وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه عَن ابْن عَمْرو أَن رجلا سَأَلَ رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: لَيْسَ لي مَال ولي يَتِيم فَقَالَ كل من مَال يَتِيمك غير مُسْرِف وَلَا مبذر وَلَا متأثل مَالا وَمن غير أَن تَقِيّ مَالك بِمَالِه
Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim ve en-Nâsih'inde en-Nehhâs, İbn Amr'dan rivayet ettiler ki bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Benim malım yok, fakat himayemde bir yetim var" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "İsraf etmeksizin, saçıp savurmaksızın, mal biriktirmeksizin ve kendi malını onun malıyla korumaksızın yetiminin malından ye" buyurdu.
وَأخرج ابْن حبَان عَن جَابر أَن رجلا قَالَ يَا رَسُول الله مِم أضْرب يَتِيمِي قَالَ: مِمَّا كنت ضَارِبًا مِنْهُ ولدك غير واق مَالك بِمَالِه وَلَا متأثل مِنْهُ مَالا
İbn Hibbân, Câbir'den rivayet etti ki bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, yetimimi neden dolayı cezalandırayım (döveyim)?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Kendi malını onun malıyla korumaksızın ve ondan mal biriktirmeksizin, öz çocuğunu neden dolayı cezalandırıyorsan ondan dolayı" buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي شيبَة والنحاس فِي ناسخه عَن الْحسن العرني أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله مِم أضْرب يَتِيمِي قَالَ: مِمَّا كنت ضَارِبًا مِنْهُ ولدك قَالَ: فأصيب من مَاله قَالَ: بِالْمَعْرُوفِ غير متأثل مَالا وَلَا واق مَالك بِمَالِه
Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Şeybe ve en-Nâsih'inde en-Nehhâs, el-Hasan el-Urenî'den rivayet ettiler ki bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü, yetimimi neden dolayı cezalandırayım?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Öz çocuğunu neden dolayı cezalandırıyorsan ondan dolayı" buyurdu. [Adam]: "Onun malından alabilir miyim?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Mal biriktirmeksizin ve kendi malını onun malıyla korumaksızın meşru surette [al]" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: ذكر لنا أَن عَم ثَابت بن ودَاعَة - وثابت يَوْمئِذٍ يَتِيم فِي حجره من الْأَنْصَار - أَتَى نَبِي الله ﷺ فَقَالَ إِن ابْن أخي يَتِيم فِي حجري فَمَاذَا يحل لي من مَاله قَالَ: أَن تَأْكُل من مَاله بِالْمَعْرُوفِ من غير أَن تَقِيّ مَالك بِمَالِه وَلَا تَأْخُذ من مَاله وفراً
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Bize anlatıldığına göre Sâbit b. Vedâa'nın amcası -ki Sâbit o gün Ensâr'dan bir yetim olarak onun himayesindeydi- Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Kardeşimin oğlu benim himayemde bir yetimdir; onun malından bana ne kadarı helaldir?" dedi. [Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Kendi malını onun malıyla korumaksızın ve onun malından fazla miktarda bir şey almaksızın meşru surette malından yemendir" buyurdu.
قَالَ: وَكَانَ الْيَتِيم يكون لَهُ الْحَائِط من النّخل فَيقوم وليه على صَلَاحه وسقيه فَيُصِيب من ثمره وَيكون لَهُ الْمَاشِيَة فَيقوم وليه على صَلَاحهَا ومؤنتها وعلاجها فَيُصِيب من جزارها ورسلها وعوارضها فَأَما رِقَاب المَال فَلَيْسَ لَهُم أَن يَأْكُلُوا وَلَا يستهلكوه
[Katâde] dedi ki: "Yetimin hurma bahçesi olurdu; velisi onun ıslahını ve sulanmasını üstlenir, meyvesinden faydalanırdı. Davarları olurdu; velisi onların bakımını, masrafını ve tedavisini üstlenir, kesilen etinden, sütünden ve telef olanlarından faydalanırdı. Malın aslına (anaparaya) gelince; onu yemeleri ve tüketmeleri kendilerine helal değildir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَطاء قَالَ: خمس فِي كتاب الله رخصَة وَلَيْسَت بعزيمة قَوْله {وَمن كَانَ فَقِيرا فَليَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ} إِن شَاءَ أكل وَإِن شَاءَ لم يَأْكُل
İbnü'l-Münzir, Atâ'dan şöyle dediğini rivayet etti: "Allah'ın Kitabı'nda beş husus vardır ki bunlar ruhsattır, bağlayıcı bir emir (azimet) değildir. {وَمن كَانَ فَقِيرا فَليَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ} “Fakir olan ise meşru surette yesin” kavli de bunlardandır; dilerse yer, dilerse yemez."
وَأخرج أَبُو دَاوُد والنحاس كِلَاهُمَا فِي النَّاسِخ وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عَطاء عَن ابْن
Ebû Dâvûd ve en-Nehhâs her ikisi en-Nâsih'te ve İbnü'l-Münzir, Atâ yoluyla İbn
عَبَّاس {وَمن كَانَ فَقِيرا فَليَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ} قَالَ: نسختها (إِن الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى ظلما
Abbâs'tan {وَمن كَانَ فَقِيرا فَليَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ} “Fakir olan ise meşru surette yesin” kavli hakkında: "Onu (إِن الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى ظلما) {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَىٰ ظُلْمًا} “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...”
