَرْب وعير قُرَيْش من رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه وَأَن يطلبوا مَا نيل مِنْهُم يَوْم نَخْلَة خَرجُوا مَعَهم بشبان كارهين كَانُوا قد أَسْلمُوا واجتمعوا ببدر على غير موعد فَقتلُوا ببدر كفار وَرَجَعُوا عَن الْإِسْلَام وهم هَؤُلَاءِ الَّذين سميناهم

Dedi ki: Kureyş müşrikleri ve onlara tabi olanlar, Ebû Süfyân b. Harb'i ve Kureyş kervanını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabından korumak ve Nahle gününde kendilerinden alınanların intikamını aramak üzere çıktıklarında, Müslüman olmuş olan fakat istemeyerek gelen gençleri de yanlarında çıkardılar. Bedir'de sözleşmeksizin karşılaştılar. Bu gençler kâfir olarak Bedir'de öldürüldüler ve İslam'dan dönmüş oldular. İşte bunlar, isimlerini saydığımız kimselerdir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن إِسْحَاق فِي قَوْله {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة} قَالَ: هم خَمْسَة فتية من قُرَيْش: عَليّ بن أُميَّة وَأَبُو قيس بن الْفَاكِه وَزَمعَة بن الْأسود وَأَبُو العَاصِي بن منية بن الْحجَّاج

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. İshâk'tan bildirdiğine göre o, {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة} “Şüphesiz meleklerin canlarını aldığı kimseler...” kavli hakkında şöyle demiştir: Onlar Kureyş'ten beş gençtir: Ali b. Ümeyye, Ebû Kays b. el-Fâkih, Zemea b. el-Esved ve Ebu'l-Âsî b. Münebbih b. el-Haccâc'dır.

قَالَ: ونسيت الْخَامِس

[İbn İshâk]: “Beşincisini unuttum” dedi.

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: هم قوم تخلفوا بعد النَّبِي ﷺ وَتركُوا أَن يخرجُوا مَعَه فَمن مَاتَ مِنْهُم قبل أَن يلْحق بِالنَّبِيِّ ﷺ ضربت الْمَلَائِكَة وَجهه وَدبره

İbn Cerîr'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Onlar, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından geride kalıp onunla birlikte çıkmayı terk eden bir topluluktur. Onlardan kim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kavuşmadan önce öldüyse, melekler onun yüzüne ve arkasına vurmuştur.

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ قوم بِمَكَّة قد أَسْلمُوا فَلَمَّا هَاجر رَسُول الله ﷺ كَرهُوا أَن يهاجروا وخافوا فَأنْزل الله {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} إِلَى قَوْله {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ}

Taberânî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Mekke'de Müslüman olmuş bir topluluk vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edince, onlar hicret etmekten hoşlanmadılar ve korktular. Bunun üzerine Allah {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler...” kavlinden {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ} “Güçsüzler müstesna” kavline kadar indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: هم أنَاس من الْمُنَافِقين تخلفوا عَن رَسُول الله ﷺ بِمَكَّة فَلم يخرجُوا مَعَه إِلَى الْمَدِينَة وَخَرجُوا مَعَ مُشْركي قُرَيْش إِلَى بدر فأصيبوا يَوْم بدر فِيمَن أُصِيب

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Onlar, Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan, onunla birlikte Medine'ye çıkmayan ve Kureyş müşrikleriyle birlikte Bedir'e çıkan münafıklardan birtakım kimselerdir; Bedir günü vurulanlar arasında vurulup öldürüldüler.

فَأنْزل الله فيهم هَذِه الْآيَة

Bunun üzerine Allah onlar hakkında bu ayeti indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: لما أسر الْعَبَّاس وَعقيل وَنَوْفَل قَالَ رَسُول الله ﷺ: افْدِ نَفسك وَابْن أَخِيك

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: el-Abbâs, Akîl ve Nevfel esir alındığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Abbâs'a]: “Kendin ve kardeşinin oğlu için fidye ver” buyurdu.

قَالَ: يَا رَسُول الله ألم نصل قبلتك ونشهد شهادتك قَالَ: يَا عَبَّاس إِنَّكُم خاصمتم فخصمتم ثمَّ تَلا عَلَيْهِ هَذِه الْآيَة {ألم تكن أَرض الله وَاسِعَة فتهاجروا فِيهَا فَأُولَئِك مأواهم جَهَنَّم وَسَاءَتْ مصيراً} فَيوم نزلت هَذِه الْآيَة كَانَ من أسلم وَلم يُهَاجر فَهُوَ كَافِر حَتَّى يُهَاجر {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ} الَّذين {لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} حِيلَة فِي المَال والسبيل الطَّرِيق

[Abbâs]: “Ey Allah'ın Resûlü, biz senin kıblene yönelip namaz kılmadık mı, senin şehadetini ikrar etmedik mi?” dedi. [Resûlullah]: “Ey Abbâs! Şüphesiz siz [bize karşı] hasım oldunuz ve mağlup edildiniz” buyurdu. Sonra ona şu ayeti okudu: {ألم تكن أَرض الله وَاسِعَة فتهاجروا فِيهَا فَأُولَئِك مأواهم جَهَنَّم وَسَاءَتْ مصيراً} “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz? İşte onların barınağı cehennemdir ve o, ne kötü bir varış yeridir!” Bu ayetin indiği gün, Müslüman olup da hicret etmeyen kimse hicret edinceye kadar kâfir sayılırdı; {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ} “güçsüzler”, yani {لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} “hiçbir çare bulamayan ve bir yol tutamayanlar” müstesnadır. Hîle mal [yetersizliği], sebîl ise yoldur.

