وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {فَإِن كن نسَاء} يَعْنِي بَنَات {فَوق اثْنَتَيْنِ} يَعْنِي أَكثر من اثْنَتَيْنِ أَو كن اثْنَتَيْنِ لَيْسَ مَعَهُنَّ ذكر {فَلَهُنَّ ثلثا مَا ترك} الْمَيِّت والبقية للْعصبَةِ {وَإِن كَانَت وَاحِدَة} يَعْنِي ابْنة وَاحِدَة فلهَا النّصْف {ولأبويه} يَعْنِي أَبَوي الْمَيِّت {لكل وَاحِد مِنْهُمَا السُّدس مِمَّا ترك إِن كَانَ لَهُ ولد} يَعْنِي ذكرا كَانَ أوكانتا اثْنَتَيْنِ فَوق ذَلِك وَلم يكن مَعَهُنَّ ذكر فَإِن كَانَ الْوَلَد ابْنة وَاحِدَة فلهَا نصف المَال ثَلَاثَة أَسْدَاس وَللْأَب سدس وَيبقى سدس وَاحِد فَيرد ذَلِك على الْأَب لِأَنَّهُ هُوَ الْعصبَة {فَإِن لم يكن لَهُ ولد} قَالَ: ذكر وَلَا أُنْثَى {وورَّثه أَبَوَاهُ فلأمه الثُّلُث} وَبَقِيَّة المَال للْأَب {فَإِن كَانَ لَهُ} يَعْنِي للْمَيت {إخْوَة} قَالَ: أَخَوان فَصَاعِدا أَو أختَان أَو أَخ أَو أُخْت {فلأمه السُّدس} وَمَا بَقِي فللأب وَلَيْسَ للإخوة مَعَ الْأَب شَيْء وَلَكنهُمْ حجبوا الْأُم عَن الثُّلُث {من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا} فِيمَا بَينه وَبَين الثُّلُث لغير الْوَرَثَة وَلَا تجوز وَصِيَّة لوَارث {أَو دين} يَعْنِي يحم الْمِيرَاث للْوَرَثَة من بعد دين على الْمَيِّت {فَرِيضَة من الله} يَعْنِي مَا ذكر من قسْمَة الْمِيرَاث {إِن الله كَانَ عليماً حكيماً} حكم قسمه
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {فَإِن كن نسَاء} “Eğer [mirasçılar] kadın iseler” yani kız çocukları iseler, {فَوق اثْنَتَيْنِ} “ikiden fazla” yani ikiden çok veya yanlarında erkek bulunmayan iki kişi iseler, {فَلَهُنَّ ثلثا مَا ترك} “bıraktığının üçte ikisi onlarındır” [yani] ölünün [bıraktığının üçte ikisi onlarındır], geriye kalanı ise asabeye aittir; {وَإِن كَانَت وَاحِدَة} “Şayet bir tek [kız] ise” yani tek bir kız ise malın yarısı onundur; {ولأبويه} “Ana babasına ise” yani ölünün anne babasına, {لكل وَاحِد مِنْهُمَا السُّدس مِمَّا ترك إِن كَانَ لَهُ ولد} “ölenin çocuğu varsa bıraktığından her birine altıda bir [pay vardır]” yani ister erkek olsun ister ikiden fazla kız olup yanlarında erkek bulunmasın. Şayet çocuk tek bir kız ise malın yarısı yani altıda üçü onundur, babaya ise altıda bir düşer; geriye tek bir altıda bir kalır ki bu da asabe olduğu için babaya reddolunur (iade edilir); {فَإِن لم يكن لَهُ ولد} “Eğer çocuğu yoksa” -[Saîd] ne erkek ne kız [hiç çocuğu yoksa] demiştir-, {وورَّثه أَبَوَاهُ فلأمه الثُّلُث} “ve ona ana babası mirasçı oluyorsa, annesine üçte bir [düşer]” ve malın geri kalanı babanındır; {فَإِن كَانَ لَهُ} “Eğer [ölenin] varsa” yani ölünün, {إخْوَة} “kardeşleri” -[Saîd] iki ve daha fazla erkek kardeş veya iki kız kardeş yahut bir erkek ve bir kız kardeş demiştir-, {فلأمه السُّدس} “o takdirde annesine altıda bir [düşer]” ve geri kalanı babaya aittir, baba ile beraber kardeşlere bir şey yoktur, fakat onlar anneyi üçte birden hacbetmişlerdir (engellemişlerdir); {من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا} “yapılan vasiyetten sonra” [bu vasiyet] üçte bire kadar varis olmayanlaradır, varise ise vasiyet caiz değildir; {أَو دين} “veya borçtan [sonra]” yani miras, ölünün üzerindeki borçtan sonra varislerin hakkı olur; {فَرِيضَة من الله} “Allah'tan bir farz olarak” yani miras taksiminden zikredilenler; {إِن الله كَانَ عليماً حكيماً} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” [yani] taksimini hükme bağlamıştır, dediğini rivayet etti.