) (النِّسَاء الْآيَة ١٠) الْآيَة
(Nisâ Suresi, 10) ayeti neshetti" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه عَن الضَّحَّاك
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde Dahhâk'tan
مثله
bunun bir benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أبي الزِّنَاد فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ أَبُو الزِّنَاد يَقُول: إِنَّمَا كَانَ ذَلِك فِي أهل البدو وأشباههم
İbn Ebî Hâtim, İbn Ebî ez-Zinâd'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ebû ez-Zinâd şöyle derdi: "Bu durum ancak çöl halkı ve onların benzerleri hakkındaydı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن نَافِع بن أبي نعيم الْقَارِي قَالَ: سَأَلت يحيى بن سعيد وَرَبِيعَة عَن قَوْله {فَليَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ} قَالَا: ذَلِك فِي الْيَتِيم إِن كَانَ فَقِيرا أنْفق عَلَيْهِ بِقدر فقره وَلم يكن للْوَلِيّ مِنْهُ شَيْء
İbn Ebî Hâtim, Kâri Nâfi' b. Ebî Nuaym'dan rivayet etti ki o şöyle dedi: Yahyâ b. Saîd ve Rebîa'ya {فَليَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ} “meşru surette yesin” kavlini sordum; şöyle dediler: "Bu, yetim hakkındadır; fakir olduğu takdirde fakirliği ölçüsünde ona harcanır, veli için ondan hiçbir şey yoktur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس {فَإِذا دفعتم إِلَيْهِم أَمْوَالهم فأشهدوا عَلَيْهِم} يَقُول: إِذا دفع إِلَى الْيَتِيم مَاله فليدفعه إِلَيْهِ بالشهود كَمَا أمره الله
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan {فَإِذا دفعتم إِلَيْهِم أَمْوَالهم فأشهدوا عَلَيْهِم} “Mallarını kendilerine verdiğiniz zaman onlara karşı şahit tutun” kavli hakkında: "Yetime malı teslim edildiği zaman, Allah'ın emrettiği gibi şahitler huzurunda teslim etsin" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة يَقُول للأوصياء: إِذا دفعتم إِلَى الْيَتَامَى أَمْوَالهم إِذا بلغُوا الْحلم فأشهدوا عَلَيْهِم بِالدفع إِلَيْهِم أَمْوَالهم {وَكفى بِاللَّه حسيباً} يَعْنِي لَا شَاهد أفضل من الله فِيمَا بَيْنكُم وَبينهمْ
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında vasilere şöyle dediğini rivayet etti: "Yetimler ergenlik çağına erdiklerinde mallarını kendilerine teslim ederken, mallarını onlara verdiğinize dair şahit tutun. {وَكفى بِاللَّه حسيباً} “Hesap görücü olarak Allah yeter”; yani aranızda ve onların arasında Allah'tan daha üstün bir şahit yoktur."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ {وَكفى بِاللَّه حسيبا} يَقُول: شَهِيدا
İbn Cerîr, es-Süddî'den {وَكفى بِاللَّه حسيبا} “Hesap görücü olarak Allah yeter” kavli hakkında: "Şahit olarak" dediğini rivayet etti.
الْآيَة ٧
7. Ayet
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة لَا يورثون الْبَنَات وَلَا الصغار الذُّكُور حَتَّى يدركوا
Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: Câhiliye ehli, ergenlik çağına erinceye kadar kız çocuklarına ve küçük erkek çocuklara miras vermezlerdi.
فَمَاتَ رجل من الْأَنْصَار يُقَال لَهُ أَوْس بن ثَابت وَترك ابْنَتَيْن وابناً صَغِيرا فجَاء ابْنا عَمه وهما عصبته فأخذا مِيرَاثه كُله فَقَالَت امْرَأَته لَهما: تزوجا بهما وَكَانَ بهما دمامة فأبيا
Ensâr'dan Evs b. Sâbit adında bir adam vefat etti; geride iki kız çocuğu ile küçük bir erkek çocuğu bıraktı. Bunun üzerine amcasının iki oğlu -ki onlar asabesi idiler- gelip mirasının tamamını aldılar. [Evs'in] hanımı onlara: "Bu iki kızla evlenin" dedi; ancak kızlar çirkin oldukları için onlar kaçındılar.
فَأَتَت رَسُول الله ﷺ فَقَالَت: يَا رَسُول الله توفّي أَوْس وَترك ابْنا صَغِيرا وابنتين فجَاء ابْنا عَمه خَالِد وَعرْفطَة فأخذا مِيرَاثه فَقلت لَهما: تزوّجا ابْنَتَيْهِ فأبيا فَقَالَ رَسُول الله ﷺ مَا أَدْرِي مَا أَقُول فَنزلت {للرِّجَال نصيب مِمَّا ترك الْوَالِدَان وَالْأَقْرَبُونَ} الْآيَة
Bunun üzerine kadın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, Evs vefat etti; geride küçük bir erkek çocuğu ile iki kız çocuğu bıraktı. Amcasının iki oğlu Hâlid ve Urfuta gelip mirasını aldılar. Ben kendilerine: 'İki kızıyla evlenin' dedim, fakat onlar kaçındılar" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ne diyeceğimi bilmiyorum" buyurdu. Bunun üzerine {للرِّجَال نصيب مِمَّا ترك الْوَالِدَان وَالْأَقْرَبُونَ} “Ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkekler için bir pay vardır...” ayeti indi.
فَأرْسل إِلَى خَالِد وَعرْفطَة
Bunun üzerine Hâlid ve Urfuta'ya haber gönderip
فَقَالَ: لَا تحركا من الْمِيرَاث شَيْئا فَإِنَّهُ قد أنزل عليَّ فِيهِ شَيْء أخْبرت فِيهِ أَن للذّكر وَالْأُنْثَى نَصِيبا ثمَّ نزل بعد ذَلِك (ويستفتونك فِي النِّسَاء) (النِّسَاء الْآيَة ١٢٧) إِلَى قَوْله (عليماً) ثمَّ نزل (يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم) (النِّسَاء الْآيَة ١١) إِلَى قَوْله (وَالله عليم حَلِيم) فَدَعَا بِالْمِيرَاثِ فَأعْطى الْمَرْأَة الثّمن وَقسم مَا بَقِي للذّكر مثل حَظّ الْأُنْثَيَيْنِ
şöyle buyurdu: "Mirastan hiçbir şeye dokunmayın; çünkü bu hususta bana bir şey indirildi ve onda erkeğe de kadına da bir pay olduğu bildirildi." Bundan sonra (ويستفتونك فِي النِّسَاء) {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ} “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar...” (Nisâ Suresi, 127) ayetinden (عليماً) {عَلِيمًا} “...hakkıyla bilendir” sözüne kadar olan kısım indi. Daha sonra (يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم) {يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” (Nisâ Suresi, 11) ayetinden (وَالله عليم حَلِيم) {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ} “...Allah hakkıyla bilendir, halîmdir” sözüne kadar olan kısım indi. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] mirası getirtti; kadına sekizde bir verdi ve geriye kalanı erkeğe iki dişinin payı kadar paylaştırdı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي أم كُلْثُوم وَابْنَة أم كحلة أَو أم كحة وثعلبة بن أَوْس وسُويد وهم من الْأَنْصَار
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: [Bu ayet] Ensâr'dan olan Ümmü Külsûm, Ümmü Kuhle'nin -veya Ümmü Kehha'nın- kızı, Sa'lebe b. Evs ve Süveyd hakkında indi.