قَالَ ابْن عَبَّاس: كنت أَنا مِنْهُم من الْولدَان

İbn Abbâs: “Ben de çocuklardan [sayılan] o kimselerdendim” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: حدثت أَن هَذِه الْآيَة أنزلت فِي أنَاس تكلمُوا بِالْإِسْلَامِ من أهل مَكَّة فَخَرجُوا مَعَ عَدو الله أبي جهل فَقتلُوا يَوْم بدر فاعتذروا بِغَيْر عذر فَأبى الله أَن يقبل مِنْهُم وَقَوله {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ} قَالَ: أنَاس من أهل مَكَّة عذرهمْ الله فاستثناهم

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bana anlatıldığına göre bu ayet, Mekke ehlinden İslam'ı dilleriyle ikrar edip de Allah'ın düşmanı Ebû Cehil ile birlikte yola çıkan ve Bedir günü öldürülen kimseler hakkında inmiştir. Onlar mazeretsiz olarak özür dilediler, Allah da onların [özrünü] kabul etmedi. {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ} “Güçsüzler müstesna” kavli hakkında ise: “Mekke ehlinden Allah'ın mazur gördüğü ve istisna tuttuğu kimselerdir” dedi.

قَالَ: وَكَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول: كنت أَنا وَأمي من الَّذين لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا

Dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: “Ben ve annem, hiçbir çare bulamayan ve hiçbir yol tutamayan kimselerdendik.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة: نزلت هَذِه الْآيَة فِيمَن قتل يَوْم بدر من الضُّعَفَاء فِي كفار قُرَيْش

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den ayet hakkında bildirdiğine göre: Bu ayet, Bedir günü Kureyş kâfirleri arasında öldürülen zayıf kimseler hakkında indi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: لما بعث النَّبِي ﷺ وظهروا ونبع الْإِيمَان نبع النِّفَاق مَعَه فَأتى إِلَى رَسُول الله ﷺ رجال فَقَالُوا: يَا رَسُول الله لَوْلَا أَنا نَخَاف هَؤُلَاءِ الْقَوْم يعذبونا ويفعلون ويفعلون لأسلمنا وَلَكنَّا نشْهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَنَّك رَسُول الله فَكَانُوا يَقُولُونَ ذَلِك لَهُ فَلَمَّا كَانَ يَوْم بدر قَامَ الْمُشْركُونَ فَقَالُوا: لَا يتَخَلَّف عَنَّا أحد إِلَّا هدمنا دَاره واستبحنا مَاله

İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den ayet hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilip Müslümanlar üstün gelince ve iman ortaya çıkınca, onunla birlikte nifak da ortaya çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e birtakım adamlar gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Şu kavmin bize işkence etmesinden ve şunu bunu yapmasından korkmasaydık elbette Müslüman olurduk; fakat biz Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ediyoruz” dediler. Ona bunu söyleyip duruyorlardı. Bedir günü olunca müşrikler ayaklanıp: “Bizimle gelmekten geri kalan herkesin evini yıkar, malını helal sayarız” dediler.

فَخرج أُولَئِكَ الَّذين كَانُوا يَقُولُونَ ذَلِك القَوْل للنَّبِي ﷺ مَعَهم فقتلت طَائِفَة مِنْهُم وأسرت طَائِفَة قَالَ: فَأَما الَّذين قتلوا فهم الَّذين قَالَ الله {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} الْآيَة كلهَا {ألم تكن أَرض الله وَاسِعَة فتهاجروا فِيهَا} وتتركوا هَؤُلَاءِ الَّذين يستضعفونكم {فَأُولَئِك مأواهم جَهَنَّم وَسَاءَتْ مصيراً} ثمَّ عذر الله أهل الصدْق فَقَالَ {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} يتوجهون لَهُ لَو خَرجُوا لهلكوا {فَأُولَئِك عَسى الله أَن يعْفُو عَنْهُم} اقامتهم بَين ظَهْري الْمُشْركين

Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e o sözü söyleyen kimseler onlarla birlikte çıktılar; neticede onlardan bir grup öldürüldü, bir grup da esir alındı. Dedi ki: Öldürülenlere gelince, onlar Allah'ın Haklarında: ayetin tamamıyla {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler...”, {ألم تكن أَرض الله وَاسِعَة فتهاجروا فِيهَا} “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz” ve sizi güçsüz bırakan bu kimseleri terk edeydiniz? {فَأُولَئِك مأواهم جَهَنَّم وَسَاءَتْ مصيراً} “İşte onların barınağı cehennemdir ve o, ne kötü bir varış yeridir!” buyurduğu kimselerdir. Sonra Allah doğru sözlü kimseleri mazur görerek şöyle buyurdu: {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} “Ancak hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan güçsüz erkekler, kadınlar ve çocuklar müstesnadır.” Yani yola çıksalar helak olacakları bir yön bulamazlardı. {فَأُولَئِك عَسى الله أَن يعْفُو عَنْهُم} “İşte Allah'ın onları affetmesi umulur.” Yani müşriklerin arasında ikamet etmelerini [affetmesi umulur].