وَأخرج الْحَاكِم عَن زيد بن ثَابت قَالَ: توفّي الرجل أَو الْمَرْأَة وَترك بِنْتا فلهَا النّصْف فَإِن كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَأكْثر فَلَهُنَّ الثُّلُثَانِ وَإِن كَانَ مَعَهُنَّ ذكر فَلَا فَرِيضَة لأحد مِنْهُم وَيبدأ بِأحد إِن شركهن بفريضة فَيعْطى فريضته
el-Hâkim, Zeyd b. Sâbit'ten şöyle dediğini rivayet etti: "Bir erkek veya bir kadın vefat edip geride bir kız bırakırsa, [malın] yarısı onundur. Eğer iki veya daha fazla iseler, üçte ikisi onlarındır. Eğer yanlarında bir erkek varsa, hiçbirine belirli bir pay (farz) yoktur. Eğer onların payına belirli bir farz ile ortak olan biri varsa, önce ondan başlanır ve farzı olan [payı] verilir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: كَانَ عمر بن الْخطاب إِذا سلك بِنَا طَرِيقا فاتبعناه وَجَدْنَاهُ سهلاً وَإنَّهُ سُئِلَ عَن امْرَأَة وأبوين فَقَالَ: للْمَرْأَة الرّبع وَللْأُمّ ثلث مَا بَقِي وَمَا بَقِي فللأب
Saîd b. Mansûr, el-Hâkim ve el-Beyhakî, İbn Mes‘ûd'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: Ömer b. el-Hattâb bizimle bir yola girdiğinde ve biz ona uyduğumuzda o yolu kolay bulurduk. Kendisine bir kadın ve anne baba[nın miras durumu] sorulduğunda: "Kadına dörtte bir, anneye kalanın üçte biri verilir; geriye kalan da babanındır" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبَيْهَقِيّ عَن عِكْرِمَة قَالَ: أَرْسلنِي ابْن عَبَّاس إِلَى زيد بن ثَابت أسأله عَن زوج وأبوين فَقَالَ زيد: للزَّوْج النّصْف وَللْأُمّ ثلث مَا بَقِي وَللْأَب بَقِيَّة المَال
Abdurrezzâk ve el-Beyhakî, İkrime'den şöyle dediğini rivayet ettiler: İbn Abbâs bir koca ile anne babanın [miras durumunu] sormam için beni Zeyd b. Sâbit'e gönderdi. Zeyd: "Kocaya yarım, anneye kalanın üçte biri, babaya ise malın geri kalanı verilir" dedi.
فَأرْسل إِلَيْهِ ابْن عَبَّاس: أَفِي كتاب الله تَجِد هَذَا قَالَ: لَا
Bunun üzerine İbn Abbâs ona: "Bunu Allah'ın Kitabı'nda buluyor musun?" diye haber gönderdi. [Zeyd]: "Hayır," dedi.
وَلَكِن أكره أَن أفضل أما على أَب
"Fakat anneyi babadan üstün tutmaktan hoşlanmıyorum."
قَالَ: وَكَانَ ابْن عَبَّاس يُعْطي الْأُم الثُّلُث من جَمِيع المَال
[İkrime] dedi ki: İbn Abbâs ise anneye bütün malın üçte birini veriyordu.
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس أَنه دخل على عُثْمَان فَقَالَ: إِن الْأَخَوَيْنِ لَا يردان الْأُم عَن الثُّلُث قَالَ الله {فَإِن كَانَ لَهُ إخْوَة} فالأخوان ليسَا بِلِسَان قَوْمك إخْوَة فَقَالَ عُثْمَان: لَا أَسْتَطِيع أَن أرد مَا كَانَ قبلي وَمضى فِي الْأَمْصَار وتوارث بِهِ النَّاس
İbn Cerîr, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler ki o, Osmân'ın yanına girdi ve şöyle dedi: "İki erkek kardeş anneyi üçte birden [altıda bire] indirmez. Allah: {فَإِن كَانَ لَهُ إخْوَة} “Eğer kardeşleri varsa...” buyurmuştur. İki kardeş ise kavminin lügatinde 'kardeşler' (çoğul) değildir." Bunun üzerine Osmân: "Benden önce olanı, beldelerde uygulanıp gideni ve insanların kendisine göre miras taksim ettiği şeyi geri çeviremem" dedi.
وَأخرج الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن زيد بن ثَابت أَنه كَانَ يحجب الْأُم بالأخوين فَقَالُوا لَهُ: يَا أَبَا سعيد إِن الله يَقُول {فَإِن كَانَ لَهُ إخْوَة} وَأَنت تحجبها بأخوين فَقَالَ: إِن الْعَرَب تسمي الْأَخَوَيْنِ إخْوَة
el-Hâkim ve Sünen'inde el-Beyhakî, Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettiler ki o, iki erkek kardeş sebebiyle anneyi [üçte birden altıda bire] hacbederdi. Kendisine: "Ey Ebû Saîd! Allah {فَإِن كَانَ لَهُ إخْوَة} “Eğer kardeşleri varsa...” buyuruyor, sen ise iki kardeşle onu hacbediyorsun" dediler. O da: "Araplar iki kardeşe de kardeşler (çoğul) ismini verirler" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَإِن كَانَ لَهُ إخْوَة فلأمه السُّدس} قَالَ: أضروا بِالْأُمِّ وَلَا يَرِثُونَ وَلَا يحجبها الْأَخ الْوَاحِد من الثُّلُث ويحجبها مَا فَوق ذَلِك وَكَانَ أهل الْعلم يرَوْنَ أَنهم إِنَّمَا حجبوا أمّهم من الثُّلُث لِأَن أباهم يَلِي نكاحهم وَالنَّفقَة عَلَيْهِم دون أمّهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {فَإِن كَانَ لَهُ إخْوَة فلأمه السُّدس} “Eğer kardeşleri varsa annesine altıda bir düşer” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Anneye zarar verirler ama kendileri miras alamazlar. Tek bir erkek kardeş anneyi üçte birden hacbetmez, bundan fazlası ise hacbeder. İlim ehli, onların annelerini üçte birden hacbetmelerinin sebebini, babalarının annelerine kıyasla onların evlendirilmelerini ve nafakalarını üstlenmesi olarak görürlerdi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: السُّدس الَّذِي حَجَبته الْإِخْوَة الْأُم لَهُم إِنَّمَا حجبوا أمّهم عَنهُ ليَكُون لَهُم دون أمّهم
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: "Kardeşlerin anneyi mahrum ettiği altıda bir onlarındır; onlar annelerini bu paydan, annelerine değil kendilerine kalsın diye hacbetmişlerdir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَليّ قَالَ: إِنَّكُم تقرؤون هَذِه الْآيَة {من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا أَو دين} وَإِن رَسُول الله ﷺ قضى بِالدّينِ قبل الْوَصِيَّة وَإِن أَعْيَان بني الْأُم يتوارثون دون بني العلات
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, et-Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim ve Sünen'inde el-Beyhakî, Ali'den şöyle dediğini rivayet ettiler: "Siz bu ayeti {من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا أَو دين} “yapılan vasiyetten veya borçtan sonra” diye okuyorsunuz; oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vasiyetten önce borcun [ödenmesine] hükmetti. Öz kardeşler (aynı anne babadan olanlar), baba bir kardeşlerin aleyhine birbirlerine mirasçı olurlar."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا أَو دين} قَالَ: يبْدَأ بِالدّينِ قبل الْوَصِيَّة
İbn Cerîr, Mücâhid'den {من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا أَو دين} “yapılan vasiyetten veya borçtan sonra” kavli hakkında: "Vasiyetten önce borçtan başlanır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {آباؤكم وأبناؤكم لَا تَدْرُونَ أَيهمْ أقرب لكم نفعا} يَقُول: أطوعكم لله من الْآبَاء وَالْأَبْنَاء أرفعكم دَرَجَة عِنْد الله يَوْم الْقِيَامَة لِأَن الله شفع الْمُؤمنِينَ بَعضهم فِي بعض
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {آباؤكم وأبناؤكم لَا تَدْرُونَ أَيهمْ أقرب لكم نفعا} “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilemezsiniz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: "Babalarınızdan ve çocuklarınızdan Allah'a en çok itaat edeniniz, kıyamet gününde Allah katında derecesi en yüksek olanınızdır; çünkü Allah müminleri birbirine şefaatçi kılmıştır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أَيهمْ أقرب لكم نفعا} قَالَ: فِي الدُّنْيَا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {أَيهمْ أقرب لكم نفعا} “hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu...” kavli hakkında: "Dünyada" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {أَيهمْ أقرب لكم نفعا} قَالَ بَعضهم: فِي نفع الْآخِرَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {أَيهمْ أقرب لكم نفعا} “hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu...” kavli hakkında: "Bazıları 'Ahiret faydasında' demiştir" dediğini rivayet etti.