كَانَ أحدهم زَوجهَا وَالْآخر عَم وَلَدهَا فَقَالَت: يَا رَسُول الله توفّي زَوجي وَتَرَكَنِي وَابْنَته فَلم نورث من مَاله فَقَالَ عَم وَلَدهَا: يَا رَسُول الله لَا تركب فرسا وَلَا تنكأ عدوا ويكسب عَلَيْهَا وَلَا تكتسب
Onlardan biri [kadının] kocası, diğeri ise çocuğunun amcası idi. Kadın: "Ey Allah'ın Resûlü, kocam vefat etti; beni ve kızını geride bıraktı, fakat onun malından bize miras verilmedi" dedi. Çocuğunun amcası ise: "Ey Allah'ın Resûlü, o ata binmez, düşmanı hezimete uğratmaz; ona kazanç sağlanır, o ise kazanç sağlamaz" dedi.
فَنزلت {للرِّجَال نصيب} الْآيَة
Bunun üzerine {للرِّجَال نصيب} “Erkekler için bir pay vardır...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير أَن أهل الْجَاهِلِيَّة كَانُوا لَا يورثون النِّسَاء وَلَا الْولدَان الصغار شَيْئا يجْعَلُونَ الْمِيرَاث لذِي الْأَسْنَان من الرِّجَال
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti ki Câhiliye ehli kadınlara ve küçük çocuklara hiçbir miras vermezler, mirası yalnızca yaşını başını almış erkeklere tahsis ederlerdi.
فَنزلت {للرِّجَال نصيب مِمَّا ترك الْوَالِدَان وَالْأَقْرَبُونَ} إِلَى قَوْله {مِمَّا قلَّ مِنْهُ أَو كثر} يَعْنِي من الْمِيرَاث {نَصِيبا} يَعْنِي حظاً {مَفْرُوضًا} يَعْنِي مَعْلُوما
Bunun üzerine {للرِّجَال نصيب مِمَّا ترك الْوَالِدَان وَالْأَقْرَبُونَ} “Ana babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından erkekler için bir pay vardır...” kavlinden {مِمَّا قلَّ مِنْهُ أَو كثر} “azından da çoğundan da” -yani mirastan-, {نَصِيبا} “bir pay” -yani bir hisse-, {مَفْرُوضًا} “farz kılınmış” -yani belirlenmiş- kavline kadar indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {نَصِيبا مَفْرُوضًا} قَالَ: وَقفا مَعْلُوما
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan {نَصِيبا مَفْرُوضًا} “farz kılınmış bir pay” kavli hakkında: "Belirlenmiş bir pay" dediğini rivayet ettiler.
الْآيَة ٨
8. Ayet
أخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس {وَإِذا حضر الْقِسْمَة أولُوا الْقُرْبَى واليتامى وَالْمَسَاكِين} قَالَ: هِيَ محكمَة وَلَيْسَت بمنسوخة
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan {وَإِذا حضر الْقِسْمَة أولُوا الْقُرْبَى واليتامى وَالْمَسَاكِين} “[Miras] taksiminde akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa...” kavli hakkında: "Bu ayet muhkemdir, mensuh değildir" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق مقسم عَن ابْن عَبَّاس {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mıksem yoluyla İbn Abbâs'tan {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} “[Miras] taksiminde hazır bulunursa...” ayeti hakkında rivayet ettiler;
قَالَ: هِيَ قَائِمَة يعْمل بهَا
o şöyle dedi: "Bu ayet geçerlidir, kendisiyle amel edilir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن حطَّان بن عبد الله فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: قضى بهَا أَبُو مُوسَى
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hıttân b. Abdillâh'tan bu ayet hakkında: "Ebû Mûsâ onunla hüküm verdi" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن يحيى بن يعمر قَالَ: ثَلَاث آيَات مدنيات محكمات ضيعهن كثير من النَّاس {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} الْآيَة وَآيَة الاسْتِئْذَان (وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم) (النُّور الْآيَة ٥٨) وَقَوله (إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ من ذكر وَأُنْثَى
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Yahyâ b. Ya'mer'den şöyle dediğini rivayet ettiler: "Medenî ve muhkem üç ayet vardır ki insanların çoğu onları ihmal etmiştir: {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} “[Miras] taksiminde hazır bulunursa...” ayeti, istizan (izin isteme) ayeti olan (وَالَّذين لم يبلغُوا الْحلم مِنْكُم) {وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ} “ve sizden henüz ergenlik çağına girmemiş olanlar...” (Nûr Suresi, 58) ve O'nun (إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ من ذكر وَأُنْثَى) {إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ} “Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık...”
) (الحجرات الْآيَة ١٣) الْآيَة
(Hucurât Suresi, 13) ayetidir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن نَاسا يَزْعمُونَ أَن هَذِه الْآيَة نسخت {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} الْآيَة
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Buhârî, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiler ki İbn Abbâs şöyle dedi: "Birtakım insanlar bu {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} “[Miras] taksiminde hazır bulunursa...” ayetinin mensuh olduğunu iddia ediyorlar.
وَلَا وَالله مَا نسخت وَلكنه مِمَّا تهاون بِهِ النَّاس هما واليان: وَال يَرث فَذَاك الَّذِي يرْزق ويكسو ووال لَيْسَ بوارث فَذَاك الَّذِي يَقُول قولا مَعْرُوفا
Hayır, vallahi o neshedilmemiştir; fakat insanların hafife aldığı şeylerdendir. Onlar iki yöneticidir (velidir): Mirasçı olan yönetici ki işte o rızıklandırır ve giydirir; bir de mirasçı olmayan yönetici ki işte o da güzel söz söyler.
يَقُول: إِنَّه مَال يَتِيم وَمَاله فِيهِ شَيْء
Şöyle der: 'Bu bir yetimin malıdır ve onun içinde benim hiçbir şeyim yoktur.'"