وَقَالَ الَّذين أَسرُّوا: يَا رَسُول الله انك تعلم انا كُنَّا نَأْتِيك فنشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَنَّك رَسُول الله وَأَن هَؤُلَاءِ الْقَوْم خرجنَا مَعَهم خوفًا فَقَالَ الله (يَا أَيهَا النَّبِي قل لمن فِي أَيْدِيكُم من الأسرى إِن يعلم الله فِي قُلُوبكُمْ خيرا يُؤْتكُم خيرا مِمَّا أَخذ مِنْكُم وَيغْفر لكم) (الْأَنْفَال الْآيَة ٧٠) صنيعكم الَّذِي صَنَعْتُم خروجكم مَعَ الْمُشْركين على النَّبِي ﷺ

Esir alınanlar ise: “Ey Allah'ın Resûlü! Sen bizim sana gelip Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ettiğimizi ve bu kavimle ancak korkudan çıktığımızı biliyorsun” dediler. Bunun üzerine Allah: (يَا أَيهَا النَّبِي قل لمن فِي أَيْدِيكُم من الأسرى إِن يعلم الله فِي قُلُوبكُمْ خيرا يُؤْتكُم خيرا مِمَّا أَخذ مِنْكُم وَيغْفر لكم) “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar...” (el-Enfâl 70) ayetini indirdi; yani müşriklerle beraber Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı çıkmak suretiyle yaptığınız bu davranışınızı [bağışlar].

(وَإِن يُرِيدُوا خِيَانَتك فقد خانوا الله من قبل) (الْأَنْفَال الْآيَة ٧١) خَرجُوا مَعَ الْمُشْركين فَأمكن مِنْهُم

(وَإِن يُرِيدُوا خِيَانَتك فقد خانوا الله من قبل) “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse, zaten daha önce Allah'a da hıyanet etmişlerdi...” (el-Enfâl 71) ayeti [hakkında ise İbn Zeyd]: Müşriklerle beraber çıktılar, Allah da onlara karşı [Müslümanlara] imkân verdi, dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كنت أَنا وَأمي من الْمُسْتَضْعَفِينَ

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Ben ve annem güçsüzlerdendik (müstaz'aflardandık);

أَنا من الْولدَان وَأمي من النِّسَاء

ben çocuklardan, annem de kadınlardandı.”

وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس أَنه تَلا {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان} قَالَ: كنت أَنا وَأمي مِمَّن عذر الله

Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, Taberânî ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان} “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçsüz olanlar müstesna” [ayetini] okudu ve: “Ben ve annem, Allah'ın mazur saydığı kimselerdendik” dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة: أَن رَسُول الله ﷺ كانو يَدْعُو فِي دبر كل صَلَاة: اللَّهُمَّ خلص الْوَلِيد وَسَلَمَة بن هِشَام وَعَيَّاش بن أبي ربيعَة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her namazın ardından şöyle dua ederdi: “Allah'ım! el-Velîd'i, Seleme b. Hişâm'ı, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı

وضعفة الْمُسلمين من أَيدي الْمُشْركين الَّذين لَا يَسْتَطِيعُونَ حلية وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا

ve hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan güçsüz Müslümanları müşriklerin elinden kurtar!”

وَأخرج البُخَارِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: بَينا النَّبِي ﷺ يُصَلِّي الْعشَاء إِذْ قَالَ: سمع الله لمن حَمده

Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını kıldırırken {سمع الله لمن حَمده} dedi,

ثمَّ قَالَ قبل أَن يسْجد: اللَّهُمَّ نج عَيَّاش بن أبي ربيعَة اللَّهُمَّ نج سَلمَة بن هِشَام اللَّهُمَّ نج الْوَلِيد بن الْوَلِيد اللَّهُمَّ نج الْمُسْتَضْعَفِينَ من الْمُؤمنِينَ اللَّهُمَّ اشْدُد وطأتك على مُضر اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا سِنِين كَسِنِي يُوسُف

sonra secdeye varmadan önce şöyle dedi: “Allah'ım! Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı kurtar! Allah'ım! Seleme b. Hişâm'ı kurtar! Allah'ım! el-Velîd b. el-Velîd'i kurtar! Allah'ım! Müminlerden güçsüz olanları (müstaz'afları) kurtar! Allah'ım! Mudar üzerindeki baskını şiddetlendir! Allah'ım! Onların üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar ver!”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ} يَعْنِي الشَّيْخ الْكَبِير والعجوز والجواري الصغار والغلمان