وَقَالَ بَعضهم: فِي نفع الدُّنْيَا
"Bazıları da 'Dünya faydasında' demiştir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْمِيرَاث للْوَلَد فَانْتزع الله مِنْهُ للزَّوْج وَالْوَالِد
Abdurrezzâk, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: "Miras çocuğa aitti; Allah ondan eşe ve anne babaya pay ayırdı."
الْآيَة ١٢
Ayet 12
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَلكم نصف مَا ترك أزواجكم} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {وَلكم نصف مَا ترك أزواجكم} “Eşlerinizin bıraktıklarının yarısı sizindir...” ayeti hakkında rivayet etti:
يَقُول: للرجل نصف مَا تركت امْرَأَته إِذا مَاتَت إِن لم يكن لَهَا ولد من زَوجهَا الَّذِي مَاتَت عَنهُ أَو من غَيره فَإِن كَانَ لَهَا ولد ذكر أَو أُنْثَى فَللزَّوْج الرّبع مِمَّا تركت من المَال من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا النِّسَاء أَو دين عَلَيْهِنَّ - والدّين قبل الْوَصِيَّة فِيهَا تَقْدِيم - {ولهن الرّبع} الْآيَة
Şöyle demektedir: "Bir erkek, hanımı öldüğünde şayet geride bıraktığı kocasından veya başkasından çocuğu yoksa hanımının bıraktığının yarısını alır. Eğer kadının erkek veya kız bir çocuğu varsa, kadınların yapacağı vasiyetten veya üzerlerindeki borçtan sonra kocaya geride bırakılan malın dörtte biri düşer -borç vasiyetten öncedir, onda takdim vardır-. {ولهن الرّبع} “...onların da dörtte bir hakkı vardır” ayeti ise..."
يَعْنِي للْمَرْأَة الرّبع مِمَّا ترك زَوجهَا من الْمِيرَاث إِن لم يكن لزَوجهَا الَّذِي مَاتَ عَنْهَا ولد مِنْهَا وَلَا من غَيرهَا فَإِن كَانَ للرجل ولد ذكر أَو أُنْثَى فلهَا الثّمن مِمَّا ترك الزَّوْج من المَال وَإِن كَانَ رجل أَو امْرَأَة يُورث كَلَالَة - والكلالة الْمَيِّت الَّذِي لَيْسَ لَهُ ولد وَلَا وَالِد - {فَإِن كَانُوا أَكثر من ذَلِك} يَعْنِي أَكثر من وَاحِد إثنين إِلَى عشرَة فَصَاعِدا
Yani şayet kendisini geride bırakan kocasının ne kendisinden ne de başkasından çocuğu yoksa kadına kocasının bıraktığı mirastan dörtte bir düşer. Eğer erkeğin erkek veya kız bir çocuğu varsa, kocanın bıraktığı maldan kadına sekizde bir düşer. Eğer miras bırakan erkek veya kadın kelâle olursa -kelâle çocuğu ve babası olmayan ölüdür-; {فَإِن كَانُوا أَكثر من ذَلِك} “Eğer bundan daha fazla iseler” yani birden fazla olup iki kişiden ona ve daha fazlasına kadar iseler...
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد والدرامي وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن سعد بن أبي وَقاص أَنه كَانَ يقْرَأ / وَإِن كَانَ رجل يُورث كَلَالَة وَله أَخ أَو أُخْت من أم /
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, ed-Dârimî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde el-Beyhakî, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan onun şöyle okuduğunu rivayet ettiler: / Eğer bir erkek kelâle olarak miras bırakır ve onun anne bir erkek veya kız kardeşi bulunursa /
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الشّعبِيّ قَالَ: مَا ورث أحد من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ الْإِخْوَة من الْأُم مَعَ الْجد شَيْئا قطّ
el-Beyhakî, eş-Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etti: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından hiç kimse dede ile birlikte anne bir kardeşlere asla hiçbir şey miras vermemiştir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَله أَخ أَو أُخْت} قَالَ:
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {وَله أَخ أَو أُخْت} “onun bir erkek veya kız kardeşi bulunursa” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler:
هَؤُلَاءِ الْإِخْوَة من الْأُم فهم شُرَكَاء فِي الثُّلُث قَالَ: ذكرهم وأنثاهم فِيهِ سَوَاء
"Bunlar anne bir kardeşlerdir ve onlar üçte bire ortaktırlar." [Katâde]: "Onların erkeği de dişisi de bunda eşittir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن شهَاب قَالَ: قضى عمر بن الْخطاب أَن مِيرَاث الْإِخْوَة من الْأُم بَينهم الذّكر فِيهِ مثل الْأُنْثَى
İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan şöyle dediğini rivayet etti: Ömer b. el-Hattâb, anne bir kardeşlerin mirasının aralarında paylaştırılmasına ve bunda erkeğin dişi ile eşit olduğuna hükmetti.