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق من عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس {وَإِذا حضر الْقِسْمَة أولُوا الْقُرْبَى} قَالَ: يرْضخ لَهُم فَإِن كَانَ فِي المَال تَقْصِير اعتذر إِلَيْهِم فَهُوَ قولا مَعْرُوفا
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbn Cerîr ve sahih görerek Hâkim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan {وَإِذا حضر الْقِسْمَة أولُوا الْقُرْبَى} “[Miras] taksiminde akrabalar hazır bulunursa...” kavli hakkında: "Onlara az bir şey verilir; şayet mal yetersiz ise onlardan özür dilenir, işte bu güzel sözdür" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عمْرَة ابْنة عبد الرَّحْمَن بن عبد الله بن عبد الرَّحْمَن بن أبي بكر حِين قسم مِيرَاث أَبِيه أَمر بِشَاة فاشتريت من المَال وبطعام فَصنعَ
İbnü'l-Münzir, Amre bint Abdirrahmân'dan rivayet etti ki Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Bekir, babasının mirasını taksim ettiği sırada bir koyun emredip maldan satın alındı ve yemek hazırlatıldı.
فَذكرت ذَلِك لعَائِشَة فَقَالَت: عمل بِالْكتاب هِيَ لم تنسخ
Bunu Âişe'ye anlattım; o da: "Kitap ile amel etti, o [ayet] neshedilmemiştir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: أَمر الله الْمُؤمنِينَ عِنْد قسْمَة مواريثهم أَن يصلوا أرحامهم وأيتامهم ومساكينهم من الْوَصِيَّة إِن كَانَ أوصى لَهُم فَإِن لم يكن لَهُم وَصِيَّة وصل إِلَيْهِم من مواريثهم
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve en-Nâsih'inde en-Nehhâs, Ali yoluyla İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Allah müminlere, miraslarını taksim ederken şayet vasiyet etmişse akrabalarına, yetimlerine ve yoksullarına vasiyetten pay vermelerini emretti; eğer onlar için bir vasiyet yoksa miraslarından onlara pay verilir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: ذَلِك قبل أَن تنزل الْفَرَائِض فَأنْزل الله بعد ذَلِك الْفَرَائِض فَأعْطى كل ذِي حق حَقه فَجعلت الصَّدَقَة فِيمَا سمى الْمُتَوفَّى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Bu, feraiz (miras payları) inmeden önceydi. Allah bundan sonra feraizi indirdi ve her hak sahibine hakkını verdi; sadaka ise vefat edenin belirlediği şeylerde kılındı."
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَطاء عَن ابْن عَبَّاس {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} الْآيَة
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbn Ebî Hâtim, Atâ yoluyla İbn Abbâs'tan {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} “[Miras] taksiminde hazır bulunursa...” ayeti hakkında rivayet ettiler;
قَالَ: نسختها آيَة الْمِيرَاث فَجعل لكل إِنْسَان نصِيبه مِمَّا ترك مِمَّا قل مِنْهُ أَو كثر
o şöyle dedi: "Miras ayeti onu neshetti ve bırakılan malın azından da çoğundan da her insana kendi payını belirledi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ وَابْن أبي مليكَة أَن أَسمَاء بنت عبد الرَّحْمَن بن أبي بكر الصّديق وَالقَاسِم بن مُحَمَّد بن أبي بكر أخبراه أَن عبد الله بن عبد الرَّحْمَن بن أبي بكر قسم مِيرَاث أَبِيه عبد الرَّحْمَن وَعَائِشَة حَيَّة
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Beyhakî ve İbn Ebî Müleyke rivayet ettiler ki Esmâ bint Abdirrahmân b. Ebî Bekir es-Sıddîk ile el-Kâsım b. Muhammed b. Ebî Bekir kendilerine, Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî Bekir'in babası Abdurrahman'ın mirasını Âişe hayatta iken taksim ettiğini haber verdiler.
قَالَا: فَلم يدع فِي الدَّار مِسْكينا وَلَا ذَا قرَابَة إِلَّا أعطَاهُ من مِيرَاث أَبِيه
İkisi dediler ki: "Evde babasının mirasından pay vermediği hiçbir yoksul ve akraba bırakmadı
وتلا {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} الْآيَة
ve {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} “[Miras] taksiminde hazır bulunursa...” ayetini okudu."
قَالَ الْقَاسِم: فَذكرت ذَلِك لِابْنِ عَبَّاس فَقَالَ: مَا أصَاب لَيْسَ ذَلِك لَهُ إِنَّمَا ذَلِك للْوَصِيَّة وَإِنَّمَا هَذِه الْآيَة فِي الْوَصِيَّة يُرِيد الْمَيِّت أَن يُوصي لَهُم
el-Kâsım dedi ki: "Bunu İbn Abbâs'a anlattım; o da şöyle dedi: 'İsabet etmemiştir, bu onun yetkisinde değildir; bu ancak vasiyet içindir. Bu ayet ancak ölünün onlara vasiyet etmesini murat ettiği vasiyet hakkındadır.'"
وَأخرج النّحاس فِي ناسخه من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} الْآيَة
en-Nehhâs en-Nâsih'inde Mücâhid yoluyla İbn Abbâs'tan {وَإِذا حضر الْقِسْمَة} “[Miras] taksiminde hazır bulunursa...” kavli hakkında rivayet etti:
قَالَ: نسختها (يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم
O şöyle dedi: "Onu (يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم
) (النِّسَاء الْآيَة ١١) الْآيَة
) (en-Nisâ Ayet 11) ayeti neshetti."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس وَالْبَيْهَقِيّ عَن سعيد بن الْمسيب فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: هِيَ مَنْسُوخَة كَانَت قبل الْفَرَائِض كَانَ مَا ترك الرجل من مَال أعْطى مِنْهُ الْيَتِيم وَالْفَقِير والمسكين وذوو الْقُرْبَى إِذا حَضَرُوا الْقِسْمَة ثمَّ نسخ بعد ذَلِك نسختها الْمَوَارِيث فَألْحق الله بِكُل ذِي حق حَقه وَصَارَت الْوَصِيَّة من مَاله يُوصي بهَا لِذَوي قرَابَته حَيْثُ يَشَاء
Abdürrezzâk, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nehhâs ve Beyhakî, Saîd b. el-Müseyyeb'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Bu [ayet] mensuhtur. Feraizden (miras paylarından) önceydi; kişi mal bıraktığında taksimde hazır bulunurlarsa yetime, fakire, yoksula ve akrabalara ondan verilirdi. Sonra bundan sonra neshedildi; onu miras ayetleri neshetti. Böylece Allah her hak sahibine hakkını ulaştırdı ve vasiyet, malından dilediği şekilde akrabalarına vasiyet ettiği bir pay haline geldi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة قَالَ: إِن كَانُوا كبارًا يرضخوا وَإِن كَانُوا صغَارًا اعتذروا إِلَيْهِم
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Eğer [mirasçılar] büyükler ise [onlara bir şeyler] bahşederler, şayet küçükler ise onlardan özür dilerler."