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ} “Ancak güçsüz olanlar müstesna” ayeti hakkında: “Yaşlı pîr-i fânileri, yaşlı kadınları, küçük kız ve erkek çocuklarını kastetmektedir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُحَمَّد بن يحيى قَالَ: مكث النَّبِي ﷺ أَرْبَعِينَ صباحاً يقنت فِي صَلَاة الصُّبْح بعد الرُّكُوع وَكَانَ يَقُول فِي قنوته: اللَّهُمَّ أَنْج الْوَلِيد بن الْوَلِيد وَعَيَّاش بن أبي ربيعَة والعاصي بن هِشَام وَالْمُسْتَضْعَفِينَ من الْمُؤمنِينَ بِمَكَّة الَّذين {لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا}

İbn Ebî Şeybe'nin Muhammed b. Yahyâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kırk sabah boyunca sabah namazında rükûdan sonra kunut yaptı. Kunutunda şöyle diyordu: “Allah'ım! el-Velîd b. el-Velîd'i, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı, Âsî b. Hişâm'ı ve Mekke'deki {لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} “hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan” mümin güçsüzleri kurtar!”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} إِلَى قَوْله {وَسَاءَتْ مصيراً} قَالَ: كَانُوا قوما من الْمُسلمين بِمَكَّة فَخَرجُوا مَعَ قَومهمْ من الْمُشْركين فِي قتال فَقتلُوا مَعَهم فَنزلت هَذِه الْآيَة {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان} فعذر الله أهل الْعذر مِنْهُم وَهلك من لَا عذر لَهُ قَالَ ابْن عَبَّاس: وَكنت أَنا وَأمي مِمَّن كَانَ لَهُ عذر

Taberânî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم} “Kendilerine zulmetmektelerken meleklerin canlarını aldıkları kimseler...” ayetinden {وَسَاءَتْ مصيراً} “...ve ne kötü bir dönüş yeridir!” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle demiştir: “Onlar Mekke'deki Müslümanlardan bir topluluktu. Kendi kavimleri olan müşriklerle birlikte bir savaşa çıktılar ve onlarla beraber öldürüldüler. Bunun üzerine {إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان} “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçsüz olanlar müstesna” ayeti indi. Allah onlardan mazeret sahibi olanları mazur saydı, mazereti olmayanlar ise helak oldu.” İbn Abbâs: “Ben ve annem mazereti olan kimselerdendik” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة} قُوَّة

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o, {لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة} “hiçbir çareye güç yetiremeyenler” [ifadesini]: “Güç [yetiremeyenler]” şeklinde açıklamıştır.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة} قَالَ: نهوضاً إِلَى الْمَدِينَة {وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} طَرِيقا إِلَى الْمَدِينَة

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة} “hiçbir çareye güç yetiremeyenler” ayeti hakkında: “Medine'ye gitmeye [güç yetiremeyenler]”, {وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} “ve hiçbir yol bulamayanlar” [ifadesi hakkında da]: “Medine'ye giden bir yol [bulamayanlar]” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} طَرِيقا إِلَى الْمَدِينَة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا} “ve hiçbir yol bulamayanlar” [ifadesini]: “Medine'ye giden bir yol [bulamayanlar]” şeklinde açıklamıştır.

وَالله تَعَالَى أعلم

En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْآيَة ١٠٠

100. Âyet

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مراغماً كثيرا وسعة} قَالَ: المراغم التَّحَوُّل من أَرض إِلَى أَرض

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali tarikiyle İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {مراغماً كثيرا وسعة} “pek çok barınacak yer ve genişlik” ayeti hakkında: “Murağam, bir yerden başka bir yere göç etmektir” demiştir.

وَالسعَة الرزق

Genişlik (se‘a) ise rızıktır.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {مراغماً} قَالَ: متزحزحاً عَمَّا يكره

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {مراغماً} “barınacak yer” kelimesi hakkında: “Hoşlanmadığı şeyden uzaklaşacak bir yer” demiştir.

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله {مراغماً} قَالَ: منفسحاً بلغَة هُذَيْل

et-Tastî, Mesâil'inde İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona {مراغماً} “barınacak yer” ifadesini sormuş, o da: “Hüzeyl lügatinde ferahlayacak / genişlik bulunacak yer demektir” demiştir.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: واترك أَرض جهرة إِن عِنْدِي رَجَاء فِي المراغم والتعادي وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: المراغم المُهَاجر

[Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. [İbn Abbâs]: “Evet, şairin şu sözünü işitmedin mi: ‘Ve Cehratü arazisini terk et; zira benim, murağamda (sığınılacak geniş yerde) ve uzaklaşmakta bir umudum vardır’” dedi. İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o: “Murağam, hicret edilecek yerdir” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ مراغماً قَالَ: مبتغى للمعيشة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, [ayette geçen] murağam hakkında: “Geçim arayışı” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَخْر مراغماً قَالَ منفسحاً