قَالَ: وَلَا أرى عمر بن الْخطاب قضى بذلك حَتَّى علمه من رَسُول الله ﷺ ولهذه الْآيَة الَّتِي قَالَ الله {فَإِن كَانُوا أَكثر من ذَلِك فهم شُرَكَاء فِي الثُّلُث}
[İbn Şihâb] dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'ın buna, ancak bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den öğrendikten sonra ve Allah'ın: {فَإِن كَانُوا أَكثر من ذَلِك فهم شُرَكَاء فِي الثُّلُث} “Eğer bundan daha fazla iseler, üçte birde ortaktırlar” buyurduğu bu ayetten ötürü hükmettiğini düşünüyorum.
وَأخرج الْحَاكِم عَن عمر وَعلي وَابْن مَسْعُود وَزيد فِي أم وَزوج وإخوة لأَب وَأم وإخوة لأم إِن الْإِخْوَة من الْأَب وَالأُم شُرَكَاء الْإِخْوَة من الْأُم فِي ثلثهم وَذَلِكَ أَنهم قَالُوا: هم بَنو أم كلهم وَلم تزدهم الْأُم إِلَّا قرباً فهم شُرَكَاء فِي الثُّلُث
el-Hâkim; Ömer, Ali, İbn Mes'ûd ve Zeyd'den, anne, koca, anne-baba bir kardeşler ve anne bir kardeşler [mirasçılar olarak kaldığında], anne-baba bir kardeşlerin anne bir kardeşlerin üçte birine ortak olduklarını rivayet etti. Bu da onların: "Hepsi aynı annenin çocuklarıdır ve anne onlara yakınlıktan başka bir şey katmamıştır; dolayısıyla onlar üçte birde ortaktırlar" demelerindendir.
وَأخرج الْحَاكِم عَن زيد بن ثَابت فِي المشركة قَالَ: هبوا أَن أباهم كَانَ حمارا مَا زادهم الْأَب إِلَّا قرباً وأشرك بَينهم فِي الثُّلُث
el-Hâkim, Zeyd b. Sâbit'ten 'müşerreke' meselesi hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Farz edin ki babaları bir eşekti; baba onlara yakınlıktan başka ne katmıştır ki?" Böylece onları üçte birde ortak kıldı.
ذكر الْأَحَادِيث الْوَارِدَة فِي الْفَرَائِض أخرج الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تعلمُوا الْفَرَائِض وعلموه النَّاس فَإِنَّهُ نصف الْعلم وَإنَّهُ ينسى وَهُوَ أول مَا ينْزع من أمتِي
Feraiz hakkında vârid olan hadislerin zikri: el-Hâkim ve Sünen'inde el-Beyhakî, Ebû Hureyre'den rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Feraizi öğrenin ve onu insanlara öğretin. Çünkü o ilmin yarısıdır, o unutulur ve ümmetimden çekilip alınacak ilk şeydir."
وَأخرج الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تعلمُوا الْفَرَائِض وعلموها النَّاس فَإِنِّي امْرُؤ مَقْبُوض وَإِن الْعلم سيقبض وَتظهر الْفِتَن حَتَّى يخْتَلف الإثنان فِي الْفَرَائِض لَا يجدان من يقْضِي بهَا
el-Hâkim ve el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Feraizi öğrenin ve onu insanlara öğretin. Zira ben kabzedilecek (vefat edecek) biriyim ve ilim de yakında kabzedilecek, fitneler ortaya çıkacak; hatta iki kişi miras payları hakkında anlaşmazlığa düşecek de aralarında hüküm verecek birini bulamayacaklar."
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن الْمسيب قَالَ: كتب عمر إِلَى أبي مُوسَى: إِذا لهوتم فالهوا بِالرَّمْي وَإِذا تحدثتم فتحدثوا بالفرائض
el-Hâkim, İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet etti ki Ömer, Ebû Mûsâ'ya şöyle yazmıştır: "Eğleneceğiniz vakit ok atma ile eğlenin, konuşacağınız vakit de feraiz hakkında konuşun."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبَيْهَقِيّ عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: تعلمُوا الْفَرَائِض واللحن وَالسّنة كَمَا تعلمُونَ الْقُرْآن
Saîd b. Mansûr ve el-Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: "Kur'an'ı öğrendiğiniz gibi feraizi, lahnı (dil kurallarını/lehçeleri) ve sünneti de öğrenin."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبَيْهَقِيّ عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: تعلمُوا الْفَرَائِض فَإِنَّهَا من دينكُمْ
Saîd b. Mansûr ve el-Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: "Feraizi öğrenin; çünkü o dininizdendir."
وَأخرج الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: من قَرَأَ مِنْكُم الْقُرْآن فليتعلم الْفَرَائِض فَإِن لقِيه أَعْرَابِي قَالَ: يَا مهَاجر أَتَقْرَأُ الْقُرْآن فَيَقُول: نعم
el-Hâkim ve el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet ettiler: "Sizden kim Kur'an okursa feraizi de öğrensin. Zira bir bedevi onunla karşılaşsa ve: 'Ey muhacir! Sen Kur'an okuyor musun?' dese, o da: 'Evet' der."
فَيَقُول: وَأَنا أَقرَأ
"[Bedevi]: 'Ben de okuyorum' der."
فَيَقُول الْأَعرَابِي: أتفرض يَا مهَاجر فَإِن قَالَ: نعم
"Bedevi: 'Ey muhacir! Feraizi (miras paylarını) biliyor musun?' diye sorar. Eğer 'Evet' derse,"
قَالَ: زِيَادَة خير
"[Bedevi]: 'Fazladan bir hayır [elde etmişsin]' der."