فَذَلِك قَوْله {قولا مَعْرُوفا}
{قولا مَعْرُوفا} “...güzel bir söz...” kavli işte budur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي صَالح فِي الْآيَة قَالَ: كَانُوا يرضخون لِذَوي الْقَرَابَة حَتَّى نزلت الْفَرَائِض
Abd b. Humeyd, Ebû Sâlih'ten bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Feraiz inene kadar akrabalara [mirastan bir miktar] bahşederlerdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي مَالك قَالَ: نسختها آيَة الْمِيرَاث
İbn Ebî Şeybe, Ebû Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etti: "Miras ayeti onu neshetti."
الْآيَة ٩
Ayet 9
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وليخش الَّذين لَو تركُوا} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan {وليخش الَّذين لَو تركُوا} “Korkup titresin o kimseler ki, geriye bıraksalar...” ayeti hakkında rivayet ettiler;
قَالَ: هَذَا فِي الرجل يحضر الرجل عِنْد مَوته فيسمعه يُوصي وَصِيَّة يضر بورثته فَأمر الله الَّذِي يسمعهُ أَن يَتَّقِي الله ويوفقه ويسدده للصَّوَاب ولينظر لوَرثَته كَمَا يحب أَن يصنع بورثته إِذا خشِي عَلَيْهِم الضَّيْعَة
o şöyle dedi: "Bu, bir adamın vefatı anında yanında hazır bulunup onun mirasçılarına zarar verecek bir vasiyette bulunduğunu işiten kimse hakkındadır. Allah onu işiten kimseye Allah'tan sakınmasını, onu doğruya muvaffak kılıp yönlendirmesini ve onların zayi olmasından endişe ettiğinde kendi mirasçılarına nasıl davranılmasını istiyorsa onun mirasçılarını da öyle gözetmesini emretmiştir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: يَعْنِي الرجل يحضرهُ الْمَوْت فَيُقَال لَهُ: تصدق من مَالك وَأعْتق وَأعْطِ مِنْهُ فِي سَبِيل الله فنهوا أَن يأمروا بذلك
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Ölüm döşeğinde olup da kendisine: 'Malından sadaka ver, köle azat et ve Allah yolunda bağışla' denilen adam kastedilmektedir. İşte [yanındakilerin] bunu emretmeleri yasaklanmıştır."
يَعْنِي أَن من حضر مِنْكُم مَرِيضا عِنْد الْمَوْت فَلَا يَأْمُرهُ أَن ينْفق مَاله فِي الْعتْق أَو فِي الصَّدَقَة أَو فِي سَبِيل الله وَلَكِن يَأْمُرهُ أَن يبين مَا لَهُ وَمَا عَلَيْهِ من دين ويوصي من مَاله لِذَوي قرَابَته الَّذين لَا يَرِثُونَ يُوصي لَهُم بالخمس أَو الرّبع
Yani sizden kim ölüm anında bir hastanın yanında bulunursa, ona malını köle azat etmede, sadakada veya Allah yolunda harcamasını emretmesin; bilakis ona alacağını ve borcunu açıklamasını ve malından mirasçı olmayan akrabalarına beşte bir veya dörtte bir oranında vasiyet etmesini emretsin.
يَقُول: لَيْسَ لأحدكم إِذا مَاتَ وَله ولد ضِعَاف - يَعْنِي صغَارًا - أَن يتركهم بِغَيْر مَال فيكونون عيالاً على النَّاس وَلَا يَنْبَغِي لكم أَن تأمروه بِمَا لَا ترْضونَ بِهِ لأنفسكم ولأولادكم وَلَكِن قُولُوا الْحق فِي ذَلِك
Şöyle buyurmaktadır: Sizden biri vefat ettiğinde geride zayıf -yani küçük- çocuklar bırakacaksa, onları malsız bırakıp insanlara muhtaç hale getirmesi doğru değildir. Kendiniz ve çocuklarınız için razı olmayacağınız bir şeyi ona emretmeniz de size yaraşmaz; bilakis bu hususta doğru olanı söyleyin.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة يَعْنِي بذلك الرجل يَمُوت وَله أَوْلَاد صغَار ضِعَاف يخَاف عَلَيْهِم الْعيلَة والضيعة وَيخَاف بعده أَن لَا يحسن إِلَيْهِم من يليهم يَقُول: فَإِن ولي مثل ذُريَّته ضعافاً يتامى فليحسن إِلَيْهِم وَلَا يَأْكُل أَمْوَالهم إسرافاً وبداراً أَن يكبروا
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bununla geride kendilerine yoksulluk ve zayi olma korkusu duyduğu, kendisinden sonra velilerinin onlara iyi davranmayacağından endişe ettiği küçük ve zayıf çocuklar bırakarak vefat eden kimse kastedilmektedir. Şöyle buyurmaktadır: 'Kim kendi çocukları gibi zayıf yetimlerin velayetini üstlenirse onlara iyi davransın; büyürler endişesiyle onların mallarını israf ederek ve aceleyle yemesin.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: إِذا حضر الرجل عِنْد الْوَصِيَّة فَلَيْسَ يَنْبَغِي أَن يُقَال: أوص بِمَالك فَإِن الله رَازِق ولدك وَلَكِن يُقَال لَهُ: قدم لنَفسك واترك لولدك
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kişi vasiyet anında hazır bulunduğunda ona: 'Malını vasiyet et, çünkü çocuğunun rızkını veren Allah'tır' denilmesi uygun olmaz. Aksine ona: 'Kendin için [ahirete bir pay] takdim et, çocuklarına da [bir pay] bırak' denilmelidir."
فَذَلِك القَوْل السديد فَإِن الَّذِي يَأْمر بِهَذَا يخَاف على نَفسه الْعيلَة
Doğru söz işte budur. Zira bunu emreden kimse, kendi [çocukları] için de yoksulluktan endişe eder.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وآدَم وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ الرجل إِذا حضر يُقَال لَهُ: أوص لفُلَان أوص لفُلَان وَافْعل كَذَا وَافْعل كَذَا حَتَّى يضر ذَلِك بورثته
Saîd b. Mansûr, Âdem ve Beyhakî, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Kişiye ölüm yaklaştığında ona: 'Falancaya vasiyet et, filancaya vasiyet et, şöyle yap, böyle yap' denilir, nihayetinde bu durum onun mirasçılarına zarar verirdi.