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sahr'dan bildirdiğine göre o, murağam hakkında: “Genişleyecek / ferahlayacak yer” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {يجد فِي الأَرْض مراغماً كثيرا وسعة} قَالَ: متحولاً من الضَّلَالَة إِلَى الْهدى وَمن الْعيلَة إِلَى الْغنى

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {يجد فِي الأَرْض مراغماً كثيرا وسعة} “yeryüzünde pek çok barınacak yer ve genişlik bulur” ayeti hakkında: “Sapıklıktan hidayete, fakirlikten zenginliğe bir dönüşüm [bulur]” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء فِي قَوْله {وسعة} قَالَ: ورخاء

İbn Ebî Hâtim'in Atâ'dan bildirdiğine göre o, {وسعة} “ve genişlik” ayeti hakkında: “Ve bolluk / refah” demiştir.

وَأخرج عَن ابْن الْقَاسِم قَالَ: سُئِلَ مَالك عَن قَول الله {وسعة} قَالَ: سَعَة الْبلَاء

İbnü'l-Kâsım'dan bildirildiğine göre o şöyle demiştir: Mâlik'e Allah'ın {وسعة} “ve genişlik” buyruğu soruldu. O da: “Bela ve sıkıntının genişliği / ferahlığıdır” dedi.

وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ بِسَنَد رِجَاله ثِقَات عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: خرج ضَمرَة بن جُنْدُب من بَيته مُهَاجرا فَقَالَ لأَهله: احْمِلُونِي فاخرجوني من أَرض الْمُشْركين إِلَى رَسُول الله ﷺ فَمَاتَ فِي الطَّرِيق قبل أَن يصل إِلَى النَّبِي ﷺ فَنزل الْوَحْي {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله} الْآيَة

Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim ve ricâli sika bir senetle Taberânî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Damre b. Cündeb hicret etmek üzere evinden çıktı ve ailesine: “Beni taşıyıp müşriklerin yurdundan çıkararak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürün” dedi. Yolda Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşamadan vefat etti. Bunun üzerine: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله} “Kim Allah'a hicret etmek üzere evinden çıkar da...” ayeti indi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من وَجه آخر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ بِمَكَّة رجل يُقَال لَهُ ضَمرَة من بني بكر وَكَانَ مَرِيضا فَقَالَ لأَهله: أَخْرجُونِي من مَكَّة فَإِنِّي أجد الْحر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in başka bir tarikle İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Mekke'de Benî Bekr'den Damre adında hasta bir adam vardı. Ailesine: “Beni Mekke'den çıkarın; zira ben [burada] sıcaklık / sıkıntı hissediyorum” dedi.

فَقَالُوا أَيْن نخرجك فَأَشَارَ بِيَدِهِ نَحْو طَرِيق الْمَدِينَة فَخَرجُوا بِهِ فَمَاتَ على ميلين من مَكَّة فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله ثمَّ يُدْرِكهُ الْمَوْت}

“Seni nereye çıkaralım?” dediler. Eliyle Medine yoluna doğru işaret etti. Onu alıp yola çıktılar; Mekke'den iki mil mesafede vefat etti. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله ثمَّ يُدْرِكهُ الْمَوْت} “Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse...”

وَأخرج أَبُو حَاتِم السجسْتانِي فِي كتاب المعمرين عَن عَامر الشّعبِيّ قَالَ: سَأَلت ابْن عَبَّاس عَن قَوْله تَعَالَى {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا} الْآيَة

Ebû Hâtim es-Sicistânî Kitâbü'l-Muammerîn'de Âmir eş-Şa'bî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a Yüce Allah'ın {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا} “Kim hicret etmek üzere evinden çıkar da...” ayetini sordum.

قَالَ: نزلت فِي أَكْثَم بن صَيْفِي قلت: فَأَيْنَ اللَّيْثِيّ قَالَ: هَذَا قبل اللَّيْثِيّ بِزَمَان وَهِي خَاصَّة عَامَّة

O: “Eksem b. Sayfî hakkında indi” dedi. Ben: “Peki Leysî nerede kaldı?” deyince; o: “Bu, Leysî'den bir süre önceydi; ayet hem özel hem geneldir” dedi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن سعيد بن جُبَير إِن رجلا من خُزَاعَة كَانَ بِمَكَّة فَمَرض وَهُوَ ضَمرَة بن الْعيص أَو الْعيص بن ضَمرَة بن زنباع فَلَمَّا أمروا بِالْهِجْرَةِ كَانَ مَرِيضا فَأمر أَهله أَن يفرشوا لَهُ على سَرِيره ففرشوا لَهُ وَحَمَلُوهُ وَانْطَلَقُوا بِهِ مُتَوَجها إِلَى الْمَدِينَة فَلَمَّا كَانَ بِالتَّنْعِيمِ مَاتَ فَنزل {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله ثمَّ يُدْرِكهُ الْمَوْت فقد وَقع أجره على الله}