وَإِن قَالَ: لَا
"Eğer 'Hayır' derse,"
قَالَ: فَمَا فضلك عليَّ يَا مهَاجر
"[Bedevi]: 'O halde bana senin ne üstünlüğün var ey muhacir?' der."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: تعلمُوا الْفَرَائِض وَالْحج وَالطَّلَاق فَإِنَّهُ من دينكُمْ
el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etti: "Feraizi, haccı ve talâkı öğrenin; çünkü bunlar dininizdendir."
وَأخرج الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَفْرَضُ أمتِي زيد بن ثَابت
el-Hâkim ve el-Beyhakî, Enes'ten rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ümmetimin feraizi en iyi bileni Zeyd b. Sâbit'tir."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: لَوْلَا أَن زيد بن ثَابت كتب الْفَرَائِض لرأيت أَنَّهَا ستذهب من النَّاس
el-Beyhakî, ez-Zührî'den şöyle dediğini rivayet etti: "Zeyd b. Sâbit feraizi yazmamış olsaydı, insanlardan yok olup gideceğini düşünürdüm."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأَبُو دَاوُد فِي الْمَرَاسِيل وَالْبَيْهَقِيّ عَن عَطاء بن يسَار أَن رَسُول الله ﷺ ركب إِلَى قبَاء يستخير فِي مِيرَاث الْعمة وَالْخَالَة
Saîd b. Mansûr, Merâsîl'de Ebû Dâvûd ve el-Beyhakî, Atâ b. Yesâr'dan rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem halanın ve teyzenin mirası hakkında istiharede bulunmak (hüküm dilemek) üzere Kubâ'ya gitmişti.
فَأنْزل الله عَلَيْهِ لَا مِيرَاث لَهما
Bunun üzerine Allah ona o ikisi için miras olmadığını indirdi.
وَأخرجه الْحَاكِم مَوْصُولا من طَرِيق عَطاء عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ
el-Hâkim bunu Atâ tarikiyle Ebû Saîd el-Hudrî'den mevsûl olarak rivayet etti.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عمر بن الْخطاب أَنه كَانَ يَقُول: عجبا للعمة تورِث وَلَا تَرث
el-Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan onun şöyle dediğini rivayet etti: "Halaya şaşılır; kendisine mirasçı olunur da kendisi mirasçı olamaz."
وَأخرج الْحَاكِم عَن قبيصَة بن ذُؤَيْب قَالَ: جَاءَت الْجدّة إِلَى أبي بكر فَقَالَت: إِن لي حَقًا فِي ابْن ابْن
el-Hâkim, Kabîsa b. Züeyb'den şöyle dediğini rivayet etti: Büyükanne (nine), Ebû Bekir'e gelip şöyle dedi: "Benim, ölen bir erkek torunumda"
أَو ابْن ابْنة لي مَاتَ
"yahut kızımın ölen oğlunda bir hakkım vardır."
قَالَ: مَا علمت لَك حَقًا فِي كتاب الله وَلَا سَمِعت من رَسُول الله ﷺ فِيهِ شَيْئا وسأسأل
[Ebû Bekir] şöyle dedi: "Allah'ın Kitabı'nda sana ait bir hak bilmiyorum ve bu konuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey de işitmedim; [ancak başkalarına] soracağım."
فَشهد الْمُغيرَة بن شُعْبَة أَن رَسُول الله ﷺ أَعْطَاهَا السُّدس قَالَ: من شهد ذَلِك مَعَك فَشهد مُحَمَّد بن مسلمة فَأَعْطَاهَا أَبُو بكر السُّدس
Bunun üzerine Muğîre b. Şu'be, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona (nineye) altıda bir verdiğine şahitlik etti. [Ebû Bekir]: "Seninle birlikte buna kim şahitlik eder?" diye sordu. Muhammed b. Mesleme de şahitlik edince, Ebû Bekir ona altıda bir pay verdi.
وَأخرج الْحَاكِم عَن زيد بن ثَابت أَن عمر لما استشارهم فِي مِيرَاث الْجد وَالإِخْوَة قَالَ زيد: كَانَ رَأْيِي أَن الْإِخْوَة أولى بِالْمِيرَاثِ وَكَانَ عمر يرى يَوْمئِذٍ أَن الْجد أولى من الْإِخْوَة فحاورته وَضربت لَهُ مثلا وَضرب عَليّ وَابْن عَبَّاس لَهُ مثلا يَوْمئِذٍ
el-Hâkim, Zeyd b. Sâbit'ten rivayet etti: Ömer, dedenin ve kardeşlerin mirası hususunda onlarla istişare ettiğinde Zeyd şöyle dedi: "Benim görüşüm kardeşlerin mirasa daha layık olduğu yönündeydi; Ömer ise o gün dedenin kardeşlerden daha öncelikli olduğunu düşünüyordu. Onunla karşılıklı konuştum ve ona bir misal verdim. O gün Ali ve İbn Abbâs da ona bir misal verdiler."
السَّيْل يَضْرِبَانِهِ ويصرفانه على نَحْو تصريف زيد
Onlar sel [örneğini] veriyor ve bunu Zeyd'in açıkladığı şekilde açıklıyorlardı.
وَأخرج الْحَاكِم عَن عبَادَة بن الصَّامِت قَالَ: إِن من قَضَاء رَسُول الله ﷺ للجدتين من الْمِيرَاث السُّدس بَينهمَا بِالسَّوِيَّةِ
el-Hâkim, Ubâde b. es-Sâmit'ten şöyle dediğini rivayet etti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki büyükanne (nine) hakkındaki hükmü, aralarında eşit olmak üzere mirastan altıda bir [verilmesi] idi."