فَقَالَ الله {وليخش الَّذين لَو تركُوا من خَلفهم ذُرِّيَّة ضعافاً خَافُوا عَلَيْهِم} قَالَ: لينظروا لوَرَثَة هَذَا كَمَا ينظر هَذَا لوَرَثَة نَفسه فليتقوا الله وليأمروه بِالْعَدْلِ وَالْحق
Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وليخش الَّذين لَو تركُوا من خَلفهم ذُرِّيَّة ضعافاً خَافُوا عَلَيْهِم} “Korkup titresin o kimseler ki, geriye zayıf ve güçsüz çocuklar bıraksalardı, onlar için endişe duyarlardı” buyurdu." [Mücâhid] dedi ki: "Bu kimsenin mirasçılarını, kendi mirasçılarını gözettikleri gibi gözetsinler; Allah'tan sakınsınlar ve ona adaleti ve hakkı emretsinler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {وليخش الَّذين لَو تركُوا من خَلفهم} يَعْنِي من بعد مَوْتهمْ {ذُرِّيَّة ضعافاً} يَعْنِي عجزة لَا حِيلَة لَهُم {خَافُوا عَلَيْهِم} يَعْنِي على ولد الْمَيِّت الضَّيْعَة كَمَا يخَافُونَ على ولد أنفسهم {فليتقوا الله وليقولوا} للْمَيت إِذا جَلَسُوا إِلَيْهِ {قولا سديداً} يَعْنِي عدلا فِي وَصيته فَلَا يجور
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {وليخش الَّذين لَو تركُوا من خَلفهم} “Korkup titresin o kimseler ki, geriye bıraksalar...” yani ölümlerinden sonra; {ذُرِّيَّة ضعافاً} “...zayıf çocuklar...” yani çaresiz ve güçsüz; {خَافُوا عَلَيْهِم} “...onlar için endişe duyarlardı” yani kendi çocukları için endişelendikleri gibi ölünün çocuklarının da zayi olmasından endişe duyarlardı; {فليتقوا الله وليقولوا} “Artık Allah'tan sakınsınlar ve söylesinler...” ölüm döşeğindekinin yanına oturduklarında; {قولا سديداً} “...doğru bir söz...” yani haksızlık etmemesi için vasiyetinde adaletli davranmasını [söylesinler].
وَأخرج ابْن جرير عَن الشَّيْبَانِيّ قَالَ: كُنَّا بِالْقُسْطَنْطِينِيَّةِ أَيَّام مسلمة بن عبد الْملك وَفينَا ابْن محيريز وَابْن الديلمي وهانىء بن كُلْثُوم فَجعلنَا نتذاكر مَا يكون
İbn Cerîr, eş-Şeybânî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Mesleme b. Abdilmelik döneminde Kostantiniyye'de idik. Aramızda İbn Muhayrîz, İbnü'd-Deylemî ve Hânî b. Külsûm vardı. Olacak şeyleri müzakere etmeye başladık
فِي آخر الزَّمَان فضقت ذرعاً بِمَا سَمِعت فَقلت لِابْنِ الديلمي: يَا أَبَا بشر يودّني أَنه لَا يُولد لي ولد أبدا
ahhir zamanda. Duyduklarımdan dolayı içim daraldı ve İbnü'd-Deylemî'ye: "Ey Ebû Bişr! Benim hiçbir zaman bir çocuğumun doğmamasını ne kadar isterdim" dedim.
فَضرب بِيَدِهِ على مَنْكِبي وَقَالَ: يَا ابْن أخي لَا تفعل فَإِنَّهُ لَيست من نسمَة كتب الله لَهَا أَن تخرج من صلب رجل وَهِي خَارِجَة إِن شَاءَ وَإِن أَبى
Bunun üzerine elini omzuma vurdu ve şöyle dedi: "Ey kardeşimin oğlu, öyle yapma! Zira Allah'ın bir adamın sulbünden çıkmasını takdir ettiği hiçbir can yoktur ki, o istese de istemese de mutlaka çıkacaktır.
قَالَ: أَلا أدلك على أَمر إِن أَنْت أَدْرَكته نجاك الله مِنْهُ وَإِن تركت ولدك من بعْدك حفظهم الله فِيك قلت: بلَى
Dedi ki: 'Sana öyle bir işe kılavuzluk edeyim mi ki, eğer ona erişirsen Allah seni ondan kurtarır; senden sonra çocuklarını bırakırsan da Allah onları senin hürmetine korur?' 'Evet' dedim.
فَتلا عليّ هَذِه الْآيَة {وليخش الَّذين لَو تركُوا من خَلفهم ذُرِّيَّة ضعافاً} الْآيَة
Bunun üzerine bana şu {وليخش الَّذين لَو تركُوا من خَلفهم ذُرِّيَّة ضعافاً} “Korkup titresin o kimseler ki, geriye zayıf ve güçsüz çocuklar bıraksalardı...” ayetini sonuna kadar okudu."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ قَالَ: اتَّقوا الله فِي الضعيفين: الْيَتِيم وَالْمَرْأَة أيتمه ثمَّ أوصى بِهِ وابتلاه وابتلى بِهِ
Abd b. Humeyd, Katâde'den rivayet etti, o şöyle dedi: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İki zayıf hakkında Allah'tan sakının: Yetim ve kadın. [Allah] onu yetim bıraktı, sonra onun gözetilmesini vasiyet etti; onu imtihan etti ve onunla da [başkalarını] imtihan etti."
الْآيَة ١٠
Ayet 10
أخرج ابْن أبي شيبَة فِي مُسْنده وَأَبُو يعلى وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن حبَان فِي صَحِيحه وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي بَرزَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يبْعَث يَوْم الْقِيَامَة قوم من قُبُورهم تأجج أَفْوَاههم نَارا
İbn Ebî Şeybe Müsned'inde, Ebû Ya'lâ, Taberânî, Sahîh'inde İbn Hibbân ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Berze'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet ettiler: "Kıyamet gününde ağızlarından alevler saçarak kabirlerinden diriltilecek bir topluluk vardır."