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Sünen'inde Beyhakî'nin Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre Mekke'de Huzâa kabilesinden Damre b. el-Îs -veya el-Îs b. Damre b. Zinbâ'- adında hasta bir adam vardı. Hicretle emrolunduklarında hastaydı. Ailesine sedyesinin üzerine yatak sermelerini emretti. Yatağını serip onu taşıdılar ve Medine'ye doğru yola çıktılar. Ten'îm mevkiine vardığında vefat etti. Bunun üzerine: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله ثمَّ يُدْرِكهُ الْمَوْت فقد وَقع أجره على الله} “Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a kalmıştır” ayeti indi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من وَجه آخر عَن سعيد بن جُبَير عَن أبي ضَمرَة بن الْعيص الزرقي الَّذِي كَانَ مصاب الْبَصَر وَكَانَ بِمَكَّة فَلَمَّا نزلت (إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة) (النِّسَاء الْآيَة ٩٧) فَقَالَ: إِنِّي لَغَنِيّ وَإِنِّي لذُو حِيلَة

İbn Ebî Hâtim'in başka bir yoldan Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre Mekke'de gözleri görmeyen Ebû Damre b. el-Îs ez-Zurakī vardı. (إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة) “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçsüz olanlar hiçbir çareye güç yetiremeyenler müstesna” (en-Nisâ 97) ayeti inince: “Şüphesiz ben zenginim ve çarem de vardır” dedi.

فتجهز يُرِيد النَّبِي ﷺ فأدركه الْمَوْت بِالتَّنْعِيمِ فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله}

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitmek üzere hazırlandı; Ten'îm'de ölüm ona yetişti. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله} “Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da...”

وَأخرج ابْن جرير من وَجه آخر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة (لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر) (النِّسَاء الْآيَة ٩٦) رخَّص فِيهَا لقوم من الْمُسلمين مِمَّن بِمَكَّة من أهل الضَّرَر حَتَّى نزلت فَضِيلَة الْمُجَاهدين على القاعدين وَرخّص لأهل الضَّرَر حَتَّى نزلت (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) إِلَى قَوْله (وَسَاءَتْ مصيرا) (النِّسَاء الْآيَة ٩٦) قَالُوا: هَذِه مُوجبَة حَتَّى نزلت (إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا) (النِّسَاء الْآيَة ٩٨) فَقَالَ ضَمرَة بن الْعيص أحد بني لَيْث وَكَانَ مصاب الْبَصَر: إِنِّي لذُو حِيلَة لي مَال فاحملوني فَخرج وَهُوَ مَرِيض فأدركه الْمَوْت عِنْد التَّنْعِيم فَدفن عِنْد مَسْجِد التَّنْعِيم فَنزلت فِيهِ هَذِه الْآيَة {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله ثمَّ يُدْرِكهُ الْمَوْت} الْآيَة

İbn Cerîr'in başka bir yoldan Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: (لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ من الْمُؤمنِينَ غير أولي الضَّرَر) “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlar ile... bir olmaz” (en-Nisâ 96) ayeti indiğinde, mücahidlerin oturanlara üstünlüğü ayeti inene kadar Mekke'deki özür sahibi Müslüman bir topluluğa ruhsat tanındı. Sonra (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) [ayetinden] (وَسَاءَتْ مصيرا) “...ve ne kötü bir dönüş yeridir!” (en-Nisâ 96) sözüne kadar olan ayet inince: “Bu, [azabı] gerektiricidir” dediler. Nihayet (إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ من الرِّجَال وَالنِّسَاء والولدان لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَة وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلا) “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan güçsüzler müstesnadır” (en-Nisâ 98) ayeti indi. Bunun üzerine Benî Leys'ten gözleri görmeyen Damre b. el-Îs: “Benim çarem var, malım var; beni taşıyın” dedi. Hasta olduğu halde yola çıktı. Ten'îm civarında ölüm ona yetişti ve Ten'îm Mescidi'nin yanına defnedildi. Onun hakkında şu ayet indi: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله ثمَّ يُدْرِكهُ الْمَوْت} “Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse...”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ لما أنزل الله هَؤُلَاءِ الْآيَات وَرجل من الْمُؤمنِينَ يُقَال لَهُ ضمره وَلَفظ عبد سُبْرَة بِمَكَّة قَالَ: وَالله إِن لي من المَال مَا يبلغنِي إِلَى الْمَدِينَة وَأبْعد مِنْهَا وَإِنِّي لأَهْتَدِي إِلَى الْمَدِينَة فَقَالَ لأَهله: أَخْرجُونِي - وَهُوَ مَرِيض يَوْمئِذٍ - فَلَمَّا جَاوز الْحرم قَبضه الله فَمَاتَ فَأنْزل الله {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله} الْآيَة