وَأخرج الْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أول من أعال الْفَرَائِض عمر تدافعت عَلَيْهِ وَركب بَعْضهَا بَعْضًا قَالَ: وَالله مَا أَدْرِي كَيفَ أصنع بكم وَالله مَا أَدْرِي أَيّكُم قدَّم الله وَلَا أَيّكُم أخَّر وَمَا أجد فِي هَذَا المَال شَيْئا أحسن من أَن أقسمه عَلَيْكُم بِالْحِصَصِ
el-Hâkim ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: "Feraizde avl (payların artması sebebiyle hisseleri eksiltme) uygulamasını ilk yapan Ömer'dir. Miras payları birbirine karışıp birbiri üzerine bindiğinde şöyle dedi: 'Vallahi sizin hakkınızda ne yapacağımı bilemiyorum. Vallahi Allah'ın hanginizi öne aldığını, hanginizi geriye bıraktığını bilmiyorum. Bu mal hakkında, onu aranızda hisseler oranında paylaştırmaktan daha güzel bir yol bulamıyorum.'"
ثمَّ قَالَ ابْن عَبَّاس: وأيم الله لَو قدَّم من قدَّم الله وأخَّر من أخر الله مَا عالت فريضته
Sonra İbn Abbâs şöyle dedi: "Allah'a yemin olsun ki eğer Allah'ın öne aldığını öne alıp Allah'ın geriye bıraktığını da geriye bıraksaydı, onun hiçbir miras hesabı avl yapmazdı."
فَقيل لَهُ: وأيها قدَّم الله قَالَ: كل فَرِيضَة لم يهبطها الله من
Ona: "Peki Allah hangisini öne almıştır?" denildi. O da şöyle dedi: "Allah'ın, bir paydan [başka bir]...
فَرِيضَة إِلَّا إِلَى فَرِيضَة: فَهَذَا مَا قدَّم الله وكل فَرِيضَة إِذا زَالَت عَن فَرضهَا لم يكن لَهَا إِلَّا مَا بَقِي فَتلك الَّتِي أخَّر الله فَالَّذِي قدَّم كالزوجين وَالأُم وَالَّذِي أخَّر كالأخوات وَالْبَنَات
...paya düşürmekten başka bir şey yapmadığı her pay, işte bu Allah'ın öne aldığıdır. Farz kılınan payından çıktığında geriye kalandan başkası kendisine kalmayan her pay ise, işte bu Allah'ın geriye bıraktığıdır. Öne aldıkları; karı-koca ve anne gibilerdir. Geriye bıraktıkları ise; kız kardeşler ve kız çocukları gibilerdir."
فَإِذا اجْتمع من قدم الله وَأخر بدىء بِمن قدَّم فَأعْطى حَقه كَامِلا فَإِن بَقِي شَيْء كَانَ لَهُنَّ وَإِن لم يبْق شَيْء فَلَا شَيْء لَهُنَّ
"Allah'ın öne aldığı ile geriye bıraktığı bir araya geldiğinde, öne alınandan başlanır ve ona hakkı tam olarak verilir. Eğer bir şey kalırsa onlar (geriye bırakılanlar) içindir; şayet bir şey kalmazsa onlara hiçbir şey yoktur."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَتَرَوْنَ الَّذِي أحصى رمل عالج عددا جعل فِي المَال نصفا وَثلثا وربعاً إِنَّمَا هُوَ نِصْفَانِ وَثَلَاثَة أَثلَاث وَأَرْبَعَة أَربَاع
Saîd b. Mansûr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: "Âlic çölünün kumlarını sayan [Allah]'ın, bir malda [aynı anda] hem yarım, hem üçte bir hem de dörtte bir kıldığını mı sanıyorsunuz? O ancak iki yarım, üçte üç veya dörtte dörttür."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن عَطاء قَالَ: قلت لِابْنِ عَبَّاس: أَن النَّاس لَا يَأْخُذُونَ بِقَوْلِي وَلَا بِقَوْلِك وَلَو متُّ أَنا وَأَنت مَا اقتسموا مِيرَاثا على مَا تَقول: قَالَ: فليجتمعوا فلنضع أَيْدِينَا على الرُّكْن ثمَّ نبتهل فَنَجْعَل لعنة الله على الْكَاذِبين
Saîd b. Mansûr, Atâ'dan rivayet etti: İbn Abbâs'a: "İnsanlar ne benim sözümü ne de senin sözünü tutuyorlar; ben ve sen ölsek bile mirası senin dediğin gibi taksim etmeyecekler" dedim. O da şöyle dedi: "O halde toplansınlar, ellerimizi Rükn'e koyalım, sonra mübahele edelim ve Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım."
مَا حكم الله بِمَا قَالُوا
"Allah onların dediği şekilde hükmetmemiştir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن زيد بن ثَابت
Saîd b. Mansûr ve Sünen'inde el-Beyhakî, Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettiler:
أَنه أول من أعال الْفَرَائِض وَأكْثر مَا بلغ الْعَوْل مثل ثُلثي رَأس الْفَرِيضَة
Feraizde ilk avl yapan odur ve avl miktarının ulaştığı en yüksek oran, asıl payın üçte ikisi kadardır.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يَقُول: من شَاءَ لَاعَنته عِنْد الْحجر الْأسود إِن الله لم يذكر فِي الْقُرْآن جدا وَلَا جدة إِن هم إِلَّا الْآبَاء ثمَّ تَلا (وَاتَّبَعت مِلَّة آبَائِي إِبْرَاهِيم وَإِسْحَق وَيَعْقُوب) (يُوسُف الْآيَة ٣٨)
Saîd b. Mansûr, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini rivayet etti: "Dileyen kimse ile Hacerülesved'in yanında lanetleşirim ki Allah, Kur'an'da ne bir dede ne de bir nine zikretmiştir; onlar ancak babalardır." Sonra { وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ } “Atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya'kûb'un dinine uydum” (Yûsuf 38) [ayetini] okudu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أجرؤكم على قسم الْجد أجرؤكم على النَّار
Saîd b. Mansûr, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Dedenin [mirasını] taksim etmeye en cüretkâr olanınız, ateşe karşı en cüretkâr olanınızdır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن عمر قَالَ: أجرؤكم على جراثيم جَهَنَّم أجرؤكم على الْجد
Abdurrezzâk, Ömer'den onun şöyle dediğini rivayet etti: "Cehennemin uçurumlarına en cüretkâr olanınız, dede [mirası hakkında hüküm vermeye] en cüretkâr olanınızdır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور عَن عَليّ قَالَ: من سرَّه أَن يتقحَّم جراثيم جَهَنَّم فليقض بَين الْجد وَالإِخْوَة
Abdurrezzâk ve Saîd b. Mansûr, Ali'den onun şöyle dediğini rivayet ettiler: "Cehennemin uçurumlarına dalmak kimi sevindirirse, dede ile kardeşler arasında hüküm versin!"