فَقيل: يَا رَسُول الله من هم قَالَ: ألم تَرَ إِن الله يَقُول {إِن الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى ظلما إِنَّمَا يَأْكُلُون فِي بطونهم نَارا}
Denildi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, onlar kimlerdir?" Buyurdu ki: "Görmedin mi Allah Teâlâ: {إِن الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى ظلما إِنَّمَا يَأْكُلُون فِي بطونهم نَارا} “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına sadece bir ateş yemiş olurlar” buyuruyor."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ حَدثنَا النَّبِي ﷺ عَن لَيْلَة أسرِي بِهِ قَالَ: نظرت فَإِذا أَنا بِقوم لَهُم مشافر كمشافر الْإِبِل وَقد وكِّل بهم من يَأْخُذ بمشافرهم ثمَّ يَجْعَل فِي أَفْوَاههم صخرا من نَار فتقذف فِي فِي أحدهم حَتَّى تخرج من أسافلهم وَلَهُم خوار وصراخ فَقلت: يَا جِبْرِيل من هَؤُلَاءِ قَالَ: هَؤُلَاءِ {الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى ظلما إِنَّمَا يَأْكُلُون فِي بطونهم نَارا وسيصلون سعيراً}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiler; o dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize İsrâ gecesini anlattı ve şöyle buyurdu: "Baktım ki birtakım kimseler var, deve dudakları gibi dudakları var. Onların dudaklarından tutan ve sonra ağızlarına ateşten bir kaya parçası koyan görevliler tayin edilmiş. O kaya birinin ağzına atılıyor ve alt taraflarından çıkıyor; onlar da böğürüp feryat ediyorlar. 'Ey Cibrîl, bunlar kim?' dedim. Dedi ki: 'Bunlar {الَّذين يَأْكُلُون أَمْوَال الْيَتَامَى ظلما إِنَّمَا يَأْكُلُون فِي بطونهم نَارا وسيصلون سعيراً} “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyen kimselerdir. Onlar karınlarına ancak bir ateş yerler ve alevli bir ateşe gireceklerdir.”'"
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: إِذا قَامَ الرجل يَأْكُل مَال الْيَتِيم ظلما يبْعَث يَوْم الْقِيَامَة وَلَهَب النَّار يخرج من فِيهِ وَمن مسامعه وَمن أُذُنَيْهِ وَأَنْفه وَعَيْنَيْهِ يعرفهُ من رَآهُ بآكل مَال الْيَتِيم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Bir adam yetimin malını haksız yere yemeye kalkışırsa, kıyamet gününde ağzından, kulak deliklerinden, burnundan ve gözlerinden ateş alevleri çıkar vaziyette diriltilir; onu gören herkes yetim malı yiyicisi olduğunu anlar."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبيد الله بن أبي جَعْفَر قَالَ: من أكل مَال الْيَتِيم فَإِنَّهُ
İbn Ebî Hâtim, Ubeydullah b. Ebî Ca'fer'den şöyle dediğini rivayet etti: "Yetimin malını yiyen kimse,
يُؤْخَذ بمشفره يَوْم الْقِيَامَة فَيمْلَأ فوه جمراً فَيُقَال لَهُ: كل كَمَا أَكلته فِي الدُّنْيَا ثمَّ يدْخل السعير الْكُبْرَى
kıyamet gününde dudağından yakalanır ve ağzı korla doldurulur. Ona: 'Dünyada yediğin gibi ye!' denilir, sonra da en büyük çılgın ateşe sokulur."
وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن أسلم فِي الْآيَة قَالَ: هَذِه لأهل الشّرك حِين كَانُوا لَا يورثونهم ويأكلون أَمْوَالهم
İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Bu, [kadın ve çocuklara] miras vermedikleri ve onların mallarını yedikleri dönemde şirk ehli hakkındadır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {سعيراً} يَعْنِي وقوداً
İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten {سعيراً} “...alevli bir ateşe...” kavli hakkında: "Yani tutuşturulmuş ateş" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ السعير وَاد من فيح فِي جَهَنَّم
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiler; o: "es-Saîr, cehennemde alev saçan bir vadidir" dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَربع حق على الله أَن لَا يدخلهم الْجنَّة وَلَا يذيقهم نعيماً: مدمن الْخمر وآكل رَبًّا وآكل مَال الْيَتِيم بِغَيْر حق والعاق لوَالِديهِ
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Dört sınıf insan vardır ki onları cennete koymamak ve onlara nimet tattırmamak Allah üzerine bir haktır: İçki müptelası, faiz yiyen, haksız yere yetim malı yiyen ve anne babasına asi olan kimse."
الْآيَة ١١
Ayet 11
أخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طرق عَن جَابر بن عبد الله قَالَ عادني رَسُول الله ﷺ وَأَبُو بكر فِي بني سَلمَة ماشيين فوجدني النَّبِي ﷺ لَا أَعقل شَيْئا فَدَعَا بِمَاء فَتَوَضَّأ مِنْهُ ثمَّ رش عليَّ فَأَفَقْت فَقلت: مَا تَأْمُرنِي أَن أصنع فِي مَالِي يَا رَسُول الله فَنزلت {يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم للذّكر مثل حَظّ الْأُنْثَيَيْنِ}
Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, muhtelif yollardan Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiler; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir beni Selimeoğulları yurdunda yürüyerek ziyarete geldiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni kendimde değilken buldu. Su istedi, ondan abdest aldı ve sonra üzerime serpti; kendime geldim. 'Ey Allah'ın Resûlü, malım hakkında ne yapmamı emredersiniz?' dedim. Bunun üzerine {يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم للذّكر مثل حَظّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin hissesi kadarını tavsiye eder...” ayeti indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَالْحَاكِم عَن جَابر قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ يعودنِي وَأَنا
Abd b. Humeyd ve el-Hâkim, Câbir'den rivayet ettiler; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni ziyaret ediyordu ve ben
مَرِيض فَقلت: كَيفَ أقسم مَالِي بَين وَلَدي فَلم يرد عَليّ شَيْئا وَنزلت {يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم}
hastaydım. Dedim ki: 'Malımı çocuklarım arasında nasıl taksim edeyim?' Bana hiçbir şeyle cevap vermedi ve {يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة ومسدد وَالطَّيَالِسِي وَابْن أبي عمر وَابْن منيع وَابْن أبي أُسَامَة وَأَبُو يعلى وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَابْن حبَان وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن جَابر قَالَ جَاءَت امْرَأَة سعد بن الرّبيع إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَت: يَا رَسُول الله هَاتَانِ ابنتا سعد بن الرّبيع قتل أَبوهُمَا مَعَك فِي أحد شَهِيدا وَأَن عَمهمَا أَخذ مَالهمَا فَلم يدع لَهما مَالا وَلَا ينكحان إِلَّا وَلَهُمَا مَال فَقَالَ: يقْضِي الله فِي ذَلِك
İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, Müsedded, et-Tayâlisî, İbn Ebî Ömer, İbn Menî', İbn Ebî Üsâme, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim, İbn Hibbân ve es-Sünen'inde Beyhakî, Câbir'den rivayet ettiler; o dedi ki: Sa'd b. er-Rebî'in hanımı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar Sa'd b. er-Rebî'in iki kızıdır. Babaları Uhud'da seninle beraber şehit edildi. Amcaları mallarını aldı ve onlara hiçbir mal bırakmadı. Malları olmadıkça da evlenemezler." Buyurdu ki: "Bu hususta Allah hüküm verecektir."