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Allah bu ayetleri indirdiğinde Mekke'de müminlerden Damre -Abd'in lafzında Sebre- adında bir adam vardı. O: “Vallahi benim Medine'ye ve ondan daha uzağına beni ulaştıracak malım var ve ben Medine'nin yolunu da bilirim” dedi ve o gün hasta olduğu halde ailesine: “Beni çıkarın” dedi. Harem sınırını geçince Allah onun canını aldı ve vefat etti. Bunun üzerine Allah: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله} “Kim Allah'a hicret etmek üzere evinden çıkar da...” ayetini indirdi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير من وَجه آخر عَن قَتَادَة قَالَ: لما نزلت (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) (النِّسَاء الْآيَة ٩٧) قَالَ رجل من الْمُسلمين يَوْمئِذٍ وهومريض: وَالله مَا لي من عذر إِنِّي لدَلِيل بِالطَّرِيقِ وَإِنِّي لموسر فاحملوني فَحَمَلُوهُ فأدركه الْمَوْت بِالطَّرِيقِ فَنزل فِيهِ {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله}

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in başka bir yoldan Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) “Kendilerine zulmetmektelerken meleklerin canlarını aldıkları kimseler...” (en-Nisâ 97) ayeti indiğinde, o gün Müslümanlardan hasta olan bir adam: “Vallahi benim hiçbir mazeretim yok, ben yolu iyi bilirim ve durumum da yerindedir, beni taşıyın” dedi. Onu taşıdılar ve yolda ölüm ona yetişti. Bunun üzerine onun hakkında: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله} “Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da...” ayeti indi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما أنزل الله (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) (النِّسَاء الْآيَة ٩٧) الْآيَتَيْنِ

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Allah (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) “Kendilerine zulmetmektelerken meleklerin canlarını aldıkları kimseler...” (en-Nisâ 97) ile başlayan iki ayeti indirdiğinde,

قَالَ رجل من بني ضَمرَة - وَكَانَ مَرِيضا - أَخْرجُونِي إِلَى الرّوح فأخرجوه حَتَّى إِذا كَانَ بالحصحاص مَاتَ فَنزل فِيهِ {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله} الْآيَة

Benî Damre'den -hasta olan- bir adam: “Beni ferah bir yere çıkarın” dedi. Onu çıkardılar; Has-hâs mevkiine vardığında vefat etti. Bunun üzerine onun hakkında: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا إِلَى الله وَرَسُوله} “Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da...” ayeti indi.

وَأخرج ابْن جرير عَن علْبَاء بن أَحْمَر قَوْله {وَمن يخرج من بَيته} الْآيَة

İbn Cerîr'in Ilbâ' b. Ahmer'den bildirdiğine göre o, {وَمن يخرج من بَيته} “Kim evinden çıkar da...” ayeti hakkında:

قَالَ: نزلت فِي رجل من خُزَاعَة

“Huzâa kabilesinden bir adam hakkında indi” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: لما سمع - هَذِه يَعْنِي (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم

İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Damre b. Cündeb ed-Damrî, (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) “Kendilerine zulmetmektelerken meleklerin canlarını aldıkları kimseler...”

) (النِّسَاء الْآيَة ٩٧) الْآيَة - ضَمرَة بن جُنْدُب الضمرِي قَالَ لأَهله - وَكَانَ وجعاً -: أرحلوا رَاحِلَتي فَإِن الأخشبين قد غماني - يَعْنِي جبلي مَكَّة - لعلّي أَن أخرج فيصيبني روح فَقعدَ على رَاحِلَته ثمَّ توجه نَحْو الْمَدِينَة فَمَاتَ فِي الطَّرِيق فَأنْزل الله {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا} الْآيَة

(en-Nisâ 97) ayetini işitince -kendisi hastaydı- ailesine şöyle dedi: “Binek devemi hazırlayın; zira Ahşebeyn -yani Mekke'nin iki dağı- beni bunalttı, umulur ki çıkıp ferahlarım.” Bineğine bindi, sonra Medine'ye yöneldi ve yolda vefat etti. Bunun üzerine Allah: {وَمن يخرج من بَيته مُهَاجرا} “Kim hicret etmek üzere evinden çıkar da...” ayetini indirdi.

وَأما حِين توجه إِلَى الْمَدِينَة فَإِنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي مهَاجر إِلَيْك وَإِلَى رَسُولك

Medine'ye yöneldiği sırada ise şöyle demişti: “Allah'ım! Şüphesiz ben sana ve Resûlüne hicret ediyorum.”

وَأخرج سنيد وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما نزلت (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة

Süneyd ve İbn Cerîr'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة) “Meleklerin canlarını aldıkları kimseler...”

) (النِّسَاء الْآيَة ٩٧) الْآيَة

(en-Nisâ 97) ayeti inince,

قَالَ ضَمرَة بن جُنْدُب الجندعي: اللَّهُمَّ أبلغت المعذرة وَالْحجّة وَلَا معذرة لي وَلَا حجَّة

Damre b. Cündeb el-Cünda'î: “Allah'ım! Mazeret ve hücceti ulaştırdın; artık benim için ne bir mazeret ne de bir hüccet vardır” dedi.