وَأخرج مَالك وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن أُسَامَة بن زيد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا يَرث الْكَافِر الْمُسلم وَلَا الْمُسلم الْكَافِر
Mâlik, Buhârî ve Müslim, Üsâme b. Zeyd'den rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kâfir müslümana mirasçı olamaz, müslüman da kâfire mirasçı olamaz."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن عبد الله بن مُغفل قَالَ: مَا أحدث فِي الْإِسْلَام قَضَاء بعد قَضَاء أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ هُوَ أعجب إليَّ من قَضَاء مُعَاوِيَة إِنَّا نرثهم وَلَا يرثونا كَمَا أَن النِّكَاح يحل لنا فيهم وَلَا يحلُّ لَهُم فِينَا
Saîd b. Mansûr, Abdullah b. Muğaffel'den şöyle dediğini rivayet etti: "İslam'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının hükmünden sonra ortaya konan hiçbir hüküm, Muâviye'nin: 'Nikâh bize onlardan helal olup onlara bizden helal olmadığı gibi, biz onlara mirasçı oluruz ama onlar bize mirasçı olamazlar' şeklindeki hükmü kadar bana şaşırtıcı gelmemiştir."
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَيْسَ للْقَاتِل من الْمِيرَاث شَيْء
Ebû Dâvûd ve el-Beyhakî, İbn Amr'dan rivayet ettiler ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Katil için mirastan hiçbir şey yoktur."
قَوْله تَعَالَى: {غير مضار} الْآيَة
Yüce Allah'ın: {غير مضار} “Zarar verici olmaksızın” ayeti.
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا أَو دين غير مضار} يَعْنِي من غير ضرار لَا يقر بِحَق لَيْسَ عَلَيْهِ وَلَا يُوصي بِأَكْثَرَ من الثُّلُث مضار للْوَرَثَة
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {من بعد وَصِيَّة يُوصي بهَا أَو دين غير مضار} “[Bu taksim], yapılan vasiyet veya borç ödendikten sonra, kimseye zarar vermeksizin [yapılır]” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Yani zarar vermeksizin; üzerinde olmayan bir hakkı ikrar etmez ve mirasçılara zarar verecek şekilde üçte birden fazlasını vasiyet etmez."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {غير مضار} قَالَ: فِي الْمِيرَاث لأَهله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {غير مضار} “Zarar verici olmaksızın” kavli hakkında: "Mirasta hak sahiplerine [zarar vermeksizin]" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج النَّسَائِيّ وَعبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الضرار فِي الْوَصِيَّة من الْكَبَائِر ثمَّ قَرَأَ {غير مضار}
en-Nesâî, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: "Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır." Sonra {غير مضار} “Zarar verici olmaksızın” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: الأضرار فِي الْوَصِيَّة من الْكَبَائِر
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet ettiler: "Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır."
وَأخرج مَالك وَالطَّيَالِسِي وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن خُزَيْمَة وَابْن الْجَارُود وَابْن حبَان عَن سعد بن أبي وَقاص أَنه مرض مَرضا أشفي مِنْهُ فَأَتَاهُ النَّبِي ﷺ يعودهُ فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِن لي مَالا كثيرا وَلَيْسَ يَرِثنِي إِلَّا ابْنة أفأتصدق بالثلثين قَالَ: لَا
Mâlik, et-Tayâlisî, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Huzeyme, İbnü'l-Cârûd ve İbn Hibbân, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiler: Kendisi ölüm derecesinde ağır bir hastalığa yakalanmıştı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu ziyarete geldi. [Sa'd]: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim çok malım var ve bana kızımdan başka mirasçı olacak kimse yok. [Malımın] üçte ikisini sadaka olarak vereyim mi?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır" buyurdu.
قَالَ: فَالشَّطْر
[Sa'd]: "Yarısını [vereyim mi]?" dedi.
قَالَ: لَا
[Resûlullah]: "Hayır" buyurdu.
قَالَ: فَالثُّلُث
[Sa'd]: "O halde üçte birini [vereyim mi]?" dedi.