فَنزلت آيَة الْمِيرَاث {يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم} الْآيَة
Bunun üzerine miras ayeti olan {يُوصِيكُم الله فِي أَوْلَادكُم} “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayeti indi.
فَأرْسل رَسُول الله ﷺ إِلَى عَمهمَا فَقَالَ: أعْط ابْنَتي سعد الثُّلثَيْنِ وأمهما الثّمن وَمَا بَقِي فَهُوَ لَك
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların amcalarına haber gönderip şöyle buyurdu: "Sa'd'ın iki kızına üçte iki, annelerine sekizde bir ver; geriye kalan ise senindir."
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ المَال للْوَلَد وَكَانَت الْوَصِيَّة للْوَالِدين والأقربين فنسخ الله من ذَلِك مَا أحب فَجعل للذّكر مثل حَظّ الْأُنْثَيَيْنِ وَجعل لِلْأَبَوَيْنِ لكل وَاحِد مِنْهُمَا السُّدس مَعَ الْوَلَد وَجعل للزَّوْجَة الثّمن وَالرّبع وَللزَّوْج الشّطْر وَالرّبع
Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o şöyle dedi: "Mal çocuğa aitti, vasiyet ise anne babaya ve en yakın akrabalara yönelikti. Allah bunlardan dilediğini neshetti; erkeğe iki dişinin payı kadar verdi, çocukla beraber anne babadan her birine altıda bir tayin etti, eşe [çocuk varsa] sekizde bir, [yoksa] dörtte bir tayin etti, kocaya ise [çocuk yoksa] yarım, [varsa] dörtte bir tayin etti."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما نزلت آيَة الْفَرَائِض الَّتِي فرض الله فِيهَا مَا فرض للْوَلَد الذّكر وَالْأُنْثَى والأبوين كرهها النَّاس أَو بَعضهم وَقَالُوا: نعطي الْمَرْأَة الرّبع أَو الثّمن ونعطي الإبنة النّصْف ونعطي الْغُلَام الصَّغِير وَلَيْسَ من هَؤُلَاءِ أحد يُقَاتل الْقَوْم وَلَا يحوز الْغَنِيمَة وَكَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِك فِي الْجَاهِلِيَّة لَا يُعْطون الْمِيرَاث إِلَّا لمن قَاتل الْقَوْم ويعطونه الْأَكْبَر فالأكبر
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: "Allah'ın erkek ve kız çocuğa ve anne babaya farz kıldığı payları belirleyen feraiz ayeti inince, insanlar ya da onlardan bazıları bundan hoşlanmadılar ve: 'Kadına dörtte bir veya sekizde bir veriyoruz, kız çocuğa yarım pay veriyoruz ve küçük erkek çocuğa veriyoruz; oysa bunlardan hiçbiri düşmanla savaşmaz ve ganimet elde etmez' dediler. Câhiliye döneminde de böyle yaparlardı; mirası ancak düşmanla savaşan kimseye verirler, onu da en büyük olana verirlerdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {للذّكر مثل حَظّ الْأُنْثَيَيْنِ} قَالَ: صَغِيرا أَو كَبِيرا
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {للذّكر مثل حَظّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Erkeğe iki dişinin payı kadar...” kavli hakkında: "Küçük olsun büyük olsun [fark etmez]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة لَا يورثون الْجَوَارِي وَلَا الضُّعَفَاء من الغلمان لَا يَرث الرجل من وَالِده إِلَّا من أطَاق الْقِتَال
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den şöyle dediğini rivayet ettiler: Câhiliye ehli kız çocuklarına ve erkek çocukların güçsüz olanlarına miras vermezlerdi; babasından ancak savaşmaya güç yetiren erkek miras alırdı.
فَمَاتَ عبد الرَّحْمَن أَخُو حسان الشَّاعِر وَترك امْرَأَة لَهُ يُقَال لَهَا أم كحة
Şair Hassân'ın kardeşi Abdurrahman vefat etti ve geride Ümmü Kûha denilen bir hanım bıraktı.
وَترك خمس جوَار فَجَاءَت الْوَرَثَة فَأخذُوا مَاله فشكت أم كحة ذَلِك إِلَى النَّبِي ﷺ فَأنْزل الله هَذِه الْآيَة {فَإِن كن نسَاء فَوق اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثلثا مَا ترك وَإِن كَانَت وَاحِدَة فلهَا النّصْف}
Ve beş kız çocuğu bıraktı. Mirasçılar gelip onun malını aldılar. Bunun üzerine Ümmü Kûha durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti. Allah da şu ayeti indirdi: {فَإِن كن نسَاء فَوق اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثلثا مَا ترك وَإِن كَانَت وَاحِدَة فلهَا النّصْف} “Eğer [mirasçılar] ikiden fazla kadın iseler, bırakılanın üçte ikisi onlarındır; şayet bir tek kadın ise, yarısı onundur.”
ثمَّ قَالَ: فِي أم كحة (ولهن الرّبع مِمَّا تركْتُم إِن لم يكن لكم ولد فَإِن كَانَ لكم ولد فَلَهُنَّ الثّمن) (النِّسَاء الْآيَة ١٢)
Sonra Ümmü Kûha hakkında: (ولهن الرّبع مِمَّا تركْتُم إِن لم يكن لكم ولد فَإِن كَانَ لكم ولد فَلَهُنَّ الثّمن) (en-Nisâ Ayet 12) “Eğer çocuğunuz yoksa bıraktığınızın dörtte biri onlarındır. Şayet çocuğunuz varsa o takdirde bıraktığınızın sekizde biri onlarındır” buyurdu.