ثمَّ خرج وَهُوَ شيخ كَبِير فَمَاتَ بِبَعْض الطَّرِيق فَقَالَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ: مَاتَ قبل أَن يُهَاجر فَلَا نَدْرِي أَعلَى ولَايَة أم لَا فَنزلت {وَمن يخرج من بَيته} الْآيَة

Sonra yaşlı bir pîr-i fânî olduğu halde yola çıktı ve yolun bir yerinde vefat etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: “Hicret edemeden öldü, dostluk/himaye (velâyet) üzere mi öldü yoksa değil mi bilmiyoruz” dediler. Bunun üzerine: {وَمن يخرج من بَيته} “Kim evinden çıkar da...” ayeti indi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الضَّحَّاك قَالَ: لما أنزل الله فِي الَّذين قتلوا مَعَ مُشْركي قُرَيْش ببدر (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) (النِّسَاء الْآيَة ٩٧) الْآيَة

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Allah Bedir'de Kureyş müşrikleriyle birlikte öldürülenler hakkında (إِن الَّذين تَوَفَّاهُم الْمَلَائِكَة ظالمي أنفسهم) “Kendilerine zulmetmektelerken meleklerin canlarını aldıkları kimseler...” (en-Nisâ 97) ayetini indirdiğinde;

سمع بِمَا أنزل الله فيهم رجل من بني لَيْث كَانَ على دين النَّبِي ﷺ مُقيما بِمَكَّة وَكَانَ مِمَّن عذر الله كَانَ شَيخا كَبِيرا فَقَالَ لأَهله: مَا أَنا ببائت اللَّيْلَة بِمَكَّة

Allah'ın onlar hakkında indirdiği bu ayeti, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in dini üzere olup Mekke'de ikamet eden ve Allah'ın mazur saydığı kimselerden olan Benî Leys'ten yaşlı bir adam işitti ve ailesine: “Bu gece Mekke'de geceleyecek değilim” dedi.

فَخَرجُوا بِهِ حَتَّى إِذا بلغ التَّنْعِيم من طَرِيق الْمَدِينَة أدْركهُ الْمَوْت فَنزل فِيهِ {وَمن يخرج من بَيته} الْآيَة

Onu alıp yola çıktılar; Medine yolundan Ten'îm mevkiine ulaştığında ölüm ona yetişti. Bunun üzerine onun hakkında: {وَمن يخرج من بَيته} “Kim evinden çıkar da...” ayeti indi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي رجل من بني لَيْث أحد بني جندع

Abd b. Humeyd'in İkrime'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında: “Benî Leys'ten Benî Cünda' mensubu bir adam hakkında indi” demiştir.

وَأخرج ابْن سعد وَابْن الْمُنْذر عَن يزِيد بن عبد الله بن قسيط أَن جندع بن ضَمرَة الجندعي كَانَ بِمَكَّة فَمَرض فَقَالَ لِبَنِيهِ: أَخْرجُونِي من مَكَّة فقد قتلني غمها

İbn Sa'd ve İbnü'l-Münzir'in Yezîd b. Abdillâh b. Kusayt'tan bildirdiğine göre Cünda' b. Damre el-Cünda'î Mekke'deydi ve hastalandı. Oğullarına: “Beni Mekke'den çıkarın, zira onun kasveti ve sıcaklığı beni öldürdü” dedi.

فَقَالُوا إِلَى أَيْن فَأَوْمأ بِيَدِهِ نَحْو الْمَدِينَة يُرِيد الْهِجْرَة فَخَرجُوا بِهِ فَلَمَّا بلغُوا اضاة بني غفار مَاتَ فَأنْزل الله فِيهِ {وَمن يخرج من بَيته} الْآيَة

“Nereye?” dediler. Hicret etmeyi kastederek eliyle Medine tarafına işaret etti. Onu alıp yola çıktılar. Benî Gıfâr göletine ulaştıklarında vefat etti. Bunun üzerine Allah onun hakkında: {وَمن يخرج من بَيته} “Kim evinden çıkar da...” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: هَاجر رجل من بني كنَانَة يُرِيد النَّبِي ﷺ فَمَاتَ فِي الطَّرِيق فَسخرَ بِهِ قوم واستهزؤوا بِهِ وَقَالَ: لَا هُوَ بلغ الَّذِي يُرِيد وَلَا هُوَ أَقَامَ فِي أَهله يقومُونَ عَلَيْهِ ويدفن

İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Benî Kinâne'den bir adam Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitmek üzere hicret etti ve yolda vefat etti. Bir grup onunla alay edip eğlendi ve: “Ne murat ettiği yere ulaşabildi ne de ailesinin yanında kaldı ki onunla ilgilenip defnetsinler” dediler.

فَنزل الْقُرْآن {وَمن يخرج من بَيته} الْآيَة

Bunun üzerine Kur'an'dan: {وَمن يخرج من بَيته} “Kim evinden çıkar da...” ayeti indi.