قَالَ: الثُّلُث وَالثلث إِنَّك أَن تذر وَرثتك أَغْنِيَاء خير من أَن تذرهم عَالَة يَتَكَفَّفُونَ النَّاس
[Resûlullah]: "Üçte birini [ver]; üçte bir de çoktur. Doğrusu senin vârislerini zengin bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن معَاذ بن جبل قَالَ: إِن الله تصدق عَلَيْكُم بِثلث أَمْوَالكُم زِيَادَة فِي حَيَاتكُم يَعْنِي الْوَصِيَّة
İbn Ebî Şeybe, Muâz b. Cebel'den şöyle dediğini rivayet etti: "Şüphesiz Allah, amellerinize ekleme olsun diye mallarınızın üçte birini size sadaka kılmıştır -yani vasiyeti-."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: وددت أَن النَّاس غضوا من الثُّلُث إِلَى الرّبع لِأَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الثُّلُث كثير
İbn Ebî Şeybe, Buhârî ve Müslim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet ettiler: "İnsanların [vasiyette] üçte birden dörtte bire indirmelerini arzu ederdim; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Üçte bir [bile] çoktur' buyurmuştur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عمر قَالَ: ذكر عِنْد عمر الثُّلُث فِي الْوَصِيَّة قَالَ: الثُّلُث وسط لَا بخس وَلَا شطط
İbn Ebî Şeybe, İbn Ömer'den rivayet etti: Ömer'in yanında vasiyetteki üçte bir zikredilince şöyle dedi: "Üçte bir ortadır; ne eksikliktir ne de aşırılıktır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: لِأَن أوصِي بالخمس أحبُّ إليَّ من أَن أوصِي بِالربعِ وَلِأَن أوصِي بِالربعِ أحب إِلَيّ من أَن أوصِي بِالثُّلثِ وَمن أوصِي بِالثُّلثِ لم يتْرك
İbn Ebî Şeybe, Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini rivayet etti: "Beşte bir vasiyet etmem, dörtte bir vasiyet etmemden bana daha sevimlidir. Dörtte bir vasiyet etmem de üçte bir vasiyet etmemden bana daha sevimlidir. Üçte bir vasiyet eden kimse ise [hakkından] hiçbir şey bırakmamış olur."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: كَانُوا يَقُولُونَ: الَّذِي يُوصي بالخمس أفضل من الَّذِي يُوصي بِالربعِ وَالَّذِي يُوصي بِالربعِ أفضل من الَّذِي يُوصي بِالثُّلثِ
İbn Ebî Şeybe, İbrâhîm'den şöyle dediğini rivayet etti: "Onlar şöyle derlerdi: 'Beşte bir vasiyet eden, dörtte bir vasiyet edenden daha faziletlidir; dörtte bir vasiyet eden de üçte bir vasiyet edenden daha faziletlidir.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: كَانَ يُقَال: السُّدس خير من الثُّلُث فِي الْوَصِيَّة
İbn Ebî Şeybe, İbrâhîm'den şöyle dediğini rivayet etti: "Vasiyette altıda bir, üçte birden daha hayırlıdır, denilirdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَامر الشّعبِيّ قَالَ: من أوصى بِوَصِيَّة لم يحف فِيهَا وَلم يضار أحدا كَانَ لَهُ من الْأجر مَا لَو تصدق فِي حَيَاته فِي صِحَّته
İbn Ebî Şeybe, Âmir eş-Şa'bî'den şöyle dediğini rivayet etti: "Kim haksızlık yapmadan ve kimseye zarar vermeden bir vasiyette bulunursa, hayatında ve sıhhatindeyken sadaka vermiş gibi ecir alır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: كَانُوا يكْرهُونَ أَن يَمُوت الرجل قبل أَن يُوصي قبل أَن تنزل الْمَوَارِيث
İbn Ebî Şeybe, İbrâhîm'den şöyle dediğini rivayet etti: "Miras [ayetleri] inmeden önce, kişinin vasiyet etmeden ölmesini hoş görmezlerdi."
آيَة ١٣ - ١٤
Ayet 13 - 14
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {تِلْكَ حُدُود الله} يَعْنِي طَاعَة الله يَعْنِي الْمَوَارِيث الَّتِي سمى
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiler: {تِلْكَ حُدُود الله} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” kavli hakkında: "Yani Allah'a itaattir; yani [Allah'ın] belirlediği miras paylarıdır" dedi.
وَقَوله {ويتعدَّ حُدُوده} يَعْنِي من لم يرض بقسم الله وتعدَّى مَا قَالَ
{ويتعدَّ حُدُوده} “Ve O'nun sınırlarını aşarsa” kavli hakkında ise: "Yani kim Allah'ın taksimine razı olmayıp O'nun söylediğini aşarsa" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {تِلْكَ حُدُود الله} بقول: شُرُوط الله
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {تِلْكَ حُدُود الله} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” [kavli hakkında]: "Allah'ın şartlarıdır" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {تِلْكَ حُدُود الله} يَعْنِي سنة الله وَأمره فِي قسْمَة الْمِيرَاث {وَمن يطع الله وَرَسُوله} فَيقسم الْمِيرَاث كَمَا أمره الله {وَمن يعْص الله وَرَسُوله} قَالَ: يُخَالف أمره فِي قسْمَة الْمَوَارِيث {يدْخلهُ نَارا خَالِدا فِيهَا}
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: {تِلْكَ حُدُود الله} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır”; yani miras taksiminde Allah'ın sünneti ve emridir. {وَمن يطع الله وَرَسُوله} “Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse”; yani mirası Allah'ın emrettiği gibi taksim ederse. {وَمن يعْص الله وَرَسُوله} “Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan ederse”; mirasların taksiminde O'nun emrine muhalefet ederse, {يدْخلهُ نَارا خَالِدا فِيهَا} “Onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar" dedi.
يَعْنِي من يكفر بقسمة الْمَوَارِيث وهم المُنَافِقُونَ كَانُوا لَا يعدون أَن للنِّسَاء وَالصبيان الصغار من الْمِيرَاث نَصِيبا
"Yani miras taksimini inkâr eden kimseyi [kastediyor]. Onlar da kadınlar ile küçük çocukların mirastan bir payı olduğunu kabul etmeyen münafıklardır."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد {وَمن يطع الله وَرَسُوله} قَالَ: فِي شَأْن الْمَوَارِيث الَّتِي ذكر قبل
İbn Cerîr, Mücâhid'den {وَمن يطع الله وَرَسُوله} “Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse” kavli hakkında: "Daha önce zikredilen miraslar hususunda" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {تِلْكَ حُدُود الله} الَّتِي حد لخلقه وفرائضه بَينهم فِي الْمِيرَاث وَالْقِسْمَة فَانْتَهوا إِلَيْهَا وَلَا تعدوها إِلَى غَيرهَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {تِلْكَ حُدُود الله} “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” [kavli hakkında]: "Kulları için belirlediği sınırları ve miras ile taksim konusunda aralarında farz kıldığı hükümleridir. Artık bunlara uyun ve bunları aşıp başkasına geçmeyin" dediğini rivayet ettiler.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَمن يطع الله وَرَسُوله} قَالَ: من يُؤمن بِهَذِهِ الْفَرَائِض
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den {وَمن يطع الله وَرَسُوله} “Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse” kavli hakkında: "Kim bu feraize (farz kılınan paylara) inanırsa" dediğini rivayet ettiler.
وَفِي قَوْله {وَمن يعْص الله وَرَسُوله} قَالَ من لَا يُؤمن بهَا
{وَمن يعْص الله وَرَسُوله} “Kim de Allah'a ve Resûlüne isyan ederse” kavli hakkında da: "Kim bunlara inanmazsa" dedi.